YEMEKLİK BAKLAGİL
ÇALIŞTAYI
5-6 MART 2014
KONYA
T.C.
GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI
Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü
Bakanlık Editörleri
Dr. Mehmet HASDEMİR
Dilek TERZİ
Bilim Editörleri
Prof. Dr. Cennet OĞUZ
Yrd. Doç. Dr. Mithat DİREK
Baskı
T.C.
GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI
Eğitim Yayım ve Yayınlar Dairesi Başkanlığı
İvedik Caddesi Bankacılar Sokak No.10 Yenimahalle / ANKARA
Telefon: 0312 315 65 55 - 344 73 58 Faks: 0312 344 81 40
Grafik Tasarım
Nuray KİNSİZ
ANKARA - 2014
İÇİNDEKİLER
YÖNETİCİ ÖZETİ ...................................................................................................................................................................................................7
1. AÇILIŞ ..................................................................................................................................................................................................................8
1.1 GİRİŞ ................................................................................................................................................................................................ 8
1.2 AÇILIŞ KONUŞMALARI..............................................................................................................................................................9
2. ÇALIŞTAY AMACINA YÖNELİK SUNUMLAR ....................................................................................................................................12
2.1. DÜNYA’DA VE TÜRKİYE’DE YEMEKLİK BAKLAGİL SEKTÖRÜNE BAKIŞ...........................................................................12
2.2 TÜRKİYE’DE YEMEKLİK TANE BAKLAGİLLERİN ÖNEMİ VE TARIMI................................................................... 25
2.2.1. İNSAN BESLENMESİNDEKİ ÖNEMİ.............................................................................................................26
2.2.2 MÜNAVEBEDEKİ ÖNEMİ...................................................................................................................................27
2.2.3 HAYVAN BESLEMEDEKİ ÖNEMİ ...................................................................................................................28
2.2.4 EKONOMİK ÖNEMİ.............................................................................................................................................28
2.3 KONYA İLİNDE YEMEKLİK BAKLAGİL SEKTÖRÜ...........................................................................................................38
2.4 SAĞLIKLI BESLENME İÇİN BAKLAGİL TÜKETİMİ.........................................................................................................50
3. ÇALIŞMA GRUPLARI....................................................................................................................................................................................58
3.1 BAKLİYAT YETİŞTİRİCİLİĞİ ÇALIŞMA GRUBU...............................................................................................................................58
3.1.1 BAKLAGİL YETİŞTİRİCİLİĞİNDE MEVCUT DURUM................................................................................59
3.1.2 BAKLAGİL YETİŞTİRİCİLİĞİ GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ.....................................................................60
3.1.3 SORUNLARIN ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK STRATEJİLER/POLİTİKALAR.................................................61
3.1.4 İZLEME VE DEĞERLENDİRME GÖSTERGELERİ........................................................................................61
3.2 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE TÜKETİMİ ÇALIŞMA GRUBU...................................................................................62
3.2.1 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE TÜKETİMİNDE MEVCUT DURUM......................................................63
3.2.2 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE TÜKETİMİ GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ..............................................63
3.2.3 SORUNLARIN ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK STRATEJİLER/POLİTİKALAR.................................................65
3.2.4 İZLEME VE DEĞERLENDİRME GÖSTERGELERİ.........................................................................................66
4. ÇALIŞTAY SONUÇ BİLDİRGESİ.................................................................................................................................................................66
4.1 BAKLİYAT YETİŞTİRİCİLİĞİ ÇALIŞMA GRUBU...............................................................................................................66
4.2 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE TÜKETİMİ ÇALIŞMA GRUBU...................................................................................67
5. ÇALIŞTAYDAN FOTOĞRAFLAR..............................................................................................................................................................68
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
3
“Türkiye’yi tarım alanında; bölgesinde lider, Dünya’da söz sahibi bir konuma
getirdik.”
“Tarımda vizyoner bir bakış açısıyla; potansiyelimizi daha çok kullanmanın
yanında, üretimde kaliteyi, standardı ve kırsalda yaşam seviyesini yükselterek
sürdürülebilir refahı ve gelecek nesillerin gıda güvenliğini ve gıda güvenirliliğini
daha da geliştirmenin sorumluluğu içerisinde hareket ediyoruz.”
Mehmet Mehdi EKER
Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanı
KONYA BAKLİYAT ÇALIŞTAYI
5 Mart 2014 Çarşamba
09:00 - 09:30
Kayıt
09:30 - 10:30
Açılış ve Protokol Konuşmaları
Bitkisel Üretim Genel Müdürü Mevlüt GÜMÜŞ
10:30 - 12:30
Çalıştay Amacına Yönelik Sunumlar
- Dünya’da ve Türkiye’de Bakliyat Sektörüne Bakış
Mehmet SIĞIRCI
Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü
Tarla ve Bahçe Bitkileri Daire Başkanı
- Türkiye’de Yemeklik Baklagillerinin Önemi ve Yetiştiriciliği
Prof. Dr. Mustafa ÖNDER
S.Ü. Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü
- Konya’da Yemeklik Baklagil Sektörü
Seyfettin BAYDAR
Konya İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürü
- Sağlıklı Beslenme İçin Baklagil Tüketimi
Doç. Dr. Zehra BÜYÜKTUNCER DEMİREL
H.Ü. Beslenme ve Diyetetik Bölümü
12:30 - 13:30
Öğlen Yemeği
13:30 - 14:00
Çalışma Gruplarının Oluşturulması
14:00 - 18:00
Yemeklik Baklagil Yetiştiriciliği Çalışma Grubu
Yemeklik Baklagil Pazarlama ve Tüketimi Çalışma Grubu
6 Mart 2014 Perşembe
09:30 - 11:30
6
Çalıştay Sonuç Bildirgesinin Açıklanması
Ümit Bayram KUTLU
Bitkisel Üretim Genel Müdür Yardımcısı V.
11:30 - 12:30
Genel Değerlendirme ve Kapanış
13:30 - 17:00
Yemek - Teknik Gezi
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
YÖNETİCİ ÖZETİ
Son günlerde bakliyat sektöründe kısmi fiyat artışlarından kaynaklanan bazı gelişmeler
yaşanmaktadır. Bu gelişmelere karşılık, üretimden tüketime, stok durumundan ticarete kadar
ulusal ve uluslararası boyutta sektör günlük olarak takip edilmektedir. Bakliyat sektöründe
yaşanan bu gelişmelerin arz güvenliğimizi tehdit etmemesi için bir taraftan spekülatif hareketlere
izin verilmeden kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi sağlanmakta, diğer taraftan üretimi artıracak
politikalar uygulanmaktadır.
Bu doğrultuda, ülkemizde bakliyat üretimini artıracak, üreticileri teşvik edecek ve ithalatı
azaltacak çalışmalara hız verilmiştir. Bu amaçla, ülkemizin önemli bakliyat üretim merkezi olan
Konya ilinde “Bakliyat Çalıştayı” yapılması planlanmıştır.
Yapılan bu çalıştay ile 2014 yılı üretim dönemi öncesinde sektörün tüm paydaşlarının bir araya
getirilmesi, mevcut durumun analiz edilmesi ile Bakanlık politikaları doğrultusunda gelecek için
hedeflerin ve stratejilerin belirlenmesi amaçlanmaktadır.
Ayrıca 2016 yılı, Birleşmiş Milletler FAO tarafından bakliyat yılı olarak ilan edilmiştir. Bu nedenle
yapılan çalıştay, 2016 yılı öncesi başlatılan hazırlık çalışmalarına önemli katkı sağlamıştır.
Çalıştay programı doğrultusunda Bakliyat Yetiştiriciliği ile Bakliyat Pazarlaması ve Tüketimi
Çalışma Grupları şeklinde iki ayrı çalışma grubu oluşturulmuştur. Bakliyat Yetiştiriciliği Çalışma
Grubunda; sertifikalı tohum kullanımı, hastalık ve zararlılar ile mekanizasyon başlıkları altında
değerlendirmeler yapılmıştır. Bakliyat Pazarlaması ve Tüketimi Çalışma Grubunda ise sözleşmeli
üretim, pazarlama, finansman, lisanslı depoculuk, ürün ihtisas borsası, beslenme alışkanlıkları ve
tüketimi artırmaya yönelik çalışmalar başlıkları altında değerlendirmeler yapılmıştır.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
7
1. AÇILIŞ
1.1 Giriş
Beslenmede bitkisel proteinin ana kaynağını oluşturan
yemeklik baklagiller, dünya ve ülkemiz için çok
önemlidirler. Tarla bitkileri yetiştiriciliğinde ekim alanı
ve üretim bakımından tahıllardan sonra gelen tane
ürünüdürler. Dünyada yaklaşık 60 milyon ton üretim
ve 40 milyar dolarlık piyasa değerine sahip bir ürün
grubudur. Ayrıca dünyada 63 milyon ha alanda, 58,7
milyon ton baklagil üretimi yapılmaktadır. Bunun %
60’ını mercimek, kuru fasulye ve nohut oluşturmaktadır.
Dünyada üretimi yapılan baklagiller arasında fasulye ilk
sırada bulunmaktadır. Fasulye’den sonra, nohut, bezelye,
börülce, mercimek ve bakla gelmektedir. Türkiye’de
yetiştirilen 8 çeşit baklagil arasında en fazla üretimi
yapılanlar nohut, kuru fasulye ve mercimektir. Hemen
hemen tüm bölgelerimizde baklagiller üretilmekle
birlikte Güneydoğu Anadolu, Orta Anadolu ve geçit
bölgeleri ile Marmara Bölgesi’nin güneyi üretimin en
yoğun olduğu bölgelerdir.
Kurak ve yarı kurak alanlarda nohut ve mercimeğin, sulu
alanlarda ise fasulyenin ekim nöbetine girmesi, gerek
birim alandan elde edilen verimin artırılması, gerekse
nadas alanlarının azaltılması açısından önemlidir.
Türkiye, baklagillerin gen merkezi olarak kabul edilen
‘verimli hilal’in en önemli parçasıdır. Bunun dışında
tüketim oranları açısından dünyada önemli bir yeri olduğu
gibi tarihsel olarak net ihracatçı konumunda olmuştur.
Ülkemizde kişi başına yıllık ortalama 3 kg fasulye, 4,5 kg
mercimek ve 5,5 kg nohut tüketildiği dikkate alındığında,
yemeklik tane baklagillerin ülkemiz insanları açısından
önemi anlaşılacaktır.
Baklagillerin posa içeriklerinin yüksek olması, yağ
içeriklerinin düşük olması nedeniyle özellikle kalp damar
ve diyabet hastalarının diyetinde sıklıkla kullanılması ve
çağımızın hastalığı obeziteyle mücadele programlarında
önemle üzerinde durulması, toplumda bu besin
grubunun beslenmedeki farkındalığının arttırılması
açısından önemlidir.
Besin değerleri bakımından zengin oldukları gibi
yetiştirildikleri toprağa da olumlu etkilerde bulunmaları,
havanın serbest azotunu toprağa bağlama özellikleri,
çevrecilik ve sürdürülebilir tarımın popülaritesinin arttığı
günümüzde bu bitkilerin önemini daha da artırmaktadır.
Ülkemizde bu bitki grubunun önemi, son yıllarda
yaşanan kuraklık vb. nedenlerle azalan üretim karşısında
daha iyi anlaşılmıştır. Ayrıca, bu ürün grubunun Türkiye
için, yüksek üretim potansiyeli ve stratejisinin ortaya
konulması, çalıştayın temel konusunu oluşturmuştur. Bu
alanda bazı sorunlar olmasına karşın, bu bitkilerin
8
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
gen merkezinin ülkemiz olması, adaptasyonlarının
karşılanabildiği ekolojik koşulların varlığı, ekim nöbetine
uygun bitkilerin başında gelmesi, ülkede geniş nadas
alanlarının varlığı, üretim ve iç tüketimlerinin artırılması
gibi konular irdelenmiş ve çalıştayda açıklanan çözüm
önerileri geliştirilmiştir.
1.2 Açılış Konuşmaları
Gıda
Tarım
ve
Hayvancılık Bakanlığı
Bitkisel Üretim Genel
Müdürü
Mevlüt
GÜMÜŞ, tarımsal üretimin ülke ekonomisi açısından
önemli rol oynadığını, Konya ilinin tarım sektöründe
önemli bir konumda olduğunu, Baklagil Çalıştayı’nın
ülke tarımına önemli katkılar sağlayacağına inandığını
ifade etti. Türkiye’nin son on yılda tarımsal üretimde
önemli gelişmeler gösterdiğini ve bunun sonucunda,
2002 yılında dünyada 11’inci, Avrupa’da 4’üncü sırada yer
almakta iken, bugün itibariyle dünyanın 7’nci, Avrupa’nın
en büyük tarımsal ekonomisi haline geldiğini ifade etti.
Ayrıca 83 yıldır beklenen Tarım Kanunu’nun da içinde
olduğu tarımın temel sorunlarını çözen 16 kanunun
hayata geçirildiğini, 2013 yılında 74 ülkeye 127 milyon
dolar tohumluk ihracatı yapıldığını belirtti. Ufuk çizgimiz
olan 2023’e doğru ilerlerken, sürdürülebilir büyümesini
devam ettiren Türkiye’nin, Tarımsal Gayrisafi Yurtiçi
Hasılasının 150 milyar dolara ulaştığını, tarımsal ihracatın
40 milyar doları aştığını, parçalı arazilerin birleştirilerek
14 milyon hektar alanda arazi toplulaştırmasının
tamamlanmış olduğunu ve 8,5 milyon hektarlık
sulanabilir alanın tamamının suya kavuşmuş bir Türkiye
olmasının temel hedef olduğunu ifade etti. Tarımda
kişi başı milli gelirin 1064 dolardan, 3591 dolara, tarım
ürünleri toplam ihracatının 4 milyar dolardan 17,7 milyar
dolara, gıda maddeleri ihracatının 3,7 milyar dolardan
16,7 milyar dolara yüksel diğini ve Türkiye’nin, 188 ülkeye
bin 663 çeşit tarımsal ürün ihraç eden bir ülke konumuna
geldiğini söyledi. Üreticiye 2003-2013 yılları arasında
59,4 milyar lira tarımsal destek verildiğini, mazot, kimyevi
gübre, toprak analizi desteği olarak bugüne kadar 9,2
milyar lira ödeme yapıldığını belirtti. Prim desteği verilen
ürün sayısının 4’ten 17’ye yükseldiğini, bugüne kadar
17,9 milyar lira ödendiğini, gerçekleştirilen desteklerle
tohumluk üretimin yüzde 411 artarak 145 bin tondan 742
bin tona ulaştığını belirtti.
