'e
csN
ESKİŞEHİR VE ÇEVRESİ HALI-KİLİM VE DÜZ
DOKUMA YAYGIURI
Suzan BAYRAKTAROĞLU
GİRİŞ:
1
983 ve
makalenin en a ğ ı r l ı k l ı k ı s m ı kilim, cicim ve /.i1986
yıllarında
merkeziyle h ü t ü n i l ç e ve
Eskişehir'in
köylerinde
bulunan vakıf camilerini iki kez dola­
şarak yörenin halı. kilim ve diğer d ü z dokuma
liler o l m u ş t u r . Y i n e bunları da vakıf camilerin­
den d e r l e d i ğ i m ö r n e k l e r l e tanıtmaya çalıştım.
ESKİŞEHİR VE ÇEVRFSİNİN TARİHİ VE
ETNOLO.IİSİ:'.
vaygılannı inceleme o l a n a ğ ı n ı buldum. B u inceieme sonucunda lOO'den fazla halı. k i l i m , ci­
cim, zili. sumak derleyip, b u n l a r ı n bir kusmının
Vakıflar G e n e l M ü d ü r l ü ğ ü halı deposuna nak­
lini sağladım.
Türk halı ve kilim sanatını t a n ı t a n yavınlarınazolma.sı nedeniyle, araştırmacılara ve Türk
sanatının tanıtılmasına katkısı o l a c a ğ ı dü.şüncc.siylc bu araştırmamı makale olarak y a y ı n l a m a y ı
düşündüm.
E s k i ş e h i r ve ç e v r e s i , larihin ilk çağlarından
beri bir ç o k uygarlıklara sahne o l m u ş , 13 ncü
y ü z y ı l d a n sonra da Türklerin y e r l e ş i m yeri ol­
muştur.
1Ü71 Malazgirt Savaşıyla Anadolu kapıları­
nı kendilerine a ç a n T ü r k l e r , s ü r a t l e ilerleyerek
l()73'dc A n k a r a ' y ı , bir yıl sonra da 1074 de E s ­
kişehir'i ele
g e ç i r m i ş l e r d i r . B u işgalden sonra
E s k i ş e h i r d o ğ u d a n gelen boylar için d e v a m l ı bir
y e r l e ş m e yeri o l m u ş t u r .
Eskişehir ve ç e v r e s i n d e halı az olarak
kunmakla, y ö r e n i n esas d o k u m a l a r ı n ı ,
do­
kilim,
A n a d o l u S e l ç u k l u S u l t a n ı I nci Alaaddin
cicim ve zililcr teşkil etmektedir. B u yü7xlen -
K e y k u b a ı (1219-1236) d o ğ u d a n gelen Kavı b(v
Eskişehir Haklan"
yu a ş i r e t i n i , A n k a r a ' n ı n batısındaki Karacadağ
d i y e b i l e c e ğ i m i z ü z g ü n bir
grup yoktur. Sadece y ö r ü k l e r i n d o k u d u ğ u
en­
y ö r e s i n e y e r l e ş t i r m i ş t i r . Bu aşiret daha sonra
der halılar b u l u n m a k t a d ı r . Fakat yazjmda ca­
reisleri E r t u ğ r u l Bey z a m a n ı n d a S<)gül ve D o ­
milerde bulunan ve b a ş k a y ö r e l e r e ait
maniç'i B i z a n s l ı l a r d a n alarak y e r l e ş m e yerlerini
olan
hahlan da tanıtmaya çalıştım. B u n l a r ı n d ı ş ı n d a
I
İ-Jikışchır •
Y u n .VıiMkldpcUısı '. CiU 4. s. 2915
genişletmişlerdir.
isı.ınhul I')-*;.
Suzan BAYRAKTAROĞLU
300
Bu arada Oğuzlar aç beylik kurmuşlardır.
Bunlardan birisi de Osmanlı Beyliğidir. Osman
Bey Kavı Boyu Aşiretinin reisi iken 1284 yıhnda Anadolu Selçuklu Sultam Mesut'un fermanıyla aşiret reisliğinden çıkarılarak uçbeyi
olmuştur. Osman Bey gün geçtikçe kuvvetlen­
miş 1289 yılında Bkişehir ve inönü'yü de sı­
nırlarına almıştır. Daha sonra Seyitgazi,
Sivrihisar, Sancakaya da Osman Beyin sınırla­
rına katılmıştır.
Osman Beyin Eskişehir civannda kuvvet ka­
zanmasının bir nedeni de burada yaşayan Ahi
Reislerden Şeyh Edebali'nin kızı Bala Hatunla
evlenmiş olmasındandır.
Seyitgazi merkezi ve çevresinde, Eskişehir
Merkez Karacaşehir'de ve diğer köylerde Kayı
boyuna bağlı Karakeçili yörükleri yerleşmişler­
dir. Daha sonra Mihalıççık, Sivrihisar, Çifteler
ve köylerine de yayılmışlardır.
19'ncu yûzyıhn sonlarına doğru yöreye göç­
menler gelmeye başlamışlardır. Bunlar Kınm,
Kafkas, Romanya, Bulgarastan, Yunanistan,
Yugoslavya gibi yerlerden gelmiştir. Aynca Ta­
tarlar da vardır. Böylece Bkişehir'in halkı ol­
dukça karmaşık bir yap^a sahip olmuştur.
