Chapter 13
Milli Gelir Muhasebesi
ve Ödemeler Dengesi
(Income Accounting
and the
Balance of Payments)
Slides prepared by Thomas Bishop
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
Önizleme
• Milli Gelir Hesapları (National income accounts)
 Milli gelir hesapları (measures of national income)
 Üretim değeri hesapları (measures of value of production)
 Harcama değeri hesapları (measures of value of expenditure)
• Milli tasarruf, yatırım ve cari hesap
(National saving, investment and the current account)
• Ödemeler Dengesi (Balance of payments accounts)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-2
Milli Gelir Hesapları
(National Income Accounts)
• Üretim ve tüketimden oluşan milli gelir (national
income) değerlerini kaydeder.
 Üreticiler, ürün ve servislere para harcayan alıcılardan gelir
elde ederler.
 alıcıların masrafları = satıcıların gelirleri = üretimin değeri
(The amount of expenditure by buyers =
the amount of income for sellers =
the value of production)
 Milli gelir çoğu zaman ülkedeki üretim faktörlerinin kazandığı
gelir (income earned by a nation’s factors of production)
olarak tanımlanır.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-3
Milli Gelir Hesapları :GSYİH
( Milli Income Accounts: GNP)
• Gayri Safi Milli Hasıla (Gross National Product,GNP)
bir ülkenin üretim faktörleri tarafından belirli bir sürede
üretilen nihai mal ve hizmetlerin değeri.
• Üretim faktörleri nelerdir?
Ürün ve servis üretiminde kullanılan faktörler:
işçiler (işgücü servisleri), fiziki sermaye (bina ve
tehcizat gibi), doğal kaynaklar ve diğerleri.
• Türkiye asıllı faktörler tarafından üretilen nihai mal ve
hizmetler Türkiye Gayri Safi Milli Hasılası içerisinde
yer alır.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-4
Milli Income Accounts: GNP (devam)
GNP nihai mal ve hizmet harcamalarının değerinin
toplanması ile bulunur.
4 tip harcama (expenditure) türü vardır:
1. Tüketim (consumption): yerli tüketicilerin harcamaları
2. Yatırım (invetsment): firmaların bina ve tehcizat
harcamaları
3. Devlet harcamaları (government purchases): devletin
ürün ve hizmet harcamaları
4. Current account balance (ihracat-ithalat): yabacıların
yerli ürün ve hizmetlere olan net harcamaları
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-5
Şekil 13-1: ABD GNP ve Bileşenleri
Kaynak: U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-6
TÜRKİYE GSYİH-BİLEŞENLERİ 2010 Yılı
Imports
18%
Consumption
45%
Exports
15%
Change in Stocks
1%
Investment
15%
Government
Expenditures
6%
Kaynak: TCMB
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-7
TüRKİYE GSYİH BİLEŞENLERİ
120,000,000
Bin YTL (1998 Fiyatları)
100,000,000
80,000,000
GDP
C
G
I
D
EX
IM
60,000,000
40,000,000
20,000,000
0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
-20,000,000
Yıllar
Kaynak: TCMB
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-8
Milli Gelir Hesapları
(National Income Accounts)
GNP bir milli gelir hesabıdır ancak milli gelirin
daha daha kesin ölçüsü aşağıdaki
düzenleme ile hesaplanır:
1. Fiziki sermayenin aşınması (Depreciation)
sermaye sahiplerinin gelirinde düşüşe neden olur,
bu nedenle aşınma oranı GNP’den çıkartılır.
2. Diğer ülkelerle olan tek yanlı transferler
(Unilateral transfers) milli geliri değiştirebilir:
gurbette çalışanların ödemelerinin ana
vatanlarına gönderilen maaş ödemeleri, yabancı
yardımlar ve gurbette çalışan emeklilere yollanan
emeklilik ödemeleri
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-9
Milli Gelir Hesapları (devam)
Milli gelirin bir başka ölçüsü Gayrı Safi Yurtiçi Hasıladır
(GSYİH) (Gross Domestic Product) (GDP) :
GSYİH bir ülke sınırları içerisinde belirli bir zaman
aralığında üretilen nihai mal ve hizmetlerin değerini
ölçer
• GDP = GNP – yabancı ülkeler tarafından yapılan
üretim faktör ödemeleri + yabancı ülkelere yapılan
üretim faktör ödemeleri
• GNP = GDP + yabancı ülkeler tarafından yapılan
üretim faktör ödemeleri - yabancı ülkelere yapılan
üretim faktör ödemeleri
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-10
GNP = Bir ülkenin ürün ve hizmetlerine
yapılan harcamalar
Milli gelir
= yerli
üretimin
değeri
Y = Cd + Id + Gd + EX
Yerli üretime
yapılan
harcamalar
= (C-Cf) + (I-If) + (G-Gf) + EX
= C + I + G + EX – (Cf + If +Gf)
= C + I + G + EX – IM
= C + I + G + CA
Yerli kişi ve kurumların
harcamaları
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
Yabancı kişi ve kurumların
net harcamaları
12-11
Açık Bir Ekonomide Harcamalar ve Üretim
CA = EX – IM = Y – (C + I + G )
• Üretim > yerli tüketim, ihracat > ithalat : cari hesap > 0
ve ticari denge (trade balance) > 0
 Bir ülke ithalatından daha çok ihracat yapıyorsa,
 İhracattan elde edilen gelir ithala harcamasından daha fazla
 Net dış servet (net foreign wealth) artmaktadır.
