İSG 514
RADYASYON GÜVENLİĞİ
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI
Ders koordinatörü: Yrd. Doç. Dr. Mustafa GÜNGÖRMÜŞ
[email protected]
http://www.turgutozal.edu.tr/mgungormus/
Radyasyon Güvenliği
Radyasyon Dozu ve Biyolojik Etkileri
Radyasyon maruziyeti
Somatik (Bedensel) Etkiler
Deterministik
Somatik Etkiler
Stokastik
Somatik Etkiler
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
Genetik Etkiler
Kısırlık
Anomaliler
Prenatal
2
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
• Radyasyon uygulamaları: İyonlaştırıcı radyasyonun bilinçli ve kontrollü olarak
kullanıldığı yasal düzenlemelere tabi faaliyetlerdir.
• Yasal düzenlemeler: Mesleki, tıbbi ve toplum ışınlanmalarına karşı radyasyondan
korunmanın ve radyoaktif kaynakların güvenliğinin sağlanmasına ilişkin kural ve
standartları kapsar.
• Radyasyonun güvenli kullanımına yönelik bilimsel, teknik ve idari gereklilikleri belirler.
• Düzenleme, yetkilendirme ve denetleme faaliyetleri, Radyasyon
Sağlığı ve Güvenliği Dairesi, 2690 sayılı Türkiye Atom Enerjisi
Kurumu (TAEK) Kanunu gereğince sürdürmektedir.
• TAEK lisansı: Radyasyon Güvenliği Tüzüğü ve Radyasyon Güvenliği
Yönetmeliği kapsamına giren radyasyon kaynaklarının imalatı,
alım-satımı, her türlü amaçla bulundurulması, kurulması, bakımı,
onarımı ve radyasyon kaynaklarıyla çalışılabilmesi için alınması
zorunludur. Lisanslar 5 yıl geçerlidir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
3
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Yönetmeliklere göre radyasyon kaynaklarının sınıflandırılması
Kapalı Kaynaklar
• Normal kullanım ve olası kaza koşullarında sızdırmazlığı sağlamak üzere kapalı bir sistem
içerisine kapatılmış veya kaplama malzemesi ile kaplanmış katı halde bulunan radyoaktif
maddeler. (Ürün ışınlayıcılar, tedavi amaçlı ışınlayıcılar)
• Kontaminasyon riski içermezler.
Açık Kaynaklar:
• Kapalı bir sistemde bulunmayan her türlü katı, sıvı, gaz veya toz radyoaktif madde.
(Radyoterapi ajanları, araştırma laboratuvarları)
• Kontrol edılmediği taktirde ortamda hareket edip kontaminasyona neden olabilir.
X-Işını cihazları
• Radyoloji ve radyoterapi kliniklerinde, diş hekimliğinde ve veterinerlikte teşhis ve tedavi
amaçlarıyla kullanılırlar.
• Endüstriyel radyografi ve paket, bagaj ve araçların güvenlik amaçlı taramalarında da Xışınları kullanılmaktadır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
4
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon Uyarı İşaretleri
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
5
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyoaktif maddelerin geçici depolanması ve taşınması
• Paket sınıfları
• I (Beyaz): Paketten 1 metre mesafede ihmal edilebilir dozda, paketle temas halinde
ise en fazla 0.05 mSv/saat.
• II (Sarı): Paketten 1 metre mesafede en fazla 0.01 mSv/saat.
• III (Sarı): Paketten 1 metre mesafede en fazla 0.1 mSv/saat.
• Azami paket sayısı sınırları (30 dakika meşguliyet için)
• I (Beyaz): 4000
• II (Sarı): 200
• III (Sarı): 20
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
6
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon görevlileri
• Görevi gereği denetimli ve gözetimli olarak radyasyon
alanında çalışan,
• Çalışma koşullarında halk için verilen 1 mSv/yıl
sınırından fazla radyasyona maruz kalma olasılığı
bulunan,
• Düzenli olarak aldıkları radyasyon dozu seviyesinin
belirlenmesi gereken kişi.
• Radyasyon kaynakları ile yapılan uygulamalarda
ışınlanmaya maruz kalan kişileri korumak üzere her
türlü önlemin alınmasından ve radyasyon
görevlilerinin bilgilendirilmesinden lisans sahibi
sorumludur.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
7
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon görevlileri
• Hamileliği belirlenmiş kadın radyasyon görevlileri yönetimi haberdar etmelidir.