Tarım sektöründe son on yılda yaşanan gelişmeleri
aktardıktan sonra, baklagillerin 2 milyardan fazla insan
için önemli bir protein kaynağı olduğunu, tarla bitkileri
yetiştiriciliğinde ekim alanı ve üretim bakımından
tahıllardan sonra geldiğini, Dünya’da yaklaşık 60 milyon
ton üretim ve 40 milyar dolarlık piyasa değerine sahip
bir ürün grubu olduğunu belirterek yemeklik baklagil
sektörünün önemini vurguladı. Türkiye’nin geçmişten
bugüne önemli bir baklagil üretim merkezi olduğunu,
2013 yılı itibariyle ülkemizde yaklaşık 1,2 milyon ton
kuru baklagil üretildiğini, bu üretimin 506 bin tonunu
nohut, 417 bin tonunu mercimek ve 195 bin tonunu kuru
fasulyenin oluşturduğunu ifade etti. Son yıllarda kuru
fasulye, nohut ve mercimekte üretim miktarı nispeten
gerilese de verimlilikte önemli artışlar yaşandığını, birim
alandan elde edilen mevcut üretim miktarları dikkate
alındığında, ülkemizin dünya ortalamalarının üzerinde
bir verim seviyesine sahip olduğunu belirtti. Bunun
yanında, ülkemizde kişi başına nohut tüketiminin 5,5 kg,
yeterlilik derecesinin %102; mercimek tüketiminin 4,5
kg, yeterlilik derecesinin %102; kuru fasulye tüketiminin
ortalama 3 kg, yeterlilik derecesinin %83 olduğunu
ifade ederek, mevcut üretim düzeylerimiz ve kendine
yeterlilik durumumuzun yüksek olduğunu, spekülasyona
meydan verilmeyecek seviyelerde bulunduğunu, gerek
içinde bulunduğumuz dönemde gerekse önümüzdeki
yıllarda bakliyat tüketiminde bir sorun yaşanmaması ve
arz güvenliğimizin sağlanarak bu alanda ihracatçı bir
ülke özelliğimizi devam ettirmemiz yönünde gerekli
çalışmaların yapıldığını açıkladı. Ayrıca, Türkiye’nin
öncülüğünde yapılan öneriler doğrultusunda Birleşmiş
Milletler Gıda ve Tarım Organizasyonu’nun (FAO),
Roma’da gerçekleştirilen 146. Konsey toplantısında, 2016
yılının “Uluslararası Bakliyat Yılı” olarak ilan edildiğini,
bu nedenle Sayın Bakanımız Mehdi EKER’in destek ve
talimatlarıyla, Bakanlığın birçok biriminde 2016 yılının
“Uluslararası Bakliyat Yılı” ilan edilmesiyle ilgili yoğun
çalışmalar yürütüldüğünü belirtti. Dünya’da ve Türkiye’de
yaşanan bu gelişmelerin yanında, bakliyat sektörünün
önemli bir protein kaynağı olmasından dolayı toplumsal,
toprak ve su kaynakları açısından sağladığı katkılar
nedeniyle de çevresel açıdan ele alınması gereken
stratejik bir sektör olduğunu, bu nedenle bu sektörün
sevk ve idaresinin, bölge ve ülke sınırlarının ötesinde
küresel bir vizyonla ele alınmak durumunda olduğunu,
bu çerçevede Bakanlıkça destekleme politikalarının
oluşturulduğunu, başta fark ödemesi desteği olmak
üzere baklagillere yönelik mazot, gübre, toprak analizi
ve sertifikalı tohum desteklerinin yapıldığını ifade
etti. Bakanlığın devam eden bu politikaları yanında
düzenlenen bu çalıştayın, sektörün mevcut durumunun
analiz edilmesine, Bakanlık politikaları doğrultusunda
hedeflerin ve stratejilerin belirlenmesine katkılar
sağlayacağını ifade ederek konuşmalarına son verdi.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
9
İl Gıda Tarım ve
Hayvancılık Müdürü
Seyfettin BAYDAR’da
Konya’nın
ülke
tarımında
lokomotif
rolü
oynadığını
belirterek
“Türkiye
baklagillerin
gen
merkezidir, ülkemizin
her yöresine uygun
baklagil
çeşitleri
bulunmaktadır. Baklagil tarımında; kurak ve yarı kurak
alanlarda nohut ve mercimeğin, sulu alanlarda ise
fasulyenin ekim nöbetine girmesi birim alandan alınacak
verim açısından çok önemlidir. Ülkemizde kişi başına yıllık
ortalama 3-4 kilogram fasulye, 4-5 kilogram mercimek
ve 5-6 kilogram nohut tüketildiği dikkate alındığında
yemeklik baklagillerin ülkemiz insanları açısından önemi
büyüktür. Besin değerleri önemli olduğu gibi, ekildiği
toprağa da olumlu etkileri bulunmaktadır. Yatırımcıların
projelerine önemli destekler sağladık. Konya Ovası'nın
yarı-kurak iklime sahip olmasından dolayı adımlarımızı
dikkatli atmalı, planlarımızı iyi yapmalıyız. Akıllı tarımcılık
uygulamasına önem veriyoruz. İhtiyacı karşılamak,
üretimi arttırmak konusunda istediğimiz yere geleceğiz”
dedi.
Konya
Ticaret
Borsası Başkan V.
Namık
KÖKLÜSOY,
baklagillerin
protein
kaynağı
açısından
önemli olduğunu ve bu
önemli besin grubunun
beslenme ve obezite
programlarındaki
rolünden
bahsetti.
Baklagillerin
nadas
alanlarında kullanılması gerektiğini, yem bitkileri ve yağlı
tohumlara verilen desteklerin oransal olarak bakliyata
verilen destekten fazla olması nedeniyle üreticilerin
bakliyat yerine başka ürünlere yöneldiğini, baklagil
grubuna verilen desteklerin artırılması gerektiğini ifade
etti.
10
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Türkiye
Tohumcular
Birliği (TÜRKTOB) ve
Tohum Sanayicileri ve
Üreticileri Alt Birliği
(TSÜAB)
Yönetim
Kurulu Başkanı Yıldıray
GENÇER,
Konya’nın
bitkisel üretimin ana
unsuru
olan
tohum
üretiminde
Türkiye’de
ilk sırada yer aldığını
hatırlattı. Ülkemizde baklagiller ile ilgili sertifikalı
tohumluk üretimi ve kullanımının istedikleri ölçüde
olmadığını ifade eden GENÇER, üreticilerin genel olarak
kendi üretimlerinden ayırdıkları tohumları kullandığını
ancak son yıllarda Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının
politikaları ve uygulamaları doğrultusunda sertifikalı
baklagil tohumluklarının üretimini ve kullanımını olumlu
etkileyen gelişmeler olduğunu söyledi. Nohut, kuru
fasulye ve mercimek için 2012 yılında dekar başına 7 TL
olan yurt içi sertifikalı tohum kullanım desteğinin 2013
yılında 10 TL’ye çıkarıldığını, kilogram başına yurt içi
sertifikalı tohum üretim desteğinin ise 50 Kuruş olarak
devam ettiğini vurgulayan GENÇER, desteklerin çok
önemli olduğunu ve önümüzdeki yıllarda da devam
etmesi gerektiğini vurguladı. Baklagil tohumluğunda
çeşit eksikliği konusunun mutlaka gündeme alınması
gerektiğinin altını çizen GENÇER, yeni bitki çeşitlerine
olan ilgi ve talebin günden güne arttığını, bitkisel
ürünler konusundaki tüketici tercih ve isteklerinin
de giderek daha çok çeşitlilik arz ettiğini sözlerine
ekledi. GENÇER, tohumculuk şirketlerinin bir yandan
belirli türler üzerinde uzmanlaşmaya yönelirken diğer
yandan çeşit özelliklerinde çiftçi ve tüketici tercihlerini
de dikkate aldığını, çiftçi ve tüketici tercihlerini dikkate
almayan kuruluşların son derece rekabetçi ve dinamik
bir yapıya sahip olan tohumculuk piyasasında varlıklarını
sürdürebilmesi hayli zor olduğunu kaydetti. Baklagil
tohumlukları ile ilgili son beş yıllık tohumluk üretimleri
konusunda bilgi veren GENÇER, “Nohutta 2007 yılında
143 ton olan üretimin 2012 yılında 1603 tona yükseldiğini,
kuru fasulyede; 2007 yılında sadece 3 ton olan üretimin
30 kat artarak, 2012’de 86 tona ulaştığını, 2007 yılında
1103 ton olan mercimek tohumluk üretiminin ise yaklaşık
iki kat artışla 2078 ton olarak kayıtlara geçtiğini ifade etti.
ÇALIŞTAY AMACINA YÖNELİK SUNUMLAR
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
11
2. ÇALIŞTAY AMACINA YÖNELİK SUNUMLAR
2.1. Dünya’da Ve Türkiye’de Yemeklik Baklagil Sektörüne Bakış
Mehmet SIĞIRCI Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü
Tarla ve Bahçe Bitkileri Daire Başkanı
SUNUM PLANI
Baklagillerin Önemi
Dünya Baklagil Üretimi
Dünya Baklagil Ticareti
Dünya Baklagil Tüketimi
Türkiye Baklagil Üretimi
Bakanlık Politikaları
12
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
BAKLAGİLLERİN ÖNEMİ
2 milyardan fazla
insanın protein
kaynağı
Önemli bir diyet
ürünü
Toprak ve su
kaynaklarını korumakta
Azot fiksasyonu
İnsan beslenmesindeki;
Bitkisel proteinlerin %22’si,
Karbonhidratların %7’si
yemeklik dane baklagillerden sağlanmaktadır.
DÜNYA YEMEKLİK BAKLAGİL SEKTÖRÜ
Dünya Baklagil Üretimi
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
13
Öne Çıkan Ülkeler ve Üretimleri
Dünya Kuru Fasulye Üretimi: 23,6 Milyon ton
Myanmar
3.9 milyon ton
Hindistan
3.6 milyon ton
Brezilya
2.8 milyon ton
Çin
1.5 milyon ton
Dünya Mercimek Üretimi : 4,6 Milyon ton
Kanada
1,5 milyon ton
Hindistan
950 bin ton
Avustralya
463 bin ton
Dünya Nohut Üretimi : 11,6 Milyon ton
Hindistan
7.7 milyon ton,
Avustralya
673 bin ton’d›r.
Kaynak : FAO
Önemli Türler İtibariyle Üretimler
Kaynak : TÜİK
14
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Dünya Kuru Fasulye Ticareti
Kaynak : FAO
Dünya Nohut Ticareti
Kaynak : FAO
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
15
Dünya Mercimek Ticareti
Kaynak : FAO
Dünya İhraç Fiyatları
Kaynak : FAO
16
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
GELECEĞE YÖNELİK BEKLENTİLER
•
Dünya baklagil üretim alanlar›nda azalma beklenmektedir.
•
Geliflmekte olan ülkelerdeki kifli bafl›na baklagil tüketiminde azalma görülmektedir.
•
fiehirleflmenin baklagil tüketimini azaltt›€› belirtilmektedir.
•
Artan Dünya nüfusu nedeniyle, Dünya baklagil tüketiminin 2030 y›l›na kadar da %23 artmas›
beklenmektedir.
•
En h›zl› tüketim art›fl› Asya ve Afrika ülkelerinde beklenmektedir.
•
Üretimin azalmas›na rağmen, önemli baz› baklagil türlerinde talebin devam edecek olmas› nedeniyle ithalat
artabilecektir.
Kişi Başına Baklagil Üretim - Tüketim
TÜKETİM PROJEKSİYONU
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
17
2016 Uluslararası Bakliyat Yılı
• Türkiye’nin öncülü€ünde yap›lan öneriler doğrultusunda;
• FAO, Roma’da gerçeklefltirilen 146. Konsey toplant›s›nda, 2016 y›l›n› “Uluslararas› Bakliyat Y›l›” olarak ilan
etmifltir.
Food and Agriculture Organization of the United Nations
International Year of Pulses - 2016 Proposed Theme Areas
TÜRKİYE YEMEKLİK BAKLAGİL SEKTÖRÜ
Türkiye İçin Baklagillerin Önemi
• Türkiye, baklagillerin gen merkezi olarak kabul edilen
“verimli hilalin” en önemli parças›d›r.
Marmara Bölgesinin güneyi üretimin en yoğun oldu€u
bölgelerdir.
• Türkiye, tüketim oranlar› aç›s›ndan dünyada önemli
bir yeri olduğu gibi tarihsel olarak ihracatç› konumunda
olmuştur.
• Genel olarak; k›rm›z› mercimek Güneydoğu’da, yeşil
mercimek, nohut ve kuru fasulye Orta Anadolu ve
geçit bölgelerinde, bakla ve bezelye ise Ege ve Güney
Marmara’da yetişmektedir.
• Baklagil üretimi ülke geneline yay›lm›ş olmakla beraber
Güneydo€u Anadolu, Orta Anadolu ve geçit bölgeleri ile
Kuru Baklagillerin Dağılımı
18
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Türkiye Kuru Baklagil Üretimi
Kaynak : TÜİK, 2013
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
19
Türkiye Kuru Fasulye Üretimi
652.829
Kaynak : TÜİK
Kuru Fasulye Havzaları
20
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Türkiye Mercimek Üretimi
Mercimek Havzaları
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
21
Türkiye Nohut Üretimi
Nohut Havzaları
22
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Verimde Yaşanan Değişim
Türkiye’de Baklagil Tüketimi
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
23
BAKLAGİL SEKTÖRÜNE YÖNELİK BAKANLIK POLİTİKALARI
5488 sayılı Tarım Kanununda belirlenen ulusal tarım
polikaları çerçevesinde çalışmalar yapmak üzere;
üreticiden tüccar ve sanayiciye kadar sektörün ve ilgili
Bakanlıkların katılımıyla 2010 yılında Ulusal Baklagil
Konseyi kurulmuştur.
Tarımsal Destekler
2013 Yılı Kuru Fasulye, Nohut ve Mercimek Destekleri:
• Fark Ödemesi Desteği 10 krş/kg,
• Mazot 4,3 TL/da,
• Gübre 5,5 TL/da,
• Toprak analizi 2,5 TL/da,
• Yurtçi sertifikalı tohumluk kullanımı desteği 10 TL/da,
• Yurtçi sertifikalı tohumluk üretim desteği 0,50 TL/kg,
• Organik tarım 10 TL/da.
• Ar-Ge destekleri
• Kırsal kalkınma destekleri, alet-­makine ve sulama sistemi…
Destekler ve Maliyeti Karşılama Oranı
• Mercimekte maliyetin %31’i
• Nohutta maliyetin % 16’ sı
• Kuru Fasulyede maliyetin
%9’ u
Bakanlığımızca karşılanmaktadır.
