T.C.
ORMAN VE SU İŞLERİ BAK ANLIĞI
ORMAN GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
SAKIZ
EYLEM PLANI
2014-2019
İzmir - Urla
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Anadolu coğrafyası kaybolmakta olan
ekonomik, kültürel ve sosyal nitelikli bir
değerini yeniden kazanacak.
Prof. Dr. Veysel EROĞLU
Orman ve Su İşleri Bakanı
Çevrenin en önemli bileşeni olan orman ekosistemleri; küresel yaşam
için en gerekli kaynaklar arasında yer almaktadır. Ülkemizde orman
ekosistemlerini etkileyen temel unsurlarında biri; orman içinde yada
kıyısında yaşamını sürdüren yedi milyon orman köylüsüdür. Bu geçekten
hareketle dünyada ve ülkemizde, orman kaynaklarının gelecek nesillere
aktarılabilmesinin temel koşulu, yerel halka alternatif gelir kaynakları
sunmaktır.
Orman alanlarından, bugünün ve gelecek nesillerin, sosyal, ekonomik,
ekolojik, kültürel ve ruhsal ihtiyaçlarını sürdürülebilirlik prensibi
ilkeleriyle karşılayacak tedbirler almak temel politikamızdır. Bu
çerçevede, ülkemizin sahip olduğu doğal ve ekonomik değerleri,
orman ekosistemine ve ülke ekonomisine kazandırmak, bakanlığımızın
öncelikli hedeflerindendir. Çok sayıda eylem planı bu gaye ile hazırlanmış
ve başarı ile uygulamaya konulmuştur.
Ülkemizin zengin tür çeşitliliği içerisinde yer alan sakız ağacı ekonomik
ve ekolojik potansiyeli olan bir türümüzdür. İlk çağlardan beri bilinen
ve kullanılan, İzmir’in Çeşme ve Karaburun bölgelerinde yakın geçmişe
kadar üretimi ve ticareti yapılan damla sakızı, ne yazık ki günümüzde
yok olmaya yüz tutmuştur.
Uygulamaya konulacak olan Sakız Eylem Planı
sayesinde; Anadolu coğrafyası kaybolmakta
olan ekonomik, kültürel ve sosyal nitelikli bir
değerini yeniden kazanacak bunun yanında
gıda, kozmetik ve kimya endüstrisinde
hammadde olarak kullanılan sakız, iç
kaynaklardan temin edilmiş olacaktır.
Sakız Eylem Planının ülkemize, teşkilatımıza
ve orman köylümüze hayırlı olması
temennisiyle,
planın
hazırlanmasında
emeği geçenleri kutluyorum. Orman Genel
Müdürlüğü çalışanlarının fedakar çalışmaları
sayesinde bu eylem planının öngördüğü tüm
faaliyetlerin başarıyla hayata geçirileceğine
olan inancım tamdır.
1
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
İzmir - Çeşme
2
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Uygun ekosistemlerde yeni sakız ormanları
kurulacak, sakız üretim kültürü yeniden
canlandırılacak.
İsmail ÜZMEZ
Orman Genel Müdürü
Zengin biyolojik çeşitliliğimizin önemli türlerinden Pistacia lentiscus var
chia sadece Çeşme Yarımadası ile Sakız Adası’nda yayılış göstermektedir.
Çok eski zamanlardan beri kültür yetiştiriciliği yapılarak sakızından
faydalanılan varyete chia’nın; seleksiyon sonucu oluşan bir kültüvar
olduğu da ifade edilmektedir. Değişik kaynaklarda ana vatanının Çeşme
kıyıları olduğu ifade edilmesine rağmen maalesef zaman içerisinde
ülkemizdeki varlığı yok denecek kadar azalmıştır.
Osmanlı İmparatorluğunun son dönemine kadar Çeşme Yarımada’sı
ve karşısında bulunan Sakız Adası’nda sakız üretiminin yapıldığı,
tarihi kayıtlardan bilinmektedir. Ancak günümüzde sakız üretimi ve
ticaretini elinde bulunduran tek yer Sakız Adasıdır. Türk mutfağında
vazgeçilmez yeri olan sakızın; gıda, kozmetik, tıbbi ve aromatik
maksatlı kullanımlarının da artması nedeni ile ticari değeri her geçen yıl
artmaktadır.
Sakız ürünleri açısından dışa bağımlılığımızın azaltılması, kaybolan
sakız üretim kültürünün yeniden canlandırılması, sakız ağacının
ülkemizin uygun ekosistemlerine yeniden kazandırılması amacıyla
son yıllarda çok sayıda çalışma yapılmıştır. Özellikle İzmir ilimizdeki
Genel Müdürlük birimlerimiz ve sivil toplum kuruluşlarınca yapılan
fedakar çalışmalar neticesinde, aşılamayan
birçok teknik zorluk aşılmış olup uygulama
deneyimi kazanılmıştır. Kamu ve sivil toplum
kuruluşları ile araştırma birimlerinde, sakız
ağacı yetiştiriciliği hususunda oluşmuş olan
uygulama deneyiminin, eylem planı disiplini
ile uygulamaya aktarılmasının faydalı olacağı
düşüncesi ile bu eylem planı hazırlanmıştır.
Eylem planının öngördüğü faaliyetlerin
hayata geçirilmesi neticesinde; uygun
ekosistemlerde yeni sakız ormanları kurulacak,
sakız üretim kültürü yeniden canlandırılacak,
sakız reçinesinin yöre halkına ürettirilmesi
sayesinde bölge ve ülke ekonomisine katkı
sağlanacaktır.
2014 - 2019 yılları arasında uygulamaya
konulacak olan Sakız Eylem Planının
öngördüğü tüm faaliyetler ve sonuçlarının
orman köylümüze, teşkilatımıza ve ülkemize
hayırlı olması temennisi ile tüm çalışma
arkadaşlarıma başarılar diliyorum.
3
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
Sakız Adası
4
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
GİRİŞ
Anacardiaceae familyasına ait olan Sakız ağacı (Pistacia lentiscus L.),
Akdeniz Bölgesi’nde yabani olarak yetişen herdem yeşil küçük bir
çalı olup önemli bir maki elemanıdır. Özellikle batı Ege (Çeşme- Karaburun) arasında ve sakız adasında yoğun olarak yetişmektedir. Her
dem yeşil olması ve toprağı örtmesi nedeni ile toprak erozyonunu
da önlemektedir. Orman yangını gibi kötü koşullarda bile kısa sürede kendini yenileme kabiliyetine sahiptir.
Eylem planımızın faaliyetlerine konu edilecek olan Pistacia lentiscus
var chia bitkisinin dal ve gövdesinden, mastic adı verilen sakız elde
edilir. Sakız Adası’nda ve az miktarda da olsa çeşme yarımadasında
bulunan kültür formlarının, varyeteden ziyade, uzun yıllar verime
göre selekte edilmiş bir kültivar olduğu belirtmektedir. Ekonomik
anlamda sakız eldesi sadece P. lentiscus var. chia’nın erkek bireylerinden yapılmaktadır. Ağaç altı yaşından itibaren sakız vermeye başlar,
12-15. yaşlarda normal sakız verimine ulaşır ve bu dönemde ağaç
başına ortalama 320 gr. sakız alınabilir. Tam büyüklüğe ise 40-50 yılda ulaşmaktadır.
Yapılan bir kısım bilimsel çalışmaya göre halk arasında yabanı sakız
olarak adlandırılan sakız ağaçlarının, çalı formundan kurtarıcı nitelikte budama işlemine tabi tutulması suretiyle terbiye edilmesi durumunda, Sakız Adası’ndan getirtilen damla sakızı ile benzer nitelikte
reçine verdiği kanıtlanmıştır.
Sakız; başlıca gıda, parfüm ve ilaç endüstrisi olmak üzere halen
60’dan fazla alanda kullanılan doğal bir reçinedir. Sakız, çok uzun
zamandan beri yunan Sakız Adası ile birlikte anılır. Ancak geçmişte
sakız adasında bulunan miktar kadar sakız ağacağının İzmir’in Çeşme Yarımada’sında da bulunduğu ve yörenin önemli bir sakız üretim
merkezi olduğu bilinmektedir. Fakat Yarımada’da son yıllarda kırsal
nüfusun azalması, sakız ağaçlarının kesilerek kereste olarak değerlendirilmesi ve mübadeleyle birlikte göç eden yerel halkla birlikte
mevcut üretim kültürünün kaybolması gibi sebeplerden, sakız ağacı
yetiştiriciliği olumsuz etkilenmiştir. Sakız ağacı yetiştiriciliği ve sakız
üretim faaliyetlerinin yörede bitme noktasına gelmiş olması ülkemizde önemli bir kayıp olarak görülmektedir. Halen ülkemizde plantasyon şeklinde kurulmuş ve varlığını sürdüren 250 -300 arasında bir
sakız ağacımız mevcuttur.
Dünyada ekonomik açıdan üretim sadece Sakız Adası’nda yapılmaktadır. Oysa Ege ve Akdeniz sahil kuşağı özellikle Çeşme Yarımadası,
Pistacia lentiscus’un reçinesinden yararlanmak için elverişli koşullara
sahiptir.