• Bu durumda çalışma şartları 1 mSv/yıl’ı dozu geçmeyecek şekilde yeniden
düzenlenmelidir.
• Çalışma şartlarının değiştirilmesi mümkün değilse hekim raporu ile ilgili işçi sağlığına
uygun daha hafif başka bir işe aktarmalıdır.
• Bu durumdakş işçinin ücretinde bir indirim yapılmaz.
• Başka bir işe aktarılması mümkün değilse, işçinin güvenlik ve sağlığının korunması için
gerekli süre içinde, işçinin isteği halinde ücretsiz izinli sayılması sağlanır.
• Bu süre, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
8
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
• Doğal radyasyon kaynaklarından tamamen korunmak olanaksızdır.
• Alınacak önlemlerle yapay radyasyondan korunmak mümkündür.
• Yapay ışınlanmalar
• Tıbbi ışınlanmalar: Tanı ve tedavi amaçlı
• Mesleki ışınlanmalar: Radyasyon çalışanları
• Halk ışınlanması: Tıbbi ve mesleki ışınlamalar dışında kalanlar
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
9
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Temel Prensipler
• Gerekçelendirme: Net bir fayda sağlamayan hiçbir radyasyon
uygulamasına izin verilmemelidir.
• İyileştirme: Gerekliliği onaylanmış uygulamalarda bütün
etkenler göz önün alınarak mümkün olan en düşük dozun
alınması sağlanmalıdır.
• Sınırlandırma: Maruz kalınan doz eşdeğerleri mevzuatlarla
belirlenmiş doz sınırlarını aşmamalıdır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
10
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Gerekçelendirme
• En gerekli radyasyon uygulamalarının bile mutlaka zararlı etkileri
mevcuttur.
• Uygulamadan elde edilecek fayda, zararları ile karşılaştırılmalı ve
iyi değerlendirilmelidir.
• Radyasyon içermeyen alternatiflerin fayda/zarar oranları,
radyasyon
uygulamalarının
fayda/zarar
oranları
ile
karşılaştırılmalıdır.
(Tedavi etkisi/biyolojik etkiler, enerji üretimi/çevresel etkiler, …)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
11
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Gerekçelendirme
Nükleer santral
Işın tedavisi
Tohum ışınlama
Rüzgar değirmeni
Kemoterapi
Tohum ilaçlama
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
12
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
İyileştirme
• Radyasyon uygulamasının gerekliliği belirlenmişse, tıbbi,
ekonomik, biyolojik, sosyal, vs. bütün etkenler göz önüne
alınarak istenen etkinin elde edilmesi için gereken en düşük doz
belirlenir.
• ALARA: As Low As Reasonably Achievable (En düşük makul
erişilebilirlik)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
13
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Sınırlandırma
• Gerekliliği onaylanmış ve iyileştirilmesi yapılmış uygulamalarda
kişiler veya gelecek nesiller açısından kabul edilemeyecek
risklerin oluşmasını önlemek için uygulanan doz sınırlarıdır.
• Bu yaptırımlar düzenlenirken ekonomik etkenler göz önüne
alınmaz.
• Tedavi edici etki için gereken radyasyon miktarı bu sınırların
dışında olsa bile sınırlara riayet edilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
14
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Sınırlandırma
Hedef organ
Sınır doz eşdeğeri
Tüm vücut (halk)
1 mSv / yıl
Tüm vücut (halk)
5 mSv / 5yıl
Tüm vücut (radyasyon çalışanı)
20 mSv / yıl
Tüm vücut (radyasyon çalışanı)
100 mSv / 5yıl
Göz merceği (halk)
15 mSv / yıl
Göz merceği (radyasyon çalışanı)
150 mSv / yıl
El, ayak, cilt (halk)
50 mSv / yıl
El, ayak, cilt (radyasyon çalışanı)
500 mSv / yıl
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
15
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Sınırlandırma
• Birincil Doz Sınırları: Radyasyon görevlilerine veya toplumun ışınlanması belirlenen
standart sınır doz. (halk için 1 mSv/yıl, radyasyon çalışanı için 5 mSv/yıl).
• İkincil Sınırlar: Birincil doz sınırına karşılık gelen ölçülebilir doz sınırları. (Örneğin solunum
ile alınan bir radyoaktifin, birincil sınıra karşılık gelen solunumla alım miktarı). Birincil doz
sınırları uygulanamadığında bu sınırlar uygulanır.
