Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014, p. 789-796, ANKARA-TURKEY
İDİL BOYUNDA BULUNAN RUNİK HARFLİ YAZITLARIN DİLİ*
Fenuze NURİEVA**
ÖZET
Doğu Avrupa’da bulunan Runik yazılı eserler, Runik harfli Türk
yazısının Bulgar Türkleriyle birlikte Doğu Avrupa’ya kadar uzandığını
göstermektedir. Doğu Avrupa’da büyük yazılı anıtlar bulunmamaktadır.
İnsanların günlük hayatında kullanılan gündelik eşyalar arasında
balçık çömlek, taş duvar, altın veya gümüşlerin vb. üzerinde Runik
yazılara rastlanmaktadır. Bilim adamları Hazar-Bulgar Runik
yazılarının, Türk yazısının bir varyantı olarak kabul etmektedirler. E. R.
Tenişev, İdil Boyu runik harfli malzemeleri, kronolojik olarak devirlere
ayırıp incelemiştir. Bu malzemelerdeki yazıların sınırı 5-6. asırlardan
başlayıp 12-13. asırlara kadar uzanmaktadır.
İdil-Çolman boylarında bulunan on bir Runik harfli yazılı
malzemeyi inceleyen bilginler X. R. Kurbatov ve E. R. Tenişev örnekler
arasında yazı, imla farklılıkları gösterse de temellerinin aynı olduğunu
belirtmektedirler.
İdil boyunda bulunan ve birkaç kelimeden oluşan oldukça kısa bu
buluntuların tamamı X. R. Kurbatov ve E. R. Tenişev tarafından
ayrıntılı olarak incelenmiştir. Çok kısa olduklarından, bu okumalar
arasında bazı farklılıklar ve tartışmalar bulunmaktadır. İçeriklerinin
kısa olmasına rağmen bu eserler İdil boyu Tatar edebî dilinin
oluşumunu göz önüne getirmeye yardım etmesi, fonetik, gramatik,
leksik dil özelliklerinin gelişimine katkı sağlaması bakımından önem
taşımaktadır.
Bu makalede İdil boyunda bulunan Runik harfli yazıtlar ve bu
yazıtların coğrafyası, tarihî hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca yazıtlar
üzerinde okuma denemesi gerçekleştiren X. R. Kurbatov ve E. R.
Tenişev’in okumaları verilerek metinlerin günümüz Türkçesindeki
karşılıkları gösterilmiştir.
Anahtar Kelimeler: İdil Boyu,
Bulgarları, Köktürk yazıtları, Tataristan
*Bu
Runik
harfli
yazıtlar,
İdil
makale Crosscheck sistemi tarafından taranmış ve bu sistem sonuçlarına göre orijinal bir makale olduğu
tespit edilmiştir.
** Prof. Dr. Kazan Federal Üniversitesi Tatar Dili ve Edebiyatı, El-mek: [email protected]
790
Fenuze NURİEVA
THE LANGUAGE OF RUNIC INSCRIPTION FOUND ON THE
MARGIN OF IDIL
ABSTRACT
The Runic inscriptions in East Europe shows that Runic Turkish
writing streches out to East Europe with Bulgarian Turks. There are no
huge inscriptions in East Europe. There are some writings on daily
objects such as pots, stone walls, gold, silver etc. Scientists accepts the
Hazar-Bulgarian Runic inscriptions as a variant of Turkish writing. E.R.
Tenişev have studied these Runic materials, classifying them in a
chronologic order. The writings on these materials dates from 5th-6th to
12th-13th centuries.
X. R. Kurbatov and E. R. Tenişev, studied the Runic materials on
the margin of Idil-Cholman, proclaims that these materials have the
same base, even though they have different orthographies.
All of the foundlings on the margin of Idil and consists of a few
words have been stdied by X. R. Kurbatov and E. R. Tenişev. Because
these inscriptions are very short, there are some differences and
arguments among the readings. In despite of the short contents they
have, these inscriptions are very important for they reveal the formation
of Tatar writing language on the margin of Idil and provide us with
phonetic, lexic and grammatic fetaures of the language.
In this study, informations about the runic inscriptions, the
geography and the history of the inscriptions is given. Also, the
translations into Turkey Turkish will be shown by giving X. R. Kurbatov
and E.R. Tenişev’s reading.
Key Words: Idil, Runic inscriptions, Idil Bulgars, Köktürk
inscriptions, Tatarstan.
