Bu proje, Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti
tarafından finanse edilmektedir.
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ PROJESİ
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
MEHMETÇİK EL KİTABI
1
Ankara, 2013
1
Bu çalışma, “Mehmetçik İçin Yurttaşlık Eğitimi (MİYE) Projesi” kapsamında Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı
Enstitüsü Öğretim üyesi Prof. Dr. Hilal Özcebe tarafından hazırlanmış metinden yola çıkılarak Prof. Dr. C. Hakan Aydın,
Doç. Dr. Hasan Çalışkan, Doç. Dr. Alper Tolga Kumtepe, Yrd. Doç. Dr. Yasin Özarslan’dan oluşan öğretim tasarımı ekibi
ile Mu. Alb. Ömer Evran ve Ulş. Bnb. Mehmet Akif Sözüeroğlu tarafından tasarlanmış ve düzenlenmiştir.
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
2
Önsöz ve Giriş
4
1. Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi-1
6
2. Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi-2
16
3. Aile Hayatı ve Ana Çocuk Sağlığı
24
4. Hastalıklar ve Korunma
36
Özet
45
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
ÖNSÖZ VE GİRİŞ
İnsanlar, herhangi bir hastalıktan dolayı önemli ve gerekli olan bir faaliyeti
yapamadıkları zaman kendilerini yetersiz ve sağlıksız hissederler. Birçok
kişi sağlıklı olmanın önemini hasta olduğu zaman anladığını ifade eder.
Oysa kişiler sağlıklı iken sağlığı korumaya ve geliştirmeye yönelik yaşam
tarzını benimsemeli ve uygulamalıdırlar. Kişilerin yaşam tarzlarına ilişkin
değişiklikleri yapabilmeleri için önce “sağlıklı olma” konusundaki bilgileri ve duyarlılıkları artırılmalıdır. Bilgi ve duyarlılığın artırılmasından sonra
kişiye fiziksel egzersiz yapma, sağlıklı beslenme gibi olumlu sağlık davranışlarının benimsetilmesi gerekir. Ancak kişinin sadece olumlu sağlık
davranışlarının geliştirilmesi yeterli değildir, kişinin olumlu bir çevrede
yaşamasına ilişkin değişiklikler de yapılmalıdır.
“Mehmetçik için Yurttaşlık Eğitimi Projesi” kapsamında planlanan eğitim
etkinliklerinin biri de ‘Genel Sağlık Eğitimi’dir. Bu eğitim, şu konuları içermektedir:
Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi-1
• Sağlıklı Yaşam- Sağlık, Hastalık ve Korunma
• Sağlıklı Yaşam Davranışları- Beslenme
• Sağlıklı Yaşam Davranışları- Hareketli Yaşam (fiziksel aktivite), Uyku ve
Dinlenme
• Sağlıklı Yaşam Davranışları- Kişisel Temizlik (hijyen), Ağız Ve Diş Sağlığı, Güneş Işını
Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi-2
• Sağlıklı Yaşam Davranışları- Tütün Kullanımın Önlenmesi
• Sağlıklı Yaşam Davranışları- Alkol ve Madde Kullanımın Önlenmesi
• Sağlıklı Yaşam Davranışları- Ruh Sağlığının Korunması
• Sağlıklı Yaşam Davranışları- Güvenli Davranışlar
4
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Aile Hayatı ve Ana Çocuk Sağlığı
• Çocukluk ve Ergenlik Dönemleri
• Üreme Sağlığı Hizmetleri
• Aile Sağlığının Korunması
• Engelli ve Yaşlı Sağlığı ve Bakımının Önemi
Hastalıklar ve Korunma
• Sağlık Hizmetleri ve Kullanımı
• Bulaşıcı Hastalıklardan Korunma
• Bulaşıcı Olmayan Hastalıklardan Korunma
• Yaralardan Korunma ve İlk Yardım
Genel sağlık konusundaki bu eğitimin sonunda şu becerilere sahip olmanız
beklenmektedir:
• Sağlıklı yaşam ile ilgili temel kavramları açıklamak,
• Sağlıklı yaşamı destekleyen olumlu yaşam davranışlarını değerlendirmek,
• Tütün, alkol ve madde kullanımının olumsuz etkilerini açıklamak,
• Ruh sağlığının korunmasına ilişkin yapılması gerekenleri açıklamak,
• Yaşam döngüsünde gözlenen değişimleri, özellikleri ve sorunları açıklamak,
• Üreme sağlığı ile ilgili temel kavramları açıklamak,
• Aşırı doğurganlık ve aile planlaması ile ilgili temel kavramları açıklamak,
• Bulaşıcı hastalıklardan korunma ilkelerini ve tedavi yöntemlerini açıklamak,
• Bulaşıcı olmayan hastalıklardan korunma ilkelerini ve tedavi yöntemlerini
açıklamak,
• Temel ilk yardım uygulamalarını açıklamak,
• Sağlık kuruluşlarına başvurmada öncelikleri açıklamak.
MEHMETÇİK EL KİTABI
5
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
1. SAĞLIĞIN KORUNMASI VE GELİŞTİRİLMESİ-1
Önem
Sağlık sadece hastalık ya da sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, sosyal ve
ruhsal olarak tam bir iyilik durumudur. Hastalık, herhangi bir nedenle kişinin bedensel, ruhsal ve sosyal olarak bütünlüğünün ve işleyişinin bozulması durumudur. Genellikle sağlıklı iken sağlığın önemi bilinmemekte,
hastalıklar ortaya çıktıktan sonra sağlık daha da önemsenmektedir.
Sağlıklı olma, insanın yaşam tarzının sağlığını desteklemesinin yanı sıra
sağlıklı bir çevrede yaşaması ile sağlanabilir. Hastalıkların oluşmasında
rol oynayan etkenlerin çoğu kişilerin davranışlarına ve yaşadıkları çevredeki olumsuz etkenlere bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak, irsi nedenlere
bağlı olan bazı hastalıklar da davranış ve çevreye bağlı olmadan oluşabilmektedir. Kişilerin sosyal yapıları ve ekonomik durumları hem davranışlarını hem de yaşam yerlerini etkilemektedir.
Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de son yıllarda yaşam tarzı ve davranışlara bağlı hastalıklar giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Kişilerin
dengesiz ve yetersiz beslenmeleri, hareketsiz yaşam tarzına sahip olmaları, sigara, alkol ve madde kullanmaları, kişisel bakım konusunda bilgi ve
beceri eksiklikleri, olumsuz çalışma ortamları ve toplumsal yaşama uyum
ile ilgili yaşanan sorunları birçok hastalığın ortaya çıkmasına neden olan
etkenlerdir. Erkek ve kadınların yaşam tarzları ve toplumda üstlendikleri
roller, farklı hastalıklara sahip olmalarına neden olmaktadır.
Hastalıkların engellenmesinde önemli rol oynayan bir diğer konu kişisel
bakım ve hijyendir. Kişisel temizlik (hijyen), kişilerin kendi sağlıklarını korudukları ve devam ettirdikleri öz bakım uygulamalarıdır. Kişisel temizlik
(hijyen) başlığı altında vücut bakımı ve temizliği, yüz-boyun temizliği, el
temizliği, ayak temizliği, kulak temizliği, saçların temizliği, ağız- diş bakımı,
6
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
beslenme, tuvalet alışkanlığı ve temizliği ile giyim konuları yer almaktadır.
Vücut temizliği sağlıklı olmak, mikroplardan korunmak, vücutta oluşabilen
kötü kokuları gidermek, iyi görünmek, vücudu rahatlatmak ve dinlendirmek
için gerekmektedir. Temiz olmak kişiye güven ve mutluluk verir.
Sorunlar
Ülkemizde, yetersiz ve dengesiz beslenme, bir halk sağlığı sorunu olarak değerlendirilmektedir. Çocukluk yaş grubundan başlayan yetersiz ve dengesiz
beslenme, ileri yaş grubuna kadar farklı tablolarla seyretmektedir. Beş yaş
altında her 10 çocuktan biri yetersiz beslenme sorunu yaşamakta, boy uzunlukları akranlarına göre daha kısa kalmaktadır. Erişkin dönemde ise sorun
şişmanlık olarak ortaya çıkmaktadır. Türkiye’de 15 yaş üzeri nüfusun üçte
birinin fazla kilolu, yedide birinin şişman olduğu bilinmektedir.
Beş yaş altında her 10 çocuktan biri yetersiz beslenme sorunu yaşamaktadır.
Günümüzde beslenme ile ilişkili olarak fazla kilolu ya da şişman olmak şeker
hastalığı, kalp hastalıkları ve diğer bazı hastalıkların yanı sıra kanserler açısından da risk oluşturmaktadır.
Toplumun sağlıklı beslenme konusundaki bilgi ve davranışları yetersizdir.
Evdeki yiyeceklerin sağlıklı şekilde tüketilmesinde karşılaşılan bilgi eksiği
kadar, dengeli beslenme konusunda da bilgi yetersizliği vardır.
Bilginin yanı sıra sosyoekonomik eşitsizlikler de dengesiz ve yetersiz beslenmeye neden olmaktadır. Yaşanılan çevrede sağlıklı gıdaların olmaması da bir
başka etken olarak yer almaktadır. Ekonomik yetersizliklerle ilişkilendirilen
bir diğer sorun da kişisel hijyen konusunda yeterli özenin gösterilmemesidir.
İnsanlar yetersiz kaynaklar dolayısıyla vücut temizliği ve ağız-diş bakımını
göz ardı edebilmektedir. Ağız ve diş sağlığı bozulmuş kişilerin besinleri çiğ-
MEHMETÇİK EL KİTABI
7
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
nemesi ve sindirmesi zorlaşabilir. Sağlıksız diş ve diş etleri insanın konuşmasını ve gülmesini zorlaştırmakta, kişinin kendine olan güvenini olumsuz
olarak etkileyebilmektedir. Örneğin diş çürükleri; diş ağrısı, dişetlerinde
veya yüzde şişlik, ağız kokusu, yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve
dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olmaktadır.
Türkiye’de çocuklar arasında zayıflık, erişkinler arasında ise şişmanlık bir
sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır.
Günümüzde teknolojinin gelişimi ve giderek daha yaygın hale gelmesi
nedeniyle insanlar, daha hareketsiz bir yaşam sürmektedirler. Hareketsiz
yaşamın hem beden sağlığı hem de ruh sağlığı açısından olumsuz yönleri
bulunmaktadır. Dünyada her yıl yaklaşık 3,2 milyon ölüm, hareketsiz yaşama bağlanmaktadır. Yapılan çalışmalar, genel olarak hareketsiz olan bireylerde ölüm riskinin, haftanın çoğu günü en az 30 dakika egzersiz yapanlara
göre %30 daha fazla olduğunu göstermektedir.
8
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Çözüm
Sağlığın geliştirilmesi için öncelikle sağlıklı yaşam tarzının benimsenmesi
gerekmektedir. Sağlıklı yaşam tarzı davranışlarının başında yeterli ve dengeli
beslenme ile hareketli yaşam yer almaktadır. Çocukluktan itibaren bu sağlıklı yaşam davranışlarının geliştirilmesi gerekir.
İnsanın büyümesi ve gelişmesi, dokularının yenilenmesi ve çalışması, sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan gıda öğelerinin
yeterli miktarlarda alınması ve vücutta uygun şekilde kullanılması durumuna
“yeterli ve dengeli beslenme” denir. Bu öğelerin herhangi biri alınmadığında
veya gereğinden az ya da çok alındığında, büyüme ve gelişme engellenir ve
sağlık bozulur. Yeterli ve dengeli beslenen kişilerin hem hastalıklara yakalanma olasılıkları azalır hem de bu kişiler hastalandıklarında daha kolay iyileşirler. Bunun yanı sıra bazı gıda öğelerinin tüketimine özen gösterilmesi, bazı
hastalıklardan korunmayı da sağlar. Örneğin, lifli gıdalar, meyve ve sebze
tüketiminin artırılması, yüksek kalorili ve hayvansal yağlardan zengin olan
gıdaların tüketiminin ise azaltılması, kanserler başta olmak üzere pek çok
hastalık açısından koruyucudur.
