iBN EBÜ'd-DÜNYA
lerinin yazma nüshalarının yerleri ve bunlardan neşredilenler hakkında biloiler ihtiva etmektedir (ZDMG, CXLVI 11 996], s.
415-455).
1
Iii
462
İBRAHİM HATİBOGLU
-,
1
İBN EBÜ'I-EŞ'AS
( ~YI .s.i w-ıl)
.s.
EbO Bekr Abdullah b. Muhammed
b. Ebi'l-Esved Humeyd el-Basri
BİBLİYOGRAFYA :
ibn Ebü'd-Dünya, Kitabü 'ş-Şamt ve adab ü 'lli san (nşr. Necm Abdurrahman Ha lef). Beyrut
1406/1986, neşredenin giriş i, s. 19-110; a.mlf ..
Iş laf:ı ü 'i-mal (nşr. Mu stafa Müflih el-Kuzat ). Mansüre 141 0/1990 , n e şred e nin giri ş i , s. 19-57;
a.m lf.. Kitabü 'ş-Ş ükr li' Ilahi 'azze ve c elle ( nş r.
Yasin Muhammedes-Sevvas - Abd ülkadi r el-Arna Ot), Dımaşk 1405/1985, neşred e nin girişi, s .
9-46; a.mlf .. Mek arim ü' l-a/:ılalf:: The Noble
Qualities ofCharacte r( nş r. /. A. Bellamyj, Wi es bade n- Beyrut 1973, ne ş redenin girişi , s. 33 34; ibn Ebu Hatim . el- Cerf:ı ve 't-ta'dil, V, 163;
ibnü'n-Nedim, el-Fihrist (Teceddüd). s. 236-237;
Hatib. Tari/:ıu Bagdad, X, 89-91; Divanü lugati't-Türk, s. 293; ibn EbO Ya'la, Tabal):atü'l-ljanabile, 1, 192-195; ibn Hayr, Fehrese, s. 282284,465,477,482, 484 , 488,489 ,491,495,
501, 505, 508, 514,515,517, 521 , 523 , 531 ,
533 , 536-538; ibnü'I-Cevzı. el-Munta?am, V,
148-149; Mizzi, Teh;;ibü ' i-Kemal , XVI, s. 7278; Kütübi, Fevatü ' l-Ve{eyat, ll, 228-229; ibn
Rü şeyd , Mil'ü'l-'aybe bi-ma cümi'a bi-(Qli ' lgaybe(nşr. M. HabTb ibnü 'I-Hoca), Tunus 1402/
1981, ll, 403-406; Zehebi, A'lamü 'n-nübela',
XIII, 397 -404; a.mlf., Te;;kiretü '1-f:ı.uffii.?, ll, 677679 ; Safedi. el-Va{f bi 'l-ve{eyat, 1, 51 ; ibn Kesir.
el-Bidaye, ll, 71; ibn Hacer, Teh;;ibü 't- Teh;;ib,
ll, 277 ; VI, 12-16; IX, 398; Sehavı. el-i'lan bi'ttevbi/:ı, s. 358; Keşfü '?·?unun, 1, 380; ll, 1704;
Kettani, er-Risaletü '1-müstetrafe (Özbek) . s. 45;
ayrıca bk. indeks; Brockelmann. GAL, 1, 160;
Suppl. , 1, 247-248; a .e. (Ar.). ll, 140; Şiikir Mustafa , et- Tari/:ıu'l-'Arabi ve 'l-mü'errif:ıün, Beyrut 1400/ 1980, 1, 225-226; F. Rosenthal, ' ilmü 't-tari/:ı 'inde 'l-müslimin (tre. Salih Ahmed
e l-Ala), Beyrut 1403/1983, s. 476, 533, 535,
545, 582, 690; Alfred Wiener. "Die F arağ ba'd
as-sidda Literatur", isi., IV (ı9ı3) , s. 270-298,
387 -420; Abdullah Muhlis, "Mecmil<u'n-nadir",
MMLADm., X ( ı9 3 0) . s. 577-583; Muhammed
Kürd Ali, "el-İşriif fı menii.zili'l-eşrfıf li'bn Ebi'dDünya" , a.e., X/3-4 (ı 933). s. 193-204; A.