Bulgar Devletinin ahalisinin konuştuğu dil özelliklerine, karakterine ve dil gelişmesine
ilişkin sorun Türkoloji biliminde hâlâ tartışılmakta olan sorunlardan biridir. VIII.-XIII. yüzyıllar
arası döneme ait İdil Boyunda mevcut olan dil durumunun karakterini göz önüne getirmek çok
zordur, çünkü bilgiler çok taslak niteliğinde kalmıştır. Bu dil durumunu, korunmuş olan ve Runik
ile Arap alfabeleriyle yazılmış Türk abidelerinin incelenmesinin esasında tekrar canlandırmak
mümkündür. Günümüzde İdil Boyundaki arkeolojik buluntular üzerinde ondan fazla Runik yazı
bulunmuştur. Bunlar kap kacak, çıkrık, kılıç, taş ve diğer eşyalar üzerindeki yazılardır. Küçük
Runik yazılar dilsel öneminin yanı sıra tarihî ve etnografik açıdan da büyük önem taşımaktadır.
Tataristan’da yapılan Runik yazıtların araştırma sonuçlarına gelince, bütün buluntuların
bilimde bilindiğini, arkeologlar tarafından tarif edildiğini, dil tarihçileri tarafından da okunduğunu
ve paleograifk analizin yapıldığını söylemek gerekir.
Araştırmacıların fikrine göre Runik yazı sistemini Orta İdil Boyuna getiren, genetik olarak
Saltov-Mayats kültürüne doğrudan bağlı olan ve İdil Bulgar Devleti’nin genel olarak etnik ile
kültürel yapısının oluşmasına aktif katkıda bulunan ahali kısmı olmuştur (Koçkina, 1985: 80). M.
M. Artamonov kendi zamanında Saltov-Mayats kültürüne ait abidelerin üzerindeki Runik yazıların
büyük ihtimalle Türk dilini konuşan Bulgarlara ait olduğunu yazmıştır. Bu kabilelerin sayesinde bu
gibi işaretler o dönemde Tuna Bulgaristan’da da çok yayılmıştır (Artamonov, 1954: 19).
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
İdil Boyunda Bulunan Runik Harfli Yazıtların Dili
791
Araştırmacılar metinleri okurken İdil-Kama Bölgesinde Runik yazıların harfleri ve işaretleri ile
ilgili olarak “Don ve Kuban Bölgelerindeki Runik yazıtlarının harflerini ve işaretlerini yakından
andırmakta” diye düşünmektedirler (Kızlasov,1994; Tenişev, 2006: 157).
Kronolojik olarak İdil Boyu Runik yazıtları, İdil Bulgar Devleti’nin tarihî çerçevesine
girmektedir: İlk Bulgar, Moğol Öncesi ve Altın Orda dönemleri (Kazakov, 1985: 179).
Afanasyevskaya Yazıtı (Kirov Bölgesi, Kama Nehrinin yukarı kısmı – bu yazıt gümüş kupa
bardağının dibinde yazılan beş işaretten ibarettir), Sedyarskaya Yazıtı (Udmurtiya Cumhuriyeti
Sedyar Köyü – gümüş güğümün dikey kulpunda yazılan yazı) ve Yurinoskaya Yazıtı (Mari El
Cumhuriyeti Yuryevo Köyü – taşın üzerinde sekiz işaretten ibarettir) İlk Bulgar dönemine (VIII.
yüzyılın ikinci yarısı - X. yüzyıl) aittir. Moğol Öncesi ve Altın Orda dönemleri (Х. –XIII. yüzyıllar
arası) aşağıda adı geçen yazıtları içermektedir: Mikuşkinsyaka Yazıtı (Samara Bölgesi Mikuşkino
köyü – dağın üzerinde beş işaretten oluşan yazı), Murzihinskaya Yazıtı (Kama Nehri
Murzihinskoye köyü – iki satır ve sekiz işaretten oluşan Runik yazılı çıkrık), Sarabikkulovskaya
Yazıtı (Tataristan Cumhuriyeti Leninogorski İlçesi Sarabikkol köyü – taşın üzerinde beş Runik
işaretli yazı), Bilyar Yazıtı (Tataristan Cumhuıriyeti Bilyar kenti – bir küpün kulpunda altı işaretten
oluşan yazı) ve Kuralovskaya Yazıtı (Eski Kuybışevskoye kenti – üç işaretten oluşan yazı) ve diğer
yazıtlar [Tenişev 2006: 170].