• Türetilmiş Sınırlar: Özel durumlar için istatistik veya matematik modellerle birincil
sınırlardan türetilmiş sınırlar. Bunlara uyulduğu takdirde, birincil sınırlara da uyulduğu
kabul edilir. (Örneğin bir radyoaktif maddenin havadaki sınır konsantrasyonu veya
yüzeyde bulunabilecek sınır konsantrasyonu)
• İzin Verilen Sınırlar: Yetkili kuruluşlar tarafından kabul edilen doz sınırı. Genellikle birincil
ve ikincil değerlerden daha düşük olan sınırlardır.
• İşletme Sınırları: Yetkili kuruluşlarca, bir işletmenin güvenli bir şekilde çalışması için
saptanan sınırlar. (Örneğin diğer sınırların sağlanamadığı ortamda çalışan işçilerinin
çalışma saatlerinin maruziyeti sınıra indirecek şekilde düzenlenmesi)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
16
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Sınırlandırma
• Kayıt düzeyi: Aşıldığı durumlarda eşdeğer doz veya alım
miktarının kayıt altına alınması gereken doz. (halk için 0,01mSv,
radyasyon çalışanı için 0,2mSv)
• İnceleme düzeyi: Aşıldığı durumlarda inceleme yapılmasını
gerektiren doz miktarı. (Yıllık sınır eşdeğer dozun 1/10 unun 1
ayda alınması)
• Müdahale düzeyi: Aşıldığı durumlarda önceden belirlenmiş
müdahale protokollerinin devreye sokulmasını gerektiren doz
sınırı. (Yıllık doz sınırının bir seferde alınması veya yıl içinde yıllık
doz sınırının aşılması)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
17
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Yöntemler
• Zaman
d
• Mesafe
• Zırhlama
d
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
18
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zaman
• Radyoaktif kaynağın yakınında geçirilen zaman arttıkça maruz
kalınan doz da doğru orantılı olarak artar.
• Alınan doz = doz şiddeti x zaman
• 50 mSv/saat lik bir radyasyon kaynağının yanında geçirilen her
saat 50 mSv daha doz alınması demektir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
19
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Mesafe
• Radyasyon kaynağı ile aradaki mesafe artırılarak maruz kalınan
doz miktarı azaltılabilir.
• Doz hızı, aradaki mesafenin karesi ile ters orantılıdır.
• Dr = D0 x
Dr
(r0/r)2
r
Dr = r metre uzaklıktaki doz değeri
D0 = 1 metre uzaklıktaki doz değeri
r0 = 1 metre
r = kaynakla arada bulunan mesafe
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
r0 D 0
20
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Mesafe
1m
1-2mm
Kobalt-60
1 mSv = 1 saat
4,4
x104
1 mSv = 3-4 mSn
TBq/kg
60 μg 60Co = 2.8 GBq
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
21
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Mesafe
1m
• Dr = D0 x (r0/r)2
2 mSv/saat
0,5m
? mSv/saat
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
22
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
• Zırh: Radyasyon kaynağının şiddetini zayıflatmak için önüne
konan veya onu çevreleyen engel.
• Zırhlamanın amacı, radyoaktif ışımanın zırh malzemesi ile
etkileşerek enerjisini kaybetmesini sağlamaktır.