ESKİŞEHİR VE ÇEVRESİNİN DOKUNUCILIĞI:
Eskişehir ve çevresi kilim, cicim, zili, sumak
dokumacılığı bakımından Anadolu'nun önemli
merkezlerinden biridir. Bunun nedeni de bura­
da halen Yörük ve Türkmen aşiretlerinin bu­
lunmasıdır. Yörüklerin büyük çoğunluğu hâlâ
dağ köylerinde yaşamakta ve hayvancılıkla uğ­
raşmaktadırlar. Yöre dokumaları bu Türkmen
ve yörük aşiretleri tarafından yapılmaktadır.
1320 tarihli Ankara Salnamesinin 168 nci sahifcsindc "I320yıbıula padişah, Sivrihisar'a 45 adet hail tezgahı tahsis etmiştir. Bu tarhlarda
yılda 500 adet hah imal edilmektedir," dcnil-
mektedir. Yine aynı sahifcde "Sivrihisar 'da 252
adet seccade tezgahı bulunmaktadır " denilerek
buranın sanayii ürünleri arasında kilim, secca­
de, halı, altın, ve gümüş sayılmaktadır. Keçe,
kadın bilezikleri, bakırdan imal edilen kaplar
da sanayii ürünleri arasında sayılmaktadır.
Aynı salnamenin 161 nci sahifesinde "Miha­
lıççık ve köylerinde halk kendi evleri için kilim,
seccade, çuval, heybe, gibi şeyler imal ettikleri gibi
Kayı ve Saray karyelerinde adeta Kırşehir halılanna benzer seccadeler imal edildi^"de yazılı­
dır.
Yörede rastlanılan halıların bir kısmı Kara­
keçili yörüklerinc aittir. Daha çok Balıkesir,
Bergama, Söğüt gibi halıda yaşayan Karakeçi­
liler hah dokuduklan için Eskişehir civarında
az miktarda Karakeçili halısına rastlanmıştır.
Bunlar canlı renkleri ve geometrik desenleriyle
Türklerin Ona Asya'dan getirdikleri geleneği
sürdürmektedirler.
Karakeçili yörüklerinin halılarında en çok
kullandıkları renkler lacivert, kırmızı ve gri,
mavi, en çok kullandıkları desen de, kendile­
rinin 'çengelli nakış" dedikleri ve iç içe geçen
renk renk çengelli sıralardan oluşan motiftir.
Bu çengellerin değişik uygulama biçimleri
vardır. Bazılarında çengelli sıralar iç içe sıra­
lanarak bir eşkenar dörtgen meydana getir­
mekte, bazılarında merkezden başlayarak bü­
tün zemini kaplamaktadır.
Karakeçili yörüklerinin dokuduğu halılarda
hayvan motifleri de ilgi çekicidir. Kafes içinde
kuş, tek tek işlenmiş kuşlar mutluluk vc sevgiyi
simgeler.
Geteneksci dokumalardaki desenler teknik
dolayısıyla tamamen geometrik hatlardan oluş­
makta ve bütün motifler stilize edilerek işlen­
mektedir. Eşkenar d ö r t g e n l e r , ü ç g e n l e r ,
altıgenler, sekizgenler, kareler, dikdörtgenler,
yıldızlar nazara karşı tılsım olarak^ kancalar,
Gerçek. Günay. 'T^kişchir vc (.'ivan Cicim ve Sili Dokumacılığı" "Türk Etnngral'ya IX'rgisi". Sayı XVII. Ankara
I98Z S. 35-48.
ESKİŞEHİR V E ÇEVRESİ HALl-KİLİM V E D Ü Z DOKUMA YAYGILARI
koç boynuzlan kuvvet sembolü olarak işlen­
mektedir.
Seyitgazi'ye bağlı Yazıdere, Ayvalı, Örencik,
Aslanbeyli, Çevizli, Sarayören, Taşlık Köylerin­
de ve Sivrihisar ve bütün köylerinde kilim, ci­
cim, zili, aynca Kırka bucağında ve Kümbed,
Karaören, Yapıldak, Gökçegüney, Bardakçı
köylerinde de zili, Gökçegüney, Akin, Gemiş,
Göknebi, Beşsaray köylerinde halı başta olmak
üzere diğer tür dokumalar da yapılmaktadır.
Bu dokumalar seccade, yer yaygıları heybe, çu­
val, yastık olarak kullanılmaktadır.
Yörede beyaz zeminli, cicim desenli doku­
malar da yapılmakladır. Bunlara ak namazlag
veya iteği denilir. Bunlarda 13 çeşit motif kul­
lanılır.
Aynca Mihalıççık köylerinde yünden şalvarhk, Sakarya vadisinde kalın pamuklu, ince
gömleklik bezler dokunur.
Yörede, çorap, eldiven, başlık kese de örülmektcdir.
Yörük dokumalannda çok çeşitli motifler
kullanılmaktadır. Bunların yöresel adlan şöyle­
dir:
1. Koç boynuzlu (balçıklı)
2. Göbekli
3. Parmaklı (merdiven)
4. Eli belinde
5. Göllû veya Türkmen Gülü
6. Toplu
7. Kırk budak
Koç boynuzu moıifî kilim ve zililerdc çok
miktarda kullanılmaktadır. Bazan dokumanın
ana motiHni teşkil eder. bazan da küçük ara
motif olarak yer alır.
Parmaklı ya da merdiven motifi, kilimlerde
çok kullanılır. Özellikle kenar bordürlcrini or­
ta motiflerden ayırmak için. ya da ortadaki mo­
tiflerin konturu olarak yer alır.
Eli belinde motifi bütün kilim, cicim, zili ve
sumaklarda bulunur. Özellikle Sivrihisar kilim­
lerinde çok görülür. Sivrihisar'da her evde bu­
lunan ve karadöşeme adıyla bilinen kilimlerin
iç dolgusunda ana motif olarak eli belinde mo­
tifleri işlidir.