İnsanların ihtiyacı olan proteinler, yağlar, karbonhidratlar, mineraller, vitaminler ve su gıdaların bileşiminde yer almaktadır. Gıdalarımız, yukarıda
sıralanan besin öğelerini farklı miktarlarda içerecek şekilde dört ana grup
altında toplanır.
Grup 1: Süt ve sütten yapılan yiyecekler
Grup 2: Et, tavuk, balık, yumurta, kuru nohut, fasulye, mercimek ve bu
gıdalardan yapılan ürünler
Grup 3: Taze sebze ve meyveler
Grup 4: Tahıllar ve tahıllardan yapılan yiyecekler
Günlük beslenmede her gruptan gıda bulunmalı ve bunlar ihtiyacımıza uygun miktarlarda tüketilmelidir. Bu koşullar sağlandığında yeterli ve dengeli
beslenmemiz söz konusudur.
MEHMETÇİK EL KİTABI
9
Sağlıklı beslenmenin yanı sıra gıdaların temizliğine dikkat edilmesi, sağlıklı koşullarda satın alınması, pişirilmesi ve sağlıklı koşullarda saklanması
da hastalıklarından korunmak için önemlidir.
Sağlıklı yaşamın ikinci önemli davranışı olan hareketli yaşam, pek çok farklı şekilde gerçekleştirilebilir. Hareketli bir yaşam evde, okulda, işyerinde,
parklarda ve eğlence yerlerinde, kulüpler ve spor alanlarında, bisiklet ve
koşu yollarında, dans merkezlerinde sağlanabilir. Yaşamda hareketi arttırmak için mutlaka bir spor salonuna gitmek gerekli değildir. Hareketli
yaşam için pek çok seçenek vardır. Daha hareketli bir yaşam için bazı öneriler şunlar olabilir:
• İşe, okula ya da alışverişe yürüyerek gidip gelmek,
• Binalarda asansör yerine merdivenleri kullanmak,
• Akşam yemeğinden sonra, hafta sonları aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkmak,
• Evde köpek besleniyorsa, her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkmak,
• Bisiklete binmek,
• Bahçe işleri yapmak,
• Doğa gezileri yapmak,
• Şehirdeki park ve bahçelerde yürümek, halka açık spor aletlerini
kullanmak.
10
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Sağlığın geliştirilmesinde bedenin dinlendirilmesinin de önemi vardır. Çok
uzun süre uyuyamayan insanlarda gerginlik, sinirlilik, zamanı bilememe,
hayal görme, kekeleme, konuşulanları anlayamama gibi belirtiler ortaya çıkabilmektedir. Uykunun düzenli, yeterli ve uygun ortamda olması gerekir.
Kalıtımsal faktörlere bağlı olarak uyku süresi 4-11 saat arasında değişse de
genellikle yetişkinler 7-8 saat uyurlar. Bebek ve çocuklar ise daha fazla uyumaktadır.
Uykunun hem düzenli hem de yeterli miktarda olması gerekmektedir. Yeterince uyumayan kişiler sağlıklı düşünemez ve karar vermede güçlük çekerler. Uykusuz kişiler derslerine ve işlerine yoğunlaşamazlar. Çok uzun süre
uyuyamayan insanlarda gerginlik, sinirlilik, zamanı bilememe, hayal görme,
kekeleme, konuşulanları anlayamama gibi belirtiler ortaya çıkabilmektedir.
Kaliteli bir uyku için gerekenler:
• Her gün aynı saatlerde uyumak ve uyanmak
• Her gün düzenli egzersiz yapmak, (egzersiz uykuya yakın saatlerde
yapılmamalıdır).
• Uyunan yerin sessiz, ne çok sıcak, ne çok soğuk, havalandırılmış ve
uyurken karanlık olmasını sağlayarak uyku kalitesini arttırmak,
• Uyku öncesi gevşemeye yardımcı etkinlikler yapmak,
• Yatakta televizyon seyretmemek ya da televizyon karşısında uyumamak,
• Yatakta 20-30 dakikadan daha fazla uyuyamadan yatılması durumunda kalkmak ve uyku geldiğinde yatağa dönmek,
• Çok fazla çay, kahve gibi içecekleri tüketmemek.
Bunların yanı sıra tütün kullanımı, yatmadan önce alınan alkol, çok tok ya da
çok aç olmak ve kilolu olmak da iyi bir uykuyu engellemektedir. Birçok kişi
için gündüz uykusu dinlenme, güzelleşme uykusu gibi anlamlara gelir ancak
gece uykuya dalmayı ve uyumayı zorlaştırmaktadır.
MEHMETÇİK EL KİTABI
11
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Sağlığın korunmasında bir başka önemli konu ise kişisel temizlik kurallarına uymadır. Kişisel temizlik, kişilerin kendi sağlıklarını korudukları ve
devam ettirdikleri uygulamalardır. Kişisel temizlik, vücut, yüz-boyun, el,
ayak, kulak ve saçların temizliğini, vücut ve ağız-diş bakımını, beslenmeyi,
tuvalet alışkanlığı ve temizliğini ve giyim konularını içermektedir. Vücut
temizliği için öneriler aşağıda özetlenmiştir:
• Günlük vücut temizliği için;
– Eller;
• Her yemekten önce ve sonra,
• Gıdalara el sürmeden önce ve sonra,
• Her tuvaletten önce ve sonra,
• Kirli eşyalara, paraya, çöplere dokunduktan sonra,
• Öksürme, hapşırma ve burnu sildikten sonra,
• Dışarıdan eve gelindiğinde,
• Hasta kişilerle temas sonrası,
• Sabah uyanıldığında ve gece yatarken,
• Hayvanları sevdikten sonra ve
• Gerekli olduğu diğer her zaman mutlaka su ve sabunla iyice yıkanmalı, durulanmalı ve çok iyi kurulanmalıdır.
• Haftada en az iki kez ve yaz döneminde daha sık banyo yapılmalıdır.
• Her banyo sonrası ve yaz aylarında daha sık olmak üzere temiz
çamaşır ve kıyafetler giyilmeli, başkasıyla ortak kullanılmamalıdır.
Sentetik çamaşırlar yerine pamuklu iç çamaşırları tercih edilmelidir.
• Çoraplar her gün değiştirilmeli ve ortak kullanılmamalıdır.
• Cilt temizliği ve saç temizliğine dikkat edilmelidir.
• Tırnak uçlarının altında birçok mikrop kolayca yerleşip üreyebilir.
Tırnakların temizliğine dikkat edilmeli, haftada bir defa düzenli olarak kısaltılmalıdır.
• Üreme organları kuru ve temiz tutulmalıdır.
• Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kâğıdı kullanılmalıdır.
12
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
• Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı, havlu ile
kurulanmalıdır.
• Vücut temizliğinde kullanılan diş fırçası, havlu, lif, makas, tıraş aletleri gibi araç gereçler kişiye özel olmalı ve başkası ile ortak kullanılmamalıdır.
Diş çürüğü ve diş eti hastalıklardan korunmak için de çocukluk döneminden
başlayarak yaşam boyu dikkat edilmesi gereken bazı önemli noktalar bulunmaktadır:
• Dişler günde iki kez (sabah ve akşam yatarken) fırçalanmalıdır.
• Dişlerin arasındaki artıkları ve plakları temizlemek için günde en az
bir kez diş ipi kullanılmalıdır.
• Dişlerde çürük olmasa bile düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolüne
gidilmelidir.
• Diş hastalıkları tedavisi, diş hekimi dışındaki kişilere yaptırılmamalıdır.
• Düzenli ve dengeli beslenmeye dikkat edilmelidir.
• Aşırı şekerli yiyeceklerden ve asitli içeceklerden olabildiğince kaçınılmalı ve yenildiğinde dişler fırçalanmalıdır.
• Kalsiyum ve D vitamini gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri
içeren süt gibi besinler tüketilmelidir.
• Sigara ya da diğer tütün ürünleri dişlerde lekelenmeye neden olduğundan kullanılmamalıdır.
• Aşırı sıcak ve soğuk gıda ve içecekler peş peşe alınmamalıdır.
• Sert kabuklu yiyecekler dişlerle kırılmamalıdır.
Güneş ışınları insan sağlığına zararlıdır. Cilt renginin koyulaşması ve güneş
yanıkları kısa sürede oluşan etkilerindendir. Bu etkiler özellikle açık tenli kişilerde önce kızarıklık, sıcaklık artışı, ağrı ve şişliğe neden olur. Daha sonra soyulma ve cilt renginin koyulaşması ile devam edebileceği gibi tedavi
gerektiren ciddi yanıklara da dönüşebilir. Güneş ışınları uzun süre etkilerse
deride kalınlaşma, yaşlanma, lekelenmeler, gözde katarakt gelişimi ve kansere neden olur.
MEHMETÇİK EL KİTABI
13
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Güneşin zararlı etkilerinden korunmak için:
• Öğle güneşinden kaçınılmalı
• Gölgede kalınmalı
• Şapka ve uygun kıyafetler kullanılmalı
• Güneş gözlüğü kullanılmalı
• Güneş kremi kullanılmalı
Sağlıklı olmaya ilişkin davranışların yanı sıra kişilerde hastalıklar ortaya
çıkmadan önce de korunma yapılabilir (birincil korunma). Aşı olma, aile
planlaması yöntemini kullanma bu tür korumaya örnektir. Hastalıkların belirtileri henüz ortaya çıkmadan önce ya da çok hafif olduğu dönemde hastalık tanılarının konması da koruyucu hizmettir (ikincil korunma). Kişilerin
hastalıklarına sağlık kontrolleri sırasında erken dönemde tanı konulabilir.
Hastalıklara erken dönemde tanı konulması tedavinin başarısını artırmaktadır. Tanısı konulan hastalıkların tedavi ve iyileştirmesi döneminde de koruma yapılabilir (üçüncül korunma). Burada amaç şikâyeti ile başvuran
hastanın hastalığının saptanması ve tedavisinin yapılarak hastalığın daha
fazla ilerlemesinin önlenmesidir. İyileştirme ise fiziksel ya da ruhsal sağlık
sorunu nedeniyle günlük faaliyetlerini yapamaz duruma gelen kişilerin yaşama uyum sağlama sürecinde yapılan yardımdır.
Peki, siz sağlığınızı geliştirmek için beslenme ve fizik egzersiz başta olmak üzere, kişisel temizlik ve uyku düzeniniz ile ilgili değerlendirmenizi
yaptığınızda, değişiklik yapma gereksinimi hissediyor musunuz?
Etrafınızdaki kişilerin sağlıklı beslenme ve daha fazla hareket etmelerini teşvik etmek için neler yapabilirsiniz?
Yeterli ve dengeli beslenmek için değişik yaş, cinsiyet ve özel durumlardaki bireylerin enerji ve gıda öğeleri gereksinmeleri birbirinden farklıdır.
Sağlıklı bir kişinin gereksinimleri doğrultusunda hangi gıdalardan ne kadar tüketmesi gerektiği bilgisine ulaşması gerekmektedir. Diğer taraftan
farklı gereksinimleri olan özel gruplar da bulunmaktadır (gebeler, emzikli
kadınlar, bebeklerin, çocuklar, yaşlılar, şeker hastalığı, yüksek tansiyon,
14
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
kalp, böbrek, karaciğer hastalıkları gibi hastalıkları olanlar, ilaç kullanan kişiler vb.). Özel sağlık sorunu olan kişilerin sağlıklı beslenmeleri için mutlaka
bir sağlık kuruluşuna başvurmaları ve gerekli bilgiyi sağlık çalışanlarından
almaları önem taşımaktadır.
Yürüyüş, koşma, bisiklet sürme, spor yapma, dans etme gibi pek çok farklı
şekilde yapılabilen fizik egzersiz aktiviteleri evde, okulda, işyerinde, parklarda, eğlence yerlerinde, spor alanlarında, bisiklet ve koşu yollarında, dans
merkezlerinde gerçekleştirilebilir. Dünya Sağlık Örgütü, haftanın beş günü
en az 30 dakika süren ve kalp atım hızını artıran tarzda fiziksel egzersiz önermektedir. Fiziksel egzersiz, sağlığın korunması ve geliştirilmesinde mutlaka
yapılması gereken bir faaliyettir.
