TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
Arş. Gör.
Tekin Aycan TAŞCI
ERUSAM
Rusya - Kafkasya
Araştırmaları
08.12.2014
Birinci ÜDİK
toplantısı, iki ülke
arasındaki ilişkilerin
kurumsallaştırılması
yönünde atılmış büyük
bir adım olmasından
dolayı oldukça
önemlidir.
2
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
*Araş. Gör. Tekin Aycan TAŞCI
1981 yılında Zonguldak’ta doğdu. 1999 yılında TED Zonguldak Koleji’nden mezun oldu. 2003 yılında Mimar Sinan Üniversitesi Tarih Bölümünde lisans, 2007
yılında Ural Devlet Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümünde yüksek lisans
eğitimlerini tamamladı. ERUSAM Rusya - Kafkasya Masasında araştırmacı olan
TAŞCI, halen Süleyman Demirel Üniversitesi Tarih Bölümü Yakınçağ Ana Bilim
Dalında doktora eğitimine devam etmektedir.
İçindekiler
Giriş..............................................................................................................................................1
Dünden Bugüne ÜDİK..........................................................................................................2
Beşinci ÜDİK Toplantısının Arka Planı..............................................................................3
Olağanüstü Dönemde Olağan Bir Buluşma - Beşinci ÜDİK Toplantısı.................4
Değişmeyen Ortak Temenniler Işığında Ayrılıklar - Bölgesel Krizler....................5
Sonuç..........................................................................................................................................6
Erciyes Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi (ERUSAM)
Erciyes Üniversitesi Yukarı Talas Konuk Evi, Atatürk Bulvarı, No:291, Talas KAYSERİ
Telefon / Faks: 0 352 438 28 66 // WEB: http://erusam.com/index.php
3
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
“Rusya-Türkiye ilişkileri tarihi ilişkilerdir. Gelecekte de örnek teşkil eden ilişkiler
olacaktır.”
Ahmet Davutoğu
“Türkiye ile Rusya’nın aynı bölgede bulunan iki komşu ülke, iki ülkenin dünyada
meydana gelen bazı olaylarla ilgili tutumlarının farklı olabilir. Ama karşılıklı menfaat o kadar derin ki işbirliğimizi geliştirmekten başka şans tanımıyor bize. “
Vladimir Putin
Ankara / 1 Aralık 2014
Giriş
Türkiye Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu arasında Üst Düzey İşbirliği
Konseyi’nin (ÜDİK) beşinci toplantısı 1 Aralık 2014 tarihinde Ankara’da
gerçekleştirildi. Toplantıda Rus heyetine Devlet Başkanı Vladimir Putin
başkanlık ederken, Türk heyetinin başında ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan bulundu. Toplantıda altısı ekonomi ve enerji alanlarında, diğer
ikisi ise istihdam ile sosyal güvence ve adli konularda işbirliği üzerine toplam sekiz anlaşma imzalandı. İmza töreni ardından Erdoğan ve Putin’in
düzenlediği ortak basın toplantısı iki ülkenin, bölgesel sorunlar karşısındaki
birbirine zıt olan tutumlarını değiştirmediğini, fakat bu durumun ekonomi
ve enerji alanlarındaki işbirliğine dayalı ilişkilere zarar vermesine de müsaade
etmediğini bir kez daha gösterdi.
4
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
Dünden Bugüne ÜDİK
ÜDİK, 11-12 Mayıs 2010 tarihinde Rusya Devlet Başkanı Dmitriy Medvedev’in
Türkiye ziyareti sırasında kuruldu. Konsey, . İlki Dışişleri Bakanları başkanlığında
bölgesel ve uluslararası konulardaki işbirliği imkânları üzerine, ikincisi Enerji ve
Tabi Kaynaklar Bakanları başkanlığında ticari ve ekonomik işbirliğini geliştirme
üzerine çalışmalar yürütmektedir. “Türk-Rus Toplumsal Forumu”1 ise iki ülkenin iş adamları, kanaat önderleri, akademisyenleri, bilim ve kültür adamları,
sanatçıları ve sporcularının katılımı ile Türk ve Rus halklarını ve sivil toplum
kuruluşlarını yakınlaştırmak ve işbirliği yapmalarını sağlamak amacıyla faaliyet
göstermektedir. Forumun Türk kanadı Eş Başkanlığı görevini TBMM Dışişleri
Komisyonu Başkanı Berat Çonkar, Rus kanadı Eş Başkanlığını görevini ise
Yurtdışı Ruslar ile ilgili kurumun başkanı Konstantin Kosaçev yürütmektedir.
ÜDİK’in ilk toplantısı, kurulduğu 12 Mayıs 2010 tarihinde Başbakan Erdoğan
ve Devlet Başkanı Medvedev’in eşbaşkanlıklarında Ankara’da gerçekleştirildi.
Toplantıda iki ülke arasındaki ticaret hacminin 2015 hedefi 100 milyar dolar
olarak belirlendi. İran’ın nükleer faaliyetleri, Orta Doğu’daki diğer meseleler ve
Afganistan sorunu, Karadeniz Bölgesi’nin güvenliği, Karabağ, Ermenistan ve
Kıbrıs hakkında görüş alışverişlerinde bulunuldu. 2 Toplantının ardından 16 ayrı
belge ve anlaşma imzalandı. Bunlardan ön plana çıkanlar ise vize muafiyeti ile
Akkuyu’da inşa edilecek Nükleer Güç Santrali hakkındaki anlaşmalar ve “Samsun-Ceyhan” ham petrol boru hattı projesi üzerine işbirliğini öngören zabıt
oldu.3 Akkuyu Santrali projesi hakkındaki hukuki çalışmalar Rusya tarafından
hızlı bir şekilde başlatıldı ve neticelendirildi.4 Projenin hayata geçirilebilmesi
için gerekli ÇED raporunun Türkiye tarafından hazırlanması ve onaylanması
süreci ise dört yılda tamamlandı. Karşılıklı vize muafiyeti hakkındaki anlaşma
yaklaşık bir yıl sonra uygulamaya konuldu.