Göl veya Türkmen Gülü motifi de kilim
ve cicimlerde yaygın bir şekilde kullanılmıştır.
Eskişehir-Sivrihisar çevrelerinde yaygının or­
tasında bulunan eşkenar dörtgen, altıgen veya
sekizgen
madalyona
'^öl motifi" veya
"Türkmen Gülü" denilmektedir. Seyrek mo­
tifli cicim tekniğinde ufak seccade olarak hâlâ
dokunmaktadır. Bazan sekizgen madalyonlu
zililer de görülmektedir.
Toplu örnek zililcrde kullanılmaktadır.
Uçları koç boynuzlu veya etrafi kancalı bir
eşkenar dörtgen içinde sekiz kollu yıldızın yer
aldığı motiftir. Yöredeki adı "toplu yanı^' UT(Desen l )
Kırk budak; kilim, cicim ve sumaklarda kul­
lanılan bir motiftir. Eşkenar dörtgen içinde
kanca, ya da kuşbaşı motiflerinden oluşmakta­
dır.
Yöre dokumalarında malzeme tamamen
yündür.Yörükler kendi koyunlanndan elde el­
likleri yünleri eğircrck iplik haline getirirler.
Eskileri tamamen kök boyadır.Yine Yörükler
çe.şitli bitkilerden elde ettikleri boyalarla yün­
leri boyarlar. Fakat 1882'de anilin ve alizerin
boyaların memleketimize gelmesinden sonra
yörede de suni boyalar kullanılmaya başlanmış­
tır. Cicimler beyaz zeminli, zililer kahverengi
veya siyah zeminli olmaktadır. Bütün dokuma­
larda, tüm Anadolu dokumalannda olduğu gibi
bir renk cümbüşü vardır. Kırmızı, yeşil, mavi,
san, beyaz, siyah, mor, turuncu renklere bun­
ların Ionian gayet uyumlu bir şekilde kullanıl­
maktadır.
HALI VE DÜZ DOKUMA VAYGIIv\R
Türkler. ya.şadıklan yüksek yaylalann soğu-
Suzan BAYRAKTAROĞLU
302
{»una. rüzganna karşı kendilerini koruyabilmek
ve yaşadıktan ^dırlarmı sıcak tutabilmek için
bir takım dokumalar yapmışlardv, Keza bu do­
kumaları yapmak için gerekli olan yünü de.
çevrelerinde çok bol bulunan koyunlardan elde
etmektedirler. Göçebe hayat tarzı ve sahip olduklan yün malzeme onları bu tip dokumalar
yapmaya sevketmiştir. Zira halt ve kilime ait en
eski buluntular, Orta Asya'da Türklerin yaşadtklan bölgelerde ortaya çıkmıştır.
Düğümlü halı dışında kalan havsız düz satıhiı bütün el dokuması yer yaygılarına "düz do­
kuma y<ı\'^" denilmektedir. Yurdumuzda kilim,
cicim, zili ve sumak, düz dokuma yaygılar ara­
sında cn tanınmış olanlarıdır.
Halı. kilim ve düz dokuma yaygılar üzerinde
araştırma yapan bilim adamları, dokuma tekni­
ği açısından kilimin halıdan daha önce bulun­
duğunu söylemektedirler. Sadece enine ve
boyuna ipliklerle oluşturulan kilim, diğer do­
kumaların cn basit türüdür. Bu enine ve boyu­
na ipler arasına, başka bir iple ilmeler
(düğümler) atmakla halı elde edilmiştir.
IIAU
Halı sanatı üzerinde yapılan araştırmalar
göstermiştir ki, halı Ona Asya'da Türklerin ya­
şadığı bölgelerde ortaya çıkmıştır. Ve tarihi ta­
mamen Türklerin tarihine bağlı olarak
gelişmiştir. Asya'dan yapılan göçlerle Ön As­
ya'ya kadar yayılmıştır.
Bilindiği gibi zamanımızda tarihi bilinen cn
eski halı Sibirya'da Pa/tnk Kurganlarından 5
incisinde bulunan ve M.Ö. 5 nci yüzyıla tarihlendirilcn halıdır. Türk düğümü ile yapılan bu
halı, bugün Leningrad Hermitage Müzcsi'ndc
bulunmaktadır.
Bundan sonra bilinen en eski halılar doğu
Türkistan'da bulunmuşlardır. M.Ö. 3-4 yüzyıl­
lar ile M.S. 5-6 ncı yüzyıllara tarihlcndirilcn bu
halılar tek argaçlar üzerine düğümleme tekniği
ile yapılmıştır.
Daba sonra B k i Kahirc'de (Fustat) bulu­
nan ve Abbasi dönemine tarihlcncn halılar yer
almaktadır. Yine Fu.stat'ta bulunan kûfî yazı
bordûria halı ise 12 nci yüzyıla Fatımilcre ait
olup, tek argaçlar üzerine düğümleme tcknigindedir.
Bu örneklerden sonra 13 ncü yüzyıla kadar
bir boşluk vardır. Anadolu Selçuklularına ait
halıların bulunmasıyla da, düğümlü halılarda
düzenli ve sürekli bir gelişme başlamış bulun­
maktadır. 16 ncı yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu z a m a n ı n d a çok g ü z e l
halılar
dokunmuştur.
KİLİM
Sadece atkı ve ç«)zgü iplerinden m e y d a n a
gelen, döşeme, divan, .sedir gibi yerlere serilen,
genellikle desenlerle ve renklerle süslü, h a v s ı /
dokumadır.