SONUÇ
• Türkiye için bakliyat sektörü, stratejik bir sektördür.
• Bu nedenle bu sektörün sevk ve idaresi, bölge ve ülke
sınırlarının ötesinde küresel bir vizyonla ele alınmak
durumundadır.
24
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
• Kendine yeterliliği geliştirilecek, üretimi ve tüketimi
artıracak politikalar ile sektörü uluslararası alanda
tedarikçi konuma getirme hedefindeyiz.
2.2 Türkiye’de Yemeklik Tane Baklagillerin
Önemi ve Tarımı
Prof. Dr. Mustafa ÖNDER Selçuk Üniversitesi Ziraat
Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü
1.GİRİŞ
Dünya’da karaların yüz ölçümü yaklaşık 13 milyar hektar
civarında olup 1,4 milyar hektarında bitki yetiştiriciliği
yapılmaktadır. Bu da anakaranın % 10,8’ine tekabül
etmektedir.
Ülkemiz ise toplam 77,9 milyon hektar alana sahip olup,
bunun yaklaşık %26’sını ormanlar, %16’sını çayır-meralar,
% 35’ini tarım alanları oluşturmaktadır. Yaklaşık 700 cins
ve 18.000 tür içeren baklagiller (Leguminoseae) familyası,
çiçekli bitkiler içinde en büyük familyadır. Baklagiller
familyası, insan beslenmesinde, hayvan beslemede,
tıbbi bitki olarak ilaç endüstrisinde, mobilya ve kağıt
yapımında, boya ve reçine yapımında, kozmetikte,
yakacak ve süs bitkisi olarak ve daha birçok alanda
kullanılmaktadır.
Dünyada ekonomik öneme sahip 1000 bitki türü
içerisinde 150 baklagil türü bulunmaktadır. Bu 150 türden
ülkemizde, soya ve yerfıstığını da ilave edersek fasulye,
nohut, mercimek, bakla, bezelye ve börülce olmak üzere
8 tanesi besin maddesi olarak kullanılmaktadır.
Uzun yıllar boyunca insanlar dünyadaki kaynakların
sonsuz olduğunu düşündüğü veya bir gün bu kaynakların
tükeneceğini düşünmediği için, doğadan faydalanırken
sınır tanımamışlardır.
Özellikle 20. Yüzyılın yarısından itibaren ortaya çıkan
sonuçlar bu düşüncenin ne kadar yanlış olduğunu
ortaya koymuştur. Günümüzde ekolojik sorunların
boyutları ve ulaştığı değişim hızı göz önüne alındığında,
doğal dengenin korunması için acil önlemlerin
alınması gerektiği apaçık ortadadır. Bu uğraşların ve
bilgi birikiminin sağlanması sonucunda dünyadaki
kaynaklardan maksimum faydalanılırken, doğaya en az
zarar verme ve gerekli önlemleri alarak doğayı korumaya
çalışma fikri ortaya çıkmış ve bu da sürdürülebilir
dünya kavramı olarak ifade edilmiştir. Bu kavramın
uygulanabilirliği için ekoloji, hukuk, tıp, ziraat, biyoloji,
siyaset gibi birçok bilimin prensiplerinden yararlanmak
gerekir.
Tarım, gıda zincirinin “birincil üretim” olarak
tanımladığımız başlangıç noktasıdır. Tarım mutlaka
sürdürülebilir olmalıdır.
Sürdürülebilir Tarım, yeterli ve kaliteli gıda maddesinin
uygun maliyetlerde üretimini, tarım yapılan arazinin,
çiftçilerin, çevrenin ve doğal tarım kaynaklarının
korunmasını geliştirecek sistem ve uygulamaları içerir.
Tarıma genel bir çerçeveden bakacak olursak;
2.Tuzlanma (yanlış gübreleme ve sulama sonucu)
Tarımın 3 temel yapı taşı vardır. Bunlar;
3.Besin
maddelerinin
uygulanmadığı için)
A- Toprak (yapısı, organik madde seviyesi vs)
B- Bitki (özellikle tohumluk)
C- İklim (özellikle su)
Dünyaca ünlü Science dergisinde yayınlanan bir
makalede, tarım topraklarının global düzeyde en önemli
sorunlarının;
1.Erezyon (çıplak kalması sonucu)
eksikliği
(münavebe
Araştırıcılar,
Teknolojinin bu kadar gelişmiş olmasına rağmen her
yıl tarım topraklarının % 1’inin kaybolduğunu ifade
etmektedirler.
M.C. Scholes, R.J.Scholes, 2013. Dust Unto Dust. Science,
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
25
2.2 YTB’LERİN ÖNEMİ
2.2.1. İNSAN BESLENMESİNDEKİ ÖNEMİ
2.2.2 HAYVAN BESLEMEDEKİ ÖNEMİ
2.2.3. MÜNAVEBEDEKİ ÖNEMİ
2.2.4. EKONOMİK ÖNEMİ
2.2.1. İnsan Beslenmesindeki Önemi
• Yüksek oranda protein içerirler,
• Kolesterol seviyeleri çok düflüktür,
Grafik 1: Kişi Başına Tüketilen Bazı Baklagil Miktarları (kg/yıl)
Grafik 2: Kişi Başına Tüketilen Protein Miktarları (gram/gün)
26
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Genel olarak sağlıklı yetişkin bir insanın günlük protein
ihtiyacı; vücut ağırlığının gram cinsinden değeri kadardır.
Dünya sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre; kişi başı
günlük protein tüketiminin % 60’ı bitkisel, % 40’ı
hayvansal kaynaklı olursa kaliteli ve dengeli bir
beslenmeden bahsedilebilir. Türkiye’de bu oranlar % 80
bitkisel ve % 20 hayvansal kaynaklı şeklindedir. Türkiye’de
bitkisel kaynaklı proteinlerin büyük bölümü fasulye,
nohut ve mercimek gibi yemeklik tane baklagillerden
sağlanmaktadır.
Yemeklik tane baklagiller, kuru tanelerinde bulunan
yüksek oranda protein bakımından diğer besin gruplarına
göre önemli bir üstünlük gösterir. Kalsiyum, demir,
fosfor gibi elementlerle B1, B2 ve niasin gibi vitaminler
bakımından diğer besinlere göre belirgin bir üstünlüğü
vardır. Ancak, içerdikleri bazı antibesinsel maddeler
nedeniyle sindirimleri biraz zordur.
2.2.2 Münavebedeki Önemi
İyi bir ekim nöbeti uygulanması ile toprak verimliliğinin
korunması ve yükseltilmesi mümkün olur. Yemeklik tane
baklagiller sahip olduğu kazık kök sistemi ile toprağın
alt tabakalarında bulunan nemden ve besinlerden
yararlanabilir. Bitkiler hasat edildikten sonra toprakta
kalan köklerin bileşiminde % 5-20 oranında azot
bulunur. Baklagil köklerinde C/N oranı 13/1 olup uygun
şartlarda 1-2 haftada mikroorganizmalar tarafından
ayrıştırılabildiği halde C/N oranı 80/1 olan tahıl köklerinin
aynı şartlarda ayrışabilmesi için gereken süre 4-8 hafta
kadardır (Akçin, 1988). Bu mikroorganizma faaliyetleri
sırasında bazı yağlar, polisakkarit sakızları ve mumlar gibi
bazı maddeler açığa çıkarak toprak tanelerinin birbirine
yapışmasını sağlayarak sonuçta toprakta arzu edilen bir
agregat yapının oluşması sağlanır.
Baklagillerin münavebeye alınması ile, sürekli aynı
derinlikte toprak işlemesiyle oluşan taban taşının
önüne geçilir ve kazık kök sistemleri ile toprağın alt
katmanlarındaki besin maddelerinin alınması ayrıca
zamanla bu kazık köklerin çürümesi sonucu toprakta kılcal
boşlukların oluşması ve bu şekilde toprağın havalanması
ve su iletimi iyileştirilmiş olur. Ayrıca baklagil köklerinde
bulunan fosfor, potasyum ve kalsiyum gibi elementler
köklerin ayrışması sonucu serbest hale geçer.
Baklagiller familyasının en önemli özelliği;
Köklerinde ortak yasayan Rhizobium cinsi bakteriler
vasıtasıyla toprak havasında serbest halde bulunan, ancak
diğer bitkiler tarafından direkt olarak yararlanılamayan
azotu yaşadıkları ortama bağlayarak köklerinin yayıldığı
toprak katlarını organik azotça zenginleştirirler ve kendi
ihtiyaçlarının büyük bir kısmını bu azottan sağlarlar.
• Yemeklik tane baklagillerin toprağa bağladıkları azot
miktarı; çeşide ve çevre koşullarına göre değişmekle
beraber, yılda genel olarak 5-20 kg/da dolaylarındadır
(Şehirali, 1988).
• YTB içerisinde en az azot fikse eden tür fasulyedir.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
27
2.2.3 Hayvan Beslemedeki Önemi
2.2.4 Ekonomik Önemi
Dünyada hayvan beslemesindeki proteinlerin %38’i ve
karbonhidratların %5’i baklagillerden sağlanmaktadır.
Yemeklik tane baklagiller
insan beslemesinde olduğu
gibi hayvan beslemesinde
de önemli bir kaynaktır.
Özellikle mercimek samanı
hayvan
beslemesinde
önemli bir yere sahiptir.
Tane/sap oranı 1/1,5 olup
sapta % 13,74 oranında
protein
bulunduğu
bilinmektedir.
Dünya’da:
63 milyon ha alanda, 58,7 milyon ton baklagil üretimi
yapılmaktadır. Bunun %60’ını mercimek, kuru fasulye
ve nohut oluşturmaktadır. Dünyada üretimi yapılan
baklagiller arasında fasulye ilk sırada bulunmaktadır.
Fasulyeden sonra nohut, bezelye, börülce, mercimek ve
bakla gelmektedir.
Türkiye’de:
Yetiştirilen 8 çeşit baklagil arasında en fazla üretimi
yapılanlar nohut, kuru fasulye ve mercimektir. Hemen
hemen tüm bölgelerimizde baklagiller üretilmekle
birlikte Güneydoğu Anadolu, Orta Anadolu ve geçit
bölgeleri ile Marmara Bölgesi’nin güneyi üretimin en
yoğun olduğu bölgelerdir.
Çizelge 1: Yıllara Göre Dünyada Baklagil Üretimi, Ekim Alanı ve Verimi
Kaynak : FAO
Çizelge 2: Dünyada Önemli Baklagil Üreticisi Ülkeler (2012)
Kaynak : FAO
28
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Çizelge 3: Yıllara Göre Türkiye’de Baklagil Üretimi, Ekim Alanı ve Verimi
Kaynak : Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Çizelge 4: Yıllara Göre Konya’da Baklagil Üretimi, Ekim Alanı ve Verimi
Kaynak : Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
29
Çizelge 6: 2013 Yılı Fasulye Üretim Değerleri
Kaynak : Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Çizelge 7: 2013 Yılı Nohut Üretim Değerleri
Kaynak : Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
30
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Çizelge 1: 2013 Yılı Kırmızı ve Yeşil Mercimek Üretim Değerleri
Kaynak : Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Kaynak : Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
31
Grafik 3: Yıllara göre Türkiye’de Kuru Fasulyenin Ticaret Değerleri
Kaynak : FAO
Grafik 4: Yıllara Göre Türkiye’de Kuru Fasulyenin Ticaret Değerleri
Kaynak : FAO
32
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Grafik 3: Yıllara göre Türkiye’de Kuru Fasulyenin Ticaret Değerleri
Kaynak : FAO
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
33
YEMEKLİK TANE BAKLAGİLLERİN TARIMI
1. İklim istekleri,
2. Toprak istekleri,
3. Tohum yatağı hazırlığı ve ekim,
4. Bakım işlemleri (sulama, gübreleme, mücadele vs.),
5. Hasat ve harman.
YTB’LERDE YAYGIN OLARAK GÖRÜLEN HASTALIK VE ZARARLILAR
34
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
YTB’LERDE YAYGIN OLARAK GÖRÜLEN
HASTALIK VE ZARARLILAR
TÜRKİYE’NİN BAKLAGİL ÜRETİMİNDEKİ
SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
Fasulyede: Kök çürüklüğü (Fusarium spp.), pas (Uromyces
appendiculatus), antraknoz (Ascochyta rabiei), Kırmızı
örümcek (Tetranychus cinnabarinus), yaprak biti, virüs.
• Tohumluk,
Nohutta: Antraknoz (Ascochyta rabiei), Yetiştiriciler bu
hastalıktan kaçmak amacıyla ekimi geciktirmektedirler.
Bu da verimin önemli derecede azalmasına sebep
olmaktadır.
Mercimekte: Erken ilkbaharda yabancı ot problemi
görülmektedir.
• Ekim,
• Gübreleme ve bakteri aşılaması,
• Sulama,
• Mücadele,
• Hasat ve harman,
• Depolama ve Standardizasyon,
• Üretim maliyetleri ve destekler.
Fasulye (Phaseolus vulgaris L.)
(2n: 22)
Fasulye Tarımı
• İklim istekleri
İklim isteği bakımından fasulye ılıman iklim bitkisi ve
çevre şartlarına çok etkilenir.
Fasulyenin bitkisinin soğuğa toleransı hiç yoktur. Sıcaklık
0 °C düştüğü zaman bitkinin % 90 ölür. Fasulye bitkisi
gelişme döneminde 20-25 °C arasında bir sıcaklık ister.
Fasulye çeşitleri gelişmeleri için minimum 12-13 °C
üzerinde sıcaklık ister. Çimlenme için optimum toprak
sıcaklığı 15 °C’dir (Akçin,1988). Toprak sıcaklığı düşük ve
toprakta nemi yüksek olursa, ekimi yapılan tohumlar su
alır, fakat çimlenme için yeterli sıcaklık olmadığından
bozulur. Fasulye bitkisi çiçeklenme döneminde serin
iklim koşullarını sever. Çiçeklenme ve meyve bağlama
döneminde 18-25 °C arasındaki sıcaklıklar, optimum
meyve tutumu ve gelişimini sağlar.
• Toprak istekleri
Fasulye kumlu topraklardan, orta ağır topraklara kadar
birçok toprak tipinde yetişebilir. Bununla birlikte derin,
geçirgen, su tutma kapasitesi iyi, organik maddece
zengin, humusça zengin ve fazla asit olmayan toprakları
çok sever. Potasyumca zengin topraklar meyve
kalitesini arttırır. Ağır toprakların özellikle yağışlı geçen
sezonlarda, kaymak tabakası oluşturacağı için, çimlenme
problemlerine sebep olabileceği unutulmamalıdır.