Birinci ÜDİK
toplantısı, iki ülke
arasındaki ilişkilerin
kurumsallaştırılması
yönünde atılmış büyük
bir adım olmasından
dolayı oldukça
önemlidir.
-----------İkinci ÜDİK toplantısı
Libya’ya müdahale
tartışmalarının
yaşandığı bir
dönemde
gerçekleştirildi.
Birinci ÜDİK toplantısı, iki ülke arasındaki ilişkilerin kurumsallaştırılması
yönünde atılmış büyük bir adım olmasından dolayı oldukça önemlidir.
İkinci ÜDİK toplantısı 15-17 Mart 2011 tarihlerinde Moskova’da gerçekleştirildi.
Toplantıda Akkuyu santralinin güvenliği konusunda Rus tarafı güvence verdi.
“Türkiye Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu Vatandaşlarının Karşılıklı Seyahatlerine İlişkin Usullere Dair Anlaşma” ve “Geri Kabul Anlaşması”nın5 16 Nisan
2011’den itibaren yürürlüğe gireceği ilan edildi.6 2015’te iki ülke arasındaki
ticaret hacmi için 100 milyar dolar olarak belirlenen hedef yinelendi. Ayrıca
“Samsun-Ceyhan” ham boru hattı konusu da ele alındı.7 Ankara, Güney
Akım hattının kendi karasularından geçecek kısmı için gerekli izin belgelerini Kasım 2010’dan beri Rus yetkililere iletmemişti. Moskova’nın bu konudaki
memnuniyetsizliği toplantıya yansıdı. Buna karşılık Türkiye’nin gaz fiyatında
indirim ve “al ya da öde” şartından vazgeçilmesi talepleri Rusya tarafından
kabul görmedi.8 Devlet Başkanı Medvedev başta olmak üzere Rus yetkililer, Güney Akım’ın engellerle karşılaşması durumunda maliyeti daha az olan
başka projelere de başvurulabileceklerini vurguladılar. Karadeniz’de LNG tesislerinin kurulması fikri Güney Akıma alternatif projelerden biri olarak gösteril-
5
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
di. Görüşmelerde Balkanlar, Güney Kafkasya ve Arap dünyasındaki gelişmeler
de ele alındı ve mevcut sorunların barışçıl yollarla çözümü için temennilerde bulunuldu. Toplantı sonunda iki devlet televizyon kanalı arasında bir
anlaşma, Türk - Rus Toplumsal Forumu’nun faaliyetleri hakkında bir protokol
imzalandı. 9
Üçüncü ÜDİK toplantısı
İstanbul’da 15 Ekim
2012’de yapılacakken,
Rusya ile Türkiye
arasında yaşanan
uçak krizi sonrası
3 Aralık 2012
tarihine ertelendi.
-----------Dördüncü ÜDİK
toplantısında Erdoğan,
Suriye krizinin çözümü
için etkili adımların
atılamaması konusunda
BM Güvenlik Konseyi’ni
eleştirerek, bir yerde
üstü kapalı olarak
Rusya’yı da tenkit
etmiş oldu.
Toplantının 16 Mart 1921’de imzalanan ve Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’nin TBMM Hükümetini resmen tanıdığı Dostluk ve Kardeşlik
Anlaşması’nın (Moskova Anlaşması) 90. yıldönümünde gerçekleştirilmesi ise
manidar sayıldı. İkinci ÜDİK toplantısının bir diğer önemi de Libya’ya müdahale tartışmalarının yaşandığı bir dönemde gerçekleştirilmiş olmasıydı.10
Üçüncü ÜDİK toplantısı İstanbul’da 15 Ekim 2012’de yapılacakken, Rusya ile
Türkiye arasında yaşanan uçak krizi sonrası 3 Aralık 2012 tarihine ertelendi.11
Fakat iki ülke temsilcileri, Suriye krizi çerçevesinde yaşanan ciddi görüş
ayrılıklarının ve gerilimlere neden olan gelişmelerin12 toplantıyı gölgelemesine izin vermediler. Suriye krizi ve onun ekseninde Türkiye’ye Patriot füze
sisteminin konuşlandırılması planı hakkındaki farklı bakış açıları dile getirildiyse de ağırlıklı olarak gelişmekte olan ticari ve ekonomik ilişkilere vurgu
yapıldı. Suriye krizi hakkında Başbakan Erdoğan ve Devlet Başkanı Putin, bu
ülkedeki iç savaşın biran önce sonlandırılması gerektiği konusunda hemfikir
olduklarını, fakat bunu sağlamak için hangi metotlara başvurulması gerektiği
üzerinde anlaşmaya varamadıklarını dile getirdiler. Bölgesel meseleler
kapsamında ayrıca İran’a yönelik yaptırımlar ve Filistin’in BM’de tanınması gibi
konulara da değinildi.13 Taraflar başta ekonomi ve ticaret olmak üzere nükleer
enerji, diplomasi eğitimi, bilim ve kültür gibi birçok alanı kapsayan 11 ayrı
anlaşmaya imza attılar.
2012 yılında Türk - Rus ilişkileri, Suriye meselesi çerçevesinde yaşanan olaylarla art arda ciddi sınavlara tabi tutulmuştu. Böyle bir ortamda gerçekleşen
üçüncü ÜDİK toplantısı, iki devlet arasında görüş ayrılıkları ve gerilimlerin
krizlere dönüşmesine müsaade edilmeyeceğini ve ilişkilerin geliştirilmesi
yönünde tarafların ortak kararlılığını göstermesi bakımından önemli bir örnek
olmuştu.