Şekil
olarak
Türkçe
kökenli olan
kilim
kelimesi, 13 ncü yüzyıldan bu yana T ü r k ç c U e
konuşulmakladır. Farsç;t'da "f;ilim-f;elim" U k laynacada "kyiym", Polonya
.Bulgarca
dilinde
vc Sırpça'da "kilim",
•kilim"
Rumence'de
cMV/f •' olarak g ö r ü l m e k l e d i r
ihlıyaç
Bif
kilimleri
maddesi
tarihlcndirmck
olarak
çok
dokunan
güçtür.Tarıhlc-
dokuma lekniklcrine, i ş l e n e n
sembolik desenlere ve bir de kullanılan boya­
nın kalitesine göre yapabiliriz. Bir k u l l a n m a
aracı olarak dokunan kilimler, gerek y a y g ı ,
gerek eşya örtülmesinde, genellikle e s k i m e d e n
anlamazlar. Bu bakımdan «rkcn ö r n e k l e r b u l ­
mak olanaksızdır, denebilir. A y r ı c a k i l i m l e r
rutubetten çok çabuk etkilenip ç ü r ü d ü ğ ü i ç i n ,
ancak kurak iklimli yerlerde uzun s ü r e k a l a ­
bilirler.
meyi
ancak
Orta Asya'da A l l a y d a ğ l a r ı n d a k i
lialpınar. (Acar). Bclkıs. -Kilim. (.icım. /ili. Sumak. 1 ürk Dü/. Dokuma Yaygıları. İManbu) İVS2. .s.4«>.
Pa/ırık
ESKİŞEHİR V E ÇEVRESİ HAU-KİLİM V E D Ü Z DOKUMA YAYGILARI
Kurganlarından 5 incisinde, bilinen en eski halı
ile birlikte keçe yaygılar ve düz dokuma parça­
ları bulunmuştur. Bunlar Türklere ait dokuma
parçalandır. Fakat Anadolu'da Türklerden ön­
ce de dokumaalığm varlığmı kanıtlayan bulun­
tular v a r d ı r . Ö r n e ğ i n James M e l i c a r t
tarafından Truva Kral Mezarlarında bulunan ve
kraliçenin yatak örtüsü olduğu bildirilen kilim
parçası, M.Ö. 2300'e tarihlendirilmektedir'^.
Yine J. Melleart tarafından yapılan kazılar­
da Çatalhöyük'de neolitik devre ait dokuma
parçalan bulunmuştur. Aynı zamanda da du\'arlarda kilim desenlerinin resmedildiği görül­
müştür .
Anadolu'da köklü bir dokumacılık sanatı
olduğunu kanıtlayan bazı kirmanlar bulunmuş­
tur. Bunlardan 1957 yılında Tokat İlinin Erbaa
İlçesinde bulunan tunç devrine ait kirman ile.
Alacahöyük'de çıkan ve M.Ö. 300Ü-2Ü(X) yılla­
rına ait gümüş kirmanlardan sözedilmektcdir^.
Anadolu'da larihlcndirilcbilcn cn eski kilim
16. Y.Y. ait olan Osmanlı Saray Kilimidir. Bu
örnekler Konya Mevlana Mü/esindedir. 16-17
nci yüzyıla ait örnekler de İstanbul Vakıflar
Kilim Müzesindedir.
Kilimler, deseni meydana getiren değişik
renkli atkı ipliklerinin durumlarına göre bir
kaç tipe ayrılır.
l . İlikli Kilimler.
1 İliksiz dikey çi/gi olmayan kilimler.
3. Eğri atkılı kilim dokuması,
4. Normal atkılar arasına ek atkı sıkıştınlması,
Anadolu'da en yaygın kilim türü ilikli kilim­
dir. Kilimler çözgü iplikleri üzerinde deseni ve­
ren renkli ipliklerin bir alttan, bir üstten
4
h
çözgüleri örtecek şekilde gidip gelmesiyle olu­
şurlar. Her iplik kendi desen alanı içerisinde
gidip gelir. BtWlccc yanyana geten desenler arasmda küçük aralıklar oluşur, bunlara ilik de­
nir. Böyle kilimlere de ilikli kilim denir. Bu tür
kilimlerde, istenirse bu ilikler çeşitli meıodlarla
yok edilirler. Bu meiodlar şunlardır:
1. Çift kenetlenme ile iliklerin yok edilmesi,
2. Atkıların aynı çözgüden dönmesi ile ilik­
lerin yok edilmesi.
3. Sarma kontur ile iliklerin yok edilmesi,
4. Eğri atkılı kontur ile iliklerin yok edilme­
si,
CİCİM
Kilimlcrdcki vc düz aıkı yüzlü dokumalardaki atkı vc Ç()zgü ipliklerinden başka, renkli
desen ipliklerinin de kullanılmasından meyda­
na gelen bir dokuma türüdür.
Düz zeminler üzerine ince çizgiler halinde
sarma gibi yapıldığından, çoğunlukla, kilim do­
kumasından sonra iğne ile yapılmus olarak bi­
linmektedir. Halbuki normal dokuma sırasında
renkli ipliklerin desene göre. çözgülcr üzerinde
dolanmasıyla elde edilmektedir.
Cicim dokumalarda çoğunlukla çapraz vc
dikey çizgiler kullanılır. Enine çizgilerden ka­
çınılır. Tezgahın ön kısmı, vaygmın ıcrsi olur.