Fasulye bitkisi fazla asit ve alkali topraklardan hoşlanmaz.
Ph’sı 6.0 - 7.5 olan topraklarda başarılı şekilde yetiştirilir.
Ph’sı 5.5 in altında olan topraklarda mutlaka kireçleme
yapılmalıdır. Fasulye toprak tuzluluğuna oldukça duyarlı
bir bitkidir.
• Toprak hazırlığı
Fasulye bitkisinin kök sistemi derinlere kadar
inebilmektedir (120 cm). Genel olarak fasulye bitkisinin
kökleri olgunluk döneminde toprak altında 60 cm
genişliğinde ve 90 cm derinliğinde bir gelişme
göstermektedir (Akçin, 1988). Fasulye ekilecek tarlalarda
toprak işlemesi toprak tava gelir gelmez yapılmalıdır.
Erken toprak işleme, organik artıkların toprağa karışarak,
kolayca ayrışmasını ve topraktaki su seviyesini yükseltmek
için önemlidir. Buda fasulye üretiminde zamanında
ve usulüne uygun olarak yapılan toprak işlemesinin,
verimi etkileyen önemli faktörlerden birisi olduğunu
göstermektedir.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
35
Nohut (Cicer arietinum L.)
(2n:16)
Nohut Tarımı
• İklim istekleri
Ülkemizde oldukça geniş bir alana yayılan nohut, kurak
ve yarı kurak bö1gelerin bir bitkisidir. Nohut iklim
istekleri bakımından yemeklik tane baklagiller içerisinde
mercimekten sonra kurağa ve sıcağa en dayanıklı olanıdır.
Nohut bitkisinin derinlere inebilen köklere sahiptir.
Ayrıca gövde ve yaprakları tüylerle kaplı olup, bazen de
epidermis bir mum tabakası ile kaplıdır. Bu özellikleri
nedeniyle diğer baklagillerin kuraklıktan zarar gördükleri
yerlerde nohut rahatlıkla yetiştirilebilir. Bilhassa kurak
steplerimiz için elverişli bitkilerden birisidir.
• Toprak istekleri
Nohut toprak isteği bakımından son derece kanaatkârdır.
Kirece en fazla dayanan bir yemeklik tane baklagil
bitkisidir. Nohut bunula beraber yemeklik baklagiller
içerisinde tuzluluğa da en dayanıklı olanıdır. Bu nedenle
de topraklarda tuzluluk problemi ortaya çıktığında, ekim
nöbetinde nohut bitkisi baklagil olarak özel bir yere
sahiptir. Nohut genelde hafif, kireçli kumlu topraklarda
iyi yetişirse de en ideal, nohut yetiştirme toprağını kumlu
- tınlı topraklardır. Nohut her türlü toprakta yetişse de
özellikle suyu geçiren, gübrelenmiş, kuvvetli ve orta ağır,
yeteri kadar toprak nemi ihtiva eden topraklarda iyi verim
vermektedir. Fazla asidik topraklardan hoşlanmadığı için
toprak pH = 7.5-8.0 arasında olmasını ister. Fazla yağış
bitkide olumsuz etki yapar. Genellikle toprak şartlarına
bağlı olarak vejetatif gelişme süresince sulama ya da
hafif yağış istenir. Fazla kireçli topraklarda yetiştirilen
nohutların taneleri sert olmakta ve zor pişmektedir.
• Toprak hazırlığı
Toprak sonbaharda yaklaşık 15 cm derinliğinde sürülür
ve kışa bu şekilde girer. Nohut bitkisi çok iyi ve itinalı bir
şekilde hazırlanmış tohum yatağına ihtiyaç göstermez.
Genellikle kaba topraklar nohudun çimlenmeleri için
uygun olup, ince toz haline getirilmiş topraklarda
çimlenme düşmektedir. İlkbaharda toprak 5-8 cm
derinliğinde kazayağı ile işlenir.
Bu şekilde yüzeysel toprak işlemesi ile tarla hem
yabancı otlardan temizleyerek hem de kesekleri kırmak
suretiyle toprağı kabartıp düzlemek suretiyle iyi bir
tohum yatağı hazırlanmış olur. Kuru ziraat sisteminin
uygulandığıbölgelerde nohut tarımında ise toprağın
fazla işlenmesine gerek yoktur. Nohut derin kök sistemine
sahip olduğu için, usulüne uygun olan bir derinlikte
hazırlanmış topraklarda iyi gelişme göstermektedir.
Orta Anadolu Bölgesinde tahıl anızına yapılan nohut
ekimlerinde, ilkbaharda yüzlek (8-10 cm) bir sürümle
hububat saplarının toprağa gömülmesi sağlanır. İkinci
sürümden sonra ise ekim işlemi gerçekleştirilir. Bu ikileme
işlemi kazayağı ve kırlangıçkuyruğu gibi toprağı alttan
işleyen aletlerle yapılmalıdır. Toprak ve su erozyonu
olmayan yerlerde en ideal sürüm zamanı sonbahardır.
Mercimek (Lens culinaris Medik.)
(2n:14)
36
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Yemeklik tane baklagiller içerisinde kuraklığa en dayanıklı
olanıdır. Mercimek fazla yağışa karşı hassastır. Aşırı nem
bitki alt kısımlarının, kolayca çürümesini ve tane yapısının
kusurlu olmasına neden olur. Ayrıca çok kuraklıkta ise
verimi çok düşmektedir. Mercimek kurağa, sıcağa ve
soğuğa iyi dayanan, vejetasyon süresini 90-110 günde
tamamlayan bir uzun gün bitkisidir. Mercimek 4-5 0C’de
çimlenir. Kışlık mercimek çeşitleri erken devrede kışa
girerlerse -25 ile -30 0C’ye kadar dayanabilirler. Optimum
sıcaklık isteği 30 0C’dir. Ülkemizde geçit bölgelerinde
kışlık olarak tarımı yapılırken, Orta ve Doğu Anadolu
Bölgesinde ise yazlık olarak ekilmektedir.
Bezelye (Pisum sativum L.)
(2n:14)
Kışlık ekimlerde, kışın sıcaklığın -11°C’ye düşmesi halinde
bazı çeşitlerin yalnız yapraklarında hafif donlar görülmekle
beraber, bazı hassas çeşitler, çoğunlukla sırık çeşitler bu
sıcaklık derecelerine dayanmamaktadırlar (Bourion ve ark.
2003). Bezelye tohumlarının toprakta normal bir çimlenme
gösterebilmesi için sıcaklığın 4–18°C arasında olması
gereklidir. Bezelye için aylık optimum sıcaklık 12–18°C
arasında olmalıdır. Bezelye bitkisinin çiçek ve meyveleri
yaprak ve gövde kısımlarına nazaran donlardan daha çok
zarar görürler. Bezelye tarımında anormal hava şartları
çok kısa dahi sürse verimi çok düşürmektedir. Bezelye
tarımında soğuk şartlara mukabil sıcak ve kurak hava şartları
da istenmez. Bitkiler bakla bağlama döneminde 26°C’nin
üstündeki sıcaklıklardan zarar görür, döllenme azalır.
Börülce (Vigna sinensis (L.) Savi)
(2n: 22)
Börülce yarı nemli koşullara çok iyi uyum sağlamış
bir sıcak iklim sebzesidir. Gelişme döneminde yüksek
sıcaklık ister. İlkbahar ve sonbahar donlarına karşı
hassastır. Aşırı sıcaklık ve kuraklık döllenmeyi olumsuz
yönde etkileyerek meyve ve tohum bağlamasını önler.
Tohumların çimlenmesi için toprak sıcaklığı 8-10 °C hava
sıcaklığı ise 10-12 °C olmalıdır. En iyi gelişme sıcaklığı 2030 °C arasıdır. Gündüz ve gece sıcaklığı arasındaki fark
5-10 °C olmalıdır. Gün uzunluğu bakımından
nötr gün bitkisi olarak kabul edilir. Düşük sıcaklık ve gün
ilk çiçeklenmeyi uyarıcı etkiye sahiptir.
• Toprak istekleri
Börülce kumlu topraklardan killi topraklara kadar
değişik topraklarda yetiştirilebilir. Erkenci taze börülce
yetiştiriciliğinde hafif topraklar tercih edilmelidir.
Optimum toprak pH’sının 5.5-6.5 civarında olması istenir.
• Toprak hazırlığı
Toprak sonbaharda derince sürülmelidir. Ekolojik
koşullar elverişli ise kış aylarında da toprak işlemesi
yapılabilir. Erken toprak işleme organik maddelerin
toprağa karışarak, kolayca ayrışmasını ve topraktaki
su seviyesinin yükselmesine yardımcı olur. İlkbahar da
tohum ekiminden önce toprak birkaç defa 10-15 cm
derinliğinde işlenir.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
37
Bakla (Vicia faba L.)
(2n:12)
Bakla kışlık veya yazlık olarak yetiştirilebilir. Kışlık
ekimlerde, anızdan sonra tarla sürülür ve sonbaharda
ikinci defa işlenir ve ekime hazırlanır. Yazlık ekimde
ise anız bozumundan sonra toprak derince sürülür,
ilkbaharda tohum ekiminden önce tekrar sürülerek ekime
hazırlanır. Bakla tohumları derine ekildiği için toprağın
derin işlenmesi ve yabancı otlardan temizlenmiş olması
gerekmektedir. Toprak hazırlığının son aşamasında ise
geniş yapraklı yabancı otların kontrolünde linuron % 47.5
(200 g/da) etken maddeli herbisit kullanılabilir. İlaçlama
yapılırken toprağın hafif nemli olmasına ve ilacın toprağa
çok iyi karıştırılmasına dikkat edilmelidir.
2.3 Konya İlinde Yemeklik Baklagil Sektörü
Seyfettin BAYDAR Konya Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürü
SUNUM PLANI
• Tarımsal Yapı
• Konya İlinde Nohut Üretimi
• Konya İlinde Fasulye Üretimi
• Konya İlinde Mercimek Üretimi
• Yemeklik Baklagil Üretiminin Genel Değerlendirmesi
• Baklagil Faaliyetlerimiz
• Önerilerimiz
• Hedeflerimiz
TARIMSAL YAPI
YÜZÖLÇÜMÜ
Konya, 4.081.352 da arazi varlığı ile, ülke yüzölçümünün
%5,2’lik kısmını oluşturmakta ve en geniş arazi varlığına
sahip il konumundadır.
38
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Konya’ da yaklaşık 1,9 milyon ha alanda tarım yapılmakta
ve bu alan, toplam alanın yaklaşık %47’sine karşılık
gelmektedir.
Konya ilinin;
• (%63,4) düzlük,
• (%32,1) dağlık,
• (%4,5) sulak
alandan oluşmaktadır.**
Tarım Arazileri Sulama Durumu (ha)
Kaynak : KOP BKİ
Tarımsal Alan Kullanımı (ha)
Kaynak : TÜİK, 2013
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
39
Konya Tarımsal Alan Kullanımı (da)
Kaynak : TÜİK, 2013
Kaynak : TÜİK, 2013
40
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
KONYA İLİNDE NOHUT ÜRETİMİ
NOHUT EKİLİŞ ALANLARI
• 2013 yılı verilerine Konya ilinde 233.802 da alanda nohut tarımı yapılmaktadır.
• İlimiz Uşak, Mersin ve Karaman’ dan sonra, Türkiye’ de 4. sırada yer almaktadır.
Konya İlçelerinde Nohut Ekim Alanları (da)
NOHUT ÜRETİMİ
• 2013 yılı konya ilinin toplam nohut üretimi 33.421 tondur.
• Nohut üretiminde Konya ili, Karaman ve Mersin’ den sonra Türkiye’ de 3. sırada yer almaktadır.
Konya İlçelerinde Nohut Üretim Miktarı (ton)
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
41
NOHUT VERİMİ
• 2013 yılı konya ilinin ortalama nohut verimi 143 kg/da olup Türkiye’de 23. s›rada yer almaktadır.
Konya İlçelerinde Nohut Verimleri (kg/da)
NOHUT ÜRETIMINDEKI DEĞIŞIM
• Konya ilinde nohut ekim alanı% 61 azalmış, üretim % 39 azalmış, verim ise % 32 artmıştır.
2003-2013 Yılları Arası Konya İli Nohut Ekim Alanları ve Üretim Miktarları
42
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
İLİMİZDE ÜRETİMİ YAPILAN NOHUT ÇEŞİTLERİ •Tescilli olmayan ve yerel bir çeşide dönüşen İspanyol
•İlimizde yaygın olarak Gökçe nohut çeşidi ekilmektedir.
Bunun yanında Azkan, Çağatay, Işık 05 nohut çeşitlerinin
de tarımı yapılmaktadır.
•Azkan nohut çeflidi, ilimizde son yıllarda ekimi yapılan ve
ekiliş alanları artan tescilli çeşitlerden biridir.
•Çağatay ve Işık 05 nohut çeşitleri, az ekilmekle birlikte,
ekiliş alanları her yıl artmakta ve genelde hasadı
biçerdöverle yapılmaktadır.
isimli nohut çeşidinin de ekimi yapılmaktadır.
•Nohut üretiminde başta Gökçe olmak üzere, tescilli
çeşitler %70, tescilli olmayan çeşitler ise % 30 oranında
kullanılmaktadır.
•Tescilli olmayan tohumluklar ise; ispanyol çeşidi ile
tescilli çeşitlerden ancak bir yıl ekimi yapılan ürünlerden
sağlanmaktadır.
KONYA İLİNDE FASULYE ÜRETİMİ
KURU FASULYE
Konya ili 2013 yılında 135.754 da kuru fasulye ekim alanı ile Türkiye’de 1. sırada yer almaktadır.
Konya İlçelerinde Kuru Fasulye Ekim Alanları (da)
Konya ili 2013 yılında 135.754 da kuru fasulye ekim alanı ile Türkiye’de 1. sırada yer almaktadır.
2013 Yılı Konya İline Bağlı İlçelerde Kuru Fasulye Üretimi (Ton)
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
43
2013 yılı Konya ilinin ortalama kuru fasulye verimi 366 kg/da olup Siirt ve Kastamonu’ dan sonra Türkiye’ de 3. sırada
yer almaktadır.
Konya İlinde Kuru Fasulye Verimleri (kg/da)
KURU FASULYE EKİM ALANI VE ÜRETİMİNDEKİ DEĞİŞİMLER
2002-2013 Yılları Arası Konya İli Kuru Fasulye Ekim Alanları ve Üretim Miktarları
TAZE FASULYE
2013 yılı Konya ilinin toplam taze fasulye ekim alanı 9.180 da olup Türkiye’de 12. Sırada yer almaktadır.