6
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
Dördüncü ÜDİK toplantısı 22 Kasım 2013 tarihinde St. Petersburg’da
gerçekleştirildi. 2013 verilerine göre 35 milyar dolara ulaşmış olan iki ülke
arasındaki ticaret hacminin 100 milyar dolara çıkartılması hedefi beş yıl daha
ertelenerek 2020 olarak belirlendi. Enerji, gümrük ve enformasyon alanlarında
5 ayrı işbirliği anlaşması imzalandı. Görüşmelerde, devam eden Suriye iç
savaşına geniş yer verildi. Taraflar, halk iradesi ile Suriye’de yeni bir siyasi
oluşumun ortaya çıkarılması gerektiği yönünde ortak görüş sergilediler. Buna
karşın yeni sistemde Esed’e biçtikleri rol bakımından farklı bakış açılarına sahip
olduklarını gösterdiler. Erdoğan, Suriye krizinin çözümü için etkili adımların
atılamaması konusunda BM Güvenlik Konseyi’ni eleştirerek, bir yerde üstü
kapalı olarak Rusya’yı da tenkit etmiş oldu. Toplantıda en ses getiren açıklama
ise Erdoğan’ın Şangay İşbirliği Örgütü’ne üyelik talebi oldu. 14
Beşinci ÜDİK Toplantısının Arka Planı
Üçüncü yılını doldurmak üzere olan Suriye’deki iç savaş sonucunda ölü sayısı
160 bini geçmiş, Türkiye’deki Suriyeli sığınmacı sayısı ise 1 milyon 600 bine
ulaşmıştı.15 Buna ek olarak IŞİD Suriye ve Irak topraklarında bir yıldır ciddi bir
tehdit haline gelmişti. Bu sebeplerden ötürü Türkiye için Suriye krizinin biran
önce çözüme kavuşturulması daha da elzem hale gelmişti.
Diğer taraftan Kasım 2013’te Ukrayna’da patlak veren olaylar, Şubat 2014’te
Yanukoviç’in yurtdışına kaçmasına ve Kiev’de yönetimin AB yanlısı (Rusya
karşıtı) muhalefetin eline geçmesine yol açmıştı. İşte bu durum Ukrayna’nın
parçalanmasını getiren sürecin, bir başka ifadeyle Ukrayna krizinin başlangıcı
olmuştu. Nitekim bu ülkenin NATO ve AB üyeliğine kesinlikle karşı çıkan Rusya,
yanı başında olup bitenlere 2008’de olduğu gibi seyirci kalmayacaktı. Kiev’deki
iktidar değişikliğinin hemen ardından Kırım ve Ukrayna’nın doğusunda (Donbass) Rus ordusuna mensup olduklarından şüphelenen “yeşil adamlar” (yüzleri
maskeli, askeri üniformalı silahlı kişiler) ortaya çıkmış ve parlamentoları, emniyet binalarını, havaalanlarını işgal etmeye başlamışlardı. Gelişmeler karşısında
Rusya, Kırım ve Donbass konusunda farklı stratejilere yönelmiş, kendisi için
manevi ve stratejik değeri olan Kırım’ı 21 Mart’ta topraklarına katarken,
Rus nüfusun daha yoğun olduğu ve insani kayıpların yaşandığı Donbass’ta
ayrılıkçıları destekleme yolunu seçmişti.
Rusya’nın, Kırım’ı ilhakı ve Doğu Ukrayna’daki savaşta ayrılıkçıların
finansörlüğünü yapmasına karşılık Batı’nın sözlü tepkisi daha sonra
yaptırımlara dönüşmüştü. Böylece iki taraf arasında bugüne kadar devam
eden yaptırımlar savaşı başlamış oldu. Rus ekonomisini olumsuz yönde etkileyen bu yaptırımlara sonradan bir de petrol fiyatlarındaki düşüş eklendi.16
Ekonomik kayıplarını Çin ile telafi etmeye çalışmak zorunda kalan Rusya’nın
yalnızlığı son G20 zirvesinde gözler önüne serildi.17
Önce Gürcistan savaşı,
ardından Kırım’ın
ilhakı ile Karadeniz’de
güvenlik anlayışını
altüst etmesi ve
Kırım Tatarlarının
kaderini tahakküm
altına alması Rusya’yı
Türkiye için bir
tehdit haline
getirmiştir.
-----------Beşinci ÜDİK
toplantısı Rus
basınında özellikle
Güney Akım projesinin
iptali ve onun yerine
Türkiye güzergâhlı
yeni bir projeye
yönelme kararı
ile ön plana çıktı.
Gerek Orta Doğu, gerekse Karadeniz bölgesinde yaşanan bu krizler Türkiye ile
Rusya’yı karşı karşıya getirebilecek hadiselerdir. Nitekim Rusya, BM Güvenlik
Konseyi daimi üyesi olması hasebiyle Türkiye’yi zor duruma sokan Suriye ve
İŞID krizlerinin çözüm çalışmalarında bir engel oluşturmaktadır. Bu krizlerin
Türkiye’yi içine çekme ihtimali ise Türk - Rus ilişkilerinin geleceği açısından
risk oluşturmaya devam etmektedir. Bunlara ilaveten önce Gürcistan savaşı,
ardından Kırım’ın ilhakı ile Karadeniz’de güvenlik anlayışını altüst etmesi ve
Kırım Tatarlarının kaderini tahakküm altına alması Rusya’yı Türkiye için bir tehdit haline getirmiştir.
Diğer taraftan bölgesel krizlerin Türk - Rus ilişkilerine olumlu yansıyan
sonuçları da olmuştur. Bunlardan ilki Rusya’nın yaptırımlara cevaben Batı’dan
bazı gıda ürünlerinin ithalini durdurmasıdır. Bir diğeri ise Güney Akım projesinde yaşanan tıkanıklıktır.18 Her iki durumun da Türk - Rus ilişkilerine ekonomi
ve enerji alanlarında pozitif yansımaları olacaktı.
7
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
Olağanüstü Dönemde Olağan Bir Buluşma
Beşinci ÜDİK Toplantısı
Güney Akım projesinin
iptal kararı, sadece
ekonomik nedenlerle
değil, aynı zamanda
Rusya - AB ilişkileri
çerçevesinde de
değerlendirilmelidir.
Yukarıda belirttiğimiz küresel ve bölgesel gelişmelerin gölgesinde beşinci
ÜDİK toplantısı 1 Aralık 2014 tarihinde Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Devlet
Başkanı Putin’in eşbaşkanlıklarında Ankara’da gerçekleştirildi. Toplantıda 8
memorandum imzalandı.19
Toplantı öncesi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Akkuyu’da yapılacak Türkiye’nin
ilk nükleer santrali için hazırlanan ÇED raporunu onayladı. Böylece 20 milyar
dolar değerindeki projenin inşa aşamasına geçmesi için hiçbir engel kalmadı.