İlk Bulgar Yazıtları (VIII. yüzyılın ikinci yarısı – X. yüzyıl):
1)
Gümüş kupa bardağının dibinde beş işaretten oluşan ve bitkisel nakış içeren yazı.
Bu yazı 1932 yılında, Kama Nehrinin yukarı kısmında Kirov Bölgesinde Afanasyevo köyü
civarında sürülmüş bir tarlada yedi gümüş küpten oluşan hazine içinde bulunmuştur. Yazı,
Gorkovski Tarih ve Arkeoloji Müzesinde muhafaza edilmektedir. Bu yazı V. P. Darkeviç
tarafından basılmıştır (1976, 35 s.)
Bitkinakışlı kupa bardağı. Gümüş. Gravür oyma, yaldız. Orta Asya’nın Doğu bölgeleri.
VIII. yüzyılın ikinci yarısı.
Kulp flepinin yaldızlı madalyonunda kaba şekilde Runik işaretler çizilmiştir. İ. L. Kızlasov
ve E. R. Tenişev kendi yorumlarını önermişlerdir (Ufa, 2006, 166 s.).
K(ä)z(i) p q (a) lti “yürüyüp geçti (uzun zaman)”
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
792
Fenuze NURİEVA
Sedyarovskaya Yazıtı
2)
Güğüm. Gümüş. Orta Asya’nın Doğu bölgeleri. VIII. yüzyıl (Darkeviç, 1972. 9 s.)
25 işaretten oluşan kulptaki yazı (1884 yılında Kirov Bölgesi Balezenski İlçesi Sedyar
köyü civarlarında bulunmuştur. Ermitaj’da korunmaktadır) 1902 yılında P. M. Melioranski
tarafından okunmuştur.
Günümüzde üç okunuş varyantı vardır.
P. М. Melioranski (1902, 017-022 s.)
1)
Кäг (кiг) … gäг (giг) käнчä гäрÿнчÿä кäлÿнчä
Г… мÿ (ä сi)
“Küçük kız Gerünçü için gelin (olarak) hediye (alınmıştır)”
2)
H. R. Kurbatov (1990, 17 s.).
Ơağu däg qunča gälünčä (jä) qawyšu gümü (ši)
‘Kuğu gibi olan prensese – geline gümüş evlilik şerefine’
3)
E. R. Tenişev (2006, 164-166 s.)
Käг …б(ä)g: кäнčü: g (i) ňänčü:
К (ä) länč
g: mä
‘Beyin hazinesi – inciler ve genç gelinler’
3 ) Yurinoskaya Yazıtı.
Bu yazıt 1958 yılında Mari El Cumhuriyeti Yuryevo köyünde siper kazıldığı zaman 8 х 12
sm edabında taş parçası bulunmuştur. Bu yazı sekiz işarettten ibarettir. X. yüzyıla aittir. Tataristan
Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsünün koleksiyonunda korunmaktadır.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
İdil Boyunda Bulunan Runik Harfli Yazıtların Dili
793
İki okunuş varyantı bulunmaktadır:
1)
E. R. Tenişev (1971; 21-23 s.)
(а)t (а) cq (y) zy m(a)+ (ä) b)
“mülkten ve çiftlikten aldatıcı utangaçlık”
2) H. R. Kurbatov (1990, 15-16 s.)
küč üza dašym
“şiddete karşı benim taşım”
Moğol Öncesi ve Altın Orda Dönemlerine ait Yazıtlar (X.-XIV. yy.)
Murzihinskaya Yazıtı
Kil taşından yapılan ve Runik yazıyı içeren çıkrık, E. A. Begovatov tarafından Kama
Nehrinin sol kıyısının taştığı yerde, Murzihinskoye köyünün topraklarında yapılan arkeolojik
sefer sırasında diğer Bulgar eşyaları arasında (seramik, boncuk, metal ürünler) bulunmuştur. Bu
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
794
Fenuze NURİEVA
çıkrık iki satırlı Runik işaretli yazıyı içermektedir. Runik işaretler keskin bir aletle çıkrığın iki
yan tarafında çizilmiştir. Çıkrık XI.-XII. yüzyıllarda yapılmış olup, herhalde yazı da aynı
dönemde çizilmiştir. Çıkrık E. A. Begovatov’da muhafaza edilmektedir.