Konya İçelerinde Taze Fasulye Ekim Alanları (da)
44
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
2013 Yılı Konya ilinin toplam taze fasulye üretimi 9.015 ton olup Türkiye’de 13. sırada yer almaktadır.
2013 Yılı Konya İline Bağlı İlçelerin Taze Fasulye Üretim Miktarları (ton)
ÜRETİMİ YAPILAN FASULYE ÇEŞİTLERİ
•İlimizde fasulye üretiminde kullanılan tescilli olmayan
çeşitler Kanada, Kolsuz Amerikan, Beyşehir Çalısı,
şeker Fasulyesi, Sarıkız, Barbunya çeşitleridir.
•Fasulye üretiminde tescilli olmayan sertifikasız
tohumluk kullanım oranı ise %80, tescilli sertifikalı
tohumluk kullanım oran› %20’ dir.
•Sertifikalı tohumlukların yerel tohumluklara göre
fazla fiyat farkı bulunması ve ilimizde çiftçilerce kabul
görmüş, tam uyum sağlamış sertifikalı çeşitlerin az
olması nedeniyle sertifikalı tohumluk kullanımı yeterince
yaygınlaşamamıştır.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
45
KONYA İLİNDE MERCİMEK ÜRETİMİ
KIRMIZI MERCİMEK
2013 yılı Konya ilinin toplam kırmızı mercimek ekim alanı16.073 da olup Türkiye’ de 13. sırada yer almaktadır.
Konya İçelerinde Kırmızı Mercimek Ekim Alanı (da)
• 2013 Yılı Konya İlinin toplam Kırmızı Mercimek Üretimi 2.398 ton olup Türkiye’ de 11. sırada yer almaktadır.
• Kırmızı Mercimek Verimi ortalama 149 kg/da ile Türkiye’ de 11.sırada yer almaktadır.
Konya İçelerinde Kırmızı Mercimek Üretim Miktarı (Ton) ve Verim Değerleri (kg/da)
YEŞİL MERCİMEK
2013 yılı Konya ilinin toplam yeşil mercimek ekim alanı 9.826 da olup, Türkiye’de 6. sırada yer almaktadır.
Konya İçelerinde Yeşil Mercimek Ekim Alanı (da)
46
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
• 2013 yılı Konya ilinin toplam yeşil mercimek üretimi 1.203 ton olup Türkiye’ de 6. sırada yer almaktadır.
• Yeşil mercimek verimi ortalama 122 kg/da ile Türkiye’de 13.sırada yer almaktadır.
Konya İlçelerinde Yeşil Mercimek Üretim Miktarı (Ton) ve Verim Değerleri (kg/da)
KONYA İLİNDE ACIBAKLA ÜRETİMİ
ACI BAKLA
• 2013 yılı Konya ilinin toplam acı bakla ekim alanı 3.755 da olup Türkiye’ de 1. sırada yer almaktadır.
• Ülkemizde sadece Isparta ve Konya ilinde yetiştirilmektedir.
• Konya ilinin yıllık üretimi 410 ton olup dekara verimi 109 kilogramdır.
2013 Yılı Konya İline Bağlı İlçelerde Acı Bakla Ekim Alanı (da)
KONYA İLİNDE BAKLAGİL ÜRETİMİ GENEL DURUMU
YEMEKLİK BAKLAGİL ÜRETİMİ
•Ülkemizde olduğu gibi ilimizde de, üretimi gerçekleştirilen 8 baklagil çeşidi arasında, en fazla üretimi yapılan
baklagiller; kuru fasulye, nohut ve mercimektir.
• Konya ilinde yemeklik baklagillere genel olarak bakacak olursak ekim alanları azalmış, verim artışları olmuş,
dolayısıyla birim alandan elde edilen ürün miktarı artmıştır.
•Ekim alanındaki azalma, verim artışı ile karşılanamadığından toplam üretim miktarı düşmüştür.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
47
YEMEKLİK BAKLAGİL TOHUM ÜRETİMİ
Konya İlinde Tohumluk Yemeklik Baklagil Üretimi
UYGULANAN PROJELER
Konya Taze Fasulyesini Geliştirme Projesi
• 8 ilçede (Beyşehir, Ilgın, Derbent, Meram, Karatay, Derebucak, Selçuklu, Doğanhisar)
• 60 üretici ile
• 300 dekarlık alanda demonstrasyon olarak uygulanması hedeflenmektedir.
Konya Fasulyesini Geliştirme Projesi Uygulama Alanı
Konya Fasulyesini Geliştirme Projesi Uygulamaları
• Korumalı toprak işleme
• Fasulye üretiminde damlama sulama sistemi
• Turfanda amaçlı plastik alçak tünel uygulaması
• Toprak tahliline dayalı gübreleme programı
• Fasulye tohumlarına rhizobium bakterisi aşılaması
48
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
• Fasulye ekim alanlarında karşılaşılan hastalıkların tür ve
cins düzeyinde teşhisi
•Fasulye ekim
uygulamaları
alanlarında
biyoteknik
• İyi Tarım Uygulamaları sertifikası
mücadele
ÖNERİLERİMİZ
Yemeklik Baklagil Üretimi ve Kalitesinin Artırılmasına Yönelik Öneriler
• Yemeklik baklagillerin alımının protein oranına göre
yapılması
• Desteklemelerle baklagillerin münavebeye alınmasının
sağlanması
• Ürün desteğinin protein bitkileri destekleme ödemesi
altında desteklemelerin verilmesi
• Sertifikalı tohumluk üretiminin desteklenmesi ve
artırılması
HEDEFLERİMİZ
Yemeklik Baklagil Üretimindeki Hedefler
• Nadas alanlarında nohut ve mercimek ekiminin
yaygınlaştırılması
• Üretilen taze fasulyenin dondurulmuş gıda olarak
pazarlanması işlenmesine yönelik tesislerin kurulması
• Sulu alanlarda fasulyenin ekim nöbetinde daha fazla yer
almasının sağlanması
• Tarla bitkileri üretiminde yemeklik baklagil üretiminin
oransal değerinin artırılması
BAKLAGİL ÜRETİMİ GZFT ANALİZİ
GÜÇLÜ YÖNLERİ
ZAYIF YÖNLERİ
Önemli bir protein kaynağı olması, besleyici özelliği ve
yağ oranının düşük, karbonhidrat oranının yüksek olması
nedeniyle, süreklilik arz eden bir talebi bulunmaktadır.
Biyodizel üretiminde mısır ve diğer bitkilere yerini
kaptırmıştır.
Konya Bölgesi için iyi bir münavebe bitkisidir.
Kuru ve yarı kurak alanlarda nohut ve mercimek nadas
alanlarının azaltılması bakımından önemlidir.
Toprağı koruyup ıslah etmesi, havanın serbest
azotunu toprağa bağlaması gibi özellikleriyle, çevre ve
sürdürülebilir tarım açısından önemlidir.
Dekara alınan verimlerin çiftçiye yeterli gelmemesi.
Sertifikalı tohum yetersizliği.
Desteklemelerin az olması.
FIRSATLAR
Sıraya ekim olmadığında, boyu kısa olan baklagillerde
hasat biçer döverle yapılamamakta, elle yapılmakta
harman makinası ile daneleri ayrılmaktadır. Dolayısıyla
mekanizasyon yetersiz veya çeşitler mekanizasyona
uygun değildir.
Ülkemiz baklagillerin gen kaynağıdır.
Ekim makinası yetersizliği
Ülkemizin her bölgesinde yetişen baklagiller vardır.
İşçilik ve üretim maliyetlerinin fazlalığı nedeniyle,
üreticinin zarar etmesi veya yemeklik baklagil
üretiminde diğer ürünlerden daha az kazanması.
TEHDİTLER
Ülkemiz ihracatçı konumundan, ithalatçı konumuna
geçmektedir.
İthalatta gümrük vergi oranları yerli üretimi korumaya
yetmemektedir.
Depolamadaki yetersizlikler ve pazarlama sıkıntısı.
Küçük parçalı arazilerde üretim yapılması.
Yemeklik baklagil fiyatlarındaki dengesizlik.
Nohutta antraknoz hastalığı nedeniyle verimin düşük
olması, antraknoza toleranslı çeşitlerin bir süre sonra
hassas hale gelmesi.
Girdi maliyeti yüksekliği nedeniyle dünya piyasasıyla
rekabet edememesi.
Örgütlenme yetersizliği ve fiyat oluşumuna çiftçinin
müdahil olamaması.
Hastalık zararlı ve yabancı otların, % 100’e varan verim
kaybına neden olması.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
49
2.4 Sağlıklı Beslenme İçin Baklagil Tüketimi
Doç. Dr. Zehra BÜYÜKTUNCER DEMİREL, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve
Diyetetik Bölümü
SUNUM PLANI
• İnsan diyetinde baklagillerin kullanımı
• Baklagillerin besin değeri
• Sağlıklı beslenme modellerinde baklagillerin yeri
• Baklagil tüketim miktarları
• Baklagiller ve sağlık
• Öneriler
Baklagiller
Leguminosae (Fabaceae) Bitki Ailesi
İnsan Diyetinde Baklagiller
İnsan diyetinde yer alan temel kurubaklagiller;
Nohut
Mercimek
Bakla
Fasulye
Bezelye
Börülce
Soya fasulyesi
Yer fıstığı
Kurubaklagiller ilk ehlileştirilen bitkilerdendir.
Kurubaklagillerin güney Anadolu’da M.Ö.
5500 yıllarında insan eslenmesinde kullanıldığı
anlaşılmaktadır.
Scanned from The Oxford encyclopedia of ancient
Egypt ISBN 0-19-510234-7
50
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Türk Mutfağında Baklagiller
Scanned from The Oxford encyclopedia of ancient Egypt ISBN 0-19-510234-7
Baklagillerin Besin Değerleri
Besinlerin Bileşimleri, Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını, 1991
Baklagillerin Protein Kalitesi
Baklagillerin Protein Kalitesi
• Proteinin içeriği zengin
• Baklagillerin tahıllar ile birlikte tüketilmesi
• Elzem aminoasit örüntüsü
Baklagillerde kükürtlü aminoasitler yetersiz
-Kükürtlü aminoasitlerden sınırlıdır
• Sindirebilirliği: % 69-90
Tahıllarda lizin aminoasidi yetersiz
Baklagil + Tahı karışımı = Dengeli aminoasit örüntüsü
• Yumurta, et, süt için sindirilebilirlik: %91-100
• Tahıl proteinler: % 79-90
• Baklagiller: %69-90
Baklagiller demir, çinko, kalsiyum ve magnezyumdan zengindir
Besinlerin Bileşimleri, Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını, 1991
Besinlerin Bileşimleri, Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını,
1991
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
51
Baklagillerde Bulunan Diğer Bileşikler:
• Tripsin İnhibitörleri
– Proteinin sindirimini güçlendirirler.
• Flavonoidler – Isoflavonlar
Baklagillerin Besin Değerleri
• Tripsin İnhibitörleri
• Fitat ve Tannenler
• Fitat ve Tannenler
– Demir, çinko gibi mineralleri bağlayarak emilimlerini
azaltırlar.
• Guatrojenler
• Toksik öğeler
• Saponinler ve alkaloidler
• Isoflavonlar – Fitoösterojenler:
– Kalp ve damar hastalıkları
• Hiperkolesterol
• Hipertansiyon
• Endotel fonksiyon
– Çeşitli kanser türleri
• Meme, endometrium, yumurtalık, prostat kanserleri
• Hormona bağlı olmayan kanserler
– Hipertansiyon
– Osteoropoz
– Kadınlarda menapoza bağlı sorunlar
• Guatrojenler
– İyodun emilimini engeller.
• Toksik öğeler
– Lathyrus sativus – Lathyrism
– Bakla – Favizm
– Aflatoksin
• Düflük Glisemik İndeks Değeri
– Çözünür posa, çözünmez posa, dirençli nişasta içerir.
• Glisemik indeks: Besinin kan glikoz düzeyini yükseltme
değeridir ve farklı besinlere karşı oluşturulan glisemik
yanıtların karşılaştırılması için kullanılır.
≤ 55 : Düşük Glisemik İndeks
55–70 : Orta Glisemik İndeks
> 70 : Yüksek Glisemik İndeks
• Düşük Glisemik İndeks Değeri
Diabetes Care 31:2281–2283, 2008
52
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
SAĞLIKLI BESLENME MODELLERİNDE BAKLAGİLLERİN YERİ
TÜRKİYE
İNGİLTERE
ABD
AKDENİZ ÜLKELERİ
Ülkemizde kurubaklagillerin tüketim düzeyi kişi
başına günlük 31 g kadardır.
Orta ve Güney Amerika’da ve Güney Doğu Asya’da
daha yüksek düzeyde tüketilmektedir. Avrupa
ülkelerindeki tüketim daha düşüktür.
Protein kalitesi
Protein kalitesi
Toplam yağ miktar
Toplam yağ miktarı
Doymuş yağ miktarı
Doymuş yağ miktarı
Posa içeriği
Posa içeriği
Fe, Ca, Mg, Zn
Demir
Fitokimyasallar
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
53
BAKLAGİL TÜKETİM MİKTARLARI
TBSA-2010: Bireylerin kurubaklagil tüketim sıklığı dağılımları (%)
Türkiye Beslenme Sağlık Araştırması, 2010
TBSA-2010: Bireylerin kurubaklagil ve yağlı tohum tüketim miktarı (g)
Türkiye Beslenme Sağlık Araştırması, 2010
TBSA-2010 verilerine göre bireylerin kurubaklagil tüketim miktarı (g)
Türkiye Beslenme Sağlık Araştırması, 2010
54
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
BAKLAGİLLER VE SAĞLIK
• Tip 2 Diabetes Mellitus
• Kalp ve Damar Hastalıklar
– Düşük glisemik indeks
• Kan şekerinin kontrolünü kolaylaştırır
• İnsülin sekresyonunu azaltır.
• Öğün sonrası açlık hissini geciktirir.
– Baklagilleri haftada 4 kez tüketenlerde koroner kalp
hastalığı oluşma riski, haftada 1 kez tüketenlerden %22
oranında daha düşük bulunmuştur.
Bazzono et al. Arch Intern Med 2001; 26;161(21):2573-8.
– Kan lipid profili düzenleme
• Kan kolesterol ve lipoprotein düzeylerini
düşürür.
• Total kolesterol düzeyi %7
• LDL kolesterol düzeyinde % 6
• Triglserit düzeyinde % 17
Anderson & Major. Br J Nutr 2002; 88(Supl 3): 263-71
• Obezite
– Düşük glisemik indeks
– Zengin posa içeriği
• Kan şekerinin kontrolünü kolaylaştırır
• Açlık hissini geciktirir.