Sonuç olarak, Çeşme Yarımadası ve benzer ekosisteme sahip yerlerin yeniden sakız ağacına kavuşturulması için, çok sayıda fidan üretimi ve dikimine ihtiyaç vardır.
5
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
GAYE VE HEDEFLENEN FAYDALAR
Bilindiği üzere ülkemiz floristik açıdan dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Son yayınlara göre ülkemizin
bitki tür sayısının 12.000 civarında olduğu belirtilmektedir. Endemizim oranının ise %35 olduğu ifade edilmektedir. Bu zenginliğin önemli elemanlarından biride sakız ağacıdır.
Önemli bir bitkisel reçine olan ve sakız elde edilen bu bitkinin kültürü, çok eskiden beri sadece Yunanistan’ın
Sakız Adası ile buranın tam karşısında bulunan Çeşme’de yapıla gelmektedir. Hatta bazı yayınlara göre sakız
ağacının Çeşme’den Sakız Adasına götürüldüğü ifade edilmektedir. Ancak günümüzde sakız üretimi ve ticareti
tamamen Yunanistan’ın Sakız Adası’nda bulunan üretici birliğinin tekelindedir. Yakın zamana kadar Çeşmede
de üretim yapılırken, son yıllarda yörenin sosyo-ekonomik yapısındaki değişim nedeni ile, üretim kültürünün
ve uzun yıllarlarda selekte olmuş bir kültivar olan Pistacia lentiscus var. Chia ağaçlarının yok olması noktasına
gelinmiştir. Bu tehdidi gören başta Orman Bölge Müdürlüğümüz olmak üzere, bir kısım araştırmacılar, girişimciler, STK’lar, Kamu kurum ve kuruluşları, sakız ağacı üretim kültürünü yeniden canlandırmak, chia varyetesini
korumak ve yeni bahçeler tesis etmek gayesi ile başarılı faaliyetlerde bulunmuşlardır. Bu faaliyetler neticesinde
oluşan bilgi, birikim ve deneyim azımsanmayacak ölçüdedir.
Bu eylem planı ile sakız ağacı yetiştiriciliği hususunda farklı kişi, kurum ve kuruluşta, oluşmuş olan uygulamaya
dönük deneyimin; öngörülen faaliyetler çerçevesinde bir araya getirilmesi, planlı ve bilimsel yöntemlerle hayata geçirilmesi hedeflemektedir.
Eylem Planının uygulama dönemi sonunda
öngörülen faaliyetler neticesinde;
Sakız ormanlarına uygun alan envanteri yapılacak
Sakız üretim maksatlı ormanlar oluşturulacak
Yok olmakta olan üretim kültürü yeniden canlandırılacak
Kapama bahçe oluşturmak isteyen girişimcilere güvenli fidan temini sağlanacak
Yöre ve ülke ekonomisine katkı sağlanacak
İzmir - Çeşme
6
S A K I Z
7
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
SAKIZ AĞACININ
MORFOLOJİK ÖZELLİKLERİ
Her dem yeşil formda sık dallı, çalı görünüşünde ve kışın yapraklarını dökmeyen yapıdadır. Gövdeleri dik ve silindir biçiminde olup, sağlamdır. Kabukları esmer renkli ve reçine kanalları ihtiva eder. Meyveleri ufak, yuvarlak
ve kırmızımsı siyah renklidir. Kökler 20-25 metre derinliğe kadar uzanabilir. Bu nedenle, kuraklığa dayanıklılığı
incir ve zeytinden daha iyidir. Yavaş gelişir ve 100 yıldan fazla yaşar 5 yaşından itibaren sakız salgılar.
8
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
1-3 m.’e (en fazla 3-5 m.) kadar boylanabilen, herdem yeşil ağaççık veya çalı formunda olan türde yapraklar çift
parçalı, derimsi, yumurtamsı veya dar yumurtamsı şekildedir.
Normal şartlarda 5 - 6 metre boy yapan kültür formdaki Pistacia lentiscus var. Chia, Mart-Nisan aylarında çiçek
açar. Bu bitki çift evcikli olup, erkek ve dişi organlar ayrı ağaçlarda bulunur. Erkek bitkilerin dişilerden daha
fazla verdikleri reçine, daha çabuk donmaktadır. Genellikle 2-4 çift yaprakçık içermekle birlikte 3-5-7 yaprakcıklı
formları da mevcuttur. Yaprakçık sayısında belirli bir standart yoktur. Aynı bitki vejetasyonun farklı dönemlerinde farklı yaprak şekli gösterebilmektedir. Hatta bir bitkinin alt yaprakları ile üstteki yaprakları dahi farklı olabilmektedir. Çalı formda olup budanarak terbiye edilen bitkinin de yaprak şekli değişmektedir.
9
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
SAKIZ AĞACININ EKOLOJİSİ
Sıcak ve kurak Akdeniz ikliminde, deniz kıyılarında; sığ, taşlı (kayalık),güneşli yerlerde, fakir topraklar üzerinde gelişebilir; kireç, deniz suyu ve rüzgara dayanır. Kireçli, taşlı topraklar başta olmak
üzere, hemen her türlü toprakta yetişebilir. Kök boğazında biriken sudan zarar görür. Ancak düzenli sulanan bitkiler hızlı gelişir. Deniz kıyılarında tuzlu suya toleransı iyidir. Derin kök sistemi
sebebiyle kuraklığa dayanıklıdır. Bulunuş yerlerinde kurak yamaçlarda diğer maki bitkileriyle bir
arada görüldüğü gibi ender olarak da kızılçam ormanlarının altlarında bulunurlar. Deniz seviyesinden olan yüksekliği (0 mt) ile 500 mt arasında olan bölgelerde yayılış gösterir.
10
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
SAKIZ AĞACININ DOĞAL YAYILIŞI
Sakız Ağacı (Pistacia lentiscus L.), özellikle İspanya, Portekiz, Fas, İtalya, Yunanistan, Türkiye ve Güney Fransa olmak üzere Akdeniz Bölgesine özgü bir çalı veya küçük bir ağaçtır. Avrupa’nın Doğu Akdeniz kısmında
büyük ölçüde yayılış göstermektedir. Pistacia lentiscus var. Chia ise ağırlıklı olarak Yunan Sakız adasının
güney bölgesinde kültürle yetiştirilmektedir. Pistacia lentiscus L., Türkiye’de İstanbul Boğazı’ndan, Ege ve
Akdeniz kıyısından İskenderun’a kadar geniş bir alana yayılmaktadır. İç Anadolu’da da bazı bölgelerde
belirli yüksekliğe kadar rastlanmaktadır. Ülkemizde bulunan başlıca Pistacia türleri ise şunlardır.
Familyası
Tür Adı
Halk Arasındaki adı
Anacardiaceae
Pistacia atlantica
Sakızlık
Anacardiaceae
Pistacia eurycarpa
Bendek
Anacardiaceae
Pistacia khinjuk
Bıttım
Anacardiaceae
Pistacia lentiscus
Sakız ağacı (yabani)
Anacardiaceae
Pistacia lentiscus var. chia
Sakız ağacı (kültüvar)
Anacardiaceae
Pistacia terebinthus
Menengiç
Anacardiaceae
Pistacia terebinthus subsp. terebinthus
Menengiç
Anacardiaceae
Pistacia palaestina
Çöğre
Anacardiaceae
Pistacia x saportae
Çetem
Anacardiaceae
Pistacia vera
Antep fıstığı
Pistacia atlantica: Halk arasında çitlembik olarak bilinir. Pistacia lentiscus var Chia’nın aşı yolu ile
çoğaltılmasında kullanılacak en iyi altlık niteliğindeki türdür.
11
İzmir Tarımsal Araştırmalar Merkezi
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
Pistacia lentiscus – Sakız Ağacı Yayılış alanları
P. lentiscus var.
chia
Pistacia atlantica – Sakızlık yayılış alanları
12
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
İzmir - Çeşme
13
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
SAKIZ AĞACININ KULLANIM ALANLARI
Sakızın Tıpta ve Eczacılıkta Kullanımı
Milat’tan önceki yıllardan beri birçok ülkede bitkinin yapraklarından reçine ve meyvelerinden drog (ilaç etkili
madde) olarak yararlanılmıştır. Pistacia lentiscus günümüzde de ilaç ve gıda sanayinin önemli bir hammaddesidir.
Sakız ağacı reçinesi (mastic), yapısında bulunan başta izomastikadienonik asit, majör ve minör komponentler
sebebiyle Milattan önceki yıllardan beri bazı hastalıkların tedavisinde kullanılmıştır. Bilhassa Mısırlı ve Araplar tarafından; kuduz hastalığı, uyuz ve yılan ısırmaları, mide yanmaları, balgam söktürücü olarak akciğer hastalıklarında çok kullanılmıştır. Mısır’da bazı maddelerle karıştırılarak mumya hazırlanmasında diş hastalıkları
tedavisinde ve ağız kokusunu gidermek maksadıyla da yararlanılmıştır. Günümüzde birçok araştırıcı sakızın
ağız ve sindirim sistemi rahatsızlıkları üzerine olumlu etkisini bilimsel olarak kanıtlamışlardır. Eski Yunanlılar ve
Romalılar da sakızın drog etkisinden çokça faydalanmışlardır. Osmanlılarda da ilaç yapımında kullanılan bitkisel
kökenli maddelerin içinde bulunmuştur.