Haftanın beş günü en az 30 dakika süren ve kalp atım hızını artıran
tarzda fiziksel egzersiz önerilmektedir.
Sonuç
Sağlıklı olmak yaşam kalitemizi artırır. Sağlıklı olmak için sağlıklı beslenme,
düzenli egzersiz yapma, uyku ve dinlenmeye gereken önemi verme ile kişisel
hijyen davranışlarına sahip olmamız gerekir.
Sağlığı pek çok neden etkilemektedir. Hastalık nedeni kişinin yapısına (irsi
yapı, metabolizma ya da iç salgılar) bağlı olabilir. Ancak pek çok hastalığın
temelinde sosyo-ekonomik nedenler ve yaşanılan çevre yer almaktadır. Eğitim düzeyinin düşüklüğü, işsizlik ve yetersiz gelir gibi birçok sosyal etken,
sağlık sorunlarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Yoksulluktan dolayı
yeterli gıdaya ulaşamama, kötü barınma koşulları ve olumsuz yaşam davranışları gibi pek çok neden sağlıksız bir yaşama neden olmaktadır. Sosyo-ekonomik faktörler aynı zamanda sağlık kuruluşlarına başvurmayı ya da tedaviye
devamı engelleyebilmektedir.
MEHMETÇİK EL KİTABI
15
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
2. SAĞLIĞIN KORUNMASI VE GELİŞTİRİLMESİ-2
Önem
Dünyada ve ülkemizde sağlığı olumsuz olarak etkileyebilecek tütün, alkol
ve madde (uyuşturucu ve uyarıcı) kullanımı önemli halk sağlığı sorunu olarak kabul edilmektedir. Farklı nedenlerle başlanan tütün, alkol ve madde
kullanımı bağımlılık yapmaktadır.
Tütün en fazla ölüme neden olan bağımlılık yapan maddedir. Sigaranın
içinde 4000’den fazla sağlığa zararlı madde vardır ve bunların 50’den fazlası kansere neden olur. Tütün kullanımı, ciddi ve öldürücü hastalıklara neden olur. Bunlar arasında akciğer kanseri, kalp hastalığı ve kronik bronşit
en başta gelenleridir. Tütün kullanan kişilerin büyük bölümü bu üç hastalık nedeni ile ölmektedir.
Tütün kullanımı dünyada her yıl 5 milyon dolayında kişinin ölümüne neden olmaktadır. Toplumda tütün kullanımı azaltılamadığı durumda bu
sayının önümüzdeki 20 yıl içinde 8 milyona kadar çıkacağı hesaplanmaktadır. Ülkemizde de tütün kullanımı çok önemli bir halk sağlığı sorunudur.
Türkiye’de yaklaşık her üç kişiden biri sigara kullanmaktadır. Bu nedenle
de her yıl tütün kullanımına bağlı hastalıklardan 100.000’e yakın kişinin
öldüğü bilinmektedir.
Türkiye’de her yıl yaklaşık 100.000 kişi tütün kullanımına bağlı
olarak ölmektedir.
16
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Dünyada alkolün neden olduğu sosyal sorunlar ve sağlık sorunları bir halk
sağlığı sorunu olarak tanımlanmaktadır. Alkol kullanım bozukluğu (alkolün
kötüye kullanımı) ile ilişkilendirilen hastalık yükünün önemli bir kısmı trafik
kazaları, şiddet ve intiharı da içeren yaralanmalardan kaynaklanmaktadır.
Dünyada 2004 yılında, 15-29 yaş arası 320.000’i genç olmak üzere toplam 2,5
milyon kişinin alkole bağlı nedenlerden yaşamını yitirdiği tahmin edilmektedir. Ülkemizde halen çok önemli bir sorun boyutunda olmamakla beraber,
sağlığa zararlı bir davranış olarak bu konuda önlem alınması gerekmektedir.
Sağlığı tehdit eden önemli bir diğer konu da madde bağımlılığıdır. Madde
bağımlılığı fiziksel kontrolü, değerlendirme ve karar verme yeteneğini azaltmaktadır. Madde bağımlılığı olan kişilerde şiddet davranışları, intihar girişimleri, güvensiz cinsel ilişkiye girme ile kaza ve yaralanmalar daha fazla
görülür. Ölüme neden olabilen madde bağımlılığı, tüm dünyada olduğu gibi
ülkemizin gençlerini de tehdit eden önemli bir sorundur. Lise dönemindeki gençlerde madde kullanımı giderek artmaktadır. Ülkemizde bölgelere ve
toplumun sosyal özelliklerine göre farklı maddelerin kullanımlarının olduğu
bilinmektedir.
MEHMETÇİK EL KİTABI
17
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Sorunlar
Bağımlılık yapan maddelerin özelliklerine göre farklı sağlık sorunları görülür. Tütün kullanımı, önemli sağlık sorunlarına neden olmaktadır. İnsanda
12 tür kanserin (akciğer ve gırtlak, ağız boşluğu, dil, dudak, yemek borusu,
mide, barsak, böbrek ve mesane, pankreas ve rahim kanseri) oluşumda
tütün kullanımı etkendir. Bunun yanı sıra çeşitli kalp ve damar hastalıkları,
beyin damarlarında tıkanma ve felç, sindirim sisteminin çeşitli hastalıkları
gibi çok sayıda hastalığın oluşmasında tütün kullanımının etkisi vardır.
Gebelikte sigara kullanımının anne ve bebek sağlığı üzerinde olumsuz
etkisi vardır. Sigara gebede düşük riskini artırır, erken doğum eylemine,
bebeğin anne karnında ölmesine, bebeklerin yarık dudak ve yarık damaklı
doğmasına, bebeğin doğum ağırlığının düşük olmasına ve bebeğin akciğerlerinin yeterince gelişmemesine neden olabilir.
Tütün dumanına maruz kalma da sık solunum yolu hastalıkları, astım, çeşitli kalp hastalıkları, kanser gibi hastalıkların oluşmasına neden olmaktadır. Ayrıca gebelerin yanında tütün kullanımı da anne ve bebek sağlığını
olumsuz olarak etkilemektedir.
İnsanda kanser oluşturan nedenlerin başında tütün kullanımı gelmektedir.
Tütün kullanımının başlamasında pek çok neden sıralanmaktadır:
• Ailenin sosyoekonomik, kültürel ve davranışsal etkisi
• Arkadaş etkisi
• Kişinin sosyal ve zihinsel özellikleri
• Sigara reklamları
• Sigaraya ulaşılabilirlik
18
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Alkol alımı da önemli sağlık sorunlarına neden olmaktadır. Özellikle alınan
alkol miktarının fazla olması durumunda sindirim, dolaşım, bağışıklık, sinir
sistemlerinde ve psikolojik sağlıkta olumsuz etkiler ortaya çıkmaktadır. Alkol
alımının neden olabileceği bazı sorunlar şunlardır:
• Gastrit, ülser, akut ve kronik pankreas iltihabı, karaciğerde yağlanma,
siroz, koma,
• Beslenme bozuklukları, vitamin eksikliği ve kansızlık,
• Kanser riskinde artma (ağız, gırtlak, yemek borusu, yutak, meme, bağırsak, karaciğer)
• Yüksek tansiyon, kalp hastalığı, beyin kanaması, eller ve bacaklarda
uyuşma, ağrı, dengesizlik, felç,
• Cinsel işlev bozukluğu,
• Ruhsal olarak uykusuzluk, bellek kaybı, endişe, depresyon,
• Gebelikte kullanımında bebeğin gelişme geriliği, yarık dudak, kalpdamar hastalıkları ve nörolojik gelişim sorunları.
Toplumda önemle üstünde durulması gereken en temel müdahalelerden biri
alkollü araç kullanımının önlenmesidir. Alkolün etkisi altında araç kullanmak, hem içiciyi hem de etrafındakileri etkileyen bir sorundur.
Madde kullanımı açısından riskli grupların başında yer alan gençler, farklı
nedenlerle madde kullanmaya başlamaktadırlar. Bu nedenlerin ilk sıralarında aile ile olan iletişim sorunları ile arkadaş etkisi yer almaktadır. Kişilerin
yaşadıkları çevreler ve sahip oldukları olanaklar, madde kullanımını ve kullanılan maddenin türünü etkilemektedir. Ayrıca, madde satıcıları da gençleri
hedef grup olarak belirlemektedirler. Gençler yeni şeyleri denemeye meraklı
oldukları ve yeni davranışlar edindikleri için madde kullanımını erişkinlerden
daha kolay kabul edebilirler.
Kişiler, madde kullanımıyla ruhsal ve sosyal sorunlarını çözdüklerini düşünebilirler. Özellikle gençler arasında yasakları deneme isteği, asilik, geleneksel otoriteye karşı gelme, bağımsızlığa duyulan güçlü istek, macera isteği,
MEHMETÇİK EL KİTABI
19
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
amaçsızlık, boşluk duygusu, kendine güven duygusunun yetersiz olması
ya da sorumluluktan kaçma gibi özellikler bu olumsuz davranışın kazanılmasını kolaylaştırmaktadır.
Madde kullanımının okul başarısızlığı, iş performansının azalması ve yaşam kalitesinin bozulması ile başlayan etkileri, beslenme şekli ve düzeninin bozulması ve çeşitli hastalıklara kadar ilerler. Madde kullanımı ile
beyin hasarı oluşur. Kullanılan dozun giderek artması beyin hasarının artmasına neden olur. Maddenin alınma süresi ve alınan doz miktarı zihinsel
kapasitenin daha da azalmasına neden olur.
Çözüm
En iyi çözüm tütün, alkol ve madde kullanmaya hiç başlamamaktır. Bunun
için aile, okul ve toplumda yapılan müdahaleler önemlidir. Toplumdaki her
kişinin bu konuda bilgilendirilmesi ve tütün, alkol ve madde kullanması
yönünde çevresinden gelen baskılara kişinin karşı koyabilmesinin sağlanması korumada etkilidir.
Tütün, alkol ve madde kullanmaya hiç başlamama en iyi çözümdür.
Kişilerin aile, okul, medya ve toplumda bu becerileri geliştirmek için desteklenmesi gerekmektedir. Tütün, alkol ve madde bağımlılığından korunmada davranış geliştirme önemlidir. Sağlığın geliştirilmesi ve korunmasına yönelik yaşam tarzını benimsemesi için egzersiz, sağlıklı beslenme,
yeterli dinlenme ve uyku gibi davranışların geliştirilmesine olanak veren
olumlu çevre ortamları oluşturulmalıdır.
Bunun yanı sıra, her bireyin kendi aile hekimi ile sorununu paylaşması, bireyin çözüm yoluna yönlendirilmesini sağlayacaktır. Aile hekimleri, kişilere bağımlılık tedavisi verebilecekleri gibi çözemeyecekleri sorunları uygun
sağlık merkezlerine yönlendirmektedirler.
20
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Ülkemizde tütün kullanımının bırakılması için sunulan sağlık hizmetlerinden
yararlanılabilir. Sağlık hizmetlerinde bireylere ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı ve sigara bırakma poliklinikleri ile yardımcı olunmaktadır. Sigara
da dahil olmak üzere bağımlılık yapan tüm maddeleri bırakma tedavisi, bu
amaçla kurulmuş olan AMATEM tarafından sunulmaktadır. Ayrıca devlet ve
üniversite hastanelerinin psikiyatri bölümlerinden özel tedavi hizmeti alınabilmektedir.
ALO 171
Sigara Bırakma Danışma Hattı
MEHMETÇİK EL KİTABI
21
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Sadece madde bağımlılığı boyutuyla değil, ruh sağlığının geliştirilmesi boyutuyla da kişinin beden sağlığının gelişmesi sağlanmaktadır. İnsan, ruhsal ve bedensel boyutu ile bir bütündür. Dünya Sağlık Örgütü ruh sağlığını; bireyin kendi yeteneklerinin farkında olduğu, yaşamın normal stresleri
ile başa çıkabildiği, üretken bir biçimde çalışabildiği ve yaşadığı topluma
katkı sağlayabildiği ruhsal iyilik hâli olarak tanımlamaktadır. Ruh sağlığının korunması ve geliştirilmesi için bireylerin alabileceği bazı önlemler
şöyle sıralanabilir:
• Eğitim, ruh sağlığının korunması ve geliştirilmesinde destekleyici
rol oynamaktadır.