• Doygunluk hissi sağlar.
• Besin tüketimini azaltır.
– Çözünür posa içeriği zengindir.
• Kolesterol düşürücü etkiye sahiptir.
– Magnezyum ve potasyum içeriği zengindir
• Kan basınscını düşürürler.
– Folik asit içerir.
• Kan homosistein düzeyini düşürür.
– Düşük glisemik indekse sahiptir.
• Kan glikoz düzeyi ve insulin salgılanmasını
kontrol eder.
– Isoflavon, saponin ve fitosterol içerir.
• Kolesterol oksidasyonunu azaltır.
• Barsaktan kolesterol emilimini azaltır.
Bazzono et al. Arch Intern Med 2001; 26;161(21):2573-8.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
55
9632 erkek ve kadın katılımcı – NHEFS
Kurubaklagil tüketemi 3 aylık besin tüketim sıklığı anketi
ile değerlendirilmiş. Kardiyovasküler ve kalp hastalığı
insidans medikal kayıtlar ve ölüm belgeleri ile 19 yıl
izlenmiştir.
19 yıllık izlem sonunda; 7802 CHD ve 3680 CVD
kaydedilmiş. Baklagil tüketimi ile KVH ve KKH arasında ters
ilişki gösterilmiş. Baklagilleri haftada 4 kez tüketenlerde
koroner kalp hastalığı oluşma riski, haftada 1 kez
tüketenlerden %22 oranında daha düşük bulunmuştur.
Baklagilleri haftada 4 kez tüketenlerde kardiyovasküler
hastalık oluşma riski, haftada 1 kez tüketenlerden %11
oranında daha düşük bulunmuştur.
Suggested Mechanisms:
The fatty acid profile, dietary fibre, isoflavones and
antioxidants in legumes may contribute to reducing
the risk of cardiovascular disease through their
hypocholesterolaemic effect. Legumes are also good
sources of saponins and phytosterols which may assist
with decreasing absorption of cholesterol from the gut.
With regards to blood pressure, soy isoflavone extracts
have been found to reduce this major risk factor for
heart disease, especially systolic blood pressure.
‘Doymuş yağ ve kolesterol içeriği düşük bir diyet ile,
günde 25 gram soya proteini tüketilmesi kalp hastalığı riski azaltır.’
FDA, 1999
• Kanser
Kim et al. Cancer Sci. 2011;102(1):231-44.
Yan et al. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2010;19(1):14858
– Kolorektal kanser
– Mide kanseri
• Zengin posa içeriği
– Akciğer kanseri
– Direcçli nişasta, oligosakkaritler – barsak sağlığı
– Prostat kanseri
• Zengin fitokimyasal içeriği
– Meme kanseri
– İsoflavonlar, tokoferoller, glutatyon, saponinler
Wang et al., PLOS ONE 2013; 8 (6):e67335
• Düşük toplam ve doymuş yağ içerikleri
Wu & Li. Nutr Cancer 2013;65(5):625-32.
Dong & Qin. Breast Cancer Res Treat. 2011; 125(2):315-23.
Öneriler
• Haftada en az 3 kez baklagil tüketilmelidir.
US, Dietary Guidelines for Americans, 2010
• Baklagillerin uygun yöntemlerle hazırlanması önemlidir.
– Islatma, Dış zarların çıkarılması, Pişirme
• Haftada en az 2 kez baklagil tüketilmelidir.
Türkiyeye Özgü Beslenme Rehberi, 2004
•
Protein kalitesini artırmak için, baklagiller tahıllarla
birlikte tüketilmelidir.
• Bir porsiyon = 90 gram
• Bileşimindeki minerallerin yararlılığını artırmak
için, baklagiller C vitamininden zengin besinler ile birlikte
tüketilmelidir.
• Özellikle kalp-damar ve diyabet hastalarında
baklagil tüketimi daha sık ve düzenli olmaldır.
• Baklagil tüketiminde çeşitlilik sağlanmalıdır.
56
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
• Baklagillerce zengin kullanıma hazır ürünlerin
geliştirilmesi tüketimin artırılmasına yardımcı olabilir.
ÇALIŞMA GRUPLARI
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
57
3. ÇALIŞMA GRUPLARI
3.1 BAKLİYAT YETİŞTİRİCİLİĞİ ÇALIŞMA GRUBU
Moderatör
Raportör
Bakanlık Sorumlusu
İl Müdürlüğü Sorumlusu
Grup Üyeleri
58
: Prof. Dr. Mustafa ÖNDER
Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü
: Nuran UYSAL
Konya İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü
: Dilek TERZİ
: Dr.Celal YILDIZ Konya İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
3.1.1 BAKLAGİL YETİŞTİRİCİLİĞİNDE MEVCUT
DURUM
Dünyada 63 milyon ha alanda, 58,7 milyon ton baklagil
üretimi yapılmaktadır. Bunun % 60’ını mercimek, kuru
fasulye ve nohut oluşturmaktadır. Dünyada üretimi yapılan
baklagiller arasında fasulye ilk sırada bulunmaktadır.
Fasulye’den sonra, nohut, bezelye, börülce, mercimek ve
bakla gelmektedir. Türkiye’de Yetiştirilen 8 çeşit baklagil
arasında en fazla üretimi yapılanlar nohut, kuru fasulye
ve mercimektir. Hemen hemen tüm bölgelerimizde
baklagiller üretilmekle birlikte Güneydoğu Anadolu,
Orta Anadolu ve geçit bölgeleri ile Marmara Bölgesi’nin
güneyi üretimin en yoğun olduğu bölgelerdir.
Dünyada baklagil ekim alanları ve üretiminde önemli
oranlarda artışlar yaşanmıştır. Dünyada kuru fasulye
üretimi 2002 yılı itibariyle 19,8 milyon ton, nohut üretimi
8,3 milyon ton ve mercimek üretimi ise 2,9 milyon ton
iken; 2012 yılı itibariyle kuru fasulye üretimi %19,1 artışla
23,6 milyon ton, nohut üretimi %40,2 artışla 11,6 milyon
ton, mercimek üretimi ise %58’lik artışla 4,6 milyon ton
olmuştur.
Dünya kuru fasulye ekim alanı 2002’de 27,5 milyon ha,
nohut ekim alanı 10,4 milyon ha ve mercimek ekim alanı
ise 3,6 milyon ha iken; 2012’de kuru fasulye ekim alanı
%6,3 artışla 29,3 milyon ha, nohut ekim alanı %18,7 artışla
12,3 milyon ha ve mercimek ekim alanı ise %15,3’lük
artışla 4,2 milyon ha olmuştur.
Yıllar itibariyle dünya baklagil verimlerinde de artışlar
yaşanmıştır. Mercimek veriminde, 2008 yılında yaşanan
kuraklık nedeniyle son 30 yılın en düşük verimi alınmışsa
da, son 10 yılda mercimek verimi 791 kg/ha’dan 1084 kg/
ha’a yükselmiştir. 2002’de 720 kg/ha olan kuru fasulye
verimi 2012’de 810 kg/ha’a, nohut verimi ise 800 kg/ha
iken 940 kg/ha’a yükselmiştir.
Ülkemizde üretim payı en fazla olan fasulye, nohut ve
mercimek üretiminin dünyadaki durumu incelendiğinde,
kuru fasulye üretiminde Myanmar’ın, Brezilyanın,
nohut üretiminde Hindistan’ın, mercimek üretiminde
Kanada’nın ilk sırada yer aldığı görülmektedir. Türkiye
dünya nohut üretiminde 3. ve mercimek üretiminde ise
4. sırada yer almaktadır (FAO).
Ülkemiz baklagil ekim alanlarında son on yıl içerisinde
önemli düzeyde azalmalar görülmüştür. Baklagillerde
(kuru fasulye, nohut, mercimek) 2002 yılı itibariyle,
1 milyon 332 bin hektar olan toplam ekim alanımız
2012 yılında %41 azalma göstererek 789 bin hektara
gerilemiştir. Ekim alanlarımızdaki en çok azalma payı,
%53 oranıyla kuru fasulyede yaşanmıştır.
565 bin ton iken; 2013 yılı itibariyle kuru fasulye üretimi
%22 azalışla 195 bin ton, nohut üretimi %22 azalışla 506
bin ton, mercimek üretimi ise %26’lık azalışla 417 bin
olmuştur (TÜİK,2013).
Ekim alanları ve üretimde, son on yılda görülen bu
azalmaya karşın; kuru fasulye verimin de %65, nohutta
%23 ve mercimek veriminde ise %28’lik artış görülmekle
beraber, ülkemiz baklagil verimleri, dünya verimlerinin
üzerinde seyretmektedir (TÜİK,2013).
Ülkemiz baklagil üretimi ülke geneline yayılmış olmakla
beraber Güneydoğu Anadolu, Orta Anadolu ve geçit
bölgeleri ile Marmara Bölgesinin güneyi üretimin en
yoğun olduğu bölgelerdir. Genel olarak; kırmızı mercimek
Güneydoğu’da, yeşil mercimek, nohut ve kuru fasulye
Orta Anadolu ve geçit bölgelerinde, bakla ve bezelye ise
Ege ve Güney Marmara’da yetişmektedir.
Türkiye baklagil üretiminde %43,3’lük payla nohut ilk
sırada yer almaktadır. Ülkemizde başlıca üretimi yapılan
illerimiz sırasıyla Konya, Diyarbakır, Uşak, Yozgat,
Kütahya, Çorum, Isparta, Kahramanmaraş, Balıkesir,
Antalya ve Adıyaman illerimizdir. Bu illerimizin toplam
nohut üretimimizde aldıkları pay %46’dır.
Ülkemizde mercimek üretimi yeşil ve kırmızı mercimek
olarak gerçekleştirilmektedir. 2013 yılı verilerine göre
417 bin ton olan toplam mercimek üretimimizin % 95’ini
kırmızı, %5’ini ise yeşil mercimek oluşturmaktadır. 2013 yılı
mercimek üretiminin toplam baklagiller içindeki payı ise
%37’dir. Ülkemizde yeşil mercimek ile kırmızı mercimek
üretiminin yapıldığı iller farklılık göstermektedir. Kırmızı
mercimek üretiminin % 78’i sırasıyla Şanlıurfa, Diyarbakır
ve Mardin illerinde yapılmaktadır. Yeşil mercimek üretimi
ise daha çok İç Anadolu Bölgemizde yapılmakta olup
üretimin %51’i sırasıyla Çorum, Ankara ve Kırşehir’de
yapılmaktadır. Türkiye kırmızı mercimek üretiminin
%98’i Güneydoğu Anadolu bölgesinde yapılmaktadır
(TÜİK,2013). 2008 yılında yaşanan kuraklık sonucunda
2007/2008 yılı üretim döneminde özellikle bu bölgede
önemli oranda üretim düşmüştür. Yaşanan kuraklık
kırmızı mercimek rekoltesinin 98 bin tona gerilemesine
sebep olmuştur. Bu üretim rakamı ile 2008 yılında
ülkemizin mercimek tüketimini karşılayacak üretimi dahi
gerçekleştirme imkanı ortadan kalkmıştır.
2013 yılında toplam baklagil üretiminden %17 pay
alan kuru fasulye ülkemizin hemen hemen bütün
bölgelerinde yetiştirilmektedir. En fazla üretim yapılan
illerimiz Konya, Karaman, Nevşehir, Niğde, Erzincan ve
Kahramanmaraş’tır. Üretimde ilk sıralarda yer alan bu
illerimizin toplam kuru fasulye üretimimizden aldıkları
pay %67’dir (TÜİK,2013).
Türkiye’de kuru fasulye üretimi 2002 yılı itibariyle 250 bin
ton, nohut üretimi 650 bin ton ve mercimek üretimi ise
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
59
3.1.2 BAKLAGİL YETİŞTİRİCİLİĞİ GÜÇLÜ VE
ZAYIF YÖNLERİ
GÜÇLÜ YÖNLER
•Sürdürülebilir tarım için münavebede mutlaka yer alması
gereken bitki grubu olmaları,
•Uygun yetiştirme şartlarında verim potansiyellerinin çok
yüksek olması,
•Organik Tarım ve İyi Tarım Uygulamalarının varlığı,
•Yetiştirilme periyodunun kısa olması sebebiyle bazı
baklagil bitkilerinden sonra ikinci ürün yetiştirme şansının
olması,
•Nohut ve mercimeğin kısmen marjinal alanlarda
kullanılabilmesi,
•Farklı ekim ve hasat zamanları olduğu için işletmedeki iş
gücünün daha iyi değerlendirilebilmesi,
•Baklagillerin havanın serbest azotunu köklerinde ortak
yaşayan Rhizobium cinsine ait bakteriler vasıtasıyla
toprağa bağlayabilme özelliğinde olmaları,
•Ülkemizde baklagillerin birçoğunun gen merkezi olması
ve uzun süreden beri baklagillerin tarımının yapılması
nedeniyle üreticilerin bu bitkilerin yetiştirme tekniklerini
iyi bilmesi,
• Kuru tarım alanlarının değerlendirilmesinde ve bazı
bölgelerde nadas alanlarının azaltılmasında nohut ve
mercimeğin ön plana çıkması,
•Taneleri alındıktan sonra geriye kalan sap ve samanın
tahıl samanına göre daha kaliteli olduğu için hayvan
beslemede ön plana çıkması,
•Münavebede yer almaları ile toprağın yapısının
korunmasına katkı sağlamaları,
ZAYIF YÖNLER
•Baklagillerin alternatif ürünlere göre rekabeti ortam
şartlarına ve hastalıklara dayanıklılık açısından oldukça
zayıf olmaları,
•Üretim maliyetlerinin yüksek olması (özellikle fasulyenin),
•Baklagillerde alım garantisinin olmaması ve fiyat
istikrarsızlığı,
•Hastalıklara dayanıklı olarak üretilen sertifikalı tohum
çeşitlerinde de, yeni patojen ırklarının gelişmesi
nedeniyle hastalık adına sıkıntılar yaşanması (nohutta
antraknoz hastalığı),
60
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
•Özellikle kurak alanlardaki baklagil yetiştiriciliğinde
yapılması
gereken
yetiştirme
tekniklerinin
uygulanmaması,
•Mekanizasyon probleminin olması (özellikle hasatta),
•Bazı türlerde amaca ve ekstrem şartlara uygun çeşit
olmaması,
•Yağmurlama sulama ile bakteriyel hastalıkların artması
(özellikle fasulyede),
•Kurak alanlarda yetiştirilen baklagillerin verim
potansiyelleri yağış rejiminde olan düzensizlikler
sebebiyle değişiklik göstermektedir. Bu durumun, nohut
ve mercimek üreticisini tedirgin ve isteksiz hale getirmesi,
•Nohutta antraknoz hastalığı hala sıkıntı yaratmaya
devam etmektedir. Üreticinin maliyeti artırır endişesiyle
yeterince ilaçlama yapmaması ve gerekli münavebe
yapılmaması sonucu topraklarımızdaki antraknoz
sporlarının yoğunlaşması bu hastalıkla mücadeleyi her
geçen gün daha da zor bir hale getirmesi,
•Baklagillerde özellikle küçük alanlarda tarımı yapıldığında
mekanizasyonun uygulanmaması,
•Kurak alanlarda tohum yatağının iyi hazırlanmaması
nedeniyle verim kayıpları yaşanması,
•Üreticilerin mahsullerinden tohumluk ayırarak kullanmak
gibi geleneksel alışkanlıklarının devam etmesi sebebiyle
baklagillerde sertifikalı tohum kullanım oranı diğer kültür
bitkilerine nazaran az olması,
•Fasulyede mevcut sertifikalı çeşitlerin yetiştiricilerin
isteklerine her yönüyle cevap verememesi nedeniyle
yer yer yurtdışından yemeklik özellikte olup tohumluk
kalitesinde olmayan Kanada fasulyesi gibi popülasyonların
ülkemize getirilerek tohum olarak kullanılmasıyla viral
hastalıkların artması,
•Kurak alanlara ekilen nohut ve mercimekte maliyeti
arttırdığı için özellikle yabancı otlar için gereken ilaçlı
mücadelenin zamanında ve yeterince yapılmaması
nedeniyle, verim kayıplarının ortaya çıkması,
•Baklagillerde ekimin geç yapılması durumunda aşırı
sıcaklık sebebiyle döllenmede sıkıntılar yaşanması ve bu
durumun verim düşüklüğüne neden olması.