Sakızın Gıda Sanayinde Kullanımı
Sakızın gıda sanayisindeki yeri de büyüktür. Hazır çorba gibi gıdalarda koruyucu olarak kullanılır. Türk mutfağında birçok yemeğin ve tatlının içine ilave edilir. Günümüzde sütlü tatlılar ve dondurmalarda çok kullanılmaktadır. Pilav ve birçok etli yemeğin içine koku ve tat vermek maksadıyla baharat olarak ilave edilebilir. Yağla
karıştırılarak koku almak maksadıyla balık üzerine sürülmektedir. Lezzet vermesi ve dayanma ömrünü uzatmak
maksadıyla hazır çorba ve mahalli ekmeklerin içine de katılmaktadır. Ayrıca, saç kepeklenmesine karşı bıttım
sabununun yapımında kullanılmaktadır. Sakız (mastic) günümüzde bazı içecekler, yiyecekler, çiğnenen sakız,
diş macunu, losyon ve diğer kozmetikler gibi ürünlerin içeriğinde katkı maddesi olarak da kullanılmaktadır.
Geçmişte Osmanlı ve diğer imparatorluk saraylarının önemli bir baharatı niteliğinde olduğu bilinmektedir. Kısaca Sakız, yüzlerce yıldır sakız reçinesi ve sakız yağı şeklinde, ilaç, kozmetik, boya, gıda ve içki sanayinde kullanılmaktadır.
14
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Sakızın Diğer Kullanımı
Özel nitelik gerektiren boyar maddelerde, resim boyalarında, cila, vernik, tutkal, tütsü yapımı gibi alanlarda
kullanıldığı bilinmektedir. Ünlü Mona Lisa tablosunun sakız içerikli boya ile yapıldığı bilinmektedir. Doğal bitki
örtüsü içerisinde yer alan sakız öğelerin pek çoğu; peyzaj mimarlığı çalışmalarında ağaç, ağaççık, çalı ve örtü
bitkisi olarak kullanıma konu edilebilecek niteliktedir. Yine son yıllarda yapılan sakız bonzaileri ev dekorasyonunda tercih edilmektedir. Deniz kumullarının engellenmesi çalışmalarında da tercih edilmektedir.
Sakız Yağının Kullanımı
Sakız salgısı, %1-3 oranında uçucu yağ içerir. Sakız bitkisinin
yapraklarından da %0,8 oranında uçucu yağ elde edilebilir. Bu uçucu yağın en önemli komponentleri Alpha Pinen,
Myrcen, Beta Caryophyllen, Limonene, Anethol ve Alpha
Humulene’dir. Sakızdan elde edilen uçucu yağ komponentleri çoğunlukla monoterpenik ve seskuiterpenik yapıdadır.
Monoterpenler sekrolitik, ekspektoran, sedatif ve tonik etkileriyle bilinirler. Seskuiterpenler, yapıdaki fonksiyonel gruba
bağlı olarak değişkenlik göstermekle birlikte, antiinflamatuar etki gösterirler.
Uçucu yağda çok az miktarda bulunan fenilpropan bileşikleri ise antiseptik ve kramp çözücü etkilere sahiptir.
15
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
İzmir - Urla
16
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
SAKIZ AĞACI YETİŞTİRİCİLİĞİ BAKIMI VE
SAKIZ ÜRETİMİ
Sakız Ağacı Yetiştiriciliği
Günümüzde dünya sakız ihtiyacının tamamını karşılamakta olan
sakız adasındaki sakız ağacı varlığının 1-1,5 milyon adet olduğu bilinmektedir. Sakız adasında sakız dikimi arz ve talep durumuna göre
özel kanunla düzenlenmektedir. Yakın gelecekte ülkemizdeki potansiyel doğru planlama ve uygulamalarla bu miktarlara ulaşabilecektir.
Günümüzde Damla sakızı veren sakız ağacının yetiştirilmesinde geliştirilen yöntemler nedeni ile problem yoktur. Sınırlı olan gen kaynağımızın iyi planlanarak kullanılması durumunda, Genel Müdürlüğümüzün ve piyasanın talebi karşılanabilecektir. Bitkiler çok değişik
fiziksel ve genetik özelliklere sahip olduklarından çoğaltılmaları farklı
yöntem ve tekniklerle mümkün olmaktadır. Bu yöntemler genel olarak şunlardır;
1) Tohum ile üretim yöntemi
2) Vejetatif yöntemler
a) Aşı ile üretim
b) Daldırma ile üretim
c) Çelik ile üretim
d) Doku kültürü ile üretim
17
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
1) Tohum ile Sakız Ağacı Üretimi:
Sakızın tohumla üretilmesi pratik bir usul değildir. Çünkü kaliteli sakız üretimi sadece erkek ağaçlardan yapılabilmektedir. Üretilen fidanın kullanım amacı sakız elde etmek olacak ise klonal üretim haricindeki fidanlarla
bir bahçe tesis etmek yatırımların boşa harcanması demektir. Bu nedenle doğada yabanıl olarak bulunan P.
lentiscus’ un fidanlarının kitle üretiminde kullanılabilecek bir yöntemdir.
2) Vejetatif Yolla Sakız Ağacı Üretimi:
Anaç bir bitkiden kök, sürgün, yaprak, tomurcuk, gövde parçası, vb gibi bitki kısımlarının alınması suretiyle
üretim yapılmasıdır. Sakız üretimi sadece P. lentiscus var. chia’nın erkek bireylerinden yapıldığından fidan üretiminin mutlaka vejetatif yoldan yapılması şarttır.
a) Aşı ile üretim:
Bir bitkiden alınan doku parçasının bir başka altlık niteliğindeki bitki ile kaynaştırılması yoluyla yapılan üretimdir. Doğal sakız ağacı olarak adlandırılan P. lentiscus ile aşı materyalı olarak kullanılan chia varyetesi nin gelişim
hızlarının farklı oluşu nedeni ile anaç uyuşmazlığı gözlenmektedir. P. atlantica, aşı tutumu ve altlık kuvveti bakımından sakızın aşılama yoluyla üretilmesinde kullanılabilecek uygun bir altlıktır. Sakız üretiminde aşı yöntemi
tutma oranlarının düşük olması nedeni ile günümüzde henüz verimli bir yöntem olarak kullanılamamaktadır.
Çeşme Yarım adasında son yıllarda başarılı uygulamaların olduğu gözlenmektedir. Doğada bulunan yabani
sakızlara yapılan aşılamalarda en başarılı dönemin Mart ayının son haftası olduğu gözlenmiştir. Dikim yolu ile
oluşturulan ormanlarda altlık ağaçlar 3 ila 4 yaşına geldikten sonra aşı uygulaması yapılmalıdır. Kullanılan aşı
yöntemleri arasında en iyi sonuç kalem aşısından alınmaktadır. Aşı yapılma hızı bakımından incelendiğinde,
tek aşıcı yonga aşı ve T göz aşısını saatte 30 adet, kalem aşısını ise 20 adet yapabilmektedir. Sakız aşıları tutup
uyanmaya başlasalar bile aşı bağları hemen çözülmemeli, 2,5 - 3 ay süre ile aşının büyümesine izin verilmelidir.
Aşılama açısından kullanılacak altlıkların yeterli kalınlığa gelmiş (en geç 2+0 yaşında) P. atlantica (Atlantik sakızı)
fertleri olmasına özen gösterilmelidir.
Kallus oluşumu için gerekli ideal sıcaklık ve nem şartları mantarlar için de en uygun çoğalma ve bulaşma ortamı
olmaktadır. Bu nedenle aşı tutumunun en fazla olduğu zamanlarda Pestalotiopsis gibi mantarlarında faaliyetleri
maksimum seviyeye çıkmakta ve uyanan aşılara bulaşarak kurumalarına neden olduğundan gerekli tedbirler
alınmalıdır.