Santralin elektrik üretimine 2019 yılında başlaması hedeflenmektedir. 20
ÇED raporu müjdesinin yanı sıra toplantıda Mavi Akım üzerinden sevkiyatın
arttırılması, doğal gaz fiyatında %6 oranında indirim ve son olarak Güney Akım
projesinin iptali ile Türkiye üzerinden yeni bir projenin hazırlanması yönündeki mutabakatlar öne çıkan gündem maddeleri oldu. 21
.
%6’lık doğal gaz indiriminin Türkiye’nin beklentilerinin altında olduğu, fakat
bu konuda pazarlıkların devam ettiği gerek ortak basın toplantısında Putin’in
sözlerinden, gerekse daha sonra yapılan açıklamalardan anlaşılmaktadır. Buna
göre Türkiye’nin talep ettiği %15’lik indirim oranına Rusya tarafı sıcak bakmakta, fakat buna karşılık Akkuyu Santrali projesi için belirlenen vergi oranlarının
düşürülmesini beklemektedir. Bugün için Rusya, Gazprom’un ikinci büyük
müşterisi olmasına ve her yıl aynı ölçüde alım yapmasına rağmen Türkiye’ye
doğal gazı AB ülkelerine kıyasla 67 dolar daha pahalı satmaktadır. Bin metreküp
doğalgaz için Türkiye 417 dolar, AB ülkeleri ise 350 dolar ödemektedir.22
8
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
Beşinci ÜDİK toplantısı Rus basınında özellikle Güney Akım projesinin iptali ve onun yerine Türkiye güzergâhlı yeni bir projeye yönelme kararı ile ön
plana çıktı. 23 Söz konusu iptal açıklaması, Avrupa başta olmak üzere dünya
basınında da toplantının en ses getiren gündem maddesi oldu ve “Sürpriz” olarak nitelendirildi. 24 Karar, uzman çevrelerce ekseriyetle ekonomik
nedenler etrafında yorumlandı. Fakat diğer taraftan Putin’in konu ile ilgili
açıklamaları, verilen kararın AB’ye yönelik siyasi bir taktik olabileceği fikrini
de doğurmaktadır. Nitekim Putin, projenin iptal sebebini tüm hazırlıkların
tamamlanmasına rağmen Bulgaristan’dan gerekli izinlerin alınamaması ve bu
nedenle Karadeniz’deki boru hattı inşasına başlanamaması olarak göstermiştir.
Ardından da Bulgaristan’ın Güney Akım projesi ile yılda 400 milyon Euro kazanç
elde etme fırsatını, egemen devlet olma özelliğini yitirmesi sebebiyle elinden
kaçırdığını vurgulamıştır. Bu kaybın tazminini ise Avrupa Komisyonu’ndan talep
etmesini önermiştir. 25 Söz konusu ifadelerden, Rusya’nın yaptırımlara karşılık
özelde Bulgaristan’ı (Sırbistan da bunun içinde26 ) cezalandırıldığı, genelde ise
Avrupa Komisyonu kararlarının sorgulanmasına yol açarak AB içine nifak sokmaya çalıştığı anlamları çıkartılabilir. Dolayısıyla Güney Akım projesinin iptal
kararını sadece ekonomik nedenlerle değil, aynı zamanda Rusya - AB ilişkileri
çerçevesinde de değerlendirmek faydalı olacaktır. 27
Toplantıda ayrıca serbest ticaret bölgelerinin oluşturulması, milli paralarla
ticaretin arttırılması gibi konular da ele alındı. İki ülkenin ticaret hacminin
2023’te 100 milyar dolara çıkarılması hedef olarak belirlendi. Türkiye’ye gelen
Rus turist sayısındaki artışın devam etmesi temennileri ışığında 2016 “turizm
yılı” ilan edildi.
Putin, serbest ticaret bölgelerinin oluşturulması ve dış ticaret hacminde 2023
hedefi hakkında “zor, ama gerçekleştirilebilir” yorumlarında bulundu.28 Öyle
ki, gerek Batı ile Rusya arasındaki yaptırımlar, gerekse petrol fiyatlarındaki
düşüş ve bunun sonucunda Rublenin Dolar karşısında tarihi bir değer kaybına
uğraması Rus ekonomisinin daralmasına yol açtı.29 Bu durum, yıl içerisinde
Türkiye ile Rusya arasındaki ticaret verilerine de olumsuz yansıdı. Buradan yola
çıkarak Rus ekonomisini etkileyen söz konusu dış faktörlerin devam etmesi
halinde, Putin’in de dediği gibi 2023 hedefi için “zor” yorumu yapılabilir. İlk
toplantıda 2015 olarak belirlenen söz konusu ticaret hacmi hedefinin zaman
içinde 2023’e kadar ertelenmiş olması yine bu zorumu destekler niteliktedir.
Aynı olumsuz bakış açısı turizm sektörü için de geçerlidir.
2011’den bugüne dek
Suriye krizi karşısında
iki ülke hiçbir tutum
değişikliğine gitmedi.
Beşinci ÜDİK toplantısı
da mevcut durumun bir
teyidi oldu
Değişmeyen Ortak Temenniler Işığında Ayrılıklar
Bölgesel Krizler
2011’den bugüne dek Suriye krizi karşısında iki ülke hiçbir tutum değişikliğine
gitmedi. Beşinci ÜDİK toplantısı da mevcut durumun bir teyidi oldu. Putin,
Suriye’ye dış müdahaleye karşı olduklarını ve Esed ile ilgili kararın Suriye
halkı tarafından verilmesi gerektiğine inandıklarını vurguladı. Buna karşılık
Erdoğan, 1 milyon 600 bini Türkiye’de olmak üzere yaklaşık 7 milyon Suriyelinin komşu ülkelere sığındığı, Suriye içinde ise Esed baskısının devam ettiği bir
ortamda Suriye halkının iradesini ortaya koyabileceği demokratik koşullardan
bahsedilemeyeceğini belirtti. Açıklamalar doğrultusunda tarafların Suriye
krizinin biran önce çözüme kavuşturulması gerektiği konusunda hem fikir
oldukları, fakat bunun nasıl gerçekleştirilebileceği konusunda görüş ayrılıkları
yaşadıkları ortaya çıkan sonuç oldu.