3.1.3 SORUNLARIN ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK
STRATEJİLER/POLİTİKALAR
•Öncelikli olarak, yemeklik baklagil üretimini artırmaya
yönelik politikaların geliştirilmesi,
•İyi tarım uygulamaları, organik tarım vb. üretim sistemlerini
baklagil yetiştiriciliğinde yaygınlaştırarak, sektörün rekabet
üstünlüğünü sağlayıcı, girdi maliyetlerini azaltıcı çalışmaların
yapılması,
•Baklagillerde hastalık ve zararlılar ile mücadeleyi sağlamak
üzere entegre ürün yönetim sistemlerinin oluşturulması ve
uygulamaya geçirilmesi,
•Baklagillerin, hububat ve yağlı tohumlar gibi alternatif
ürünlerle rekabet şansını artıracak destekleme politikalarının
uygulanması,
•Nadas alanlarının daraltılmasına yönelik çalışmalarda,
nohut ve mercimek ekiminin kontrollü olarak yapılması,
•Baklagillerde, sertifikalı tohum üretim ve kullanımının
yaygınlaştırılması,
•Tohum seçiminde yüksek verimli çeşitler yanında kalite
özelliklerinin de dikkate alınarak yöreye uygun çeşitlerin
teşvik edilmesi,
• Araştırma-yayım-çiftçi bağının güçlendirilmesi,
•Baklagil yetiştiriciliğinde, mekanizasyon kullanımını
yaygınlaştırmak amacıyla kırsal kalkınma desteklemelerinde sektöre öncelik verilmesi,
•Desteklemelerde içerisinde baklagillerin de olduğu uygun
bir münavebe sisteminin aranması,
•İşletme büyüklüğünden kaynaklanan yapısal sorunların
çözümüne yönelik olarak arazi toplulaştırma çalışmalarının
hızlandırılması, toplulaştırmanın tamamlandığı alanlarda
parçalanmanın (miras vb.) önüne geçilmesi,
•Toprak verimliliğinin artırılması ve korunması yönünden
önemli katkılar sağlayan baklagillerin ekim nöbetine mutlaka
alınmasının teşvik edilmesi,
•Nohut ve mercimeğin ekim alanlarının genişletilmesi
bakımından geçmişte uygulanan nadas alanlarında üretim
uygulaması tekrar teşvik edilmeli.
3.1.4 İZLEME VE DEĞERLENDİRME
GÖSTERGELERİ
• TÜİK kayıtları,
• ÇKS kayıtları,
• Araştırma Enstitüsü kayıtları,
• Üretici Örgütlerine ait kayıtlar,
• Uluslararası kuruluşlara ait kayıtlar,
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
61
3.2 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE TÜKETİMİ ÇALIŞMA GRUBU
Moderatör
: Prof. Dr. Cennet OĞUZ
Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü
Raportör
: Yrd. Doç. Dr. Mithat DİREK
Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü
Bakanlık Sorumlusu
: Dr. Mehmet HASDEMİR
İl Müdürlüğü Sorumlusu : Ömer SATİN
Konya İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü
Grup Üyeleri
62
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
3.2.1 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE
TÜKETİMİNDE MEVCUT DURUM
Tarım insanların yeterli ve dengeli beslenmesindeki
önemi nedeni ile gelişmişlik düzeyi ne olursa olsun
bütün ülkelerin vazgeçemeyeceği bir sektördür. Tarımsal
ürünlerin büyük bir kısmı yine ülke içerisinde tüketilmekte,
kalite ve çeşit sorunları nedeniyle ihracat istenilen
düzeyde gerçekleşememektedir. Tarımsal ürünlerin
çabuk bozulabilir nitelikte olmasından dolayı, ürünlerin
toplanmasından ambalajlanmasına, taşınmasından,
depolanmasına ve tüketicilere ulaşana kadar geçen süreç
ürünün değeri açısından önemlidir.
Türkiye’nin baklagil ticaretine bakıldığında; 2013 yılı kuru
fasulye ithalat miktarı 24,408 ton, değeri 34 milyon dolar
ve en çok ithalat yaptığımız ülkeler; Kırgızistan, ABD,
Kanada, Arjantin ve Çin, mercimekte ise; ithalat miktarı
199 bin ton, değeri 132 milyon dolar, en çok mercimek
ithalatı yaptığımız ülkeler; Kanada, Rusya, ABD’dir. Aynı
yıl itibariyle, nohutta ithalat miktarı 57 bin ton, değeri
63 milyon dolar, en çok nohut ithalatı yaptığımız ülkeler;
Hindistan, Arjantin, ABD ve Meksika’dır (FAO).
Türkiye’nin 2011 yılında; dünya kuru fasulye ithalatından
aldığı pay %1 iken, ihracattan aldığı pay %0,04, mercimek
ithalatından aldığı pay %16 iken, ihracattan aldığı pay
%10,8, nohut ithalatında aldığı pay %0,76 iken, ihracattaki
payı %2,43 olarak gerçekleşmiştir (FAO).
Ülkemizin hemen hemen her bölgesinde yetiştirilen
yemeklik tane baklagiller Türk mutfağının ve özellikle dar
gelirli ailelerin protein kaynağını oluşturmaktadır. Nohut,
mercimek ve fasulyede üretilen ürünün önemli bir kısmı
yurt içinde tüketilmektedir. Ülkemizin baklagillerdeki kişi
başına yıllık ortalama tüketimi ve yeterlilik dereceleri;
kuru fasulyede 3 kg, yeterlilik derecesi %83, mercimekte
4,5 kg, yeterlilik derecesi %102, nohutta ise kişi başına
tüketim 5,5 kg ve yeterlilik derecesi % 102’ dir.
Dünyada baklagillere verilen desteklere bakıldığında
ise, AB’de baklagiller, Ortak Piyasa Düzeni’ ne (OPD) tabi
olmayan ürün grupları içerisinde değerlendirilmektedir.
Tek ödeme sistemine geçiş sürecinde baklagilleri
ilgilendiren destekler birkaç ayrı unsurdan oluşmaktadır.
Baklagiller doğrudan gelir desteğine tabi ürün grupları
arasında ‘protein bitkileri’ ve ‘tane baklagiller’ olarak
iki kısımda ele alınmaktadır. İki gruba ayrı destek
uygulanmaktadır.
Türkiye’de çeşitli ürünlere uygulanan prim desteği,
sertifikalı tohumluk kullanım desteği, mazot, gübre ve
toprak analizi desteği baklagiller içinde uygulanmaktadır.
2008 yılında baklagiller için başlatılan fark ödemesi
desteği 2013 yılı itibariyle kuru fasulye, nohut ve
mercimek için 10 krş /kg’dır. 2005 yılından itibaren verilen
mazot ve gübre destekleri, baklagilleri de kapsamaktadır.
2005 yılında 2,40 TL/da olarak başlatılan mazot desteği
2013 yılına kadar %79 oranında artarak 4,30 TL/da olarak
gerçekleşmiştir. Gübre desteği ise 2005 yılında 1,6 TL/
da olarak başlatılmış, 2013 yılında ise 5,5 TL/da olarak
gerçekleşmiştir.
Baklagillerde herhangi bir örgütlenme yapısı olmadığı
için, ürün fiyatları piyasadaki ürün azlığı veya fazlalığına
göre gelişmektedir. İç piyasa fiyatlarını etkileyen önemli
bir unsur, Türkiye’de baklagil ürünlerinin yüksek maliyetli
üretilmesinden dolayı düşük fiyatlı gerçekleştirilen
ithalattır. DTÖ kararları çerçevesinde baklagil ithalatında
uygulanan gümrük vergilerinin üst sınırları bellidir.
Bu sınırlar, dış piyasa fiyatları ile üreticilerin rekabet
edebilmesi için yeteri kadar yüksek değildir.
3.2.2 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE TÜKETİMİ
GÜÇLÜ ve ZAYIF YÖNLERİ
GÜÇLÜ YÖNLER
•Üretim potansiyelinin yüksek olması,
•2016 yılının “Dünya Bakliyat Yılı” olarak ilan edilmesi,
•Marjinal alanların değerlendirilmesi,
•Aile işgücünün değerlendirilmesi,
•Türkiye’de üretilen baklagillerin kalitesinin yüksek
olması,
•Organik tarım ve İyi Tarım Uygulamalarının yapılabilirliği
ve destekleniyor olması,
•Pazar potansiyelinin yüksek olması,
•Yerli ürünlerin DNA markörlerinin belirlenebilmesi ve
baklagillerde kullanılabilmesi
•MAHREÇ işaretlerinin ve uluslararası ürün belgelendirme
standartlarının (ISO 17065 17021) sistemlerinin etkin
olması,
•Sözleşmeli üretime ilişkin bir yönetmeliğin bulunması,
•Pazarlama marjlarının yüksekliği,
•Lisanslı depoculuk - Ürün İhtisas borsalarının örneklerinin
olması,
•Arazi toplulaştırılmasının yapılıyor olması,
•Konya Ticaret Borsasının ürün ihtisas borsalarına örnek
olacak şekilde alt yapısını tamamlamış olması,
•Bakliyat işleme teknolojisinin Türkiye’de yüksek olması
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
63
(Kanada ve Afrika ülkelerine bu teknoloji kurulmaktadır.)
•Miras Kanunun değişerek, arazi parçalanmasını belirli
oranda önlemesi,
•Türkiye’de bakliyat sektörünün coğrafi ortamda
kümelenmiş olması (Mardin mercimek, İç Anadolu nohut
ve kuru fasulye üretimi, Konya ve Mersin ise paketleme
ve dış satım)
•Tarımsal desteklerin varlığı ve baklagillerde uygulanması,
•Gıdalara yönelik olarak risk esaslı rutin denetimlerinin
yapılması, tüketicilerin güvenilir gıda tüketmesinin
sağlanması için ALO 174 gıda hattı ve BİMER in olması,
•Dış satımda ihracatçı firmalarımızın network ağının
gelişmiş olması,
•Tüccar-sanayicilerin depo altyapısının yeterli olması
•Hazır Gıda sanayiinin varlığı,
•Reklam ve kampanyalar varlığı ve gelişmiş olması,
ZAYIF YÖNLER
•Baklagiller üretim ve pazarlaması konusunda AR-GE
faaliyetlerine ayrılan desteğin yeterli olmaması,
•Güçlü bir pazarlama organizasyonunun olmaması,
•Finansman ihtiyacı,
• Lisanslı depoculuk için yüksek sermaye gerekmesi,
•Özel lisanslı depolara finans sisteminin güven
duymaması ve desteklememesi,
•Elektronik ürün senetlerinin tam olarak uygulamaya
geçirilememesi,
•Belirli bölgelerde kümelenmiş sektörün ortak strateji
oluşturamaması
•Tüketimi artırmaya yönelik çalışmaların azlığı,
•İthal ürünlerin toplumda damak tadını bozmuş olması,
•Bilgi kirliliği ve yanlış bilgilendirme,
•Üretim alanlarının küçük ve üretim miktarının küçük
ölçekli olması,
•Tüccar-sanayicinin lisanslı depo üzerinden mal
ticaretinin yapılmaması,
•Pazara sunulan ürünlerde tek tip standart ürün olmaması,
•Baklagil üretiminde birim alana gelirin diğer ürünlere
göre az olması,
FIRSATLAR
•Yasaların yetersiz olması,
•Yasal denetimlerin yetersiz olması,
•Rekabetin fiyat odaklı olması,
•2016 yılının “Dünya Bakliyat Yılı” olarak açıklanması,
•Büyüyen ve gelişen pazar yapısı,
•Tüketicilerin alım güçlerinin artması,
•Üretimin önemli ölçüde iklim koşullarına bağlı olması,
•Yeterli üretim olmaması,
•Uluslararası standartta ürün üretilememesi,
•Tüketicilerin ürünlere ulaşmasının daha kolay olması,
•Yerli ürünlerin DNA markörlerinin belirlenebilmesi ve
baklagillerde kullanılabilmesi,
•Üretici örgütlerinin zayıf yapısı,
•Baklagillerin yeterince tanıtımının yapılmaması,
•Fiyatlardaki istikrarsızlık nedeniyle sözleşmeli üretimin
yapılamaması,
•Mahreç işaretlerinin ve uluslararası ürün belgelendirme
standartları (ISO 17065, ISO 17021) gibi dünyada kabul
görmüş kalite ve standardizasyon uygulamalarının
Türkiye’de de başlamış olması,
•İthalat ve ihracat ticaretindeki istikrarsızlıkların üretimi
olumsuz etkileyerek sözleşme yapılamaması,
•Fiyatlardaki istikrarsızlık nedeniyle sözleşmeli üretimin
yapılamaması,
•Gıdalara yönelik olarak risk esaslı rutin denetimlerinin
yapılması, tüketicilerin güvenilir gıda tüketmesinin
sağlanması için ALO 174 gıda hattı ve BİMER in olması,
64
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
TEHDİTLER
•Üretim
planlaması
yapılamadığından
ortaya
çıkan arz açığı ve buna bağlı olarak görülen fiyat
dalgalanmalarından üreticinin etkilenmesi,
•Üreticiden tüketiciye
kurulamaması,
perakendeci
zincirinin
iyi
•AB ülkelerinin iç pazarlarını korumak amacı ile uyguladığı
kotalar ve zaman zaman yükselen gümrük vergileri,
•Türk parasının döviz karşısındaki değişimi,
•Yeterli üretim olmaması,
3.2.3 SORUNLARIN ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK
STRATEJİLER/POLİTİKALAR
•Yasal düzenlemelerin hazırlanması ve hayata geçirilmesi,
•Alt yapı yatırımlarının desteklenmesi,
•Firmaların pazarlama iletişim kanalları hedeflerinin iyi
oluşturulması (yeni ürün hakkında bilgi verme, talep
yaratma, ürünün kullanım sıklığı, tüketiciyi bilinçlendirme,
tüketici sadakati oluşturma, firma imajı oluşturma),
•Siyasi destek sağlanması,
•Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından
ilan edilen “2016 Dünya Bakliyat Yılının” Türkiye için
bir fırsata dönüştürülerek, üretimi ve tüketimi artıracak
pazarlama stratejilerinin oluşturulması,
•Satış olgusu dışında ürünlerin rekabetini artıracak,
Türk Baklagili markasını oluşturacak yeni pazarlama
yaklaşımlarının geliştirilmesi,
•Kaliteli üretimin teşvik edilerek, uluslararası standartlara
uygun üretimin geliştirilmesi ve pazara sevki,
•Kendine yeterlilik ve sürdürülebilirlik yanında ihracatı
geliştirme açısından desteklerin artırılarak devam
ettirilmesi,
•Baklagillerin, hububat ve yağlı tohumlar gibi alternatif
ürünlerle rekabet şansının artırılabilmesi için çiftçilerde
farkındalık oluşturulması,
•Sektörde yapılan ithalatların yerli üretime zarar
vermeyecek, aynı zamanda tüketicilerin geleneksel
damak tadını kaybetmesini engelleyecek şekilde gerekli
tedbirlerin alınması,
•Yemeklik baklagil piyasalarını fiyat istikrarına
kavuşturacak politikaların yürütülmesi ve paydaşlar
arasındaki koordinasyonun etkinleştirilmesi,
•Coğrafi işaret ve mahreç yanında, yerli üretim
baklagillerin menşeinin tespiti amacıyla DNA
Markörlerinin belirlenmesi ve kullanımın teşvik edilmesi,
•Uluslararası ürün belgelendirme standartlarının (TSE ISO
17065 vb.) sektörde etkin olarak kullanılması,
•Üretimin yeterli düzeye gelmesi ile birlikte, lisanslı
depoculuğun geliştirilmesi, bu amaçla geçiş döneminde
depo kiralama ücretlerinin sübvanse edilmesi,
•Sektörün tüm taraflarının bir araya geldiği baklagil
konseyi aktif şekilde çalışmalıdır.