J . Arberry. "Ibn Abi'd-Dunya on Pe nite n ce" ,
JRAS (ı 95 ı). s. 48 -63; J. Bellamy, "The Makarim ai-Akhlaq by Ibn Abi Dunya: A Prelimin a ry Study", MW. Llll/2 ( 1963). s. 106- 119;
a.mlf., "Sources o f Ibn Abi' I-Du nya's Kitab
Maqhal Amir ai-Mü'minin 'Ali", JAOS , sy.
104 (ı 984), s. 3-19; Seilfıhaddin ei-Müneccid,
"Mu' cemü muşannefati İbn Ebi'd-Dünya",
MMLADm. , XLIX (ı 974). s. 579-594; Tryggve
Kronholm , "Ibn Abi d-Dunya: Kitab Makarim
al-Ahlak- The Noble Qualities of Character".
AO, XLIX (ı 98 ı). s. 115-121; Aıbert Dietrich,
"zur überlieferung ei niger S ch riften des Ibn
Abi 'd-Dunya", SO, XVII/2-3 (ı 984). s . 35-44;
a .mlf., "Ibn Abi'l-Dunya" . EJ2 (ing.). lll, 684; H.
T. Norris. "Kitab Dharnın a l-Dunya by Ibn Abi
ai-Dunya", JRAS ( 1986). s. 100-101; M. Ahmed ed-Diili, "Naıarat fı kitabi'I-işraf fı menazili '1-eşrfrf" , MMLADm., LXVIII/ 2 (1993). s. 317345; Von Reinhard Weipert - Stefan Weninger,
" Die erhalte ren Werke des ıbn Abi d-Dunya:
Eine vorlaufıge Bestandsaufnahme" , ZDMG,
CXLVI (ı996). s. 415-455.
İBN EBÜ'I-ESVED
(.:.,..,Yı i w-ı')
EbO Ca'fer Ahmed b. Muhammed
b. Ebi'l-Eş'as Muhammed
(ö. 360/ 971 [?])
(ö. 223/838)
Hadis
L
hafızı
ve
kadı.
_j
Hayatı hakkında
yeterli bilgi yoktur.
rivayetine bakılır­
sa 163'te (780), Ali b . Medint'nin onunla
aralarında altı ay bulunduğunu söylediği­
ne göre ise bu tarihten bir yıl önce doğ­
muş olmalıdır. Dedesine nisbetle ibn
Ebü'l-Esved diye tanınır. Hadis ilmiyle
uğraşan bir aile içinde yetiştiği anlaşıl­
maktadır. ilk eğitimini , rivayetleri çeşitli
hadis kitaplarında yer alan dedesi Humeyd b. Esved ile dayısı Abdurrahman
b. Mehdi'den aldı. Daha sonra aralarında
imam Malik, Ca'fer b. Süleyman, Ebü Avane el-Wısıti, Hammad b . Zeyd ve Yahya
b. Said el-Kattan gibi muhaddislerin yer
aldığı pek çok hocadan hadis dinledi. Buhari, Ebü Davüd, İbrahim ei-Harbi, İbn
Ebü'd-Dünya, Fesevi gibi muhaddisler de
kendisinden hadis öğrendiler.
Altmış yaşında öldüğü
İbn Ebü'l-Esved, Ebü Avane'den (ö. ı 76/
792) hadis dinlediğinde yaşının küçük olması
sebebiyle ondan yaptığı rivayetler
tenkit edilmiş ve özellikle Yahya b. Main'in onun için "la be'se bih" ifadesini kullanmasına rağmen hakkında
olumlu bir kanaate sahip olmadığı belirtilmiştir. Buna karşılık Hatib el-Bağdadi
kendisinden "sağlam bir hadis hafızı " diye söz etmiştir. Bir süre Hemedan kadılı ­
ğı da yapmış olan İbn Ebü'I-Esved'in rivayet ettiği hadislerin yirmi si Buhari'nin elCami'u'ş-şa.Qi.Q ' inde yer almış, ayrıca yine Buhari el-Edebü 'l-mütred'inde , Ebu
Davud es-Sünen'inde ve Tirmizi el-Cami'u 'ş -şa.Q i.Q'inde ondan rivayette bulunmuştur. İbn Ebü'I-Esved Cemaziyelahir
223'te (Mayıs 838) Bağdat'ta vefat etti.