Orta Doğu’da özellikle son bir yıldır ismini duyuran IŞİD terör örgütü de
görüşmelerde ele alınan konular arasında yer aldı. Türkiye, IŞİD’in sınırlarına
dayanması ve bölgeden yeni göç dalgalarını tetiklemesi nedeniyle güvenlik
sorunu yaşamaktadır. Bu sebeple IŞİD’e karşı Suriye topraklarını da içine alacak
bir eylem planını savunmaktadır. IŞİD’e Kafkasya’dan da katılımların olduğu ve
Orta Doğu’da eğitim gören Kafkasyalı teröristlerin ileride Rusya’nın güvenliği
için tehdit oluşturacağı tahmin edilmektedir.30 Diğer taraftan Rusya, söz konusu terör örgütünün Suriye topraklarındaki varlığının, terörle mücadele adı
altında Suriye’ye dış müdahaleye bahane oluşturmasından endişe etmektedir.
Bundan dolayı IŞİD konusunda temkinli davranmakta ve çözüm arayışları için
BM Güvenlik Konseyini adres göstermektedir. Buradan da anlaşılacağı üzere
Rusya, IŞİD sorununu bölgede Suriye üzerinden sürdürülen Batı - Rusya güç
9
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
mücadelesi çerçevesinde değerlendirmektedir. Dolayısıyla toplantıda tarafların
IŞİD meselesine yaklaşımları, Suriye konusundakinden farklı olmamıştır.
Erdoğan, Kırım
Tatarlarının güvenliği
üzerine Rusya ile
“görüşmeleri müşterek
menfaatler temelinde
devam ettirmek”
istediklerini
dile getirdi.
Toplantıda görüşülen bir diğer bölgesel mesele ise Ukrayna krizi oldu. Bununla birlikte Kırım’ın ilhakı sorununa değinilmeden, Kırım Tatarlarının durumu
hakkında görüşler paylaşıldı.
Ukrayna krizinin çözümü konusunda tarafların Minsk Protokolünü esas
aldıkları anlaşılmıştır. Minsk Protokolü, on iki maddeden oluşan ve Ukrayna
yönetimi ile Donbass’taki ayrılıkçılar arasında ateşkesi öngören bir anlaşmadır.
Fakat protokol, kesin yargılar içermediğinden dolayı taraflar için net bir eylem planına imkân sunmamıştır. Nitekim imzalandığı 5 Eylül 2014 tarihinden
kısa bir süre sonra gerek tarafların açıklamalarıyla, gerekse çatışmaların yer
yer yeniden alevlenmesi ile işlerliği tamamen sorgulanır hale gelmiştir. Minsk
protokolünü gölgede bırakan bir diğer unsur ise Rusya’nın illegal yollardan
Doğu Ukrayna’daki ayrılıkçılara asker ve mühimmat desteğini sürdürmesidir.
Dolayısıyla toplantıda Ukrayna krizinin çözümüne dair yorumlar, ölü bir belge
olan Misnk protokolü üzerinden yapılmıştır.
Erdoğan’ın Kırım Tatarlarının durumu hakkındaki görüşleri özel bir önem arz
etmektedir. Erdoğan, Putin’in Kırım Tatarlarına yönelik politikalarından ve
verdiği teminatlardan memnun olduklarını ve bu konu üzerine “görüşmeleri
müşterek menfaatler temelinde devam ettirmek” istediklerini dile getirdi. 31
Kırım’ın ilhakından bu yana Rusya’nın ve yarımadadaki Rusların, Kırım Tatarları
üzerinde kurdukları baskı sıkça basına yansımaktadır.32 Erdoğan’ın açıklaması,
gerçekte olup bitenlerden haberdar olan Türkiye’nin, Kırım konusunda temkinli davrandığını, fakat bir yandan da Kırım Tatarlarının durumu ile yakından
ilgilenmeye devam ettiğini göstermektedir.
Kırım’ın ilhakını tanımayan Türkiye, Kırım Tatarlarının güvenliği için gerek Batı’lı
müttefikleriyle, gerekse Rusya ile yoğun bir diyalog halindedir. 33
10
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
Sonuç
Yaklaşık son on senedir Türk - Rus siyasi ilişkileri, stratejik bir boyut kazanan ekonomi ve enerji alanlarındaki ilişkilerin gölgesinde gelişmekte
ve şekillenmektedir. Nitekim 2008 yılından itibaren ilişkiler, Rusya ile Batı
arasındaki güç mücadelesi çerçevesinde ortaya çıkan birçok bölgesel krizle
imtihan olmuştur. İki ülke bu krizlerden dolayı ciddi görüş ayrılıkları yaşamış,
zaman zaman da karşı karşıya gelmiştir. Fakat ekonomi ve enerji alanlarında
sağlanan işbirliğinin korunması ve geliştirilmesi yönündeki ortak kararlılık,
yaşanan tehditler karşısında iki ülkeyi sağduyulu siyasete yönlendirmiştir.
Üst Düzey İşbirliği Konseyi (ÜDİK), ilişkilerdeki bu tabloyu net olarak yansıtan bir
platformdur. Öyle ki bugüne dek konsey toplantılarında, iki ülkeyi karşı karşıya
getiren bölgesel krizlerin söz konusu işbirliğini etkilemesine izin verilmediği
görülmüştür. Arka planlarında uçak krizi ve Kırım meselesi olan üçüncü ve
beşinci toplantılar, buna en iyi örnekleri oluşturmaktadır. Bu toplantılarda
gayet önemli ticari anlaşmaların imzalandığı unutulmamalıdır.
Yaklaşık son on senedir
Türk - Rus siyasi
ilişkileri, stratejik bir
boyut kazanan ekonomi
ve enerji alanlarındaki
ilişkilerin gölgesinde
gelişmekte ve
şekillenmektedir.