18
S A K I Z
Altlığın yarılması
E Y L E M
Kalemin yerleştirilmesi
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Aşının bağlanması
P. atlantica (Atlantik sakızı) altlığı üzerine kalem aşısının yapılış şekli
Altlığın kesilmesi
Gözün kalemden
alınması
Gözün altlığa
yerleştirilmesi
Aşının bağlanması
P. atlantica (Atlantik sakızı) altlığı üzerine yonga aşının yapılma şekli
19
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
Altlığın kesilmesi
Gözün kalemden
alınması
Gözün altlığa
yerleştirilmesi
Aşının bağlanması
P. atlantica (Atlantik sakızı) altlığı üzerine T göz aşısının yapılma şekli
Kalem aşısı (yarma aşı)
Yonga göz aşısı
Tutan ve uyanan aşılardan görünüm
20
T göz aşısı
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
b) Daldırma İle Üretim:
Ana bitki ile bağlantısı kesilmemiş bir gövde parçası üzerinde köklerin oluşturularak, daha sonra köklenen kısmın ana bitkiden kesilip alınarak, yeni bir bitki elde edilmesidir. Daha sonra elde edilen bu yeni bitki, köklü
olarak başka bir yere dikilebilir ve hayatiyetini devam ettirebilir. Yeteri miktarda sakızın chia varyetesine ait
klonun bulunması veya oluşturulması durumunda kitlesel fidan üretiminin yapılabileceği avantajlı ve başarılı
bir yöntemdir. Sakız ağacı fidan üretiminde kullanılabilecek en uygun daldırma metodunun havai ve adi daldırma metotları olduğu gözlenmiştir. 8-10 yaşındaki bir klonal nitelikteki ağaçtan 70-80 adet fidan üretilebileceği
ifade edilmektedir.
Kök oluşumu
İzmir Tarımsal Araştırmalar Merkezi
21
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
c) Çelik ile Üretim:
Bitkinin sürgün, dal, gövde, kök parçaları, yaprak gibi parçalarının ana bitkiden ayrılarak, uygun çevre koşullarında köklendirilmesi işlemi ile yapılır. Bu yöntemle üretilen bireyler ana bitkinin tüm özelliklerini taşımasından dolayı ayrıca aşılama gerektirmezler. Sakız adasındaki sakız bahçelerinin yenilenmesi ve geliştirilmesinde
bu yöntem kullanılmaktadır. Yüksek miktarda sakız veren sakız ağaçlarının (varyete chia) üretimi için en ideal
yöntem olarak görülmektedir. Bu yöntemde en önemli kısıt ise çelik alınabilecek ağaç sayısının şimdilik sınırlı
olmasıdır. Mevcut bulunan anaç ağaçlardan 15-20 bin civarında çelik alınabilmesi mümkündür. Çelik ile üretim
kasım ayında başlayarak şubat sonuna kadar yapılabilir. Sakız ağacı yetiştirmede, çok yıllık dallardan alınan
50-120 cm uzunluğunda ve 2-10 cm kalınlığındaki dalar kullanılır. Açılacak çukurların uzunluk ve derinliği alınan çeliğin boyuna göre değişmektedir. 90- 120 cm uzunluğunda ve 1-3 cm kalınlığında çelikler için; 90-100
cm uzunluğunda, 50-60 cm genişliğinde, 60-70 cm derinliğinde, yatay ve meyilli çukurlar açılır. 3-10 cm kalınlığında ve 40-60 cm uzunluğundaki çelikler için ise; bildiğimiz fidan çukurları gibi 50-60 cm çapında 50-60
cm derinliğinde çukurlar hazırlanır. Köklenmeyi artırıcı ek tedbirler başarı oranını artırdığından, sakız yaprağı
çürüntüsü, taze sakız yaprağı, yanmış ahır gübresi, uyarıcı hormonlar kullanılmalı ve çelik uçları yaralanarak
ezilmelidir. Dikimi biten çeliklerin yeşil yaprakların olduğu kısmına irice iki adet taş konulmalıdır. Yapılan dikim
uygulamalarında aralık mesafenin 4 m‘ ye 3 m olmasına dikkat edilmelidir.
İzmir - Çeşme
İzmir - Çeşme
d) Doku kültürü ile üretim:
Araştırma ve geliştirme niteliğinde, olumlu sonuçların alınabileceği
düşünülen çalışmalar devam etmekte olup, henüz kitle üretimine geçilememiştir.
İzmir - Çeşme
İzmir - Çeşme
22
S A K I Z
Sakız Ağacı Bakımı
Budama:
Doğada bulunan yada dikim yolu ile elde
edilen sakız ormanlarında her fert, ağaç
formuna gelene kadar her yıl hafif şiddette budamaya tabi tutulmalıdır. Öncelikle
alt dallar ve kurumuş dallar kesilerek gövdeden uzaklaştırılmalıdır. Sürünücü çalı
eğiliminde olan sakız ağacının, özellikle
alt dallarının alınması, ağacın boylanması
ve kalınlaşması açısından önemlidir. Budamalar Kasım ve Şubat aylarında yapılabilir.
Her 5-6 yılda bir ağaca şekil verilmesi ağacın havalanmasını sağlayacağından, sakız
damlalarının verimini ve kurumasını artırır.
Budama işleminden sonra açılan yaralar
macunla kapatılmalıdır.
23
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
Urla Orman İşletme Şefliği
Gübreleme, Sulama ve Hastalıklarla mücadele:
Sakız bahçesinin ilk tesisinden itibaren gübrelenmesi ve sulanması, ağaçların çok daha kısa sürede ağaç formuna ulaşmasını sağlayacağından tavsiye edilmektedir. Gerektiğinde, toprak analizi sonucuna göre hayvan gübresi yanında, ticari gübreler de kullanılabilir. Ciddi bir paraziti bulunmadığından hastalıklarla mücadele maliyeti
çok düşüktür.
Ancak fidanlık ortamında yetiştirilen aşılı fertlerde egzotik bir tür olduğu bilinen Pestalotiopsis mantarının, yaprak ve uç sürgünü kurumasına sebebiyet verdiği görülmüştür.
24
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Sakız Ağacından Sakız üretimi
Öncelikle sakız üretim sezonunun hemen öncesinde Kasım, Ocak ve Şubat ayları boyunca belirli bir şekil vermek, ışık, hava sirkülasyonu ve reçinenin kurumasını sağlamak amacı ile alt ve bir kısım ölü iç dallar budanarak
temizlenir. Haziran sonu Temmuz’un ilk haftası gövde etrafındaki toprak ağaç parçaları ve diğer bitki kalıntıları
temizlenir. Ağaçların altına beyaz toprak kalsiyum karbonat (Pekmez toprağı veya mermer tozu serilir. Temmuz
ayı ortalarına doğru reçine sızıntıları elde etmek için çizimler yapılır. Temmuz ayından Ocak sonuna kadar reçine
alınabildiği gözlenmiştir. Reçine elde etmek için yapılan çizimler 15 Ekim’den sonra yapılmamalıdır. Çizim sayısı
ağacın yaşı büyüklüğü gibi hususlar göz önünde bulundurularak yapılır. Çizim sayısı yaşlı ve gelişkin ağaçlarda
100 tane olabilir. Genç ve ince kabuklu gövde çizikler, Hummer adı verilen özel çizim aleti veya ucu inceltilmiş
tornavida ile açılır. Fazla derin olmamalı (odun kısmına geçmeden kabukta yapılır), 10-15 cm aralıklarla ve 4-5
cm uzunlukta yapılmalıdır. Yaşlı ve kalın kabuklu gövdenin Çizilmesi; normal tornavida ile kabuk hafifçe kaldırılarak yapılır. Bu işlem Ekim ayına kadar bir-iki ay ara ile iki kez tekrarlanır. İkinci çizimler çapraz yapılır. Aşırı
çizimler bitkinin erken yaşlanmasına sebep olur. Gövde uygun bir şekilde çizildiğinde reçine kıvamında bir sıvı
akar. Bu madde pıhtılaştığında sakız elde edilir. Başlangıçta donuk yeşil renkte olan sakız reçinesi daha sonra
sarı renk alır.
Elde edilen sakızlar; toz, toprak, taş gibi yabancı maddelerden temizlenir Sonra sakızlar, içine sabun tozu konmuş olan soğuk suda çalkalanır. Temiz suda durulanarak, bez üzerine kurutulmak üzere serilir. Kuruyan sakızların üzerine yapışmış olan yabancı maddeler ufak çakı yardımı ile temizlenir. Temizleme sonrası, iriliklerine göre
sakız damlaları boylarına ayrılır. Çoğu zaman; üretilen 100 gram sakızın 11 gramı Pitta, 27 gramı iri Gözyaşı, 62
gramı da Ufak Gözyaşı olmaktadır. Elde edilen sakız, kalitesinin korunması için eksi 20 ºC’ de muhafaza edilmelidir. Ağaç altı yaşından itibaren sakız vermeye başlar, 12-15. yaşlarda normal sakız verimine ulaşır ve bu
dönemde ağaç başına ortalama 320 gr. sakız alınabilir.
25
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
SAKIZLA İLGİLİ EKONOMİK VERİLER
Dünyada sakız üretimi sakız adasının tekelindedir. Sakız adasındaki üretim faaliyetleri, 1939 yılından beri, üreticilerin kurmuş olduğu Sakız Üretici Birliğinin kontrol ve denetiminde
yürümektedir. Söz konusu birlik sahip olduğu işleme tesisi
sayesinde ürünleri işleyerek piyasaya arz edebilmektedir. Son
yıllarda sakız adasında genç nüfusun azalmasına bağlı olarak
yaşanan istihdam sıkıntısı nedeni ile sakız üretim miktarı azalmaktadır. Ancak adanın geliri, birim fiyatların artmasına paralel olarak son yıllarda artış eğilimindedir. Günümüzde sakızın
toptan kilogram satış fiyatı, kaliteye bağlı olarak değişmekle birlikte 120-180 € civarındadır. Sakızlı ürünler ise oldukça
yüksek bir katma değer yaratarak çok yüksek fiyatlardan alıcı
bulmaktadır.