Aynı yıl ramazan (ağustos) ayında öldüğü
de zikredilmiştir.
açısından
BİBLİYOGRAFYA :
Buhiiri. et- Tari/:ıu '1-kebir, V, 189; ibn Ebu Hatim. e l- Cerf:ı ve 't-ta'dfl, V, 159; ibn Hibban, eş­
Şii):at, VIII , 348; Kelabazı. Ricalü Şaf:ıf/:ıi'l-Butıa­
ri, ı , 426; Hatib, Tfırf/:ıu Bagdad, X, 62-64; ibn
Asakir. el-Mu 'cemü '1-müştemil, s. 159-160; Mizzi, Teh;;ibü 'l-Kemal, XVI, 46-49 ; Zehebi, A'lamü 'n-nübela', X, 648-649; a.mlf .. Te;;kiretü '1/:ıuffaz, ll , 493; a .mlf.. Mfzanü 'l-i'tidal, ll, 491;
a.mlf., Ta rf/:ıu 'I-islam: sene 221-230, s . 240241; Safedi, el- Va{f, XVII, 439; ibn Hacer. Teh;:ibü't-Teh;;ib, VI, 6; ibnü'l-imad , Şe;;erat, ll, 52;
Fuat Sezgin. Buhar!'nin Kaynakları Hakkında
Araştırmalar, istanbul 1956, s. 209.
li]
ALi YARDIM
L
İran asıllı tabip ve filozof.
_j
Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Genç
denecek bir yaşta İran'ın Fars bölgesinde
resmi bir görevde bulunmuş. bilinmeyen
bir sebepten malları müsadere edilmiş
ve memleketini terketmek zorunda kalmıştır. Ünlü Buhtişu' ailesine mensup
Ubeydullah b. Cibrail onun bu dönemde
henüz tıp ilmiyle meşgul olmadığını,
memleketini terkedişinin ardından Musul'a yerleştiğini ve burada Hamdani Emiri Nasırüddevle'nin oğlunu tedavi ederek
itibar kazandığını rivayet etmektedir. Bu
bilgileri aktaran İbn Ebü Usaybia, ayrıca
onun Kitabü'l-Gazi ve '1-mugtezi adlı
eserini Safer 348'de (N isan 959) Ermenistan'daki Berka Kalesi'nde tamamladığı­
nı kaydetmektedir ki buradan hareketle
onun bu dönemde Musul'a saldıran Muizzüddevle ed-Deylemi'den kaçarak bir ara
Ermenistan'a gittiği veya buradaki Serka Kalesi'ne bir müddet hapsedildiği sonucuna varılmaktadır. Tekrar Musul'a dönen ibn Ebü'I-Eş'as ömrünün sonuna kadar burada yaşamıştır. Vefat tarihi İbn
Ebü Usaybia tarafından -birkaç yıllık küsuru ile birlikte- 360 (971) olarak kaydedilmiştir.
Uzun bir ömür
sürdüğü,
dini tefekkür
olduğu belirtilen İbn Ebü'I-Eş'as'ın , tıp tahsilini kimden ve nerede gördüğü bilinmemekle birlikte çok sayıda öğrenci yetiştirdiği anlaşılmaktadır. Başta oğlu Muhammed olmak üzere Muhammed b. Sewab ei-Mevsıli ile Ahmed b. Muhammedei-Beledi öğ­
rencilerinin en ünlüleridir. Öğrencilerinin
uzman birer hekimken bile hocalarıyla sı­
kı temas halinde oldukları anlaşılmakta­
dır. Nitekim adı geçen son iki öğrencisi­
nin isteği üzerine İbn Ebü'I-Eş'as Kitdbü'l-Edviyeti'l-müfrede adıyla basit ilaçlar üzerine bir eser yazmış ve eserinin söz
konusu öğrenciler gibi uzmanlık seviyesine gelmiş hekimlere hitap ettiğini, genel
tıp meraklıları ve öğrencilerini ilgilendirmediğini belirtmişti. İbn Ebü 'l-Eş'as ve
çalışmaları hakkındaki en geniş bilgiyi veren İbn Ebu Usaybia ('Uyunü 'L-enba', s.