• Kişinin bir işinin olması ve bunu sürdürebiliyor oluşu, ruh sağlığı
açısından olumlu bir göstergedir.
• Sosyal iletişim ve desteğin ruh sağlığını koruyucu olduğu bilinmektedir. Düşünce ve duyguları uygun biçimde ifade etmek, hem kişiyi
rahatlatacak, hem de kişiler arası sorunların çözümüne katkı sağlayacaktır.
• Hayatta olumsuzluklar ya da başarısızlıklar yaşanabilmektedir, ancak olumsuz olaylar yerine olabildiğince olumlu olanlara odaklanmak, stres ve sorunlarla başa çıkmaya çalışmak, başarısızlıklarda
ümitsizliğe kapılmamak ve olumlu düşünmeye çalışmak, ruh sağlığını koruyucu yaklaşımlardır.
• Kişinin kendisine zaman ayırması, boş zamanları değerlendirme
faaliyetlerine katılması ya da bir hobi sahibi olması da ruh sağlığını
olumlu yönde etkilemektedir.
Beden sağlığını korumak, ruh sağlığının korunmasına yardımcı olmaktadır. Bunun tersine sağlıksız davranışlar nedeniyle oluşan uzun süreli bedensel hastalıklar ya da sakatlıklar, kişilerin ruh sağlığını olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle hastalık ve sakatlıklardan korunmak için sağlıklı
bir yaşam tarzı benimsenmeli ve sağlık açısından riskli davranışlardan
kaçınılmalıdır.
22
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Sonuç
Tütün, alkol ve madde bağımlılığından korunmada sağlıklı olmaya ilişkin
davranışları geliştirme önemlidir. Sağlığın geliştirilmesi ve korunmasına yönelik yaşam tarzının benimsenmesi için hareketli yaşam, sağlıklı beslenme,
yeterli dinlenme ve uyku gibi olanakları içeren olumlu çevre ortamları da
oluşturulmalıdır. Ayrıca aile, okul ve toplumda bireylerin olumlu sağlık davranışlarının geliştirilmesine yönelik müdahalelerin önemi büyüktür.
Toplumda bireylerin, özellikle gençlerin bu tür bağımlılıklardan kendilerini
korumak için karar verebilme, stres ile baş edebilmeleri, hayır diyebilme ve
sağlıklı yaşam davranışlarını edinme becerilerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Çocuk ve gençlerin spor yapmaları, sanatla ilgilenerek kendilerini geliştirmeleri sağlanmalıdır. Çocukların yaşamlarını güvenli ve sağlıklı yaşayabilmeleri için olabildiğince erken yaşlarda okullara gönderilmesi ve okuldaki
zorunlu eğitim sürecine katılması sağlanmalıdır. Okullarda verilen eğitimlerin yanı sıra aile içinde de çocukların yaşam becerilerinin geliştirilmesi (karar verebilme, kendi için doğru tercihi yapma, stres ile mücadele edebilme
vb.) konusunda anne ve babaların kendilerini geliştirmeleri gerekir.
Bireylerin beden sağlığının geliştirilmesinde ruh sağlığının önemi de unutulmamalıdır. İnsan, ruhsal ve bedensel boyutu ile bir bütündür. Ruh sağlığının
geliştirilmesi ailede başlar, okulda ve toplumda devam eder.
MEHMETÇİK EL KİTABI
23
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
3. AİLE HAYATI VE ANA ÇOCUK SAĞLIĞI
Önem
Toplumun en küçük sosyal birimi ailedir. Aile aralarında doğum, evlilik ya
da evlat edinme gibi bağları olan iki veya daha fazla kişiden oluşur. Aile
içindeki bireyler arasında duygusal ilişki vardır. Aile, toplumun sosyal değer yargılarının, örf ve âdetlerinin yaşandığı en temel birimdir. Ailelerin çocuk büyütme konusunda sahip olduğu davranışların temelinde toplumların yüzyıllar boyunca oluşturduğu sosyal değerler yer almaktadır. Ailelerin
sahip oldukları değerlerin birleşmesi ile o toplumun değerleri ortaya çıkar.
Ailede temel karar konularından birisi çocuk sahibi olmadır. Çocuk sahibi
olma kararının yanı sıra doğurganlığın planlanması anne ve bebek sağlığı
açısından önemlidir. Ailede en önemli bireylerden biri çocuktur. Çocukluk
dönemi (0-18 yaş arası) uzun bir dönem olup bu dönemde birçok değişim
yaşanmaktadır. Hızlı büyüme ve gelişmenin olduğu çocukluk döneminin
yaş gruplarına göre farklı değişim dönemleri vardır.
24
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Bebeklik dönemi (bir yaşına kadar olan dönem) en fazla özen gösterilmesi
gereken dönemlerin başında gelmektedir. Bebeklik döneminde büyüme ve
gelişme çok hızlı seyretmektedir. Bu dönemde büyüme ve gelişmeyi etkileyen pek çok etken bulunmaktadır.
Oyun dönemi (1-4 yaş arası) yine büyüme ve gelişmenin hızlı olduğu bir dönemdir. Aile içinde pek çok kural ve davranışın öğretildiği bu dönemde, çocuğun kendi bedenini tanıması ve temel yaşam davranışlarının belirlenmeye
başlaması söz konusudur.
Okul dönemi (5-14 yaş arası) çocuğun aile dışı sosyal yaşamda yalnız kaldığı
bir dönemdir. Bu dönem de öğrenme süreci olup hem okulda müfredat programında yer alan bilgiler hem de toplum içinde yaşama öğrenilir.
Ergenlik döneminde (10-19 yaş arası) büyüme ve gelişme süreci devam eder.
Bu dönem erişkinliğe geçiş dönemidir. Ergenlik döneminde bedensel büyümenin yanı sıra psikososyal ve cinsel gelişim de tamamlanır.
Ailedeki yaşlı ve engelli bireylere özel olarak önem vermek gerekir. Yaşlanma
ile birlikte insan vücudunda çeşitli değişiklikler meydana gelmekte ve sağlık
sorunları ortaya çıkmaktadır. Yaşlılarda en çok görülen sağlık sorunları hareket sistemi, görme ve işitme sorunları gibi yaşın getirdiği sıkıntılar olabilir.
Bunların yanı sıra, yüksek tansiyon, kalp-damar sistemi hastalıkları, kanserler, şeker hastalığı, kronik akciğer hastalıkları gibi çok daha ciddi hastalıklar
da görülmektedir. Bu sağlık sorunları bir yandan insan ömrünü kısaltırken
diğer taraftan yaşam kalitesini olumsuz olarak etkilemektedir. Aile içinde yaşlının bakımı, sağlık sorunlarının izlenmesi ve hastalıklarının tedavisi gerekir.
Engellilik ise kişinin yaşam kalitesini belirleyen temel durumlardan biridir.
Doğuştan veya sonradan herhangi bir hastalık ya da kaza sonucu bedensel,
zihinsel, ruhsal, duygusal ve sosyal yetilerini çeşitli derecelerde kaybetmiş,
normal yaşamın gereklerine uyamayan kişilere “engelli” denmektedir. Engelli
bireyler ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ve zihinsel engelli olabilirler.
MEHMETÇİK EL KİTABI
25
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Sorunlar
Toplumun sosyal yapısı aile birlikteliğinin oluşma mekanizması üzerinde
etkilidir. Ülkemizde anlaşarak evlenme ve görücü usulü evlenmeleri ile sık
karşılaşılmaktadır. Ülkemizde bir başka sorun alanı ise akraba evlilikleridir. Aralarında kan bağı olan kişilerin evlenmesine akraba evliliği denir.
Akraba evlilikleri, ailelerde var olan ancak görülmeyen bazı hastalıkların
ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu durum, hem çocuğun hem de ailenin
sağlık ve sosyal ortamını olumsuz olarak etkilemektedir. Türkiye İstatistik
Kurumu verilerine göre Türkiye’de akraba evliliği oranı %21’dir ve akraba
evliliği yapanların yarıdan fazlası kuzen evlilikleridir (birinci derece akraba
evliliği).
Akraba evliliği, doğacak çocukların sağlığını olumsuz etkiler.
Ailenin sosyal ve ekonomik yapısı da aile hayatını etkilemektedir. Aile
bireylerin eğitimlerinin düşük olması, aile yaşantısından beklentilerinin
belirlenmesinde, karşılıklı iletişimin kurulmasında ya da ailede kararların
alınması sırasında sorunlar yaşanmasına neden olabilir. Ailede işsizlik olması, yeterli gelire sahip olmama gibi etkenler ailenin geçimini zorlaştırır.
Ailenin yeterli barınma, beslenme ve yaşam koşullarına ulaşamaması aile
bireylerinin sağlıksız, mutsuz ve huzursuz olmasına neden olmaktadır.
Kadın ve erkeğin üreme sağlığı hizmetlerine ulaşabilmesinde bazı engeller vardır. Evlenme kararından başlayan haklara ulaşamama, çocuk sahibi
olmaya karar verme, aile planlaması yöntemi kullanma, evlilik ile ilgili hizmetlere ulaşma alanlarında devam edebilmektedir. Sosyal ve ekonomik
durum, üreme sağlığının ve hizmetlere ulaşmanın temel belirleyicisidir.
Annenin gebelik sayısının 4 ve üzerinde olması, annenin yaşının 18’in altında ya da 35’in üzerinde olması, iki yıldan sık aralıklarla olan doğumların
yanı sıra annenin herhangi bir sistemik hastalığının olması durumlarında,
gebeliğin hem anne hem de bebek sağlığı açısından tehdit oluşturduğu
bilinmektedir.
26
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Riskli gebelik anne ve bebek sağlığını tehdit eder.
Çocukluk dönemlerinin özelliklerinin farklı olması nedeniyle farklı sağlık sorunlarının yaşandığı görülmektedir.
• Bebeklik ve oyun döneminde genel olarak en sık bulaşıcı hastalıklar görülmektedir. Bunlar arasında solunum yolu hastalıkları, ishalli
hastalıklar, cilt ve idrar yolu hastalıkları ön plandadır. Tamamen aile
bakımına dayalı olan bu dönemde beslenme yetersizliği ve bulaşıcı
hastalıklardan ölüm olasılığı yüksektir.
• Okul döneminde çocuk kendi kararlarına göre davranışlarını belirlemeye başlar. Bu dönemde sağlıksız ve dengesiz beslenmenin yanı sıra
televizyon, bilgisayar karşısında uzun süre vakit geçirme ve hareketsiz
yaşam önemli sağlık sorunlarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır.
Dişlerin değişme zamanı olması, ağız ve diş sağlığı açısından riskli bir
dönemin geçirilmesine neden olur. Tuvalet temizliği ile ilgili sorunlar
da ishalli hastalıkların ve parazitlere bağlı hastalıkların görülmesine
neden olabilir. Yine üst solunum yolu hastalıkları önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır.
• Ergenlik döneminde dengesiz beslenme, sivilce gibi cilt sorunları,
büyümenin getirdiği ruhsal sorunlar ve üreme organları ile cinsel
gelişime uyum sağlama sorunlarıyla sık olarak karşılaşılmaktadır.
Kişinin ruhsal durumu ve sosyal yaşam ortamına bağlı olarak riskli
davranışlar edinme riski de bulunmaktadır. Tütün, alkol, madde kullanımın yanı sıra yaralanmalara neden olabilecek güvensiz davranışlar
ve şiddet olaylarına karışma sık görülen riskli davranışlar arasındadır.
Yaşlı ve engelli olmak da yaşam kalitesini etkileyen önemli bir sorundur. Ailenin sosyo-ekonomik durumu yaşlı ve engellilerin sağlığını da etkileyebilmektedir. Diğer taraftan yaşlı ve engelliler özel konumlarından dolayı, ayrıca
sorun yaşamaktadırlar.