Ulaşılan Tüik ve Trademap verilerine göre ülkemiz, en fazla
ham sakız ithal eden ilk üç ülkeden biridir. Ham sakız İthalat
değerimiz dalgalı bir seyir izlemekle birlikte son yıllarda ortalama 1milyon $ civarındadır. Tam ya da yarı mamul olarak
işlenmiş sakız ürünlerine dayalı ithalat değerlerine ulaşılamamıştır. Ancak önemli düzeyde olduğu tahmin edilmektedir.
Ülkemizde son yılarda İzmir Orman bölge müdürlüğünün ve
sivil toplum örgütlerinin yapmış olduğu ağaçlandırma çalışmaları neticesinde 500 kg civarında sakız üretme imkanı
bulunmaktadır, ancak ticari anlamda üretim henüz yapılmamaktadır.
TÜRKİYEN’İN YILLAR İTİBARİ İLE HAM SAKIZ İTHALAT DEĞERLERİ
1.400.000
1.200.000
Dolar
1.000.000
800.000
600.000
619.225 $
400.000
200.000
0
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Kaynak: TÜİK
26
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
YUNANİSTAN’IN YILLARA GÖRE SAKIZ İHRACAT MİKTARLARI
(Ham Ürün Olarak)
Toplam İhracatı
150
Birleşik Arap Emirlikleri
Ton
100
Fransa
Türkiye
50
ABD
0
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Diğer
2012
http://www.trademap.org/
YUNANİSTAN’IN YILLAR İTİBARİ İLE HAM SAKIZ İHRACATINA BAĞLI GELİRİ
15.000.000
Dolar
11.528.000 $
10.000.000
5.000.000
0
2003
2004
2005
2006
2007
http://www.trademap.org/
27
2008
2009
2010
2011
2012
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
GÜNÜMÜZE KADAR YAPILAN
BİR KISIM ÇALIŞMALAR
Kurumumuzda Sakız çalışmalarına 2005 yılında orman fidanlıklarda tohumdan (çalı formu
P. lentiscus) ve çelikten (kültüvar
formu var. chia) fidan üretilerek
başlanmıştır. Tohumdan fidan
üretiminde başarılı olunurken,
çelikle serada sakız veren ağaç
formunun fidanının üretiminde, istenilen başarıya ulaşılamamıştır.
Bunların yanısıra 2007-2010
yıllarında İzmir İl Özel İdaresine sunulan ve Ege Ormancılık
Araştırma Müdürlüğü ile birlikte yürütülen “Sakızın Aşılama
Yoluyla Çoğaltılması” isimli
proje ile serada ve dış ortamda
sakız ve çitlembik fidanına sakız
aşılaması yapılmıştır.
Fidan üretme çalışmalarına başlanıldığında, yetiştirilen fidanların doğru yerlere dikilmesini sağlamak için İ.Ü.
Orman Fakültesi Toprak İlmi ve Ekoloji Anabilim Dalından “Sakızın Yetişme Ortamı Özellikleri” isimli doktora
tezi alınıp, Bölge Müdürlüğümüz çatısı altında çalışılmıştır. Bahar döneminde teslim edilecektir.
Bundan sonraki süreçte, Bölge Müdürlüğümüzce 2010 yılında İzmir Kalkınma Ajansı destekli “Çeşme
Yarımadası’nda Çelik Yöntemi İle Sakızlık Kurulması” isimli proje gerçekleştirilmiştir. Bu güne kadar yapılmış çalışmalarda, başarı yüzdesi en yüksek olan çalışmadır.
Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünden Dr. Salih PARLAK ve Nadire ALBAYRAK’ın 2011 yılında yayınlamış oldukları Sakız (Pistacia lentiscus var. chia)’ın Aşılama Yoluyla Çoğaltılması adlı teknik bülten, faaliyetlerimizde faydalanılması gereken önemli bulgular içermektedir.
28
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Menderes Orman İşletme Müdürlüğünde 2006 yılından beri yapılan aşılama
çalışmalarında doğada bulunan 14.675 adet P. lentiscus ferdi aşılanmış olup,
2713 ağaç da başarılı olunmuştur. Ortalama aşı tutum oranı %19’dur. Aşılanmış her bir fert numaralandırılarak gelişimleri takip edilmektedir. Aynı işletme
müdürlüğünde 2013 yılı Aralık ayında çelikle dikim çalışması yapılmış olup
toplam 400 çelikte başarılı olunmuştur. Çelikle dikim çalışması kapsamında
yapılan birim fiyat analizi ile bir adet çeliğin dikim maliyeti 22.20 TL olarak tespit edilmiştir.1,0 Ha alanın toplam maliyeti (Ha’da 830 adet çelik kullanılmak
kaydı ile kafes tel dahil) 18.426,00 TL dir. Elde edilen birim fiyat analiz değerleri
yöreden yöreye değişecektir. Ancak fikir vermesi amacı ile paylaşılmıştır.
Çeşme Yarım adasında çalışmalarına 2012 yılında başlanan Klon parkında, 75 adeti sakız verimi yüksek erkek
ve 25 adeti dişi olmak üzere toplam 100 klonun, en az 10 rametle temsil edildiği toplam 1.000 adet rametten
oluşacak bir gen havuzu oluşturulmaya başlanmıştır.
2013 yılında Menderes Orman İşletme Müdürlüğü, Karaburun İşletme Şefliği, Karaburun İlçesi, Küçükbahçe
köyü, 316 nolu bölmede 6,0 ha’lık alan Sakız Çeliklerinin dikilmesi amacıyla tam alan sürülmüş ve 3.150 adet
çelik dikilmiştir.
29
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
30
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
EYLEM PLANININ GAYESİNE YÖNELİK
YAPILACAK FAALİYETLER
Saha ve Servet Envanteri:
Eylem planı faaliyetlerinin uygulanacağı bölge müdürlüklerinde ne kadar alanda, hangi yoğunlukta ve hangi
tür sakız ağacının bulunduğu tespit edilerek Sakız ormanı kurmaya en elverişli alanların belirlenmesi sağlanacaktır. P. atlantica, Pistacia lentiscus’a göre doğada daha az bulunmaktadır. Aşılama ve fidan üretimi gibi faaliyetlerde daha iyi sonuç verdiği bilinen P. atlantica (çitlembik) türünün, nerelerde bulunduğunun tespiti eylem
planının başarısı açısından önemli olacaktır. Çalışma neticesinde elde edilecek bulgular, türün farklı kullanım
alanları açısından da önemli bir veri bankası niteliğinde olacaktır. Envanter sonucu elde edilen veriler ışığında
sakız ormanı kurmaya en elverişli alanların tespiti Bölge Müdürlüklerimizin ilgili tüm birimlerinin katılımı ile
yapılarak haritalandırılacaktır.
Anaçlık Bahçelerin Klon Bahçesi olarak
Sertifikalandırılması ve Korunması:
Çeşme yarımadasında, uzun yıllarda, verime göre selekte edilmiş bir kültivar olduğu bilinen, Pistacia lentiscus
var. Chia’ nin mevcut kadim fertleri ile son yıllarda bu fertlerden alınan kalem ya da çeliklerle kurulmuş olduğu
bilinen bahçelerin fertleri kayıt altına alınarak sertifikalandırılacak, taşıma kapasiteleri belirlenerek, faydalanma
ve koruma planları hazırlanacaktır. Korunan ve sertifikalandırılan ağaçlar, eylem planı kapsamında yapılacak
çalışmalarda ihtiyaç duyulacak olan kalem ve çelik gibi materyallerin teminini sağlayacaktır.
31
Urla Orman İşletme Şefliği
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
Yeni Klon Parkının Oluşturulması:
Sakız üretimi açısından en yüksek verimin Pistacia lentiscus var. Chia’ dan sağlandığı bilinmektedir. Klon parklarının oluşturulmasında kullanılan bilimsel metodoloji ışığında bir klon parkının tesis edilmesi güvenli klon
teminini sağlayacaktır. Bu faaliyet kapsamındaki çalışma Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Enstitüsü
Müdürlüğü tarafından yapılacaktır.
Daldırma Metodu İle Fidan Üretimi Yapılabilecek Bahçe Oluşturulması:
Günümüzde sakız ormanlarının kurulmasında en önemli kısıtın fidan temini olduğu bilinmektedir. Fidan temini açısından en avantajlı yöntem ise Havai ya da Adi daldırma metodudur. Daldırma metodu ile elde edilen
fidan tüplü fidan niteliğinde olacağından korunması, stoklanması, taşınması ve dikimi daha verimli olacaktır. Bu
kapsamda faaliyet yürütecek olan bölge müdürlükleri saha seçimi yaparken denetim ve kontrol yapılabilecek
yerleri tercih edecek, mümkünse fidanlık tesisleri içinde ya da civarında olmasına özen göstereceklerdir. Daldırma metodu ile fidan üretmek amacı ile dikilmiş ağaçlardan fidan üretimi, 3-4 yaşından itibaren yapılabilecektir.