33 ı -333) adları geçen iki öğrencisi hakkın­
da da bilgi vermektedir. Bunlar tıbbın
hem teori hem de pratiğinde çok başarılı
olup uzun yıllar İbn Ebü'I-Eş'as'la birlikte
konularında derinliğe
sahip
iBN EBÜ'I-HADID
çalışmışlardır. Özellikle Beledi'nin Fatımi
Veziri İbn Killis'e ithaf ettiği Kitô.bü Tedbiri'l-]J.abô.lô. ve'l-etfô.l ve'ş-şıbyô.n ve
]J.ıf'{.ı şı]J.]J.atihim ve müdavati'l-emra:Zi'l- 'arıza le h üm adlı eseri zikre değer
bir çalışmadır (krş. Davir M. es-Samir!, XJV/
36]1408/19881. s. 257; Ullmann, lslamic
Medicine, s. 109; Sezgin, lll, 318).
İbn Ebü'I-Eş'as'ın tıbba dair çalışmaları
arasında, CallnGs (Galen) külliyatı üzerinde
yaptı ğı düzenlemeler ve onun bazı eserlerine yazdığı şerhler özell ikle kayda değer bulunmaktadır. İbn Ebu Usaybia'ya
göre bir Callnus uzmanı olan İbn Ebü'IEş'as. bu filozof-tabibe ait on altı eserlik
külliyatı yeni bir bölümlerneye tabi tutmuş ve böylece kendisinden sonraki tıp
araştırmacıianna önemli kolaylıklar sağ­
lamıştır.
İbn Ebü'I-Eş'as'ın felsefi - akli ilimiere de
ilgi duyduğu. bu konuda eserler verdiği
kaydedilmektedir. İbn Ebu Usaybia, bu
eserlerinden biri olan Kitô.b ii 'ilmi'l-ilahi'nin müellif hattıyla bir nüshasını gördüğünü yazmakta, ayrıca onun Callnus
külliyatı için yaptığı düzenlemenin benzerini Aristo'nun kitapları için de yaptığı­
nı belirtmektedir. Zoolojiyle ilgili önemli
çalışmaları da bulunan İbn Ebü'I-Eş'as'ın
Kitabü'l-lfayevan'ı Aristo zoolojisinden
nisbeten bağımsız tarzda kaleme al ınmış
bir incelemedir. Bu eserde canlılar alemi
üçe ayrılmaktadır: ei-Hayyü'l-malik (yönetici canlı . insan) . el-hayyü'l-memluk (evcil
hayvanlar). el-hay la malik ve la memiGk
(vahşi hayvanlar). Son kategoriye girenler
de tabiatiarına göre ayrıntılı şekilde tasnif edilmiştir. Ancak müellifin bu eserini bitirerneden öldüğü söylenir (Kruk. ll
11986 ı. s. 21 o-211 ). Abdüllatlf ei-Bağda­
di'nin bu eserin bir özetini yazdığı ayrıca
kaydedilmiştir (Muhammed Bakır Ulvan,
S.
29).
Eserleri. Fuat Sezgin İbn Ebü' I-Eş'as'ın
günümüze ulaşan eserlerini şu şekilde s ı ­
ralamaktadır ( GAS, lll, 302): 1. Kitabü '1Edviyeti'l-müfrede; Z. K i tabü 'I-Gazi
ve'l-mugtezi; 3. Risale fi'n-nevm ve'lya]fa'{.a; 4. Kitabü'l-lfayevan; s. Tafşi­
lü Kitabi Calinus ii Ustu]fussat; 6. Kitabü'l-Mizac. Günümüze ulaşmayan
eserleri ise 'Uyunü'l-enba' (s. 332) ve
Keşfü''{.-'{.unO.n'da şu şekilde tesbit edilmiştir: 1. Ki tab ii 'ilmi'l-ilahi; z. Ki tab
fi'l-cüderi ve'l-]J.aşbe ve'l-]J.umey]fa
(Keşfü';;.-;;.unün, ll, 1408); 3. Kitab fi's-sirsamve'l-birsam ve müdavatihima (a.e.,
ll, 1424); 4. Kitab fi'l-]fülunc ve eşnô.fi­
hi ve müdavatihi ve'l-edviyeti'n -nati'a minhü (bu esere Fahreddin es-Saati
tarafından tekmil e ]a.e., ll, 1451 J, Abdüllatlf ei-Bağdadltarafından da birtelhis ]Ali
Abdullah ed-Deffa', s. 196] yazılmıştır); S.