Yani tezgahın arka tarafı, yaygının düz yüzü­
dür. Genellikle tezgahın önünde vc arkasında
birer kişi durur. Çözgülcr arasına, aynı kalın­
lıkta atkılar atılıp sıkıştınlır. Sonra desenin du­
rumuna göre uzunca ele alınan renkli iplik
dokumanın arkasından öne alınıp, bir çifı çözgüyü atladıktan sonra. lekrar arkaya geçirilerek
orada serbest bırakılır. Öteki motif için de aynı
işlem uygulanır. Yaygının tüm eni boyunca aynı
işlemle desenler verilip ipler arkaya bırakıldık-
Dunıl. Yu.suf. -Yıiruk Kilimlen '. .Nkbank Y.-ıyını. İM.ınhul Viy.
(Hİnul.
303
s. 12.
Macıdc. Türk I l;ılı vc Kılımlcrınüo Scmholık Kus ;jckıllcrı. -. Zi»
Durul. Yusuf. "Yörok Kılımlen". .Akbank Yayını. İM.tnbul. I'IT'.
S.IO
Suzan BAYRAKTAROĞLU
304
tan sonra gene bir sıra atkı atılıp, sıkıştırılır.
Sık motifli ve seyrek motifli ddmier vardır.
SEYREK MOTİFLİ CİCİNfLER: İnce hafif,
yaygılardır. Bu yüzden ocak perdesi kapı, divan,
sofra örtüleri, perde gibi işlerde kullanılır.
Bkişehir-Sivriiıisar civarında beyaz zemin
üzerine "Gölla " denilen, ortada ufak eşkenar
' dörtgen madalyonlu ufak seccade boyunda yay­
gılar bu teknikle yapılmaktadır.
Daha kalın yaygılann ekle edilmesi için de
atkı yüzlü seyrek motifli dcimier vardır. Bun­
larda atkı iplikleri daha bol bırakılarak çözgüler gizlenmektedir. Heybe, çuval, torba gibi
kalın olması gereken eşyalar bu teknikle do­
kunmaktadır.
SIK MOTİFLİ CİCİM: Yeryaygılan, heybe,
çuval, hurç, yastık, minder gibi eşyalar bu tek­
nikle dokunur. Deseni veren renkli iplikler sık
sık kullanıldığı için yani motifler birbirine çok
yakın dokundukları için daha dayanıklıdırlar.
Bu yüzden zili dokumalarla karıştırılır. Atkı
yüzlü sık motifli cidmler dc vardır.
ZİLİ
Cicimlerde olduğu gibi, atkı ve çözgü iplik­
lerinden, başka, deseni veren renkli iplikler bu­
lunmaktadır. Sık motifli cidmlere benzemekte
biriikte teknik olarak tamamen ayrıdır. Deseni
veren renkli iplikler cicimlerde, desenlerin
koniuriannı meydana getirmek için yukarıya
doğru sarılarak devam eder. Zililcrdc ise atlamalaria motiflerin içini doldurur.
2:iiilerde. desen iplikteri, 0zgülerin üzerin­
den üç veya beş üsltcn. bir alttan geçerek kendi
alanlarında boydan boya giderler ve 2-1, 3-1,
5-1 atlamalarla tüm zemin doldurulmuş olur.
Bu arada (^7.gü çiftleri bozulmuş olur. Bu at­
lamalarla bir sıra dokunduktan sonra üzerin­
den iki sıra atkı geçirilerek sıkıca ba.stırılır,
ikind sıra, yine atlamalarla boydan boya dol­
durulur. Dikey fconturlarda, üst sıraya dönüş
yapan desen ipliği tek çözgüyü atladığı için çöz­
gü çiftleri bozulmaktadır. Bu durumda da çö­
züleceği için araya iki .sıra atkı atılır.
Zililerde daha çt>k enine ve boyuna çizgiler
dokunur. Atlamaların kaydırılması ile çapraz
çizgiler dc dokunabilir.
Dokuma tekniği elverişli olmadığı için, da­
ha çok arkaik desenler denilen, Orta Asya'dan
çok az değişerek gekligi tahmin edilen sekizgen
•Türkmen Gülü" desenleri ve 14-15 nci yüzyıl
Tîmuriu minyatürlerinde görülen iç içe zigzag
desenleri yer alır . Eskişehir civarındaki zili
dokumalarının çoğunluğunda bu desenler gö­
rülmüştür.
Düz zili, çapraz zili, seyrek zili, damalı zili,
konturiu zili, zili-verne gibi çeşitleri vardır.
SUNUK
Cicim ve zililcrdc olduğu gibi atkı ve çözgü
iplerinin yanında deseni veren renkli iplikler
bulunmaktadır. Desen iplikleri çözgü çiftlerine
sanlarak desen verilmektedir. Bir sıra böyle sanldıktan sonra üstüne atkı atılarak sıkıştırılır.
Bazı sumaklarda atkı atılmaz. Dokuma, cicim
ve zililerde olduğu gibi yaygının tersinden ya­
pılır.
Sumak kelimesi çözgülerin atkılara sarılma­
sı tekniğindeki yaygıların dokunduğu güney
Kaflcasya'daki kasabalardan birinin adı olarak
kabul edilmektedir . Büyük yer yaygısı olarak
pek yapılmazlar. Daha çok çuval ve bebek be­
şiği olarak dokunurlar.