Fidanlıklarda Aşı Altlığı Amacı ile P. atlantica Yetiştirilmesi:
Kaliteli sakız üretimi sadece erkek ağaçlardan yapılabildiğinden tohumdan üretim tercih edilmemektedir. Üretilen fidanın kullanım amacı sakız elde etmek olacak ise klonal üretim haricindeki fidanlarla bir bahçe tesis
etmek yatırımların boşa harcanması demektir. Sakız ağacının erkek chia varyetesinden alınan aşı materyalleri
ile bir bahçenin tesis edilmesi daha kesin sonuçlar vereceğinden aşı ile bahçe oluşturulması gerekmektedir. P.
atlantica (çitlembik), aşı tutumu ve altlık kuvveti bakımından sakızın aşılama yoluyla üretilmesinde kullanılabilecek en uygun altlık olduğundan, bu faaliyet kapsamında fidanlıklarda üretimi yapılacaktır.
32
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Fidanlıklarda Aşılı Fidan Üretimi:
Fidanlıklarda aşı altlığı maksadı ile üretilen P. atlantica fidanları aşı uygulaması yapılabilecek kalınlığa (en fazla
2+0 yaşında) ulaştıktan sonra, fidanlık ortamında Pistacia lentiscus var. Chia türünden alınan aşı kalemiyle aşılanacaktır. Aşılanan fertler bir yıl bekletildikten sonra dikim faaliyetlerinde kullanılacaktır.
Aşılı fidan üretimi çalışmalarında faydalanılan personelin eğitimden geçirilmesi ve aynı kişilerin eylem planı
boyunca istihdam edilmesi başarı oranını artıracaktır. Eylem planı faaliyet programı; işin tekniği, gerekliliği ve
insan kaynaklarının verimliliği çerçevesinde programlanmıştır. Eylem planının ilk yıllarında fidanlıkta aşılı fidan
üretimine öncelik verilmiş olup son yıllarda oldukça azaltılmıştır. Burda ki gaye yetişmiş personelden verimli faydalanmaktır. İşin tekniği gereği, söz konusu personel, eylem planının üçüncü yılından itibaren P.atlantika’ların
yerinde aşılanması faaliyetinde çalıştırılacaktır.
Aşılı Fidan Dikimi Yolu ile Sakız Ormanı Kurulması:
Fidanlıklarda aşılanarak elde edilen sakız fidanları belirlenen uygun alanlarda dikime konu edilecektir. Kurulan
sakız ormanlarının gelişimi her yıl izlenecek olup, başarısız alanlar belirlenerek tamamlama dikimine tabi tutulacaktır.
Yetiştirilen P. atlantica Fidanlarının Dikimi ve Aşılanması:
Bu faaliyet kapsamında fidanlıklarda yetiştirilen P. atlantica fidanları uygun alanlara dikildikten 3-4 yıl sonra
aşılama işlemine tabi tutulacaklardır. Sakız üretim maksadı ile yapılacak olan ağaçlandırmalarda saf meşcere
kurulmasına özen gösterilecektir. Aşılamadan 3-4 yıl sonra sakız elde edildiği gözlendiğinden bu yöntemle
kurulacak bahçelerin toplamda 6-7 yıl gibi sürede amaca hizmet edeceği düşünülmektedir.
33
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
Daldırma Yöntemi ile Fidan Üretimi:
Çeşme Yarımadasında yakın geçmişte kurulmuş olan Sakız ormanlarındaki uygun ağaçlardan daldırma yöntemi ile fidan üretimi yapılacaktır. Bu faaliyet kapsamında üretilecek fidanlar kurulacak olan sakız ormanlarında ki
başarısız alanların tamamlama dikiminde kullanılacaktır.
Çelikle Sakız Ormanlarının Kurulması:
Yüksek miktarda sakız veren sakız ağaçlarının (varyete chia) üretimi için en ideal yöntem olarak görülmektedir.
Bu yöntemde en önemli kısıt ise çelik alınabilecek ağaç sayısının şimdilik sınırlı olmasıdır. Mevcut bulunan anaç
ağaçlardan 15-20 bin civarında çelik alınabilmesi mümkündür. Eylem planının uygulama yıllarının sonuna doğru oluşturulmuş olan sakız ormanlarından da çelik alınabileceği düşünüldüğünde, materyal temininde daha az
problem yaşanacaktır.
Mevcut Yabani Sakızlıkların Islahı:
Saha envanteri neticesinde belirlenmiş olan uygun yabani sakızlıklarda yapılacak olan bir faaliyettir. Bazı araştırmalara göre, çalı formundaki yabani Pistacia lentiscus bitkileri uygun şekilde budanarak terbiye edilip, ağaç
formuna dönüştürüldükten üç-dört yıl içinde sakız verdiği gözlenmiştir. Bu faaliyet çerçevesinde oluşturulacak
olan ormanlardaki boşluklar, chia varyetesi kullanılmak suretiyle uygun dikim aralıklarıyla tamamlanacaktır.
Doğada Bulunan Sakız Ağaçlarının Aşılanması:
Envanter çalışmaları ile P. atlantica türünün yoğunlukla bulunduğu tespit edilen alanlar tercih edilmek kaydı ile
yabani sakız ormanlarında uygulanacak bir faaliyettir. Menderes Orman İşletme Müdürlüğü tarafından yapılan
Pistacia lentiscus aşılama çalışmalarında en yüksek başarı, Mart ayının son haftası ile Nisan ayının ilk haftasında
elde edilmiştir. Aşı kalemlerinin alındığı gün altlığa aşılanması ve aşı günü havanın yağmurlu olmaması gibi
hususlar başarıyı artırmaktadır. Bu koşullar sağlandığında başarının %50’lere çıktığı tespit edilmiştir.
34
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
Sakız Ağacı Yetiştiriciliği ve Sakız İşleme Eğitimi:
Yapılacak olan eğitim çalışmaları ile kaybolmakta
olan üretim kültürünün
yeniden
kazandırılması
sağlanacaktır. Farklı kişi ve
kuruluşlarda oluşmuş olan
bilgi, birikim ve uygulama
deneyimi kaynak yöneticisi kişiler ile yerel halka
aktarılacaktır. İzmir Bölge
Müdürlüğünde oluşmuş
olan deneyimler nedeni
ile eğitimde uygulanacak
yöntem ve eğitim konuları Bölge Müdürlüğünde
oluşturulacak bir komisyon marifetiyle belirlenerek programlanacaktır. Bu
kapsamdaki eğitimler eğiticilerin eğitimi yolu ile yapılacak olup pratik eğitime ağırlık verilecektir. Eylem planının öngördüğü faaliyetlerin
hayata geçirilebilmesi Bölge Müdürlüklerinde belirlenecek kişilerin eğitimi ile mümkün olacaktır. Eylem planı
faaliyetlerini gerçekleştirecek her birimden belirlenecek bir veya birden fazla personel, sakız yetiştiriciliği, aşılama, bakım vb. konularda teorik ve pratik eğitime tabi tutulacaktır. Konu kapsamında eğitim görmüş ve yetişmiş
personelin eylem planının sonuna kadar eylem planının uygulamasında istihdamına özen gösterilecektir.
Sakız Üretici Birliğinin Kurulması:
Sakız adasındaki üretim kültürünün asırlardan beri korunarak günümüze kadar gelmesinin temel sebeplerinden biri, üretici birliğinin varlığıdır. Söz konusu üretici birliği, mevcut bahçelerin yenilenmesinden, ürünün
işlenmesine kadar olan tüm işletme faaliyetlerini düzenleyerek yönetmektedir. Genel Müdürlüğümüz, söz konusu yapıya benzer nitelikte bir birliğin kurulmasına yerelde öncülük edecektir. Bu eylem planı kapsamında kurulacak olan sakız ormanları, Orman Kanununun Ek-12. maddesini düzenleyen 297 sayılı tebliğin ilgili hükümleri çerçevesinde işlettirilecektir. Kurulacak olan sakız üretici birliği yerel halkın farkındalığını artıracağından
şahıslarında özel mülkiyetlerinde sakızlık kurmalarına öncülük edecektir.
Araştırma:
Sakız ormanlarının geliştirilmesine dönük araştırma projeleri yapılacaktır.
Gayeye Hizmet Edecek Mevzuat Değişikliği Faaliyetleri:
Eylem planı faaliyetlerinin özellikle Çeşme Yarımadası’nda oluşturacağı farkındalık sonucu, özel ağaçlandırma
taleplerinin artacağı göz önünde bulundurulduğunda, yarımada özelinde, özel ağaçlandırma taleplerinde sakız ağacı kullanılması koşulu ile Özel Ağaçlandırma Mevzuatında bir kısım düzenleme yapılması gerekebilecektir. Bu kapsamda Genel Müdürlüğümüz ilgili birimleri eylem planı uygulama dönemi içinde gerekli mevzuat
düzenlemesi çalışmalarını yapacaklardır.