Kitab ti 'l- baraş ve'l-beha]f ve müdavatihima (Keşfü';;.-;;.unün, ll, 1402); 6. Kitô.bü'l-Mali]]O.lya (a.e., ll, 1455); 7. Kitabü
Terkibi'l-edviye (a.e., I, 40 I); 8. Kitabü
Emrazi'l-mi'de ve müdavatiha; 9. Şer­
]J.u Kitabi'I-Piraif li-Calinus (a.e., ll,
1446); 10. Şerl].U Kitô.bi'l-lfummeyat
li-Calinus (a.e., ll, 1413); 11. Kitabü 'ş­
Şar' (a.e., ll, 1432).
BİBLİYOGRAFYA :
İbn Ebu Usaybia, 'Uyunü '1-enbtı', s. 331-333;
Keşfü'n:unun , ı,
401; ll, 1402, 1408, 1413,
1424, 1432, 1446, 1451, 1455; Brockelmann.
GAL, 1, 237; Suppl., 1, 422; Zirik.li, ei-A'Iam,
1, 201; Kehhille, Mu'cemü'l-mü'ellifin , ll, 148;
Sezgin, GAS, lll, 301-302, 318; Ullmann, Die
Med izin, s . 138-139; a.mlf., Die Na tur und Geheimwissenschaften, s. 25; a.mlf.,lslamic Medicine, Edinburgh 1978, s. 109; Ali Abdullah edDeffa', A'lamü'l-'Arab ue'l-müslimfn fi't-tıb,
Beyrut 1403/1983, s . 196; Kemal es-Samerral.
Mul].taşaru tarfl].i't-tıbbi'l-'Arabf, Bağdad 1984,
ı, 528-530; Muhammed Bakır Ulvan. "Kütübü'll).ayevan 'inde'l-'Arab", el-Meurid, 1/3·4, Bağ­
dad 1972, s. 29-30; R. Kruk. "Hedgehogs and
Their 'Chicks"', Zeitschriftfür Geschichte der
A r abisch- Islamisehen Wissenscha[ten, ll,
Frankfurt 1986, s. 210-211; Davir M. es-Samir1.
"Risale fı evca'i'l-etfalli-Ebi'Ali b. Al).med b.
'Abdirral).man b. Mendeveyh", el-Mü'erril].u'l'Arabf, XIV/36, Bağdad 1408/1988, s. 257; A.
Dietrich. "Ibn Abi '1-As_h'at!::ı", Ef2 Suppl. (İng.).
s. 379-380; Saldullah Karabeg lü, "İbn Ebi ' l-Eş­
'aş ", DMBİ, ll, 624-625. r:;;ı
ljljlliJ İLHAN
KUTLUER
İBN EBÜ'l-FEVARiS
(..,.,_,ı,.;ıı ..di ..:_,.!1)
sinden faydalandı ve onun bazı rivayetlerini huzurunda okudu. Hocalarından derlediği seçme hadisleri rivayet etmesiyle
tanınan İbn Ebü'I-Fevaris 16 Zilkade 412
(21 Şubat 1022) tarihinde vefat etti ve Babü Harb Mezarl ı ğı'nda Ahmed b. Hanbel'in mezarının yakınına defnedildi. Hatlb ei-Bağdadl İbn Ebü'I-Fevaris'i kültürlü,
hafızası kuwetli, dürüst ve si ka bir muhaddis olarak nitelend i rmiş, dindar ve faziletli bir kimse olduğunu belirtmiştir.