ÜDİK çatısı altında tarafları ilgilendiren bölgesel meselelerin çözümleri için
ortak bir yaklaşımın geliştirilemediği ortadadır. Bu konulardaki açıklamaların
temennilerden öteye gidemediği gözükmektedir.
Son tahlil olarak Türk - Rus İlişkilerinde ÜDİK’in ekonomi ve enerji alanlarında
sürekli gelişimi, bölgesel krizler konusunda ise sürekli temennileri temsil ettiği
ileri sürülebilir.
11
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
DİPNOTLAR ve KAYNAKÇA
İki ülke arasında kültür, eğitim, bilim, spor ve sanat gibi farklı alanlarda işbirliğinin
pekiştirilmeyi amaçlamaktadır. Bünyesinde iki ülkenin sivil toplum kuruluşları, işadamları
dernekleri, kültür merkezleri ve gençlik organizasyonları gibi bir dizi yapının yer almaktadır.
1
Birinci ÜDİK
toplantısı, iki ülke
arasındaki ilişkilerin
kurumsallaştırılması
yönünde atılmış büyük
bir adım olmasından
dolayı oldukça
önemlidir.
http://www.zaman.com.tr/dunya_cok-kutuplu-dunya-kuruluyor_983520.html; http://www.
zaman.com.tr/dunya_vizeler-kaldirildi-nukleer-santral-anlasmasi-tamam-rusya-ile-tarihiacilim_983502.html
2
http://www.mfa.gov.tr/turkiye-rusya-federasyonu-siyasi-iliskileri.tr.mfa ; http://xn--q1a.
xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%
B8/7723
3
“Türkiye ile Rusya Arasında Akkuyu’da Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve İşletimine Dair
İşbirliğine İlişkin Anlaşma” 19 Kasım 2010’da Duma tarafından kabul edildi. Ardından 24
Kasım 2010’da Federasyon Konseyi tarafından onaylandı ve 29 Kasım 2010’da Medvedev
tarafından imzalandı. Bkz.: http://docs.cntd.ru/document/902247862
4
“Geri kabul anlaşmaları, genel olarak, bir ülkede veya sınırları belirlenmiş bir grup ülkede
yasadışı olarak bulunan kişilerin anlaşma yapılmış kaynak ülkeye veya en son transit geçiş
yaptıkları ülkeye geri gönderilmesini düzenler.” Bkz:
5
http://www.abgs.gov.tr/files/pub/turkiye_ab_vize_muafiyeti_sureci_ve_geri_kabul_anlasmasi_hakkinda_temel_sorular_ve_yanitlari.pdf
http://www.kremlin.ru/transcripts/10657 ; http://www.mfa.gov.tr/turkiye-cumhuriyeti-ilerusya-federasyonu-arasindaki-ust-duzey-isbirligi-konseyi-toplantisina-iliskin-ortak-basinaciklamasi.tr.mfa
6
7
http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/04-04-11.htm
Bu dönemde uzmanlar, Nabucco üyesi olan Türkiye’nin Güney Akım’a izin vermeyeceğini
ya da en azından bunu Rusya ile enerji pazarlığında bir koz olarak kullanacağını ileri sürmekteydiler. Nitekim Türkiye, Güney Akım hattının kendi karasularından geçmesine izin veren
anlaşmayı Rusya ile doğal gaz fiyat indirimi ve “al ya da öde” şartının iptali karşılığında 28
Aralık 2011 tarihinde imzalayacaktı. Bkz:
8
http://www.cnnturk.com/2011/ekonomi/genel/12/28/turkiyeden.guney.akima.
onay/642339.0/; http://www.radikal.com.tr/yenisoz/nabuccoya_niyet_guney_akima_kismet-1115007; http://www.zaman.com.tr/dunya_kommersant-gazetesi-erdoganin-ziyaretinde-lng-zirvesi-yapildi_1108952.html
9
http://www.kremlin.ru/transcripts/10657
Türkiye bu dönemde Libya’ya müdahaleye karşı bir tavır sergilemekteydi. Bkz.: http://ydh.
com.tr/HD9130_turkiyenin-idealist-dis-politikasinin-libya-savrulmasi.html
10
http://haber.stargazete.com/guncel/turk-jetleri-suriye-yolcu-ucagini-esenbogaya-indirdi/
haber-696044; http://haberrus.com/politics/2012/10/11/kremlin-putin-ziyareti-ertelendiiptal-edilmedi-iste-gerekce.html; http://haberrus.com/politics/2012/10/11/putin-3-aralikturkiye-ziyaretini-kremlin-de-onayladi.html
11
Türkiye ve Rusya, ilk baştan beri Suriye’de patlak veren iç savaş karşısında zıt yaklaşımlar
sergilemişti. Rusya, Türkiye’yi Esed karşıtı muhaliflere silah yardımı yapmakla suçlarken,
Suriye ordusunun hava savunma sistemi ile bir Türk jetini düşürmesi hadisesinde Rusya’nın
parmağı olduğu iddiaları ortaya atılmaktaydı. Bunlara ek olarak Suriye askeri birliklerinin attığı havan topu ile Akçakale’de beş sivilin ölümüne neden olması bölgede gerilimi
daha da arttırmıştı. Bu gelişmelerin ardından 10 Ekim 2012 tarihinde Türkiye, Rusya’dan
Suriye’ye mühimmatı taşıdığına dair hakkında ihbar aldığı Moskova - Şam seferli Suriye
Hava Yollarına ait bir yolcu uçağına Ankara’da zorunlu iniş yaptırdı. Bu olay Rusya tarafından
uçaktaki vatandaşlarının hayatlarına yöneltilmiş bir tehdit olarak algılandı. Uçak’taki yükler
12
12
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
hakkında ise Türkiye ve Rusya tarafından farklı iddialar ortaya atıldı. Neticede taraflar arası
ilişkiler olumsuz bir havaya bürünse de çok geçmeden karşılıklı açıklamalarla ve sağduyulu
yaklaşımlarla normal hale döndürüldü. Bkz http://haber.stargazete.com/guncel/turk-jetlerisuriye-yolcu-ucagini-esenbogaya-indirdi/haber-696044 ; http://haber.stargazete.com/
politika/silah-tasiniyor-bilgisi-natodan-ucak-arama-ekibi-roketsandan/haber-696368;http://
www.panorama.am/ru/politics/2012/10/11/visit/; http://izvestia.ru/news/537465 ; http://
haberrus.com/headline/2012/10/11/suriye-ucagi-moskovada-degil-bir-askeri-havalimaninda-yuklendi.html;http://haberrus.com/headline/2012/10/11/rus-turk-iliskilerini-kimgeriyor.html;http://www.mid.ru/brp_4.nsf/newsline/5383CA74F996B27544257A94002E
0B44; http://haberrus.com/politics/2012/10/13/lavrov-kargo-uluslar-arasi-hukuku-ihlaletmiyor-turkiyeden-cevap-bekliyoruz.html ; http://haberrus.com/headline/2012/10/13/
suriye-ucagindan-rus-savunma-sisteminin-beyni-cikti.html; http://www.cnnturk.com/2012/
dunya/10/19/ahmet.davutoglu.sorun.rusya.degil.suriye.krizi/681255.0/; http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/diger/387090/ivanovski___Ucak_konusu_kapatilsin_.html#
http://xn--90aoqlh7c4a.xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0
%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/17019;http://islam-today.ru/islam_v_mire/turcia/poitogam-zasedania-rossijsko-tureckogo-soveta/; http://haberrus.com/politics/2012/12/04/
rus-basini-erdogan-ve-putin-suriye-gorusmelerini-acik-etmedi.html ; http://haberrus.com/
politics/2012/12/03/iste-rusya-ve-turkiyenin-imzaladigi-11-anlasma.html; http://www.