Bir çok çeşitleri vardır. 1- atkılı ve atkısız
düz sumaklar, 2- atkılı.ve atkısız bahk sırtı su­
maklar. Bunlarda desen iplikleri her sırada ters
yönde çözgü çiftlerine sarılırlar. Böylece balık
sırtı bir görüntü elde edilir. Aralarına atkı aiıl-
7
Ralpınar (Acar). Hcikıs. • Kilim. Cicim. Zili. Sumak Düz Dokuma Yavgılan". İ.sl;mhul. 1W2 S.6I.
8
Balpınar (Acar). Bcikıs. •Kilim. Cicim. Zili. Sumak. Düz Dokuma Yavgılan ". Ulanbul. 1982. s.69.
ESKİŞEHİR V E ÇEVRESİ H A L I - K I L I M V E D Ü Z DOKUMA YAYGILARI
mayan, atkıstz balık sırtı sumak dokuması var­
dır. 3- Ters Sumak Dokuması, desen iplikleri
içten dışa doğru özgüleri sararak dolanır. Böy­
lece dokumanın yüzünde daha kısa kaban klıklar meydana gelir. 4- Çapraz alternatif sumak
dokuması, ters sumak dokumanın her sırada bi­
rer çözgü çifti kayarak dokunmuş şeklidir. Yani
birinci sırada çözgü çiftlerinin arkadan gelip öne doğru ters bir şekilde sarıldıktan sonra 2 nci
sırada birer çözgü kayarak aynı şekilde çözgülere sarılır. Bu grubun da atkılı ve atkısız olanlan vardır. Yaygı, çuval ve heybelerde bu teknik
kullanıhr.
I- I L Cinsiî Hnu
Yöresi: Eskişehir Yörük
Tarihi: 18. Y.Y. sonu-19. Y.Y. başı
Bulunduğu Yen Eskişehir, Mihalıççık İlçe­
si, Çalçı Köyü Camii
Ötçûkri: Boy. 190 cm. En: 160 cm.
Teknik: Türk düğümü 1 dm" de 40x28=
1120 düğüm.
Malzeme: Yün
San zemin üzerine verev eksenler halinde
işlenmiş küçük basamaklı eşkenar dörtgenler,
tüm iç dolguyu kaplar. Küçük çiçek görünü­
münde olan bu motifler 1 mavi -2 kırmızı olarak sırayla işlenmiştir. Bordur tek sıra olup,
birbirine zincir gibi bağlanan eşkenar dört­
genlerden oluşmaktadır.
Çö7gû ipi, krem renkli, atkı ipi kırmızı
renklidir. Ortası ve kenarları yırtıktır.
2- II. Cinsi: Halı
Yöresi: Eskişehir Yörük
Tarihi: 18. Y.Y. sonu 19. Y.Y. başı
Bulunduğu Yen Bkişehir Mihalıççık İlçe­
si. Çalçı Köyü Camii.
Ölçüleri: Boy: 205 cm. En: 130 cm.
Teknik: Türk Düğümü; 1 dm" de 20x26=
520 düğüm
Maizenne: Yün
Kırmızı zemin üzerine 1 mavi -2 san ola­
rak sırayla verev eksenler şeklinde küçük baF.19
305
samakh eşkenar dörtgenler işlenmiştir. Bir sı­
ra kalın bordürde san zemin üzerine mavi ve
kırmızı renklerde çiçekler yer alır. 2gzag
şeklinde iki ince bordûr bulunur.
3- H. Cinsi: Halı
Yöresi: Karakeçili Yörük
Tarihi: 18. Y . Y . -19. Y.Y.
Bulunduğu Yen Eskişehir Seyitgazi İlçesi
Numanoluk Köyü Camii.
Ölçüleri: Boy: 160 cm. En: 148 cm.
Teknik: Türk düğümü, 1 dm^ de 30*20»
600 düğüm
Malzeme: yün
Oldukça harap olan halının yansı yoktur.
Petrol yeşili zemin üzerinde, kancalardan olu­
şan baklavalar iç içe gelecek şekilde işlenmiş­
tir. Aralarda lacivert ve beyaz renkli, içlerinde
çeşitli geometrik motifler bulunan dikdört­
genler yer alır. İnce, beyaz renkli zigzag ve
meandır motifli bordfirier arasında kalın, ana
bordür bulunur. Üzerinde iri, altıgen kariuş1ar işlidir. Bunlar, beyaz, turuncu, koyu mavi,
petrol yeşili rengindedirier.
Boşluklarda 8 kollu \ildizlar ve koç boy­
nuzlan v.s. işlidir.
4. H- Cinsi: Hah
Yöresi: İran
Tarihi: 18-19. Y.Y.
Bulunduğu Yen Eskişehir Sancakaya İlçe­
si Mihalgazi (Gümcic) Köyü Canii.
Ölçüleri: Boy: 240 cm. En. 139 cm.
Teknik: İran düğümü (tek ılüğüm) 1 dm^
de 25x30= 750 düğüm
Malzeme: Yün
Mavi zemin ü/crinde üç adet birbirine
bağlı, beyaz eşkenar dörtgen madalyon bulu­
nur. İçi geometrik dolguludur. Zemin boşlu­
ğunda çok girift stilize balık ve ku.şlar (tavus
kuşu) işlidir. Başka hayvanlar da yardır. 5 sıra
san. kırmızı, mavi renkli ince bitkisel bordür
yer alır.
5-11- C î n v i ; Halı
Yöresi: Hayat Ağaçlı. Ball Anadolu.
306
Suzan BAYRAKTAROĞLU
Tarihi: 19. Y.Y.
Bulunduğu Yen Bicişchir Sancakaya İlçe­
si Mihalgazi (Gümele) Köyü Camii.
Ölçüleri: Boy: 192 cm En: 139 cm.