• Üretim < yerli tüketim, ihracat < ithalat : cari hesap < 0
ve ticari denge < 0
 Bir ülke ithalatından daha az ihracat yapıyorsa,
 İhracattan elde edilen gelir ithalata harcamasından daha az
 Net dış servet (net foreign wealth) azalmaktadır.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-12
Tablo 13-1: National Income Accounts for
Agraria, an Open Economy (bushels of wheat)
13-13
Tasarruflar ve Cari Hesap
(Saving and the Current Account)
• Milli tasarruf (S) = Milli gelirin (Y), tüketim (C)
ya da devlet harcamaları (G) olarak
harcanmayan kısmıdır.
• S= Y – C – G
• S= (Y – C – T) + (T – G)
• S= Sp + Sg
 Sp : kişisel tasarruflar (private saving) = Y – C – T
 Sg : devlet tasarrufları (government saving) = T – G
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-14
Şekil 13-2: ABD Cari Açığı ve Net Dış Zenginliği,
1976–2009
Source: U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis.
13-16
Türkiye Cari İşlemler Hesabı
10
20
08
20
06
20
04
20
02
20
00
20
98
19
96
19
94
19
92
19
90
19
86
88
19
-10000
19
84
0
19
Milyon ABD Doları
10000
-20000
-30000
-40000
-50000
Yıllar
A-CARI ISLEMLER HESABI
Kaynak: TCMB
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-17
CA/GDP (%)
4.0%
2.0%
0.0%
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
-2.0%
-4.0%
-6.0%
-8.0%
-10.0%
Yıllar
CA/GDP
Kaynak: TCMB
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-18
Cari Hesap Milli tasarruflarla nasıl
ilişkilidir?
CA = Y – (C + I + G )
yani
CA = (Y – C – G ) – I
= S – I
Cari Hesap = milli tasarruflar – yatırımlar
Cari Hesap = net dış yatırımlar (net foreign
investment)
• İhracatından çok ithal eden bir ülkenin milli
tarsarrufları yatırımlarına göre düşüktür.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-19
Cari Hesap milli tasarruflarla nasıl
ilişkilidir? (devam)
Kapalı ekonomi: EX=IM=0
CA=0
Dolayısıyla S = I
• Kapalı ekonomi tasarrufları fiziki sermaye arttırımı
(yatırım) için kullanılır.
Açık ekonomi: S = CA+ I
• Açık bir ekonomi tasarrufları ile ya fiziki sermayesini
ya da dış varlıklarını arttırır.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-20
Cari Hesap milli tasarruflarla nasıl
ilişkilidir? (devam)
CA =S–I ya da I = S–CA
• Ülkeler yatırımlarını ya tasarrufları ile ya da cari
açıklarına eşit miktarda yabancı fon alarak finanse
ederler.
 Cari açık (current account deficit) finansal varlık akışı
(financial asset inflow) ya da negatif net dış yatırım (net
foreign investment) anlamına gelir.
• S > I ise CA > 0 : ülkenin net yatırım pozisyonu ve
ülke dışına finansal sermaye akımı (financial capital
outflows ) pozitiftir.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-21
Cari Hesap milli tasarruflarla nasıl
ilişkilidir? (devam)
CA = Sp + Sg – I
= Sp – devlet bütçe açığı – I
• Devlet bütçe açığı (Government deficit) negatif devlet
tasarrufu demektir.
 Devlet bütçe açığı = G – T
• Yüksek devlet bütçe açığı diğer faktörler sabitken
negatif cari hesap dengesine neden olur.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-22
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts)
• Bir ülkenin ödemeler dengesi hesabı (balance of
payments accounts) yabancılara yapılan ödemeler
ve yabancılardan alınan tahsilatları hesaplar.
• Uluslararası bir işlemin 2 tarafı vardır, ve her işlem
hesaba 2 kere kaydolur: bir kere alacak olarak (+) bir
kere kere de borç (-) olarak.