Yazının üç okunuş varyantı vardır: 1) Е. А. Begovatov ve R. G. Ahmetyanov’un
okuyuşu: Birinci satırdaki yazı brk ‘hediye’, ikinci satırdaki yazı – как rkŋ olarak okunmuştur.
Yazıtın tarnskripsiyonu şöyledir: b(e)rk(e) (e) rk(e)ŋ(e)’ Erken’e hediye’;
2) H. R. Kurbatov’un okuyuşu, sağdan sola okunuş. Harflerin ve seslerin şekil şeması:
Yazıtın transkripsiyonu: b(a)g(y)š k(ü) bäzi ’gözler için sevinç’
3) E. R. Tenişev yazıtın yeni okunuşunu önermiştir: а) j(a) ү(ï)š б) (a)lčïj(ä)k ‘а)
“kurbanlık hediye”, б) “alsana, iblis!”. Üç söz genel itibarı ile koruyucu büyü teşkil etmektedir,
çıkrık sahibini ve yakınlarını kötü ruhlardan korunmak için [Tenişev, 2006: 162].
Sarabikkulovskaya Yazıtı
Gri renkli ve 50-60 sm
edabında olan taş üzerindeki yazı,
taşın daha çok sağ alt kenarına yakın
bulunan
beş
Runik
işareti
içermektedir. Harflerin şekline göre E.
R. Tenişev yazının ХI.-ХII. yüzyıllara
ait olduğunu söylemektedir. Bu yazıt
V. H. Hakov tarafından 1967 yılında
Tataristan Cumhuriyeti Leninogorski
İlçesi
Sarabikkulovo
köyünün
civarlarında arkeolojik sefer sırasında
bulunmuştur.
Bu yazıyı ilk olarak V. H.
Hakov kendisi okumuştur. Büyük harfi
bir sembol olarak kabul etmektedir. Sembolün
yanında ilk harf bulunmaktadır, metin soldan sağa okunmalıdır [Hakov, 1988: 13]. İ. L.
Kızlasov
işaretini damga olarak değerlendirmektedir [Kızlasov, 1994: 68].
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
İdil Boyunda Bulunan Runik Harfli Yazıtların Dili
795
V. H. Hakov yazıyı sübaš olarak okumuştur yani “ordu başkanı”
E. R. Tenişev yazının okunuşuna dair bir düzeltme yapmıştır: “Harf ü olarak
okunamaz, ü için Batı Runik’i içinde işaret dizisi vardır. Dolayısıyla doğru varyant subaš, yani
“nehrin kaynağı”. Fakat o yerde nehir veya kurumuş nehir yatağı var mıdır? Varsa o zaman bu
şekilde okunuş doğrudur” [Tenişev, 2006: 161]. E. R. Tenişev bir okunuş varyantını daha
önermiştir
sağdan sola. “Birinci harf
š olarak ve č olarak okunabilir. O zaman
(а)č “merhamet” şeklinden (Mısır anıtlarının birinde rastlanmaktadır) ve jasa “inşa et-, yap-,
düzenle-” fiilinin emir kipi II. şahıs çoğul şeklinden: (а)č jas(a)ŋ (Kül Tigin anıtındaki büyük
yazıda rastlanmakradır) oluşan ibret verici yazı ortaya çıkmaktadır. Çeviri: İyi işler
(merhametler) yapın.
Bilyarskaya Yazıtı
1983 yılında Bilyarskoye kentinin topraklarında kazılar sırasında arkeolog A. F.
Koçkina XII. yüzyıla ait Bulgar seramik küpü bulmuştur. Altı işaretten oluşan yazı küpün
kulpunda çiğ kil üzerinden çizilmiştir. Bütün işaretler net, satırın yüksekliği 1-1,5 sm teşkil
etmekte; genel uzunluk 4,7 sm’dir.
1) 1985 yılında yazının resmini yayınlayan F. A. Koçkina şu okuyuşu önermektedir: “aš
– yemek, aš tat – yemek tatmak, aš tatiy - yemek, tajna – ekşi süt. Bunun için küpteki yazının
yemek yemeden önce iyi dilek taşıdığını tahmin etmek mümkündür” [Koçkina, 1985: 79].
2) H. R. Kurbatov’un okuyuşu:
acytqan “mayalamak için kap kacak” (Kurbatov, 1999: 29)
3) E. R. Tenişev’in okuyuşu:
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
796
Fenuze NURİEVA
аčï т(и)](а) п "lütuf açarak" [Tenişev, 2006: 159].