Teknik: Türk düğümü 1 dm^ de 28x28=
784 düğüm.
Malzeme: Yün
Kırmızı zeminli bir mihrap nişi üzerinde,
bir vazodan çıkar şekilde hayat ağaa motifi
işlenmiştir. Mihrap köşelikleri geometriktir.
İnce bordürler bitki.scldir.
1- K Cinsi: Kilim
Yöresi: Sivrihisar
Tarihi:
Bulunduğu Yen Vakıflar Genel Müd. De­
posu
Geldiği Yen Sivrihisar
Ölçüleri: Boy: 195 cm. En: 124 cm.
Teknik: İlikli Kilim
Malzeme: Yün
Yeşil renkli, tepeliği baklava gibi, kenarla­
rı tarak motifli bir mihrap nişi vardır. Turun­
cu ve beyaz zeminli iki kalın bordürde karşı­
lıklı kanca ve çift kuşlar işlidir. Mavi,
kahverengi, bordo renkler kullanılmıştır.
2-K Cinsi: Kilim
Yftre.si: Sivrihisar
Tarihi:
Bulunduğu Yen Vakıflar Genel Müd. De­
posu
Geldiği Yen Sivrihisar
Ölçüleri: Boy: 140 cm. En: 91 cm.
Teknik: İlikli Kilim, sarma kontur.
Malzeme: Yün
Beyaz zemin üzerine üç sıra merdiven mo­
tifli dikdörtgenler sıralıdır. Ortadakiler mih­
raplıdır. Mukabele merdivenli kilimdir.
3-K Cînsi: Kilim
Yöresi: Sivrihisar
Tarihi: 19. Y Y
Bulunduğu Yer Vakıllar Gen. Müd. De
pusu
r.eldifii Yen Sivrihisar
Ölçüleri: Boy: 147 cm En: 1Ü5 cm.
Teknik: İlikli Kilim, sarma kontur
Malzeme: Yün
Bordo, mavi bordo, yeşil renkli, kancalı iç
içe mihraplar görülür. Bordürler koç boynuzu
motiflidir.
4-K- Cinsi: Kilim
Yöresi: Sivrihisar
Tarihi:
Bulunduğu Yen V.G. Müd. Deposu
Geldiği Yen Sivrihisar
Ölçüleri: Boy: 177 cm En: 121 cm.
Teknik: İlikli Kilim, sarma kontur
Malzeme: Yün
Beyaz zemin üzerine mavi. kırmızı, yeşil,
kahverengi, kancalı iç içe sivri kemer formun­
da mihrap nişleri vardır. Bordur iarakU ve si­
yah üzerine çift kuş notiflidir.
5.K Cinsi: Kilim
Yöresi: Eskişehir
Tarihi:
Bulunduğu Yen Seyitgazi Bardakçı Kövü
Cami
Geldiği Yen
Ölçüleri: Boy: 170 cm. En: 136 cm.
Teknik: İlikli Kilim
Malzeme: Yün
Üzeri geometrik desenlerle dolu. yc^il ze­
minli bir mihrap nişi vardır. Birbirinden tarak
motifleriyle ayrılmış iki sıra bordürü bulunur.
ESKİŞEHİR V E ÇEVRESİ HALI-KİLİM V E D Ü Z DOKUMA YAYGILARI
6- K Cinsi: Kilim
Yöresi: Sivrihisar
Bulunduğu Yen V.G. Müd. Deposu
Geldiği Yen Eskişehir Merkez Ak Camii
Ölçülen: Boy: 281 cm En: 151 cm
Teknik: İlikli Kilim
Malzeme: Yün
Eli belinde motifleri verev eksenler üze­
rinde yerleşerek bütün iç dolguyu kaplamak­
tadır.
7- K Cinsi: Kilim
Yöresi: Sivrihi.sar
Bulunduğu Yer V.G. Müd. Deposu
Geldiği Yen Eskişehir Merkez Ak Camii
Ölçüleri: Boy: ?50 cm. En; 80 cm.
Teknik: İlikli Kilim
Malzeme: Yün
İki şak olarak dokunmuş olmasına rağ­
men, tek şakı yoktur. Ortada mavi zemin üze­
rinde yarım altıgen motifler bulunmaktadır.
Bunlar tam olarak düşünüldüğünde -Türkmen
Gülü" veya "Göl" moiifi olduğu anlaşılmak­
tadır. İç dolgunun iki ucunda iri stilize karan­
fil motifleri işlidir.
8- K Cinsi: Kilim
Yöresi: Sivrihi.sar
Bulunduğu Yer V.G. Müd. Deposu
Geldiği Yer Eskişehir Merkez Ak Camii
Ölçüleri: Boy: 7A\ cm. En: 161 cm.
Teknik: İlikli Kilim
Malzeme: Yün
Tek parça olarak dokunmuştur. İç dolguda
enine 7 sıra bordo, mavi ve yeşil renklerde
çiftli kanat moıiflcri yer almaktadır. Kısa ke­
narlarda da eli belinde mıniflcri bulunmakta­
dır.
l-C Cinsi: Cicim
Yöresi: Seyitgazi çevresi
Ölçüleri: Boy: 304 cm. En: 235 cm.
Teknik: Cicim
Malzeme: Yün
Doğal kahverengi zemin üzerine beyaz, san, turuncu renklerde iç içe baklavalar işlen­
miştir.