cumhuriyet.com.tr/haber/diger/387976/Putin__Silah_varsa_patlar.html#; http://www.
cumhuriyet.com.tr/haber/diger/387726/Suriye_catlagi_gorusmeye_damga_vurdu.html#
Birinci ÜDİK
toplantısı, iki ülke
arasındaki ilişkilerin
kurumsallaştırılması
yönünde atılmış büyük
bir adım olmasından
dolayı oldukça
önemlidir.
13
14
http://www.zaman.com.tr/dunya_basbakan-erdogan-ve-putin-basin-toplantisi-duzenledi_2171177.html; http://www.mfa.gov.tr/turkiye_rusya-ust-duzey-isbirligi-konseyi-dorduncu-toplantisi-st_petersburg_da-gerceklestirildi.tr.mfa;http://turkish.ruvr.ru/2013_11_26/
uDiK-ToplantIlarI-tamamlayici-rol-oynuyor/; http://www.riss.ru/analitika/2392-rossijskoturetskie-otnosheniya-v-svete-vizita-premer-ministra-turtsii-r-t-erdogana#.VHsWETGsUfE
http://www.bbc.co.uk/turkce/haberler/2014/05/140519_suriye_raporu http://www.
aa.com.tr/tr/turkiye/407125--suriyelilere-turkiye-kadar-yardim-yapan-ulke-olmamistir
15
Maliye Bakanı Siluanov’un açıklamasına göre, Batı ülkelerinin Ukrayna’daki kriz yüzünden uyguladığı ekonomik ambargonun maliyeti 40 milyar doları buldu. 2014 başından bu
yana petroldeki düşüş nedeniyle Rus ekonomisinin uğradığı zarar ise 100 milyar dolar oldu.
Nitekim petrol fiyatlarındaki 10 dolarlık düşüş, Rusya’nın döviz gelirlerini 20 milyar dolar
azaltmakta, bu da Rus ekonomisinin yüzde 2-3 küçülmesine sebep olmakta. Diğer taraftan
Ruble’nin yılbaşından bu yana yüzde 30 değer kaybetmesi ülkede enflasyonu arttırdı. Bkz.:
http://aljazeera.com.tr/haber/petrol-fiyatlari-rusyayi-vurdu
16
http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/26459141.asp; http://www.bloomberght.com/haberler/haber/1665229-elestirilen-putin-g20den-erken-ayrildi
17
GÜNEY AKIM: 1 Ocak 2006’da Rusya ile Ukrayna arasında doğalgaz fiyatları konusunda
patlak veren anlaşmazlık sonucu Rusya’nın Ukrayna’ya verdiği gazı kıstı. Bu durum ise öncelikle Macaristan, Polonya ve Avusturya’ya olumsuz şekilde yansıdı. Böylece yaşanan gaz krizi
sonucunda Güney Akım projesi bir ihtiyaç olarak ortaya 22 Kasım 2007’de İtalya’da doğdu.
Ukrayna’yı by-pass eden Güney Akım hattının Karadeniz dibinde inşa edilecek bir bölümü
Türkiye karasuları içerisinde yer almaktaydı. Rusya, Türkiye ile gerekli izin belgelerini imzalamak için 2011 yılı sonuna kadar müzakerelerde bulundu. Nihayet 28 Aralık 2011 tarihinde
Türkiye sürpriz bir şekilde Rusya ile Moskova’da masaya oturdu ve Güney Akım’ın kendi
karasularından geçmesine izin veren anlaşmayı imzaladı. Anlaşma, Putin tarafından yılbaşı
hediyesi olarak nitelendirildi. Hattın inşasına 2012 yılı sonu itibarıyla başlanması ve 2016’da
hizmete açılması planlanmaktaydı. Fakat Brüksel’in yaptırımlar çerçevesinde Bulgaristan’ı
engellemesi ile Güney Akım projesinin Karadeniz dibindeki inşasına bir türlü başlanamadı.
Bu durum, proje için 5 milyar dolar harcayan ve bugün ekonomik kriz ile burun buruna olan
Rusya’nın durumunu daha da zorlaştırdı.