35
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
SAKIZ EYLEM PLANI KAPSAMINDA 2014-2019 YILLARI ARASINDA YAPILACAK
FAALİYETLER VE TOPLAM PROGRAM MİKTARLARI TABLOSU
FAALİYETİN ADI
1
Saha ve Servet
Envanteri
FAALİYETİN KISA AÇIKLAMASI
UYGULAMA YAPILACAK
BÖLGE MÜDÜRLÜ YADA
BİRİM
MİKTARI
BİRİMİ
İZMİR
20.000
Ha
MUĞLA
7.000
Ha
ANTALYA
3.000
Ha
Yapılacak çalışma ile eylem
planının maksadına hizmet
edecek veriler toplanacak, Sakız
ormanı kurmaya elverişli alanlar
tespit edilecek haritalandırılacak
TABLO 1
FAALİYETİN
TOPLAM
MİKTARI
30.000
2
Anaçlık Bahçelerin
Klon Bahçesi Olarak
Sertifikalandırılması
ve Korunması
Sertifikalandırılacak alanların
bütünlük arzetmesine özen
gösterilecek.Toplan 5000 ağaç
anaçlık olarak belirlenecek.
İZMİR
5
Ha
5
3
Sakız Ağacı
Klon Parkının
Oluşturulması
Bilimsel yöntem ve prensipler
dahilinde 1 adet klon parkı
kurulacak.
Orman Ağaçları ve Tohumları
Islah Araştırma Enstitüsü
Müdürlüğü
1
Adet
1
4
Mevcut fidanlık birimlerimizin
Daldırma Metodu
çalışma disiplini içinde yer
İle Fidan Üretimi
alacak. Bu maksatla kurulan
Yapılabilecek Bahçe
bahçede en az 1000 adet fert
Oluşturulması
olması hedeflenecektir.
İZMİR
1
Adet
1
İZMİR
96.000
Adet
MUĞLA
39.000
Adet
ANTALYA
15.000
Adet
İZMİR
30.000
MUĞLA
18.000
ANTALYA
4.000
5
6
7
Fidanlıklarda
Aşı Altlığı Amacı
ile P. atlantica
Yetiştirilmesi
Fidanlıkta Aşılı
Fidan Üretimi
Aşılı Fidan Dikimi
Yolu ile Sakız
Ormanı Kurulması
Eylem planının yayımından
itibaren fidanlıklarca gerekli
tedbirler alınacaktır
Aşı altlığı maksadı ile üretilen
P.atlantika Fidanlarına P.lentiscus
var. Chia aşılanmak sureti
ile fidanlıklarda aşılı fidan
üretilecektir
Fidanlıklarda üretilen aşılı
fidanlar, sakız ormanı kurmaya
uygun sahalarda kullanılacaktır.
36
İZMİR
45
MUĞLA
6
ANTALYA
4
Adet
Ha
150.000
52.000
55
S A K I Z
FAALİYETİN ADI
8
9
Yetiştirilen
P. atlantica
Fidanlarının Dikimi
ve Aşılanması
Üretilen fidanlar dikilecek,
fidanlar 3-4 yaşına geldiğinde ise
chia varyetesi aşılanacak
Daldırma Yöntemi
ile Fidan Üretimi
İzmir Bölge Müdürlüğünde son
yılarda yapılan çalışmalarda
kurulmuş sakız ormanları ile
bu eylem planı kapsamında
kurulacak olan bahçeden fidan
üretimi yapılacaktır.
Çelikle Sakız
10 Ormanlarının
kurulması
11
FAALİYETİN KISA AÇIKLAMASI
Mevcut Yabani
Sakızlıkların Islahı
Doğada Bulunan
12 Sakız Ağaçlarının
Aşılanması
Sakız Üretici
Birliğinin Kurulması
15 Araştırma
P L A N I
UYGULAMA YAPILACAK
BÖLGE MÜDÜRLÜ YADA
BİRİM
MİKTARI
BİRİMİ
İZMİR
35.000
adet
MUĞLA
6.000
adet
ANTALYA
4.000
adet
İZMİR
1.000
adet
İZMİR
55
Ha
MUĞLA
5
Ha
İZMİR
15
Ha
MUĞLA
10
Ha
ANTALYA
5
Ha
Sakızlık kurmaya uygun yerlerde
chia varyeteli fertlerden çelik
alınmak sureti ile yapılacaktır
2 0 1 4 - 2 0 1 9
FAALİYETİN
TOPLAM
MİKTARI
45.000
1.000
60
Belirlenecek en uygun alanlar
budama ve bakım tedbirleri ile
ağaç formuna kavuşturulacak
30
İZMİR
15.000
Adet
MUĞLA
4.500
Adet
ANTALYA
500
Adet
İZMİR
265
Kişi
MUĞLA
107
Kişi
ANTALYA
53
Kişi
Yerelde Genel müdürlüğümüz
öncülük edecek ve eylem planı
bitiminde kurululan ormanlar
Ek-12. madde kapsamında bu
birliklere işlettirilecek
İZMİR
1
adet
1
Uygulayıcı birimlerin ihtiyaçları
belirlenerek en az iki adet
araştırma projesi hazırlanacaktır
Ege Ormancılık Araştırma
Enstitüsü Müdürlüğü
2
Adet
2
Doğada bulunan sakız
ağaçlarından öncelikle
P. atlantika türlerine aşı
yapılacaktır.
Sakı ağacı yetiştiriciliği, bakımı,
Sakız Ağacı
mastik üretim ve pazarlanması
13 Yetiştiriciliği ve
gibi hususlarda eğitim
Sakız İşleme Eğitimi
verilecektir.
14
E Y L E M
37
20.000
425
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
SAKIZ EYLEM PLANI (2014-2019) KAPSAMINDA YAPILACAK OLAN FAALİYETLER VE
YILLARA GÖRE PROGRAM MİKTARLARI
TABLO 2/1
UYGULANACAK
FAALİYETİN ADI
Saha ve Servet
Envanteri
UYGULAMA
FAALİYETİN
YAPACAK BÖLGE
BİRİMİ
MÜDÜRLÜĞÜ
İZMİR
MUĞLA
Ha
ANTALYA
TOPLAM
Fidanlıklarda
Aşı Altlığı Amacı
ile P. atlantica
Yetiştirilmesi
FAALİYETLERİN YILLARA GÖRE UYGULAMA MİKTARI
2014
2015
Adet
3.500
3.500
7.000
1.500
1.500
3.000
15.000
15.000
30.000
Hazırlık
30.000
40.000
15.000
6.000
5.000
96.000
10.000
20.000
5.000
2.000
2.000
39.000
5.000
5.000
2.000
2.000
1.000
15.000
45.000
65.000
22.000
10.000
8.000
150.000
6.000
8.000
10.000
6.000
30.000
3.000
6.000
6.000
3.000
18.000
1.000
1.000
1.000
1.000
4.000
10.000
15.000
17.000
10.000
52.000
İZMİR
Adet
ANTALYA
TOPLAM
Aşılı Fidan Dikimi
Yolu ile Sakız
Ormanı Kurulması
İZMİR
MUĞLA
8
13
24
45
2
2
2
6
1
1
2
4
11
16
28
55
15.000
10.000
5.000
5.000
35.000
1.000
2.000
2.000
1.000
6.000
1.000
1.000
1.000
1.000
4.000
17.000
13.000
8.000
7.000
45.000
2.000
2.000
2.000
4.000
5.000
15.000
500
500
500
1.000
2.000
4.500
Ha
ANTALYA
TOPLAM
Yetiştirilen
P. atlantica
Fidanlarının Dikimi
ve Aşılanması
İZMİR
MUĞLA
Adet
ANTALYA
TOPLAM
Doğada Bulunan
Sakız Ağaçlarının
Aşılanması
İZMİR
MUĞLA
Adet
ANTALYA
100
100
100
100
100
500
2.600
2.600
2.600
5.100
7.100
20.000
2
2
3
4
4
15
1
1
2
3
3
10
1
1
1
1
1
5
4
4
6
8
8
30
5
7
8
15
20
55
1
1
1
1
1
5
6
8
9
16
21
60
Adet
100
100
200
300
300
1.000
TOPLAM
100
100
200
300
300
1.000
TOPLAM
Mevcut Yabani
Sakızlıkların Islahı
İZMİR
MUĞLA
Ha
ANTALYA
TOPLAM
Çelikle Sakız
Ormanlarının
Kurulması
İZMİR
MUĞLA
Ha
TOPLAM
Daldırma Yöntemi
ile Fidan Üretimi
Anaçlık Bahçelerin
Klon Bahçesi olarak
Sertifikalandırılması
ve Korunması
İZMİR
İZMİR
TOPLAM
2019
20.000
ANTALYA
MUĞLA
2018
10.000
TOPLAM
Fidanlıkta Aşılı
Fidan Üretimi
2017
10.000
İZMİR
MUĞLA
2016
Ha
TOPLAM
2
3
5
2
3
5
38
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
TABLO 2/2
FAALİYETİN
UYGULANACAK
FAALİYETİN ADI
UYGULAMA
YAPILACAK YER
UYGULAMA
YAPACAK BİRİM
MİKTARI
(Adet)
Daldırma Metodu
İle Fidan Üretimi
Yapılabilecek
Bahçe
Oluşturulması
İZMİR
İzmir Orman Bölge
Müdürlüğü
BAŞLANGIÇ
YILI
BİTİŞ YILI
1
2015
2016
İZMİR
Orman Ağaçları
ve Tohumları Islah
Araştırma Enstitüsü
Müdürlüğü
1
2015
2019
Sakız Üretici
Birliğinin
Kurulması
İZMİR
İzimir Orman
Bölge Müdürlüğü