MEHMETÇİK EL KİTABI
27
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Yaşlının yaşadığı pek çok sağlık sorunu, yaşlının kendisi veya yakınları tarafından “Yaşlılıktandır” denerek göz ardı edilmektedir. Bu belirtiler,
tedavisi mümkün olan bir hastalığın habercisi olabilir, fakat hekime başvurulmadıkça ya tedavi edilemez ya da iyileşmesi gecikerek kişiyi günlük
yaşamında bağımlı hâle getirir. Bu nedenle de yaşlıların tüm şikâyetleri
dikkatle değerlendirilmeli, bu yakınmaların altında her zaman ciddi bir
sağlık sorununun olabileceği düşünülmelidir. İleri yaştaki bir hastanın
hem akut, hem de süreğen pek çok hastalığı olabilir. Altmış beş yaş ve
üzeri kişilerin çoğunda bir veya iki kronik hastalık bir arada bulunmaktadır.
Toplumda her 10 kişiden biri engellidir.
Ülkemizde doğuştan olan engelliliğin en önemli nedeni akraba evliliğidir.
Toplumun %12’sinde herhangi bir engellik mevcuttur. Her 5 engelli bireyin
birinde ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ve zihinsel engel, diğer
dördünde ise süreğen hastalık vardır. Bu derece yüksek engellilik oranı,
engellilerin sağlık, eğitim, iş edinme ve sosyal yaşam gibi alanlarda çok
büyük dezavantajlar yaşaması, engelliliğin önlenmesi ve erken tanı konusunu gündeme getirmektedir. Engelli bireylerin üçte biri doğuştan engellidir. Bunun da önemli bir nedeni akraba evliliğidir. Akraba evlilikleri ölüm
ve sakatlıklara, engelli ve irsi hastalığı olan çocuğa sahip olmaya neden olur.
Engellilik öncelikle bir sağlık sorunudur. Engelli bireyin yeterli, zamanında
ve sürekli sağlık hizmeti alması gerekmektedir. Engelliliğin oluşması ve
yaygınlaşmasında yoksulluğun doğrudan büyük bir etkisi vardır.
Çözüm
Aile yaşamında eşlerin birbirlerine olan saygı ve sevgisi çok önemlidir. Bu
nedenle aile birlikteliğinin başlaması sırasında eşlerin bu beraberliği istemesi önemlidir. Eşler, birbirlerine karşı saygı ve sevgi duygularının devamlılığını sağlamak için gayret göstermelidirler. Eşlerin birbirlerinin düşünce
28
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
ve isteklerine saygı göstermeleri ve anlayışla karşılamaları evlilik ilişkilerini
sağlamlaştırır. Bu anlayışı sağlayabilmek için eşler birbirleriyle iletişim kurabilme konusunda yeterli bilgi ve beceriye sahip olmalıdırlar.
Ailelerin beraber yaptıkları faaliyetler sırasında paylaşımları artar, beraberlikleri güçlenir. Bu sayede pek çok güzel anıya sahip olurlar. Bu etkinliklerin
mesire alanlarında ya da eğlence-sanat ortamlarında olması da söz konusudur. Piknik alanı, park ve benzeri yerlerde yapılan faaliyetler stresle başa
çıkmayı kolaylaştırıp, sağlıklı yaşamı destekleyerek bedensel ve ruhsal sağlığa olumlu katkı sağlarken sinema, tiyatro, konser, sergi gibi ortamlardaki
beraberlikler ayrıca kişisel gelişimi de olumlu olarak etkileyecektir.
Günümüzde irsi hastalıkların tedavisi büyük oranda yapılamamaktadır. Bu
hastalıklardan korunmak için sadece önlem alınabilir. Akraba evliliklerinin
önlenmesi bu açıdan önemlidir.
Eşlerin birbirine karşı saygı, sevgi ve hoşgörü içinde yaklaşımı, çocukların
huzurlu bir ortamda sağlıklı olarak büyüme ve gelişmelerini sağlar. Huzurlu
ailelerde büyüyen çocuklar ileriki yıllarda mutlu aile ortamına sahip olmak
için yapılması gerekenleri çocukluk dönemlerinde yaşayarak öğrenirler. Aile
kararlarında ve yaşam düzeninin oluşturulmasında aile bireylerinin katılımı
önemlidir.
Ailede üreme sağlığı kapsamında çocuk sahibi olma kararı ön plana çıkmaktadır. Oysa üreme sağlığının çok daha geniş bir tanımı bulunmaktadır. Üreme sağlığı kapsamında, bireylerin sağlıklı, eşit ve sorumlu ilişkiler kurabilmelerinin; cinsellik, sağlıklı cinsel gelişme ve olgunlaşma için kapasitelerini
geliştirebilmelerinin ve üreme ile ilgili kararlarını (çocuk sayısı ve çocuklarının zamanlamasını) güvenli ve sağlıklı bir şekilde uygulayabilmelerinin sağlanması yer almaktadır. Ayrıca bireylerin, cinsellik ve üremeye bağlı hastalık
ve sakatlıklardan korunma ve ihtiyaç duyduğunda uygun danışmanlık, bakım
ve tedavi hizmeti alabilmelerinin sağlanması da gerekmektedir.
MEHMETÇİK EL KİTABI
29
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Üreme sağlığına ulaşma, üreme haklarını kullanarak sağlanabilmektedir.
Üreme hakları kapsamında insanların üreme yeteneğine, bunu ne zaman
ve nasıl gerçekleştireceklerine karar verme özgürlüğüne sahip oldukları
yer almaktadır.
Üreme hakları kapsamında aşağıdakiler yer almaktadır:
- Bireylerin ve çiftlerin, çocuklarının sayısı ve aralığına özgür ve sorumlu bir şekilde karar vermeleri ve bunu sağlayabilmek için gerekli bilgi
ye sahip olabilmeleri,
- En yüksek üreme ve cinsel sağlık standardına ulaşabilmeleri,
- Şiddet, baskı ve ayırımcılık olmaksızın kararlarını verebilmeleri,
- Ergenlik döneminden başlanarak, yaş dönümü sonrası ve yaşlılık dönemi de dahil üreme sağlığı hizmetlerinden yararlanma haklarının
insan hakları kapsamında ele alınması.
Bu durumda ailede çocuk sahibi olma kararı alınırken üreme hakları ve
üreme sağlığı yaklaşımları bakış açısının kullanılabilmesi önemlidir. Ailede çocuk sahibi olmanın, anne ve bebek sağlığını olumsuz olarak etkilemesinin önlenmesi gerekmektedir. Ailede sağlıklı anne ve bebek sahibi
olmak için aile planlaması yaklaşımının benimsenmesi gerekir. Aile planlaması, çocuk sayısının sınırlandırılması değil, anne ve bebek sağlığını iyileştirmek için kullanılmalıdır. Aile planlaması, ailelerin istedikleri zaman
ve istedikleri sayıda çocuk sahibi olması demektir. Aile planlaması tanımının içinde çocuk sahibi olmak isteyen ancak çeşitli sağlık sorunlarından
dolayı çocuk sahibi olamayan ailelere yardımcı olmak da yer almaktadır.
Aile planlaması ailelerin istedikleri zaman ve sayıda çocuk sahibi olmalarını amaçladığı için istenmeyen gebeliklerin yaşanması ya da gebeliklerin
sonlandırılmasına yönelik işlemlerin (isteyerek yapılan düşükler/kürtaj) yapılmasını da azaltır. Aile planlaması, annenin sağlıklı bir gebelik, doğum
ve doğum sonrası dönem yaşamasını, bebeğin yaşama sağlıklı olarak başlamasını amaçlar. Gebelik öncesinde sağlıklı olan bir kadının gebelik sırasında sorunlarının olma olasılığı düşüktür. Sağlıklı bir gebelikten sağlıklı
bir bebek dünyaya gelme olasılığı da yüksektir.
30
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Ailenin en önemli bireyleri olan çocukların büyüme ve gelişmeleri sırasında ailenin önemli sorumluluğu bulunmaktadır. Çocuk Haklarına Dair
Sözleşme’ye göre ulusal yasalarca daha genç bir yaşta reşit sayılma hariç,
18 yaşın altındaki her insan çocuk sayılmaktadır. Bu durumda her birey 18
yaşına kadar ailesi tarafından bakım ve korunma hakkına sahiptir.
Bebeklik ve oyun dönemleri en fazla özen gösterilmesi gereken dönemlerin
başında gelmektedir. Bebeklik döneminde anne sütü, sevgi ve hastalıklardan koruma sağlık için gereklidir. Annenin sevgi ve ilgisi özel olarak önem
taşır. Ailede baba ve diğer fertlerin ilgisi de çocuğun gelişmesini destekler.
Bebekler ilgi görmedikleri zaman gelişemezler. Bu nedenle bebeğin doğumundan itibaren ilgi gösterilmeli, sosyal ve zihinsel gelişimi sağlanmalıdır.
Bebeğin ilk altı ay boyunca sadece anne sütü ile beslenmesi gerekir. Bu
dönemde çocuğun başka bir gıdaya gereksinimi yoktur. Anne sütü, besleyici değerinin yanı sıra bebeği hastalıklara karşı da korumaktadır. Altı aylık
olan bir bebeğe ek gıda verilmeye başlanır. Bebeğin iki yaşına kadar anne
sütü alması önerilmektedir. Ülkemizde verem, difteri, boğmaca, tetanos, kızamık, kabakulak, kızamıkçık, menenjit, zatürre, hepatit B (sarılık) aşıları yapılmaktadır. Bebeklik dönem aşıları aile hekimince yapılır. Bebeğin herhangi bir hastalık belirtisi olduğunda aile hekimine başvurulmalıdır. Bebeklik
döneminden okul dönemine kadar olan sürede, bebeğin sağlıklı büyümesi
ve gelişmesi için beslenme, bakım ve korunmasına yönelik ailenin önemli
sorumlulukları vardır.
Bebeğin ilk altı ay sadece anne sütü ile beslenmesi gerekir.
Okul ve ergenlik dönemlerinden itibaren çocuğun ruhsal ve sosyal gelişimine ailenin desteği çok önemlidir. Çocuğun olumlu bir ortamda sağlıklı davranışları benimsemesi ve geliştirmesi konusunda aile kadar, okul ve toplumun
da önemi vardır. Çocuğa örnek olacak davranışların sergilenmesi onların
olumlu davranışları benimsemesini sağlayacaktır.
MEHMETÇİK EL KİTABI
31
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Her çocuğun sağlıklı ve dengeli beslenme, bedensel hareket yapma, kişisel temizlik davranışlarını uygulama gibi olumlu davranışları benimsemesinin yanı sıra tütün, alkol ve madde kullanımına başlamasının önlenmesi,
güvensiz davranışlardan kaçınması, şiddet davranışlarının önlenmesi gibi
riskli davranışlardan korunması için toplumdaki her bireyin sorumluluğu
bulunmaktadır.
Aile içinde yaşlının bakımı, sağlık sorunlarının izlenmesi ve sorun olduğunda çözüm önerisinin bulunması gerekir. Yaşlıların tüm yakınmaları
dikkatle değerlendirilmeli, bu yakınmaların altında her zaman ciddi bir
sağlık sorununun olabileceği düşünülmelidir. Kısmen veya tamamen başka birine bağımlı olan yaşlılar sıklıkla yakın çevreleri ya da ücret ödenen
bakıcı tarafından evde bakılmaktadır. Bakımda sık yaşanan sorunlardan
biri ihtiyaç duyulduğunda ulaşılabilecek sağlık hizmetinin yetersizliğidir.
Son yıllarda Sağlık Bakanlığı tarafından sunulmaya başlanan “evde bakım” hizmetleri yaşlıların evde muayene ve tedavilerinin yapılmasını sağlamaktadır. Bunun yanı sıra bakım verenlere de psikolojik ve sosyal destek
sağlanmalıdır. Diğer taraftan son yıllarda yaşlı bakımında profesyonel olarak bakım evleri, huzur evleri gibi seçenekler de artmaya başlamıştır. Bu
tür kurumlarda 24 saat bakıcı ve sağlık personelinin olması yaşlının daha
iyi bakılmasını sağlayabilmektedir.