•Sektörün etkin bir pazarlama sistemine kavuşması için
ürün ihtisas borsasının oluşturulması ve elektronik ürün
senetleri ile ticaretin yaygınlaştırılması,
•Belirli bölgelerde doğal olarak kümelenmiş sektöre
yönelik ortak stratejilerin oluşturulması,
•Bakliyat sektöründe AR-GE ve inovasyon çalışmalarına
desteklerin artırılması ve yaygınlaştırılması.
Tüketimi artırmaya yönelik politikalar dikkate
alındığında;
•Yemeklik baklagillerin pazarlamasında üretici ve
tüketicileri bilinçlendirecek, tüm kesimlerde farkındalık
yaratacak kamu spotlarının hazırlanması, bu çalışmalarda
gençlerin ve çocukların hedef kitle olarak alınması,
•Baklagillerin katma değer yaratacak yeni ürünlere
dönüştürülmesi (bezelye unu, nohut unu, fasulye unu,
nohutlu ekmek),
•Geleneksel baklagil yemeklerinin, tüketimini artıracak
endüstriyel üretimlerinin yapılması ve yaygınlaştırılması
(mercimek köftesi, humus, vb),
•Hazır gıda sanayinde baklagil kullanımının özendirilmesi
ile yaygınlaştırılması perakende zincirde ürünlerin yer
alması.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
65
3.2.4 İZLEME VE DEĞERLENDİRME
GÖSTERGELERİ
•İhracat ve ithalat göstergeleri,
•İGEME kayıtları,
•ÇKS kayıtları,
•Araştırma Enstitüsü kayıtları,
•Firma kayıtları
•Üretici Birlikleri kayıtları
PAYDAŞLAR
Bu işin ilgilileri
-Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı,
-Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı,
-IGEME,
-Yerel Yönetimler,
-Medya,
-Çiftçi Organizasyonları (Üretici Birlikleri, Dernekler,
Ziraat Odası ve Kooperatifler),
-Üniversiteler,
-Kalkınma Ajansları,
-Çiftçiler,
-Özel sektör ve uluslararası kuruluşlardır.
Kırsal alanda yemeklik tane baklagiller üretiminde
finansman ve pazarlama konusunda girişimciliğinin
yaygınlaştırılması için paydaşların katılımcılığında
gruplarla çalışılması, kaynakların etkin kullanımında
devletin yol gösterici olması yanında destek ve teşvikleri
girişimciliğin sürdürülebilirliğini sağlayacaktır. Bazı
alanlardaki yasal yetersizlikler veya yasal altyapının
varlığına rağmen bunların uygulanmasındaki yetersizlikler
de etkin işlemeyen pazarlama organizasyonuna zemin
oluşturmaktadır. Ayrıca, Türkiye’deki üretici birlikleri ve
örgütlerinin ürün pazarlamasındaki paylarının artırılması
büyük önem arz etmektedir. Zira bunların pazarlamada
ki payı artar ise pazarlama araçları ve teknolojilerinin
kullanım düzeyleri de artacaktır.
4. ÇALIŞTAY SONUÇ BİLDİRGESİ
Türkiye’nin önemli bir baklagil üretim merkezi olan
Konya’da Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
öncülüğünde, Sağlık Bakanlığı, Gümrük ve Ticaret
Bakanlığı, çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler, ihracatçılar,
üniversiteler ve araştırma enstitülülerinin içerisinde yer
aldığı sektörün tüm paydaşlarının katılımıyla 5-6 Mart
2014 tarihleri arasında “Yemeklik Baklagil Çalıştayı”
düzenlenmiştir.
Konya Valisi Muammer EROL ve Bitkisel Üretim Genel
Müdürü Mevlüt GÜMÜŞ’ün açılışını yaptığı çalıştayın
ilk gününde, öğleye kadar yemeklik baklagil sektörünün
mevcut durumu tüm yönleriyle ortaya konulmuştur. Bu
çerçevede; Dünya’da ve Türkiye’de Yemeklik Baklagil
Sektörüne Bakış, Türkiye’de Yemeklik Baklagillerin Önemi
ve Yetiştiriciliği, Konya’da Yemeklik Baklagil Sektörü ve
Sağlıklı Beslenme İçin Baklagil Tüketimi konularında
sunumlar yapılarak çalışma grupları öncesinde katılımcılar
konu hakkında bilgilendirilmiştir.
Çalıştay programı doğrultusunda Bakliyat Yetiştiriciliği ile Bakliyat Pazarlaması ve Tüketimi Çalışma
Grupları şeklinde iki ayrı çalışma grubu oluşturulmuştur.
Bakliyat Yetiştiriciliği Çalışma Grubunda; sertifikalı tohum
kullanımı, hastalık ve zararlılar ile mekanizasyon başlıkları
altında değerlendirmeler yapılmıştır.
Bakliyat Pazarlaması ve Tüketimi Çalışma Grubunda
ise sözleşmeli üretim, pazarlama, finansman, lisanslı
depoculuk, ürün ihtisas borsası, beslenme alışkanlıkları
ve tüketimi artırmaya yönelik çalışmalar başlıkları altında
değerlendirmeler yapılmıştır.
4.1 BAKLİYAT YETİŞTİRİCİLİĞİ ÇALIŞMA
GRUBU
Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü
Öğretim Üyelerinden Prof. Dr. Mustafa ÖNDER’in
moderatörlüğünde, Bakliyat Yetiştiriciliği Çalışma Grubu
aşağıdaki tespitlerde bulunmuştur.
•Öncelikli olarak, yemeklik baklagil üretimini artırmaya
yönelik politikaların geliştirilmesi,
•İyi tarım uygulamaları, organik tarım vb. üretim
sistemlerini baklagil yetiştiriciliğinde yaygınlaştırarak,
sektörün rekabet üstünlüğünü sağlayıcı, girdi
maliyetlerini azaltıcı çalışmaların yapılması,
66
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
•Baklagillerde hastalık ve zararlılar ile mücadeleyi
sağlamak üzere entegre ürün yönetim sistemlerinin
oluşturulması ve uygulamaya geçirilmesi,
•Baklagillerin, hububat ve yağlı tohumlar gibi alternatif
ürünlerle rekabet şansını artıracak destekleme
politikalarının uygulanması,
•Nadas alanlarının daraltılmasına yönelik çalışmalarda,
nohut ve mercimek ekiminin kontrollü olarak yapılması,
•Baklagillerde, sertifikalı tohum üretim ve kullanımının
yaygınlaştırılması,
•Tohum seçiminde yüksek verimli çeşitler yanında kalite
özelliklerinin de dikkate alınarak yöreye uygun çeşitlerin
teşvik edilmesi,
• Araştırma-yayım- çiftçi bağının güçlendirilmesi,
•Baklagil yetiştiriciliğinde, mekanizasyon kullanımını
yaygınlaştırmak üzere kırsal kalkınma desteklemelerinde
sektöre öncelik verilmesi,
•Desteklemelerde münavebenin aranılmasına, bu
münavebe sisteminde baklagillere öncelik verilmesi,
•İşletme
büyüklüğünden
kaynaklanan
yapısal
sorunların çözümüne yönelik olarak arazi toplulaştırma
çalışmalarının
hızlandırılması,
toplulaştırmanın
tamamlandığı alanlarda parçalanmanın (miras vb) önüne
geçilmesi.
4.2 BAKLİYAT PAZARLAMASI VE TÜKETİMİ
ÇALIŞMA GRUBU
Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi
Bölümü Öğretim Üyelerinden Prof. Dr. Cennet OĞUZ
moderatörlüğünde, Bakliyat Pazarlaması ve Tüketimi
Çalışma Grubu aşağıdaki tespitlerde bulunmuştur.
Üretimi artırmaya yönelik politikalar dikkate
alındığında yemeklik baklagillerin pazarlamasında;
•Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından
ilan edilen “2016 Dünya Bakliyat Yılının” Türkiye için
bir fırsata dönüştürülerek, üretimi ve tüketimi artıracak
pazarlama stratejilerinin oluşturulması,
•Satış olgusu dışında ürünlerin rekabetini artıracak,
Türk Baklagili markasını oluşturacak yeni pazarlama
yaklaşımlarının geliştirilmesi,
•Kaliteli üretimin teşvik edilerek, uluslararası standartlara
uygun üretimin geliştirilmesi ve pazara sevki,
•Kendine yeterlilik ve sürdürülebilirlik yanında ihracatı
geliştirme açısından desteklerin artırılarak devam
ettirilmesi,
•Baklagillerin, hububat ve yağlı tohumlar gibi alternatif
ürünlerle rekabet şansının artırılabilmesi için çiftçilerde
farkındalık oluşturulması,
•Sektörde yapılan ithalatların yerli üretime zarar
vermeyecek, aynı zamanda tüketicilerin geleneksel
damak tadını kaybetmesini engelleyecek şekilde gerekli
tedbirlerin alınması,
•Yemeklik baklagil piyasalarını fiyat istikrarına
kavuşturacak politikaların yürütülmesi ve paydaşlar
arasındaki koordinasyonun etkinleştirilmesi,
•Coğrafi işaret ve mahreç yanında, yerli üretim
baklagillerin menşeinin tespiti amacıyla DNA Markörlerini
belirlenmesi ve kullanımın teşvik edilmesi,
•Uluslararası ürün belgelendirme standartlarının (TSE ISO
17065 vb.) sektörde etkin olarak kullanılması,
•Üretimin yeterli düzeye gelmesi ile birlikte, lisanslı
depoculuğun geliştirilmesi, bu amaçla geçiş döneminde
depo kiralama ücretlerinin sübvanse edilmesi,
•Sektörün etkin bir pazarlama sistemine kavuşması için
ürün ihtisas borsasının oluşturulması ve elektronik ürün
senetleri ile ticaretin yaygınlaştırılması,
•Belirli bölgelerde doğal olarak kümelenmiş sektöre
yönelik ortak stratejilerin oluşturulması,
•Bakliyat sektöründe AR-GE ve inovasyon çalışmalarına
desteklerin artırılması ve yaygınlaştırılması.
Tüketimi artırmaya yönelik politikalar dikkate
alındığında;
•Yemeklik baklagillerin pazarlamasında üretici ve
tüketicileri bilinçlendirecek, tüm kesimlerde farkındalık
yaratacak kamu spotlarının hazırlanması, bu çalışmalarda
gençlerin ve çocukların hedef kitle olarak alınması,
•Baklagillerin katma değer yaratacak yeni ürünlere
dönüştürülmesi (bezelye unu, nohut unu, fasulye unu,
nohutlu ekmek),
•Geleneksel baklagil yemeklerinin, tüketimini artıracak
endüstriyel üretimlerinin yapılması ve yaygınlaştırılması
(mercimek köftesi, humus, vb),
•Hazır gıda sanayinde baklagil kullanımının özendirilmesi
ile yaygınlaştırılması perakende zincirde ürünlerin yer
alması.
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
67
ÇALIŞTAYDAN GÖRÜNTÜLER
68
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
5. ÇALIŞTAYDAN FOTOĞRAFLAR
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
69
YEMEKLİK BAKLAGİL ÇALIŞTAYI - KONYA
70
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
/ 2014
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
71
2014
YEMEKLİK
BAKLAGİL
ÇALIŞTAYI
72
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
73
......../........./20.....
NOT:
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
74
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
......../........./20.....
NOT:
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
75
......../........./20.....
NOT:
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................
76
Yemeklik Baklagil Çalıştayı / 05-06 Mart 2014
Download

YEMEKLIK BAKLAGIL CALISTAYI WEB için Son