 Alacak kaydı: (credit) (+)
 Borç kaydı: (debit) (-)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-23
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts) (devam)
Ödemeler dengesi hesabı (balance of payments
accounts) 3 ana kategoriye ayrılmıştır:
 Cari hesap (current account): ürün ve hizmet akışı (ithalat
ve ihracat).
 Finansal hesap (financial account): finansal varlık akışı
(finansal sermaye).
 Sermaye hesabı (capital account): özel kategori tabir
edilen varlıkların akışı (sermaye). Genel olarak piyasa dışı,
üretilmeyen ya da dokunulmaz varlıklar (non-market, nonproduced, or intangible assets).
Ör: borç affı, telif hakları (copyrights), markalama (trademarks)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-24
Ödemeler Dengesi Hesaplaması Örneği
• Kredi kartınızı kullanarak bir Japon DVDsi ithal
ediyorsunuz.
• Japon üretici parayı İstanbul’daki banka hesabına
yatırıyor. (Banka hesabı depozito miktarı kadar
kredilendiriyor.)
DVD alımı (Türkiye için mal ithalatı)
–$30
(cari hesap)
Banka mevduat hesabı (Türkiye için varlık “satışı”)
+$30
(finansal hesap)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-25
Ödemeler Dengesi Hesaplaması Örneği
(devam)
• Elif Fransa’da 100 €luk bir akşam yemeği yiyor ve
bunu A Bankasına ait Visa kredi kartı ile ödüyor.
• Restoran sahibi ise Visa ödemesi ile A karttan
100€’luk alacak hakkı satın almış oluyor. (Gelecekte
bir ödemeye hak veren varlık alımı)
Yemek alımı (Türkiye için hizmet ithalatı)
(cari hesap)
Kredi kartı alacak satışı (Türkiye için varlık “satışı”)
(finansal hesap)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
–$100
+$100
12-27
Ödemeler Dengesi Hesaplaması Örneği
(devam)
• Ali $500’lık Sony hissesi satın alarak Japon hisse
senedi piyasasına yatırım yapıyor.
• Sony parayı İstanbul’daki banka hesabına yatırıyor.
(Banka hesabı depozitoda belirtilen miktar tutarında
kredilendiriyor.)
Hisse senedi alımı (Türkiye için varlık alımı)
(finansal hesap)
Banka hesabı (Türkiye için varlık “satışı”)
(finansal hesap)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
–$500
+$500
12-29
Ödemeler Dengesi Hesaplaması Örneği
(devam)
• ABD bankası Arjantin devletine ait 100 M$ borcu, borç
yeniden yapılanması (debt restructuring) ile affediyor.
• Borcu elinde tutan ABD bankası Arjantin’in banka
hesaplarını kredilendirerek borcu azaltıyor. (ABD`nin
dış varlığı azaldı)
Borç Affı: piyasa dışı transfer
(ABD için transfer ödemesi)
–$100 M
(sermaye hesabı)
Hesabın banka tarafından kredilendirilmesi
(ABD için varlık “satışı”)
+$100 M
(finansal hesap)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-31
Ödemeler Dengesi Hesabı Nasıl
Dengelenir?
• Her işlemin çifte giriş (double entry) yapılmasından
dolayı ödemeler dengesi hesabı aşağıdaki eşitlikle
dengelenir:
cari hesap (current account )+
finansal hesap (financial account)+
sermaye hesabı (capital account)= 0
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-33
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts)
3 ana hesap daha detaylı tanımlanmıştır:
•
Cari Hesap (Current account): ihracat ve ithalat
1. mallar (DVD gibi ürünler)
2. servisler (legal servis ödemeleri, taşımacılık hizmetleri,
turistlerin yemekleri,…)
3. gelir (faiz ve temettü (dividend) ödemeleri, yabancı ülkede
faaliyet gösteren firma ve işçi kazançları)
•
Cari Hesap (Current account): net tek yanlı transferler (net
unilateral transfers)
 Ülkeler arası herhangi bir ürün ya da servis alım satımına
karşılık gelmeyen, ne de mal ve hizmetler üretimine yönelik
gelir sayılmayan hediye türü transferlerler.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-34
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts) (devam)
• Sermaye Hesabı (Capital account): özel varlık
transferlerini kaydeder, ancak genellikle ufak bir
kalemdir.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-35
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts) (devam)
Finansal Hesap (Financial account): yabancılara
yapılan yerli varlık satışları ile yerli vatandaşların
yabancı varlık alımları farkına eşittir.