Ailede ve toplumda engellilerin yaşam kalitelerinin yükseltilmesi, haklarının geliştirilmesi ve korunması, toplumsal olarak kabulleri, değerlerinin
gelişmesine ve korunmasına ilişkin yaklaşımların benimsenmesi gerekmektedir. Engellilik önlenebilir bir sağlık sorunudur. Yaşam sırasında bazı
davranışlar ve hizmetler engelliliğin oluşmasını kolaylıkla önleyebilir.
Doğumsal engelliliğin azaltılması için:
• Doğum öncesi bakım hizmetlerinin sunumu ve ulaşılabilirliğinin
sağlanması
• Doğumun sağlıklı koşullarda yapılması doğum travmalarından korunma
• Doğum sonrası bakım hizmetlerinin sunumu ve ulaşılabilirliğinin
sağlanması
32
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
• Gebelik sırasında radyasyon, ilaç kullanımı ve hastalıklardan korunma
• Akraba evliliklerinin yapılmaması
• Aile planlaması hizmetlerinin sunumu ve ulaşılabilirliğinin sağlanması gerekir.
Bebeklik ve çocukluk döneminden sonra çeşitli hastalıkların engelliliğe neden olmaması için:
• Anne sütü ve beslenmenin iyileştirilmesi
• Aşılama hizmetlerinin sunumu ve kullanımının sağlanması
• Bulaşıcı hastalıklardan korunma gerekir.
Tüm yaş gruplarında engelliğin önlenmesi için:
• İstismardan korunma programlarının uygulanması
• Koruyucu ruh sağlığı hizmetlerinin sunumu ve ulaşılabilirliğinin sağlanması
• Kazalara karşı çevrenin güvenli hale getirilmesi
• Kazalardan korunmak için güvenli davranışların benimsenmesi (emniyet kemeri kullanımı, kask kullanımı, risk alma davranışlarından kaçınma vb.)
MEHMETÇİK EL KİTABI
33
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
• Şiddet olaylarının önlenmesine ilişkin müdahalelerin uygulanması
• Tütün kullanımın önlenmesi (kronik akciğer ve kalp hastalıklarının
neden olduğu engellikten korunmak için)
• Alkolün zararlı kullanımı ve uyuşturucu kullanımının önlenmesi gerekir.
Çevresel sorunların engellilik oluşturmaması için:
• Doğal afetler öncesinde gerekli çevre önlemlerini alma ve bu konuda gerekli olan tutum ve davranışı geliştirme uygulamaları
• Temiz içme suyu sağlanması
• Kronik hastalık koruma ve kontrol programlarının yaygın olarak uygulanması
• Çeşitli kimyasal maddelerin ortamda bulunmamasının sağlanması
• İş yerlerinde güvenli çalışma ortamının oluşturulması
• Öncelikle trafik olmak üzere kazaların önlenmesine ilişkin olumlu
çevre koşullarının oluşturulması gerekir.
Bütün bu önlemlerin uygulanması sırasında engelliliğin önlenmesi hakkında bilgilendirme, eğitim, danışmanlık hizmetleri yer almalıdır. Davranış
değişikliğine yönelik eğitim hizmetlerinin yanı sıra çevrenin olumlu hale
getirilmesi için de müdahalelere gereksinim vardır.
Engelliliğin erken dönemde tanı alması, erken dönemde tedavisinin ya da
iyileştirme hizmetlerinin başlaması daha sonraki sorunların ortaya çıkmasını önleyecektir. Engelli olan kişinin engelini ortadan kaldırmak veya
mümkün olan en az düzeye indirmek ve kişinin evinde, işinde ve sosyal yaşantısında kendine ve topluma yeterli olabilmesi için tıbbi, fiziksel, psikososyal ve mesleki iyileştirme hizmetlerinden yararlanması sağlanmalıdır.
34
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Sonuç
Bu bölümde aile hayatının kurulması ve sağlıklı bir ailenin oluşturulmasına
ilişkin konular incelenmiştir. Aile içinde kararların alınması, saygı ve sevgi
ortamının oluşturulması önemlidir. Evlilik kurumu, her iki kişinin de yaşamlarını beraber geçirme kararı ile kurulmalıdır. Evlenme kararı, insanın yaşamında verdiği en önemli kararlardan biridir. Erken ve acele verilen evlenme
kararlarında evlilik süresince bazı sorunlar yaşanabilir. Yeterli olgunluğa erişemeyen bireyler evlilik kurumunun önemini anlamayabilirler ve evliliklerde
çok önemli olan karşılıklı saygı ve sevgi ilişkisini kuramayabilirler.
Ailenin birlikteliği içinde üreme sağlığı ve haklarının önemi büyüktür. Erkek
ve kadının aile birlikteliği içinde kararları beraber almaları, sağlıklı çocuk sahibi olmalarını sağlayacaktır. Üreme sağlığı ve cinsel haklar bazında kararları alma ve hizmete ulaşmanın önemi de bilinmektedir.
Çocuk sahibi olan ebeveynlerin sorumlulukları ve çocuğun büyümesi sırasında yaşayabileceği sorunlar da sağlıklı nesiller yetiştirilmesinde etkilidir.
Aile içinde yaşlı ve engellinin hakları savunulmalı, sağlık ve bakımları konusunda özen gösterilmeli, ailede ve toplumda yaşam kalitelerinin yükseltilmesine ilişkin müdahaleler yapılmalıdır.
MEHMETÇİK EL KİTABI
35
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
4. HASTALIKLAR VE KORUNMA
Önem
En sık görülen, en çok öldüren, en fazla sakatlığa ve iş gücü kaybına neden olan hastalıklar önemli hastalıklardır. Bu hastalıkların önlenmesi ve
tedavisine yönelik hizmetlerin öncelikle sunulması gerekmektedir. Hastalıkların nedenlerine göre sınıflandırılmasında bulaşıcı, bulaşıcı olmayan
ve yaralanmalara bağlı sağlık sorunları olarak değerlendirmeler yapılabilir.
Bir mikroorganizmanın insan ya da hayvan vücuduna girmesi, gelişmesi
ve üremesine bulaşıcı hastalık denir ve bunlar önemli hastalıklardır. Bulaşıcı hastalıklar bir anda toplumu tehdit eden boyutlara ulaşabilmektedir.
Bulaşıcı hastalıklar çıktıktan sonra alınan önlemler yetersiz kalabilmekte
ve bu hastalıklar ciddi kayıplara neden olabilmektedir. Bulaşıcı hastalıklara bağlı olarak ölüm ve sakatlık olayları olabilir. Bu tür hastalıklar salgına
neden olabilir.
Son yıllarda bulaşıcı olmayan hastalıklar da giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bulaşıcı hastalıkların azalması ve yaşam süresinin uzaması
sonucu bu hastalıklar giderek yaygınlaşmaktadır. Bu tür hastalıklar genellikle süreğen karakterli uzun ve yavaş seyirlidir ve bireyin yaşam kalitesini
olumsuz etkilerler. Yaşam tarzı ile yakın ilişkisi olan bu hastalıklar kalıcı
sakatlıklarla yaşam kalitesinin düşmesine ve ölüme neden olurlarken hastalıkların tedavisi ileri uzmanlık gerektirir. Bulaşıcı olmayan hastalıkların
başında yüksek tansiyon, kalp ve damar hastalıkları, solunum yolu hastalıkları, şeker hastalığı ve kanser en sık görülenlerdir.
Yüksek tansiyon sinsi bir hastalıktır. Bu özelliğinden ötürü her yaşta görülebilir. Belirti vermeden ortaya çıkar. Erişkin her 3 kişiden 1’inde yüksek
tansiyon vardır ve bu kişilerin önemli bir kısmı, ekonomik olarak üretken
çağ kabul edilen orta yaş grubundadır. Yüksek tansiyonun vücut organlarında yaptığı hasar sonucu felç, kalp hastalığı, boyun ve bacak damarlarında tıkanma, kalp yetmezliği, böbrek hastalığı ve görme kaybı gibi uzun
süreli ve ağır seyreden sağlık sorunları ortaya çıkmaktadır.
36
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Ülkemizde her 3 kişiden 1’inde yüksek tansiyon vardır.
Kalp ve damar hastalıkları, daha çok yaşlıları etkilemektedir. Kalp hastalıkları ve felç biçiminde kendini gösteren bu grup hastalıklar, kanserlerden sonra
en önemli ölüm nedenidir. Kalp ve damar hastalıkları, aynı zamanda önemli oranda engelliliğe ve yaşam kalitesinin düşmesine de neden olmaktadır.
Bunların dışında kalp-damar hastalıkları, erkeklerde ve birinci derece akrabalarında erken yaşta kalp damar hastalık öyküsü olanlarda daha fazladır.
Solunum yolları hastalıkları, kirli hava ve özellikle sigara dumanından kaynaklanmaktadır. Sağlıklı bir hayatın temelleri sağlıklı havadan geçer. Hava
sağlıksız olursa, o kirli hava geçtiği bütün organlara zarar vermeye başlar.
Solunum sisteminde görülen başlıca süreğen hastalıklar astım, amfizem,
kronik bronşit ve akciğer kanseridir.
Şeker hastalığı kronik, şeker yüksekliğiyle seyreden bir hastalıktır. Şeker
hastası kişilerde tanı, erken konmaz ve tedavi edilmez ise, ölüme bile yol
açabilen ciddi problemler gelişebilir. Herhangi bir kimse, herhangi bir yerde,
herhangi bir yaşta belirtiler ortaya çıkmadan birkaç yıl önce şeker hastası
olmuş olabilir. Şeker hastası kişiler daha fazla kalp krizi, böbrek hastalığı ve
felç geçirme riskine sahiptir.
Kanser, vücut hücrelerinin kontrolsüz bir şekilde üremesi ile ortaya çıkar.
Kanserler, tümörlerin ilk olarak başladıkları organa bağlı olarak sınıflandırılırlar (örn: ilk olarak akciğerde oluşan kansere Akciğer Kanseri denir). Erken teşhis edilebildiği takdirde tedavi edilebilir bir hastalık olan kanserlerde,
kanser hücreleri civarlarındaki dokulara ulaşarak, kan ve lenf sistemi yoluyla
vücudun diğer taraflarına yayılırlar. Buna metastaz denir. Metastaz yapan
kanserlerin tedavisi genel olarak daha zordur.
Bir diğer önemli sağlık sorunu da yaralanmalardır. Yaralanma, insan vücudunun geçici olarak termal, mekanik, elektriksel veya kimyasal enerjiye maruz kalması veya oksijen ve ısı gibi yaşamsal unsurlardan uzak kalması ne-
MEHMETÇİK EL KİTABI
37
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
deniyle ortaya çıkan durumdur. Yaralanmalar ev, trafik, işyeri, okul, spor,
tarım ve eğlence yerlerinde olmak üzere pek çok yerde olabilir.
Sorunlar
Kişilerin hastalanmasına, ölümüne neden olan hastalıkların birçoğunun
nedeni biyolojik ve fizikî çevreden kaynaklanmaktadır. Ancak aynı toplumda yaşayan herkeste bu hastalıklar olmamaktadır. Hastalıkların görülmesini
etkileyen etkenler temelde sosyal ya da ekonomik olarak tanımlanmaktadır.
Bulaşıcı hastalıkların görülmesinde kişinin etkene olan hassasiyeti, etkenin bulaşma yoluna yönelik önlem alınmamış olması ve kaynağın etkenin üreme ve çoğalmasına yönelik ortam oluşturması rol oynamaktadır.
Kişinin bulaşıcı hastalıklardan korunmaya ilişkin önlemleri almamasında
(örneğin, el yıkama, aşı olma, sağlıklı beslenme ve vücut direncini artırma
gibi) pek çok etkenin rolü vardır. Bulaşma yolu ve kaynağın var olması
yaşanılan ortamın koşullarından etkilenmektedir. Sonuç olarak kişinin ve
yaşadığı ortamın fiziksel, sosyal ve ekonomik koşulları bulaşıcı hastalıkların görülmesine neden olmaktadır.