• Dolayısı ile zırh malzemesinin yoğunluğu arttıkça, kullanılması
gereken kalınlık azaltılabilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
23
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
++
-
α ışınımı
α
Havada 4cm’den az
β
Havada birkaç metre
Deride veya plastikte 6-8 mm
β ışınımı
γ veya X ışınımı
γ-X γ>X
n
Nötron ışınımı
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
Yüksüz olduğundan maddeyle
daha az etkileşime geçer
24
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
• HVL: Herhangi bir malzemenin, radyasyon şiddetini yarıya
indiren kalınlığı. (Yarı değer kalınlığı, YDK)
• TVL: Herhangi bir malzemenin, radyasyon şiddetini onda birine
indiren kalınlığı. (Onda bir değer kalınlığı, ODK)
YDK
YDK
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
YDK
25
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
Radyoaktif Kaynak
Co-60
Ir-192
Cs-137
YDK
ODK
YDK
ODK
YDK
ODK
Kurşun
1,2 cm
4,1 cm
0,4 cm
1,6 cm
0,6 cm
2,1 cm
Beton
6,6 cm
21,8 cm
4,8 cm
15,7 cm
5,3 cm
18 cm
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
26
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
Kurşun önlükler
Tiroid
koruma
önlüğü
Kurşun
camlı
gözlükler
Kurşun
eldivenler
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
27
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
28
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
•
Seviye A kişisel koruyucu ekipman: Hava geçirmez kıyafet ve dahili solunum
ünitesi
•
Seviye B kişisel koruyucu ekipman: Dahili solunum ünitesi ve koruyucu
ekipmanlar
•
Seviye C kişisel koruyucu ekipman: Koruyucu ekipmanlar ve P100 solunum
maskesi
•
Seviye D kişisel koruyucu ekipman: Normal i
•
Kişisel koruyucu ekipmanlar yüksek enerjili ışınımlar için koruma sağlamazlar.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
29
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
Zırhlama hesabı
I = I0 e−μx
I0 = Zırhlamadan önceki radyasyon şiddeti
I = Zırhlamadan sonraki radyasyon şiddeti
μ = Zırh malzemesinin doğrusal zayıflatma katsayısı (Radyoaktif
ışınımın zırh boyunca etkileşime geçme ihtimali)
x = Zırh malzemesinin kalınlığı
e= Euler sayısı (2,718)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
30
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
10 mSv/saat radyasyon yayan bir Cs-137 kaynağından korunmak
için elinizde 5 cm kalınlığında bir kurşun levha var. Levhanın
arkasındaki radyasyon dozu ne olur?
I = I0 e−μx
I = 10  2,178−1,305 x 5
I = 0,014 /
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
31
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
Zırhlama hesabı (X ışını uygulamaları için)


= 2
0

I0 = Zırhlamadan önceki radyasyon şiddeti
I = Zırhlamadan sonraki radyasyon şiddeti
W= Haftalık iş yükü (mA.dak/hafta) (gün x hasta x kesit x mA)
U= Kullanma faktörü (Karşıdan: 1, Yan duvar: 1/4, Tavan: 1/16)
T= Meşguliyet faktörü (Röntgen odası: 1, Muayene odası: 1/2,
Koridor: 1/4, Merdiven-asansör: 1/16)
d= X ışını kaynağına olan uzaklık (m)
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
32
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
Birincil bariyer
İkincil bariyer
X ışını kaynağı
İkincil bariyer
Birincil bariyer
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
33
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
34
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Zırhlama
• Radyoterapi bölümlerinde cihazlar kurulmadan önce cihazın oda içinde
konacağı konuma göre zırhlama kalınlıkları belirlenir.
• Işın yönü, maksimum alanın açıklığı ve duvara olan mesafe göz önüne alınır.
• Çevre odaların konumu ve kullanılma sıklığı dikkate alınarak duvar
kalınlıkları hesaplanır.
• Proje TAEK tarafından onaylandıktan sonra tedavi odası inşaatı tamamlanır.
• Sızıntı radyasyonun ölçümü TAEK tarafından yapılarak onay verildiği takdirde
bölümün hasta kabul etmesine izin verilir.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
35
Radyasyon Güvenliği
Radyasyondan Korunmada Temel Güvenlik Standartları
Radyasyon alanlarının sınırlandırılması
• Radyasyon alanı: 1 mSv/yıl doz sınırını geçme olasılığı bulunan her yer
radyasyon alanı olarak nitelendirilir.
• Denetimli alanlar: Radyasyon çalışanlarının görevlilerinin giriş ve
çıkışlarının özel denetime, çalışmalarının radyasyon korunması
bakımından özel kurallara bağlı olduğu ve görevi gereği radyasyon ile
çalışan kişilerin yıllık doz sınırlarının 3/10’undan (6 mSv) fazla
radyasyon dozuna maruz kalabilecekleri alanlardır.
• Gözetimli alanlar: Radyasyon çalışanları için yıllık doz sınırlarının
1/20’sinin aşılma olasılığı olup, 3/10’unun aşılması beklenmeyen, kişisel
doz ölçümünü gerektirmeyen fakat çevresel radyasyonun izlenmesini
gerektiren alanlardır.
İSG 514- RADYASYON GÜVENLİĞİ
36
Download

İSG 514 RADYASYON GÜVENLİĞİ