18
Bkz: Yazgan Erbil, Rusya - Ukrayna Doğalgaz Krizi ve Enerji Güvenliği, YLT, İstanbul, 2010,
s.158;
13
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
http://www.cnnturk.com/2011/ekonomi/genel/12/28/turkiyeden.guney.akima.
onay/642339.0/; http://www.radikal.com.tr/yenisoz/nabuccoya_niyet_guney_akima_kismet-1115007; http://www.milliyet.com.tr/2006/01/02/son/soneko24.html;http://lenta.ru/
news/2007/11/22/eni/; http://www.abbulteni.org/makale-ve-yorumlar/183-ukrayna-rusyadoal-gaz-krizi-avrupa-ve-tuerkiye-zor-guenler-geciriyor
19
Birinci ÜDİK
toplantısı, iki ülke
arasındaki ilişkilerin
kurumsallaştırılması
yönünde atılmış büyük
bir adım olmasından
dolayı oldukça
önemlidir.
Rusça metin için: http://news.kremlin.ru/ref_notes/4786 ;
Türkçe metin için: http://www.tccb.gov.tr/haberler/170/91631/turkiye-ile-rusya-arasindakikarsilikli-guven-bolgenin-baris-ve-istikrarina-katki-yapacak.html
http://www.milliyet.com.tr/bakanlik-akkuyu-nun-ced-raporunu/ekonomi/detay/1977652/
default.htm; http://www.ekonomiekibi.com/haber/detay/13981/dogalgazda_indirim_
soku_?utm_source=f5haber&utm_medium=f5haber&utm_campaign=f5haber
20
http://haber.stargazete.com/guncel/erdogan-ve-putin-ortak-basin-aciklamasi-yapti/
haber-974768
21
http://www.ekonomiekibi.com/haber/detay/13981/dogalgazda_indirim_soku_?utm_
source=f5haber&utm_medium=f5haber&utm_campaign=f5haber; http://haberrus.com/
politics/2014/12/04/rusya-enerji-bakani-novak-turkiyeye-yuzde-6-indirim-nihai-karar-degil.
html;
22
http://www.milliyet.com.tr/putin-den-indirim-aciklamasi/ekonomi/detay/1979371/default.
htm; http://www.yenisafak.com.tr/ekonomi/gaz-soku-2035125; http://aljazeera.com.tr/aljazeera-ozel/siyasi-ayrisma-ekonomiyi-etkilemiyor
23
Söz konusu yeni proje hakkında bilgi için bkz.:
http://www.bbc.co.uk/turkce/ekonomi/2014/12/141202_rusya_turkiye_dogalgaz
24
http://www.internethaber.com/putin-iptal-etti-avrupa-saskin-744377h.htm
http://top.rbc.ru/business/01/12/2014/547cb18fcbb20f10e6f78412#xtor=AL-[internal_
traffic]--[rbc.ru]-[main_body]-[item_2]
25
26
http://www.gazeta.ru/business/news/2014/12/02/n_6703577.shtml
Konu ile ilgili Rus bakışı için bkz.: http://www.youtube.com/watch?v=Dl0GWG_
GEL0&feature=share
27
http://haberrus.com/politics/2014/12/02/putin-ziyareti-rus-basininda-guney-akim-yerineturk-akimi.html ; http://haberrus.com/politics/2014/12/01/rusya-turkiye-100-milyar-dolarlikticaret-hedefini-2023e-erteledi.html
28
29
Dolar kuru serbest piyasada tarihinde ilk kez 50 rubleyi aştı. Bkz.:
http://www.inopressa.ru/article/01Dec2014/ft/rouble.html ; http://kommersant.ru/
doc/2623246.
Ayrıca Rus ekonomisindeki daralma hakkında bkz.: http://www.km.ru/economics/2014/12/02/ministerstvo-ekonomicheskogo-razvitiya-rf/751706-vvp-rossii-v-sleduyushchem-god; http://haberrus.com/economics/2014/12/01/rusyada-enflasyon-cift-hanelirakamlari-gorecek.html
http://kavpolit.com/articles/igil_donbass_i_severnyj_kavkaz-10782/; http://www.
inopressa.ru/article/09Oct2014/bloomberg/islamic.html; http://www.kommersant.ru/
doc/2600073;http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/248525#item_comment_571963; http://
ria.ru/cj_analytics/20141028/1030486586.html?ria=hqjv9iiojfdvepd672qau5k38avq8a6i
30
http://haber.stargazete.com/guncel/erdogan-ve-putin-ortak-basin-aciklamasi-yapti/
haber-974768
31
14
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
http://www.trthaber.com/haber/dunya/kirimogluna-kirima-giris-yasagi-124785.html;
http://qha.com.ua/evini-satmak-istemeyen-kirim-tatari-dovuldu-132087tr.html ;
32
http://qha.com.ua/kirim-tatarlari-cezalandirilmaya-devam-ediyor-132101tr.html ;
http://www.haberturk.com/dunya/haber/965924-rifat-cubarova-5-yil-kirima-giris-yasagi ;
http://rus.newsru.ua/ukraine/17sep2014/vuseliaut.html;http://www.trthaber.com/haber/
dunya/kirim-vakfina-50-bin-ruble-para-cezasi-144802.html ;
http://www.trthaber.com/haber/dunya/kirimda-yeni-baskinlar-144765.html ;
http://newsru.com/russia/18sep2014/arestovali.html; http://15minut.org/article/zampreda-medzhlisa-vygnali-s-krymskotatarskogo-mitinga-video-2014-12-01-16-47-00; http://
ru.krymr.com/content/article/25387927.html
http://www.sabah.com.tr/yazarlar/ibrahim__kalin/2014/12/04/putinin-ziyareti-ve-turkiyerusya-iliskileri;
33
http://www.fortuneturkey.com/cavusoglu-kirimin-ilhakini-kesinlikle-tanimiyoruz-2841
Birinci ÜDİK
toplantısı, iki ülke
arasındaki ilişkilerin
kurumsallaştırılması
yönünde atılmış büyük
bir adım olmasından
dolayı oldukça
önemlidir.
15
TÜRKİYE - RUSYA İLİŞKİLERİNDE ÜST
DÜZEY İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (ÜDİK)
Download

Rusya İlişkilerinde Üst Düzey İşbirliği Konseyi (ÜDİK)