Çevresel nedenler (kimyasal, radyasyon, virüsler gibi) ve içsel nedenler (iç
salgılara bağlı, bağışıklık bozuklukları, irsi değişimler ve diğer irsi nedenler
gibi) uzun yıllar içinde kansere yol açabilirler. Kanser yapan etkenlerden
kaçınma (sigara, fazla yağ tüketimi, zararlı ışınlar, kimyasal maddeler vb.)
ve erken tanı kanserden korunmanın iki yoludur. Kanser ne kadar erken
teşhis edilirse, tedavisi de o düzeyde başarılı olur.
Kalp-damar hastalıkları erkeklerde ve birinci derece akrabalarında erken
yaşta kalp damar hastalık öyküsü olanlarda daha fazladır. Ancak bunlara
ek olarak önlenebilir olan beslenme alışkanlıklarının değişmesi, yetersiz
fiziksel egzersiz ve sigara içme, kalpdamar hastalıklarının giderek artmasına neden olmaktadır.
Kronik Akciğer Hastalığı (kronik bronşit, amfizem) uzun süre bronşlarda
tıkanmaya neden olur. Bronşlarda oluşan tıkanma bir daha düzelmez, te-
38
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
davi olunmaz ise hastalık sinsice ilerleyecektir. Hastalığın en önemli nedeni
sigara bağımlılığıdır. Hastalık yaklaşık olarak 20 yıl günde bir paket sigara içme
sonrasında ortaya çıkar ve genellikle 40 yaşından sonra belirti vermeye başlar. Sigara dumanı ile nefes borularına ve hava keseciklerine zararlı gazlar ve
maddeler dolar. Yıllar geçtikçe bu zararlı gazlar ve maddeler bronşların ve hava
keseciklerinin yapısını bozmaya başlar. Bunun sonucunda bronşların hastalanmasıyla “tıkayıcı bronşit”, hava keseciklerinin harabiyeti ve parçalanması
ile “amfizem” ortaya çıkar. Oluşan bu bozuklukların tedavisi ve tamiri mümkün
değildir. Akciğerler bu hastalık ile erkenden yaşlanır ve bozulur. Hastalığın ilerlemesi ile kalp yetmezliği meydana gelebilir ve ayaklar su toplamaya başlar.
Kalp yetmezliği gelişen hastalarda hastalığın ileri dönemlerinde nefes darlığı
çok şiddetlenir ve hastalar evden dışarı çıkamaz hâle gelirler. Bu dönemdeki
hastalar artık günün en az yarısında oksijen makinesine bağlı kalırlar.
Şeker hastalığı için risk faktörleri arasında 40 yaşın üzeri olmak, şişmanlık,
yakın aile üyelerinde şeker hastalığının olması, sağlıksız beslenme alışkanlığı
ve egzersiz yapmama sayılabilir. Şeker hastalığı, yaşam boyu süren, dikkatli
kontrol gerektiren kronik bir hastalıktır. Gerektiği gibi kontrolü olmaz ise, kalp
damar hastalıkları, böbrek yetmezliği, körlük ve sinir hasarı gibi çeşitli başka
sorunlara veya hastalıklara yol açabilirler. Her şeker hastası hasta olmayan
insanlar gibi bir hayat sürdürebilmektedir.
MEHMETÇİK EL KİTABI
39
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Yaralanmaları hazırlayan kişisel ve çevresel faktörler bulunmaktadır. Kişisel faktörler içinde riskin bilincinde olmama, deneyimsizlik, bulma ve keşfetme merakı, risk alma davranışı, psikolojik uyumsuzluk, duygusal streste
artma, yorgun olma, uyuşturucu, uyarıcı ilaç kullanma, kişisel koruyucu
kullanmama sayılabilir. Çevre faktörleri arasında ise gerekli kanunların olmaması, mevcut kanunların uygulanmasında yetersizlikler, güvensiz çevre
koşulları ve tehlikeli davranışlara özendirici reklamlar sayılabilir.
Değişik yaralanmalarda ortak risk faktörleri bulunmaktadır. Cinsiyet, yaralanma sıklığını ve yaralanma türünü etkileyen en önemli kişisel faktörlerden birisidir. Diğer önemli kişisel faktör ise yaştır. Yaş, yaralanma sıklığı
ve türünü etkiler. Yaşanılan bölge, sosyo-ekonomik durum, alkol kullanımı
ve kişisel özellikler yaralanma sıklığını etkileyen diğer önemli faktörler arasında sayılmaktadır.
Çözüm
Sağlık hizmetlerinin planlanması için önemli hastalıkların belirlenmesi gerekir. Belirlenen önemli hastalıklara yönelik sağlık hizmetlerinin sunumu,
toplumun sağlık düzeyinin yükseltilmesinde çok önemlidir.
Bulaşıcı hastalıklardan korunmak mümkündür. Bulaşıcı hastalıklardan
korunmada bireysel önlemler ile çevreye ve bulaşma yoluna ilişkin önlemler alınmalıdır. Sağlam kişinin bulaşıcı hastalıklardan korunmasında
birincil korunma prensipleri benimsenir. Birincil yaklaşım içinde aşılama,
kişisel temizlik, erken tanı, sağlıklı ve dengeli beslenme, ilaçla korunma ve
sağlık eğitimi gelmektedir. Çevre ve bulaşma yoluna bağlı olarak da önlemler alınmalıdır. Su temizliği ve atıkların uzaklaştırılması gibi önlemler
toplumsal boyutta önemlidir.
Bulaşıcı olmayan hastalıkların da önlenmesi mümkündür. Bu tür hastalıkların ortaya çıkmasında yaşam biçimi, alışkanlıklar, gelenekler, yaş ve
cinsiyet gibi birçok faktör etkili olduğundan müdahaleler çok boyutludur.
Beslenmenin düzenlenmesi, düzenli fiziksel egzersiz yapma alışkanlığının
40
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
yerleşmesi, tütün ve diğer maddelerin kullanımının önlenmesi önemli koruyucu yaklaşımlardır. Sebze ve meyve ağırlıklı, yağ ve tuz tüketiminin azaltıldığı beslenme ile yüksek tansiyon, kalp ve damar hastalıkları ve bazı kanserlere
karşı korunma sağlanabilir. Düzenli egzersiz de yüksek tansiyon ile kalp ve
damar hastalıkları açısından korunma sağlar.
Hastalıkların klinik belirtileri ilerledikten sonra tedavileri daha da zor olmaktadır. Oysa hastalıkların tanıları ne kadar erken konulursa, tedavi olma şansı
yükselmektedir. Hastalıkların, klinik bulgu ve belirtileri ortaya çıkmadan ya
da erken dönemde tespit edilmesine ‘’erken tanı’’ denir. Erken tanı ve tedavi
ile hastalığın ilerlemesini durdurmak ve engellilik oluşma durumunu önlemek mümkündür.
Hastalıkların erken tanı ve tedavisi hayat kurtarır ve hastaların yaşam
kalitesini yükseltir.
Yaralanmalarda da çevreye ve kişiye yönelik önlemler ile korunma mümkündür. Çevreye yönelik uygulamalar içinde yaşanılan ortam ile kullanılan
araç ve gereçlerin güvenli olması yer alır. Güvenli çevreyi oluşturabilmek için
öncelikle yasal düzenlemelerin yapılmasına ve uygulanmasına gereksinim
vardır. Toplumun “güvenli” olma konusunda bilinçlendirilmesi ve tabandan
başlayan bir hareketin sağlanması programın başarısı için gerekmektedir.
Kişiye yönelik uygulamaların amacı, bireylerin güvenli davranışları benimsemeleridir. Kişilerin güvenli davranışları benimsemeleri için sürekli eğitim
yapılmalıdır. Bir toplumda yaralanmaların tamamen önlenmesi için herkesin
güvenli davranışları benimsemesi gerekir. Bu da bizlere çevremizdeki kişileri
güvenli davranışlar konusunda uyarmamız sorumluluğunu getirir.
Yaralanmalarda ilk yardım müdahalesi yaşam kurtarır. Sağlık kuruluşuna
götürülene kadar ilk yardım müdahalesi ile sorunun ilerlemesi önlenmelidir.
Trafik, ev ve iş kazalarında çok fazla yaralanma ve yaralanmaya bağlı ölüm
olmaktadır. Bu kayıpların en aza indirilmesi ve sağlık görevlilerinin yardımı
sağlanıncaya kadar kişinin yaşamını kurtarmak ve durumunun kötüleşmesi-
MEHMETÇİK EL KİTABI
41
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
ni engellemek amacıyla olay yerinde, eldeki olanaklarla yapılan uygulamalara ilk yardım denmektedir.
İlk yardımın amacı kişinin yaşamını kurtarmak, durumunun kötüye gitmesini engellemek ve iyileşmesini kolaylaştırmak olup sağlık personeli gelmeden hasta ya da kazazedeye olay yerindeki kişiler tarafından uygulanır.
Her zaman ve her yerde sağlık görevlilerini bulmak mümkün olmadığından
ilk yardım bilgi ve kuralların herkese öğretilmesi ve herkesin bu kurallara
uyması gerekir.
Türkiye’de yaşayan ve nüfus kâğıdı olan herkesin bir aile hekimi vardır.
Aile hekimleri kendilerine bağlı olan kişiye koruyucu hizmetleri ve tedavi
hizmetlerini sunmaktadırlar. Herhangi bir sağlık sorunu olduğunda aile
hekimleri ilk başvurulması gereken yerlerdir.
Herkesin bir aile hekimi vardır.
Kamu ve özel hastanelerde pek çok uzman hekim çalışmakta olup, doğrudan başvuru söz konusudur. Hastaneler, genellikle hastalığın tanı ve tedavisi ile ilgilenirler. Sağlık hizmetlerinin kademeli kullanımı önemlidir. Kademeli sağlık hizmeti başvurusu sağlık hizmetlerinde hakkaniyeti getirir.
Verem Savaş Dispanserleri, verem hastalığının tanısı ve tedavisine yönelik hizmet sunmaktadırlar. AMATEM (Alkol Madde Tanı ve Tedavi Merkezi)
ise tütün, alkol ve madde bağımlığının tanı ve tedavisi alanında hizmet
vermektedir.
Tütün, alkol ve madde bağımlığının tanı ve tedavisinde AMATEM’lerden
yararlanılabilir.
Ülkemizde acil sağlık hizmetleri, hastanelerin acil poliklinik ve servisleri
tarafından sunulmaktadır. Acil servise başvuru sırasında hastanın ailesi
tarafından başvuru yapılabileceği gibi 112 Ambulans Hizmeti kullanılarak
da başvurulabilir.
42
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Sağlık Bakanlığı’nın sağlık kuruluşları dışında özel muayenehane, poliklinik,
laboratuvar ve hastaneler tarafından da sağlık hizmeti sunulmaktadır.
ALO 112
Ambulans Hizmeti
Üniversite hastanelerinde de sağlık hizmeti sunulmaktadır. Üniversite hastaneleri, aynı zamanda eğitim kurumlarıdır ve tıp fakültesi öğrencileri buralarda öğrenim görmektedirler. Üniversite hastanelerinin büyük bir kısmı
üçüncü basamak düzeyinde sağlık hizmeti sunmaktadır.
İş Kanunu’nda, çalışanların sağlığını koruma ve geliştirmede işyerlerinin sorumluluğu tanımlanmıştır.
MEHMETÇİK EL KİTABI
43
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
Sonuç
Hastalıklar bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıklar olarak ikiye ayrılabilir.
Ayrıca yaralanmalar da bir başka sağlık sorunu olarak ele alınabilir.
Bulaşıcı hastalıklarda bir etken ile oluşan hastalıkta hem kişinin hastalığa karşı duyarlı olması hem de bulaşmanın önlenememesi hastalıkların
görülmesine neden olur. Bulaşıcı olmayan hastalıklarda kişinin yaşam
tarzının ve yaşadığı ortamın sağlığı geliştiren davranışların oluşmasına
destek olmaması hastalıkların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Kişinin
güvenli davranışlar sergilememesi ve çevrenin yaralanmaya neden olan
bir ortam oluşturması da yaralanmaların artmasına neden olur. Her üç
hastalık grubu da kişi davranışlarının geliştirilmesinin yanı sıra olumlu ve
sağlıklı çevrenin oluşturulması ile önlenebilir. Hastalıkların önlenmesi ve
tedavisinde sağlık kuruluşlarının büyük önemi vardır.
