130
Sadık YAZAR, XVI. Yüzyılda Yazılmış Türkçe Bir Aruz Risalesi: Aşkî’nin Arûsu’l-Arûz’u
XVI. Yüzyılda Yazılmış Türkçe Bir Aruz Risalesi: Aşkî’nin Arûsu’l-Arûz’u
Sadık YAZAR
Özet
İslamiyet’i benimsedikten sonra farklı bir edebî geleneğe dâhil olan Türkler, uzun süre bu edebiyat bilgisinin önemli bir parçasını oluşturan aruz bilgisini Arapça ve Farsça yazılmış eserlerden öğrenmişlerdir.
XV. yüzyıldan itibaren ise bu sahada oluşan birikimlerini kendi dillerine de taşıyarak aruzla ilgili Türkçe
eserler kaleme almışlardır. Bu makalede; 998/1589-90 yılında, kimliği net olarak tespit edilemeyen Aşkî
mahlaslı bir müellif tarafından yazılıp Şeyhülislâm Zekeriyyâ Efendi’ye ithaf edilen Arûsu’l-Arûz adlı
aruz risale ele alınmıştır. Seleflerinin zikrettiklerinden farklı aruz kalıplarını tanıtmak, dolayısıyla da
aruz konusunda bir katkıda bulunmak amacı ve iddiasında olan bir müellif tarafından yazılan bu eser,
hamdele, salvele, sebeb-i telif ve aruzla ilgili temel bilgilerin verildiği mensur bir girişle başlar. Bu girişten sonra; önce 19 aslî bahirle bu bahirlerden çıkarılan 29 alt bahir birer Türkçe kıta ile tanıtılmış, ardından da 19 aslî bahirden üretilip hece sayısı ve değerleri aynı olan 60 ortak bahre yer verilmiştir. Eserde,
asıl metnin kenarına çıkılan hâşiyelerde (dipnotlarda) aslî bahirlerden yeni aruz kalıplarının üretilmesini
sağlayan illet ve zihaf kaideleri tanımlanmıştır. Daha evvel müstakil bir çalışmaya konu olmadığı anlaşılan eser, bu makalede genel hatları ile tanıtılıp incelendikten sonra kendisinden evvel kaleme alınan
Türkçe aruz risaleleri ile karşılaştırılmış ve çevriyazım metni sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Aşkî, Arûsu’l-Arûz, Aruz, Türkçe aruz risaleleri
A Turkish Work Written in the 16th Century on Aruz Meter: Aşķî’s ‘Arûs al-‘Arûż
Sadık YAZAR
Abstract
The Turks who became the part of a different literary tradition after embracing Islam, learned the knowledge and theory of the aruz meter, which was an important part of the theory of their new literary
tradition, from books written in Arabic and in Persian for a long time. However, from the 15th century,
they wrote their accumulation in this field (aruz) in Turkish too; by the end of this century, the first Turkish works emerged on aruz meter. This article discusses a Turkish writings, written on aruz meter in
998/1589-90 by an author who used the “Aşķî” as pseudonym. This study titled by ‘Arûs al-‘Arûż and
dedicated to the “shaykh al-Islam Zakariya”. This work began with a prose introduction, which written
by an author who aimed to acquaint the new aruz meters that are different from those of his predecessors
and claims to contribute to the aruz meter. This introduction includes the praise of God and Prophet,
“sabab al-ta’lîf” (the reason of the writings) and a “muqaddime” (introduction) in which provided the
basic information on aruz meter. After this introduction, the author acquainted the 19 primary aruz meters
(buhûr al-aslî) and 29 branches (furû‘) of these aruz meters in a Turkish quatrain firstly; then handles
the 60 aruz meters that are consist of the same syllables in terms of numbers and values. He also defines
and explains some terms about the aruz meter in the notes (hâşiyah) written on the border of the folios
of the manuscript. In this article, this compilation will be introduced, examined and compared with the
Turkish works that are written before it. Finally the transcripts of this work into Latin will be presented..
Keywords: ‘Aşķî, ‘Arûs al-‘Arûż, Aruz meter, Turkish treatises on aruz meter.
Download

Sadık YAZAR, XVI. Yüzyılda Yazılmış Türkçe Bir Aruz Risalesi: Aşkî