İbn Ebü'I-Fevaris'in çok miktarda hadis yazdığı ve bunları muhtelif kitaplarda
topladığı belirtilmekteyse de Ebu Tahir
Muhallis Muhammed b. Abdurrahman'ın
(ö. 393/1003) rivayetlerinden seçmeler
yaptığı el-Feva'idü'l-münte]fatü '1-'avali adlı eseriyle (Darü'l-kütübi'z-Zahiriyye,
Mecmua. nr. 2, vr. 84•-89b, nr. 21/4, vr. 137•258b, nr. 46, 243•-262•, nr. 72/5 ]kısım 6],
nr. 97, vr. 140•- 25 ı •) çeşitli hadisleri ihtiva eden bir cüzü (Darü'l-kütübi'z-Zahiriyye, Mecmua. nr. ı ı0/2) dışında bunlar hakkında bilgi yoktur (Sezgin, I, 226) Müellifin yine İbn Ebü'I-Fevaris diye anılan ve
salih bir kişi olduğu belirtilen kardeşi Ali'nin de hadis tahsil ettiği, ancak herhangi
bir rivayette bulunmadan vefat ettiği zikredilmiştir.
BİBLİYOGRAFYA :
Hatib. Taril].u Bagdad, ı, 352-353; İbnü'I ­
el-Munta?am (Ata). XV, 149-150; Zehebi,
Te?kiretü'l-f:ıuff~. lll, 1053-1054; a.mlf .. A'lamü'n·nübelii.', XVII, 223-224; a.mlf.. Düuelü'lİslam, Beyrut 1405/1985, s. 216;Safedl, el-Vaf1,
ll, 60-61; İbnü't-imad. Şe;;erat, lll, 196; Kettan1,
er-Risaletü '1-müstetrafe, s. 96; Sezgin. GAS, l,
226.
r:;:ı
Cevzı.
ıı4'lJ
Ebü'I-Feth Muhammed b. Ahmed
b. Muhammed ei-Bağdadi
(ö. 412/1022)
L
Hadis
hafızı .
NuRi ToPALOGLU
İBN EBÜ'l-HADID
( .J.ı.xı.lf .s! i ..:,.! ')
_j
21 Şewal338'de (13 Nisan 950) doğdu.
Büyük dedesi Ebü'I-Feva r is Sehl'e nisbetle İbn Ebü'I-Fevaris diye tanındı. Sekiz yaşında hadis öğrenmeye başlayan
İbn Ebü'I-Fevaris ilk derslerini Ebu Bekir
en-Neccad'dan aldı. Daha sonra Basra'ya, oradan İran'a ve Horasan'a gitti. Muhammed b. Hasan en - Nakkaş. Ebu Bekir
eş-Şafii, Ebu Ali İbnü's-Sawaf, Ahmed b.
Fazi b. Huzeyme, Ca'fer ei-Huldl ve Da'lec b. Ahmed başta olmak üzere birçok
alimden hadis rivayet etti. Kendisinden
de Malini. Berkanl, Lalekal, Ebu Ya'la eı­
Ferra, Ebü'I-Hüseyin İbnü'I-Mühtedl- Billah ve İbnü 'I-Benna ei-Bağdadl hadis tahsil etti. Bağdat'ta Rusafe Camii'nde hadis
imla ederken Hatlb ei-Bağdadl de kendi-
Ebu Hamid İzzüddin Abdülhamid
b. Hibetillah b. Muhammed el-Medain1
(ö. 656/1258)
L
Nehcü '1-be/;ig a şarihi ,
Mu'tezile kelamcısı ve şair.
_j
Kaynaklarda 1 Zilhicce 586' da (30 Aralık
1190) Medain'de dünyaya geldiği ve ilk
öğrenimini
burada yaptığı kaydediliyorsa da bir şiirinden (krş. İbn Ebü'r-Rıza elAlevi, s. 113) Kerh'te doğup Medain'de
yetiştiği anlaşılmaktadır. Kültürlü bir aileye mensup olan İbn Ebü'I-Hadld'in babası Medain'de kadılık yapmıştı. Kardeşleri
Ebü'I-Meall Muvaffakuddin Ahmed. Ebü'IBerekat Muhammed ve Ebu Muhammed
Abdüllatlf de şairdir. Medain halkı geneilikle gulat-ı Şla'dan olduğu için İbn Ebü'l-
463
Download

TDV DIA