Ülkemizde sağlık hizmetleri modeli içinde farklı kurumlar vardır. İnsan
sağlığına zarar veren çeşitli etkenlerin yok edilmesi, kişilerin ve toplumun
bu etkenlerin zararlarından korunması için; hastaların tedavi edilmesi için;
tam olarak iyileşmeyip hasta ve engelli olarak yaşamlarına devam edenlerin, bedensel ve ruhsal yetenek ve becerileri azalmış olanların başkalarına bağımlı olmadan yaşayabilmelerini sağlamak için tedavi edilmesi ve
toplumların sağlık düzeylerini yükseltmek için yapılan planlı çalışmaların
tümüne “sağlık hizmetleri” denir. Planlanmış olan sağlık hizmetleri ile toplumların sağlık düzeylerinin yükseltilmesi amaçlanır.
Toplumdaki sosyal ve ekonomik faktörler hastalıkların görülme sıklıklarını
etkiler. Sosyal eşitsizlikler sağlığın temel belirleyicilerinin başında gelmektedir. Bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıkların tedavisinde erken tanı çok
önemlidir. Erken tanı konması ölüm ya da sakat kalma gibi olumsuz sonuçları engelleyecektir.
44
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Özet
Sağlıklı olmak temel bir insan hakkıdır. Pek çok insan sağlıklı olmanın önemini ancak sağlıkları ile ilgili bir sorunları olduğu zaman anlamaktadır. Oysa
sağlıklı olan insanlara olumlu sağlık davranışları kazandırılarak sağlıkları geliştirilebilir. Sağlıklı olan bir kişi yaşamda daha mutlu, daha üretken ve etrafı
ile uyum içinde olur. Kişinin sağlıklı olması sadece kendisi için değil yakın
çevresi ve toplum için de önemlidir.
Sağlıklı beslenme, hareketli olma ve sağlıklı yaşam davranışlarının kazanılması bireyin sağlıklı olması için gerekli temel sağlık davranışlarıdır. Bu davranışların geliştirilmesi temelde bulaşıcı olmayan hastalıklardan korunmada
önem taşımaktadır. Hareketli yaşam ne kadar önemliyse uyku ve dinlenme
sırasında bedenin dinlenmesi de sağlıklı olmak için o kadar gereklidir. Bu
nedenle sağlıklı dinlenme kurallarını uygulamak önemlidir. Çocukluktan itibaren geliştirilmesi gereken genel temizlik davranışlarının yanı sıra ağız ve
diş sağlığına önem verilmeside pek çok bulaşıcı hastalıktan korunmak için
önemlidir. Genel Sağlık Bakımı konusundaki bu eğitimde şu konuları inceledik:
• Sağlıklı yaşam ile ilgili temel kavramlar,
• Sağlıklı yaşamı destekleyen olumlu yaşam davranışları,
• Tütün, alkol ve madde kullanımının olumsuz etkileri,
• Ruh sağlığının korunmasına ilişkin yapılması gerekenler,
• Yaşam döngüsünde gözlenen değişimler, özellikler ve sorunlar,
• Üreme sağlığı ile ilgili temel kavramlar,
• Aşırı doğurganlık ve aile planlaması ile ilgili temel kavramlar,
• Bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıklardan korunma ilkelerini ve tedavi
yöntemleri,
• Temel ilk yardım uygulamaları,
• Sağlık kuruluşlarının tanıtımı ve başvurularda öncelikler.
MEHMETÇİK EL KİTABI
45
MEHMETÇİK İÇİN YURTTAŞLIK EĞİTİMİ
ÖNERİLER VE BEKLENTİLER
• Sağlıklı olma insanın yaşam tarzı ve sağlıklı bir çevrede yaşaması ile
sağlanabilir.
• Birincil korunma, kişilerde hastalıklar ortaya çıkmadan önce yapılan
korunmadır.
• Aşı olma, aile planlaması yöntemi kullanma, bazı temizlik kurallarına
uyarak bulaşıcı hastalıklardan korunma önemli birincil korunma uygulamalarıdır.
• İkincil korunma, hastalıkların belirtileri henüz çıkmadan önce ya da
çok hafif olduğu dönemde tanılarının konmasıdır.
• Hastalıkların tedavisinde ve ölümlerin engellenmesinde erken tanı çok
önemlidir.
• Yeterli ve dengeli beslenme sağlığın temelidir.
• Yeterli ve dengeli beslenen kişilerin hem hastalığa yakalanma olasılıkları azalır hem de hasta olduklarında daha kolay iyileşirler.
• Lifli gıdalar, meyve ve sebze tüketiminin artırılması, yüksek kalorili ve
hayvansal yağlardan zengin olan gıdaların tüketiminin ise azaltılması,
kanserler başta olmak üzere pek çok hastalık açısından koruyucudur.
• Hareketli yaşam, iskelet ve kas dokunun yardımı ile vücudun hareket
ettirilmesi ve enerji harcamasının sağlanmasıdır.
• Egzersiz, fiziksel sağlığı oluşturmak ve sürdürmek için planlı, yapılandırılmış ve tekrarlayan bedensel hareketlerdir.
• Hareketli yaşam, yaşam kalitesinin artmasını sağlar.
• Yeterli ve dengeli beslenmek için değişik yaş, cinsiyet ve özel durumlardaki bireylerin enerji ve gıda öğeleri gereksinmeleri birbirinden farklıdır.
• Yeterince uyumayan kişiler sağlıklı düşünme ve karar verme yeteneklerini yeterince kullanamazlar.
• Tütün en fazla ölüme neden olan ve bağımlılık yapan maddedir.
• Tütün kullanımı insanda 12 tür kansere, çeşitli kalp ve damar hastalıklarına, beyin damarlarında tıkanma ve felce, sindirim sisteminde çeşitli
hastalıklara neden olur.
46
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
• Alkolün zararlı kullanımı, yaşamı ve sağlığı olumsuz etkiler.
• Madde bağımlılığı sağlık sorunlarına ek olarak fiziksel kontrolü, değerlendirme ve karar verme yeteneğini azaltır.
• Aşırı doğurganlık anne, bebek ve aile sağlığını olumsuz etkiler.
• Bebeklik döneminden itibaren çocukların bakım ve hastalıklardan korunmasında ailelerin sorumlulukları vardır.
• Eşlerin birbirlerine saygı göstermesi ve sevmesi, çocukların ruh sağlığını
olumlu etkiler.
• Akraba evlilikleri doğuştan olan hastalıkların görülmesi riskini artırır.
• Aile planlaması kadın, çocuk ve aile sağlığını olumlu olarak etkiler.
• Herkes ilk yardım temel ilkelerini bilmelidir.
• Herkesin bir aile hekimi vardır. Düzenli sağlık kontrollerinin yapılması,
hastalıklardan korunma, erken tanı ve tedavi için önemlidir.
MEHMETÇİK EL KİTABI
47
Değerli Mehmetçik,
Eğitimlerimize katıldığınız için teşekkür ederiz.
Aldığınız bu eğitimin sizlere faydalı olduğunu
umuyoruz. Lütfen bu eğitimde öğrendikleriniz
üzerine düşünmeye devam edin ve bunları tüm
tanıdıklarınızla paylaşın. Unutmayın! Daha iyi
bir gelecek için çaba harcamak ve farklı bir bakış açısıyla olaylara bakmak gerekir.
Mehmetçik İçin Yurttaşlık Eğitimi (MİYE) Projesi ile ilgili ayrıntılı bilgi almak, eğitimler ile ilgili
görüş ve önerilerinizi paylaşmak için projenin
web sitesini (www.miye.tsk.tr) ziyaret edebilirsiniz. Eğitimlerde öğrendiklerinizi hayata geçirdiğinizde, yaşadığınız deneyimlerinizi de bu
sayfada paylaşabilirsiniz.
Gelecek bilinçli vatandaşları olan toplumlarındır.
MİYE Projesi Yöneticileri
2
9
16
23
30
37
44
51
58
65
72
79
86
93
100
107
114
121
128
135
142
149
156
163
170
177
1
8
15
22
29
36
43
50
57
64
71
78
85
92
99
106
113
120
127
134
141
148
155
162
169
176
178
171
164
157
150
143
136
129
122
115
108
101
94
87
80
73
66
59
52
45
38
31
24
17
10
3
179
172
165
158
151
144
137
130
123
116
109
102
95
88
81
74
67
60
53
46
39
32
25
18
11
4
180
173
166
159
152
145
138
131
124
117
110
103
96
89
82
75
68
61
54
47
40
33
26
19
12
5
181
174
167
160
153
146
139
132
125
118
111
104
97
90
83
76
69
62
55
48
41
34
27
20
13
6
ASKERLİK ŞAFAK ÇİZELGESİ
182
175
168
161
154
147
140
133
126
119
112
105
98
91
84
77
70
63
56
49
42
35
28
21
14
7
183
276
283
290
275
282
289
346
353
345
352
360
339
338
359
332
331
318
317
325
311
310
324
304
303
297
269
268
296
262
255
254
261
248
241
247
240
234
227
226
233
219
218
212
205
204
211
198
191
184
197
190
185
361
354
347
340
333
326
319
312
305
298
291
284
277
270
263
256
249
242
235
228
220
213
206
199
192
362
355
348
341
334
327
320
313
306
299
292
285
278
271
264
257
250
243
236
229
221
214
207
200
193
186
187
363
356
349
342
335
328
321
314
307
300
293
286
279
272
265
258
251
244
237
230
223
215
208
201
194
188
364
357
350
343
336
329
322
315
308
301
294
287
280
273
266
259
252
245
238
231
224
216
209
202
195
365
358
351
344
337
330
323
316
309
302
295
288
281
274
267
260
253
246
239
232
225
217
210
203
196
189
MEHMETÇİK EL KİTABI
30
37
44
51
58
65
72
79
86
93
100
107
114
121
128
135
142
149
156
163
29
36
43
50
57
64
71
78
85
92
99
106
113
120
127
134
141
148
155
162
177
23
22
176
16
15
170
9
8
169
2
1
51
178
171
164
157
150
143
136
129
122
115
108
101
94
87
80
73
66
59
52
45
38
31
24
17
10
3
179
172
165
158
151
144
137
130
123
116
109
102
95
88
81
74
67
60
53
46
39
32
25
18
11
4
180
173
166
159
152
145
138
131
124
117
110
103
96
89
82
75
68
61
54
47
40
33
26
19
12
5
181
174
167
160
153
146
139
132
125
118
111
104
97
90
83
76
69
62
55
48
41
34
27
20
13
6
ASKERLİK ŞAFAK ÇİZELGESİ
182
175
168
161
154
147
140
133
126
119
112
105
98
91
84
77
70
63
56
49
42
35
28
21
14
7
276
283
290
275
282
289
339
346
338
345
359
360
353
332
352
325
318
317
331
311
310
324
304
303
297
269
268
296
262
255
261
248
254
241
247
240
234
227
226
233
219
218
212
205
204
211
198
191
184
197
190
183
361
354
347
340
333
326
319
312
305
298
291
284
277
270
263
256
249
242
235
228
220
213
206
199
192
185
362
355
348
341
334
327
320
313
306
299
292
285
278
271
264
257
250
243
236
229
221
214
207
200
193
186
363
356
349
342
335
328
321
314
307
300
293
286
279
272
265
258
251
244
237
230
223
215
208
201
194
187
364
357
350
343
336
329
322
315
308
301
294
287
280
273
266
259
252
245
238
231
224
216
209
202
195
188
365
358
351
344
337
330
323
316
309
302
295
288
281
274
267
260
253
246
239
232
225
217
210
203
196
189
GENEL SAĞLIK EĞİTİM MODÜLÜ
Download

Bu proje, Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından - TR