Bilyar buluntusunu yayınlayan А. F. Koçkina bu yazının, İdil Bulgar Devletinin esasında
Kuzey Kafkasya (Bulgar Öncesi) varyantına yakın olan eski Türk Runik yazısının yaygın olduğu
alana daha rahat bir şekilde dahil edilmesini sağladığı sonucuna ulaşmıştır (Koçkina 1985: 75-80).
İ. L. Kızlasov da şunları vurgulamaktadır: “Bu buluntunun şartları, o dönemde Doğu Avrupa’nın
değişik yerlerinde Kuzey Kafkasya ve Don taraflarından Kama Boyuna kadar bulunan Runik
yazılar dizisini, ilk defa Bulgarlara net bir şekilde bağlamıştır (Kızlasov 1994: 216). Runik yazı
Orta İdil Boyu ve Kama Boyunda yerleşen Bulgarlar arasında kullanılmaya devam etmiştir. XI.XII. yüzyıllara ait Runik yazıları içeren eşyalar, Runik alfabenin İdil Bulgar Devleti’nde 922
yılında İslam kabul edildikten 200-250 yıl sonra Arap alfabesinin yanısıra kullanılmaya devam
ettiğini göstermektedir. Yazıların farklı okunuş şekillerinin bulunmasına rağmen bazen bu yazıların
hangi dile ait olduğu konusunda tartışmalar ortaya çıkmaktadır. Bilim adamları İdil Boyu Runik
yazılarının ortak Türk niteliğinde olduğu düşüncesine eğilim göstermektedirler. Anıtların dilinde q
(a) lti, k (ä) länč, suliq gibi eski Türk şekilleri tespit edilmiştir. Troy-Uriyskaya ve
Sarabikkulovskaya yazıtlarında eski Türk dilinde sub olarak okunan kelimenin günümüz
Tatarcasında olduğu gibi су “su” okunuşuna rastlanmakta ve ortaya şöyle bir soru çıkmaktadır: Bu
bölgesel bir şekil mi yoksa yanlış bir deşifre midir?
Bu alandaki gelişmelere dayanarak İdil Boyu Runik yazı dizisinin düzenleneceğini
umarım.
KAYNAKÇA
ARTAMONOV M. İ., “Nadpisi na baklajkax novoçerkasskogo muzeya”, Sovetskaya
Arkheologiya, XIX, M., 1954. – s. 263-268.
BAYÇOROV S. Y., Drevnetyurkskiye Runiçeskiye Pamyatniki Evropy, Stavropol, 1989.
BEGOVATOV E. L., “Runiçeskaya nadpis na pryaslitse s bulgarskogo selisça”, İstoki Tatarskogo
Literaturnogo Yazıka, Kazan, 1988, s. 17-19.
KOÇKINA A. F., “Runiçeskiye znaki na keramike Bilyara”, Sovetskaya Tyurkologiya, Baku,
1985, -№4.- s. 75-80.
KURBATOV X. R., Tatar Edebi Tĭlĭnĭn Alfavit hem Orfografiya Tarixı, Kazan, 1999.
KYZLASOV I. L., Runiçeskiye Pismennosti Evraziyskikh Stepey, Moskva, 1994.
NURİEVA F. Ş., “İssledovaniya Tatarskix Uçenıx o Formirovaniya Tatarskogo Literaturnogo
Yazıka Donatsionalnogo Perioda”, Vostok. Afro-Aziatskiye Obşçestva: İstoriya i
Sovremennost, 2005, № 2, s. 170-178.
STAROSTIN P. N., “Sablya s runicheskoy nadpisyu iz sela Imenkovo Kazanskoy gubernii” ,
İstoki Tatarskogo Literaturnogo Yazıka, Kazan, 1988, s.14- 16.
TENIŞEV E. R., Tyurkskiye Runiçeskiye Nadpisi Povoljya, T.1, Ufa, 2006.
XAKOV V. X., “Kamen s runiçeskoy nadpisyu iz derevni Sarabikkulovo Leninogorskogo rayona
Tatarii”, İstoki Tatarskogo Literaturnogo Yazıka, Kazan, 1988, s. 12-13.
XALIKOV A. X., “Runiçeskiye znatsi i nadpisi ot Voljka Bolgariya i tekhnite dunavski paralleli”,
Arkheologiya, Sofiya, 1988, №3. - s. 52.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Download

İdil Boyunda Bulunan Runik Harfli Yazıtların Dili