• Finansal İçakış (Financial inflow)
 Yabancıların yerli varlık satın alarak yerli vatandaşlara borç
vermesi
 Yabancılara satılan yerli varlıklar kredi (+) olarak kaydedilir
çünkü bu işlem ile yerli ekonomi para elde eder. (ülkeye fon
akışı)
• Finansal Dışakış (Financial outflow)
 Yerli vatandaşların yabancı varlık satın alarak yabancılara
borç vermesi
 Yerli vatandaşların yabancı varlık alımı borç (debit) (-) olarak
kaydedilir çünkü bu işlem ile yerli ekonomiden para çıkışı olur
(ülke dışına fon akışı)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-36
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts) (devam)
Finansal hesabın (Financial account) en az 3
alt kategorisi vardır:
1. Resmi uluslararası rezerv varlıklar
(official international reserve assets)
2. Diğer Varlıklar (All other assets)
3. İstatistiki noksan ve hata (Statistical discrepancy)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-37
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts) (devam)
İstatistiki noksan ve hata
 Bir işleme ait veri kapsam, doğruluk ve zamanlama
açısından farklı olan kaynaklardan gelebilir
 Ödemeler dengesi hesabı (balance of payments
accounts) bu nedele gerçekte ender olarak
dengelenir.
 İstatistiki noksan ve hata finansal hesabı cari ve
sermaye hesabı ile dengelemek için eklenen ya da
çıkartılan hesaptır.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-38
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts) (devam)
• Resmi uluslararası rezerv varlıklar (Official
(international) reserve assets): merkez bankalarının
finansal istikrarsızlıklara karşı tedbir olarak tuttukları
yabancı varlıklardır.
 Varlıklar devlet tahvilleri (bonds), yabancı para (döviz), altın,
ve IMF fonunda hesaplar olabilir
 Yabancı merkez bankaları tarafından sahip olunan (onlara
satılan) resmi rezerv varlıkları alacak (credit) (+) kaydıdır.
 Yerli merkez bankası tarafından sahip olunan (satın alınan)
resmi rezerv varlıkları borç (debit) (-) kaydıdır.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-39
Ödemeler Dengesi Hesabı
(Balance of Payments Accounts) (devam)
• Negatif resmi rezerv varlıklara “ödemeler dengesi”
(balance of payments ya da official settlements
balance) denir.
 Cari hesap, sermaye hesabı, finansal hesabın rezerv
varlık dışında kalan kısmı ve istatistiki hata toplamına
eşittir.
• Negatif ödemeler dengesi bir ülkenin
 uluslararası resmi rezerv varlıklarını tükettiğini ya da
 yabancı merkez bankalarına borçlandığını gösterir.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-40
Tablo 13-2a: ABD için 2006 yılı Ödemeler
Dengesi Hesabı (milyar dolar)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-41
Tablo 13-2b: ABD İçin 2006 yılı Ödemeler
Dengesi Hesabı (milyar dolar) (devam)
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-42
Tablo 13-2c:
ABD İçin 2009 yılı
Ödemeler Dengesi
Hesabı (milyar
dolar) (devam)
13-43
ABD Ödemeler Dengesi Hesabı
• ABD dünyadaki en büyük negatif net dış varlığa sahip
ülke, yani en büyük borçlu ülke konumundadır.
• 2006 yılı cari açığı 812 milyar $,
• 2009 yılı cari açığı 378 milyar $, ve dolayısıyla net dış
varlığı düşmeye devam ediyor.
• ABD’nin sahip olduğu dış varlıklar 1980’den bu yana
artmıştır ancak dış yükümlülükleri (yabancıların sahip
olduğu borçlar) daha da fazla artmıştır.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-44
Şekil 13-3: ABD’nin Brüt Dış Varlık ve
Yükümlülükleri, 1976-2009
Source: U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis, June 2010.
13-46
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-47
ABD Ödemeler Dengesi Hesabı (devam)
• ABD’nin sahip olduğu dış varlıkların %70’i yabancı
para, ABD yükümlülüklerinin hemen hemen tamamı
ise dolar üzerindendir.
• Döviz kurundaki değişimler net dış zenginliğin
değerini etkiler (brüt dış varlıklar - brüt dış
yükümlülükler).
 Yabancı para birimlerinin değer kazanması
• ABD’nin sahibi olduğu dış varlıkların değer
kazanmasına neden olurken
• ABD’nin dolar üzerinden olan dış borcunun
(yükümlülüklerinin) değerini etkilemeyecektir.
Copyright © 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.
12-48
Tablo 13-3:
ABD’nin yıl Sonu
Uluslararsı Yatırım
Pozisyonu
(International
Investment
Position), 2008 ve
2009 (milyon $)
13-49
Download

Chapter 13. National Income Accounting and the Balance of Payments