Öncülüğünde Yetkili
Birimler
1
2017
2018
Araştırma
İZMİR
Ege Ormancılık
Araştırma Enstitüsü
Müdürlüğü
2
2015
2019
Sakız Ağacı
Klon Parkının
Oluşturulması
Sakız Ağacı Yetiştiriciliği ve Sakız İşleme Eğitimi
BÖLGE
MÜDÜRLÜĞÜ
Eylem Planı
Uygulamasında
Çalışacakların Eğitimi
TABLO 3
Kaynak Yöneticisi ve Yerel Halkın eğitimi
Toplam
(Kişi)
2014
2015
2016
2017
2018
2019
15
50
50
50
50
50
265
MUĞLA
7
20
20
20
20
20
107
ANTALYA
3
10
10
10
10
10
53
TOPLAM
25
80
80
80
80
80
425
İZMİR
39
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
SAKIZ EYLEM PLANI İLE ÖNGÖRÜLEN FAALİYETLERİN
TAHMİNİ TOPLAM BÜTÇESİ
FAALİYETİN ADI
TABLO 4
BİRİMİ
MİKTARI
Ha
30.000
90.000
Fidanlıklarda Aşı Altlığı Amacı ile P. Atlantica Yetiştirilmesi
Adet
150.000
30.000
Fidanlıkta Aşılı Fidan Üretimi
Adet
52.000
110.000
55
150.000
Saha ve Servet Envanteri
Aşılı Fidan Dikimi Yolu ile Sakız Ormanı Kurulması
Ha
TUTARI ( TL)
Yetiştirilen P. atlantica Fidanlarının Dikimi ve Aşılanması
Adet
45.000
95.000
Doğada Bulunan Sakız Ağaçlarının Aşılanması
Adet
20.000
100.000
Mevcut Yabani Sakızlıkların Islahı
Ha
30
65.000
Çelikle Sakız Ormanlarının Kurulması
Ha
60
550.000
1.000
10.000
Daldırma Yöntemi ile Fidan Üretimi
Adet
Anaçlık Bahçelerin Klon Bahçesi olarak Sertifikalandırılması ve
Korunması
Ha
5
25.000
Sakız Ağacı Yetiştiriciliği ve Sakız İşleme Eğitimi
Kişi
425
25.000
Daldırma Metodu İle Fidan Üretimi Yapılabilecek Bahçe
Oluşturulması
Adet
1
20.000
Sakız Ağacı Klon Parkının Oluşturulması
Adet
1
80.000
Sakız Üretici Birliğinin Kurulması
Adet
1
2.000
Araştırma
Adet
2
60.000
TOPLAM
40
1.412.000
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
EYLEM PLANI
FİNANSMANI
Orman Genel Müdürlüğü Döner Sermaye ve Özel
Bütçe kaynaklarından karşılanacaktır.
41
2 0 1 4 - 2 0 1 9
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
EYLEM PLANI EĞİTİM VE TANITIM
FAALİYETLERİ
Sakız eylem planının basımının ardından tüm merkez ve taşra birimlerine dağıtımı sağlanacaktır.
Teşkilat mensupları ve kamuoyu, uygulamaya konulacak eylem planının hedef ve beklenen çıktıları
hususlarında kitle iletişim araçları yoluyla bilgilendirilecektir. Eylem planı ile uygulama görevi verilen
Bölge Müdürlüğü ve araştırma birimlerimizin mensupları öncelikle yerelde düzenlenecek olan eylem
planı uygulama hazırlık toplantılarının ardından genel eğitim toplantılarına katılacaklardır. Yerelde
yapılacak eğitim toplantıları ardından eylem planının uygulamalarında görev alacak kurum mensupları
ve uzmanların katılımı ile bir hazırlık ve uygulama eğitim toplantısı düzenlenecektir.
Urla Orman İşletme Şefliği
42
S A K I Z
E Y L E M
P L A N I
2 0 1 4 - 2 0 1 9
SONUÇ
Uygulamaya konulacak olan Sakız Eylem Planı’nın öngördüğü çalışmalar ile sakız’ın orman rejimi
dâhilindeki sahalarda yayılışları envantere dayalı olarak tespit edilecek, sakız ormanı kurmaya elverişli yerler belirlenecektir. Eylem planı süresince yapılacak ağaçlandırma faaliyetleri sonucunda sakız
üretim ormanları oluşturulacaktır. Eylem Planı kapsamında düzenlenecek olan eğitim faaliyetleri neticesinde, yok olmakta olan sakız ağacı yetiştiriciliği ile sakız üretme ve işleme kültürü yeniden canlandırılacaktır. Özel mülkiyet sahiplerinin kendi bahçelerini kurmak amacı ile talep ettikleri sakız fidanları
Genel Müdürlüğümüz fidanlıklarından temin edilebilecektir. Eylem planı uygulama takviminin sonunda kurulacak olan sakız ormanları, yine eylem planı kapsamında oluşturulması düşünülen üretici birliğine devredilerek sürdürülebilir faydalanma hedefine ulaşılacak, kırsal istihdam ve milli ekonomiye
katkı sağlanacaktır.
43
İzmir - Çeşme
O R M A N
G E N E L
M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü
KAYNAKÇA
Albayrak Bakmaz N. ve Bakmaz A. (2012), Sakız Ağacı Dünü Bugünü Yarını (İzmir).
Boztok Ş., Ulvi Z., 2004. Pistacia Cinsine Dahil Bazı Doğal Bitkilerin Sakız Reçinesi Kalitesi Açısından İrdelenmesi, Gıda ve İlaç
Sanayinde Değerlendirilmesi Üzerine Araştırma. Ege Üniversitesi Tarımsal Uygulama ve Araştırma Merkezi. İZMİR.
Boztok, Ş., 2007., Doğal Sakız Bitkilerinin (Pistacia lentiscus L.) EkonomiyeKazandırılması, Ege Üniversitesi Tarımsal Uygulama
ve Araştırma Merkezi, Yayım Bülteni No 89.
Baytop, T. “Türkiye’de Bitkilerle Tedavi Geçmişte ve Bügün”, İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Yayınları, No:3255, 1984, 284
Baytop, T., 1968, Türkiye’de sakız (mastix) elde etme imkanları, İstanbul Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi Mecmuası, 4 (1): 31-35
B. Kıvçak, S. Akay, H. T. Öztürk 2002 Pıstacıa Terebınthus, Pıstacıa Lentıscus, Pıstacıa Lentıscus Var Chıa Ekstrelerinin Antimikrobiyal Aktiviteleri. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı, Bildiriler/Eskişehir
İsfendiyaroğlu M., Karakır, N., 1999. Sakız Ağacı (Pistacia lentiscus L.)’nın Vegetatif Yöntemlerle Çoğaltılması ve Kök Oluşumunun Anatomik-Fizyolojik İncelenmesi Üzerine Araştırmalar, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu TOGTAG projesi
İsfendiyaroğlu, M., 1999. Sakız Ağacının (Pistacia lentiscus var. chia Duham.) Çelikle Çoğaltılması ve Kök Oluşumunun Anatomik-Fizyolojik İncelenmesi Üzerine Araştırmalar, Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Bahçe Bitkileri Bölümü, 123 s.
İsfendiyaroğlu, 2001. Çeşme Damla Bileşenlerinin GC/MS İle Analizi. II. Ulusal Kromatografi Kongresi. Kırıkkale
Parlak S., Albayrak N., 2011., Sakız (Pistacia lentiscus var. chia)’ın Aşılama Yoluyla Çoğaltılması, Ege Ormancılık Araştırma
Enstitüsü, teknik bülten No:49
http://www.gummastic.gr/
http://www.trademap.org/
http://www.tuik.gov.tr/
İzmir - Çeşme
44
Sürdürülebilir faydalanma
hedefine ulaşılacak,
kırsal istihdam ve
milli ekonomiye katkı
sağlanacaktır.
Orman Genel Müdürlüğü
Odun Dışı Ürün ve Hizmetler Dairesi Başkanlığı’nca
hazırlanmıştır.
CTA LTD. (0312) 222 66 77
www.ogm.gov.tr
Download

Sakız Eylem Planı - Orman Genel Müdürlüğü