2- C Cinsi: Cicim
Yöresi; Orta Ajıadolu
Tarih:
Bulunduğu Yen Seyitgazi Yanm Ağa Köyü
Camii
Geldiği Yen
Ölçüleri:
Teknik: Cicim
Malzeme: Yün
Beyaz konturlu bir biri üstüne gelen mih­
raplar bulunmaktadır. Bunların içinde san,
kırmızı, mavi renklerde iç içe baklavalar yer
almaktadır. (Desen 2)
3- C Cinsi; Cicim
Yöresi: Seyitgazi Çevresi
Tarihi: 20. Y.Y. başlan
Bulunduğu Yen Seyitgazi İlçesi Sarayören
Köyünde özel şahsa ait
Ölçüleri:
Teknik: Cicim
Malzeme: Yün
İki şaktır. Enine şeritler halinde geometrik
desenler işlenmiştir. Krem ve bordo renkler
kullanılmıştır.
l-Z Cinsi: Zili
Tarihi:
Yöresi: Eskişehir, Sivrihisar Çevresi
Bulunduğu Yen Eskişehir Seyitgazi Bar­
Tarihi:
dakçı Köyü Camii
Geldiği Yer
307
Bulunduğu Yer Mihalıççık Çalç Köyü Ca­
mii
Sazan
308
BAYRAKTAROĞLU
Geldiği Yen
Ölçülen Boy: İSO cm En: 120 cm
TeioıiİB Sık desenli çapraz zili
Maizeme: Yün
Kahverengi doğal yün Özerine bir baklava
içerisinde 8 kollu yıldız motifleri işlidir. Boş­
luklar beyaz renkli olup, bütün yıldızlar kırmı­
zı, baklava içinde kalan boşluklar sandır. K»
narlarda ince bordürler yer alır.
2-Z Cinsi: Zili
YdKsi: Eskiîjfhir Çevresi
Bulundııjiıı Yen
Eskişehir, Mihalıççık
Çalcı Köyü Cami
Tarihi:
Geldiği Yen
Ölçülen Boy: 240 cm. En:160 cm.
Teknik: Çapraz 2:ili, bordür dcim.
Malzeme: Yün
Beyaz zeminli yün bez dokuma üzerine zili
teknikli baklava içinde 8 kollu yıldızlar işlidir.
Desenler kırmızı ve mavi, boşluklar kahveren­
gidir. Baklavaların ucu koç boynuzludur.
3-Z Cinsi: Zili
Yöresi: Eskişehir, Sivrihisar Civan
Tarihh
Bulunduğu Yen Vakıflar Genel Müdüdüğü Deposu
Geldiği Yen Sivrihisar
Ölçülen Boy: 149 cm En: 106 cm.
Teknik: Çapraz Zili
Malzeme: Yün
Beyaz zemin üzerine kırmızı, mor, yeşil,
mavi renklerde, içlerinde 8 kollu yıldızlann iş­
lendiği, uçlan eli belinde motifleriyle sonuçla­
nan eşkenar dörtgenler dokunmuştur.
4-Z Cinsi: Zili
Yöresi: Eskişehir, Konya Civan
Tarih:
B a i n o d ı ^ Yen Vakıflar Genel Müdürlü­
ğü Hah Deposu
Geldiği Yen Eskişehir, İnönü Bucağı, Şeyh
Kuddisi Camii (Alçengel Camii)
Ölçülen Boy 262 cm. En: 170 cm.
Teknik: Zili Teknik, bordür zili
Malzeme: Zemin Kıl, desenler yün
Kahverengi kıl, düz bez dokuma üzerine
kırmızı, yeşil, mavi, beyaz, bordo ve san renk­
lerde u^an çengelli baklava motifleri işlidir.
Yine zili teknikli baklava motifli bir sıra bordflrü bulunmaktadır. (Desen 3)
5-Z Cinsi: Zili
Yöresi: Eskişehir Çevresi
Tarihi:
Bulunduğu Yen Vakıflar Genel Müdürlü­
ğü Deposu
Geldiği Yen Eskişehir Seyitgazi Seyit Bat­
tal Gazi Külliyesi Camii
Ölçüleri: Boy: 94 cm. En: 66 cm.
Teknik: Zili
Malzeme: Yün
Çuval veya yastık olarak iki yüzlü dokun­
muştur. Bir yüzü düz kilim, diğer yüzü zili
desenlidir. Bordo zemin üzerine verev eksen­
ler halinde eşkenar dörtgenler içerisinde 8
kollu yıldızlar işlenmiştir.
1-S Cinsi: Sumak
Yöresi: Eskişehir
Tarihi:
Bulunduğu Yen V.G.M. Deposu
Geldiği Yen Eskişehir Seyitgazi Seyid Bat­
tal Gazi KüU. Camii
Ölçüleri: B<^ 125 cm. En: 120 cm.
Teknik: Sumak
ESKİŞEHİR V E ÇEVRESİ HALI-KİLİM V E D Ü Z DOKUMA YAYGILARI
Malzeme: Yün
Turuncu, kahverengi ve kırmızı yatay bant­
lar arasında iki sıra sumak teknikli desenler
işlidir. İki sırada üçerden altı adet altıgen içe­
risinde uçlan kançalı basamaklı geometrik
motifler yer almaktadır.
2-S Cinsi: Sumak
Yöresi: Eskişehir
Tarihi:
Bulunduğu Yen Vakıflar Genel Mûdarlüğa Deposu
Geldiği Yen Eskişehir Seyitgazi Seyid Battalgazi KûlL Camii
Ölçüleri: Boy: 113 cm. En: 80 cm.
Teknik: Sumak
Malzeme: Yün
Turuncu ve mavi yatay bantlar arasında 4
sıra sumak teknikli desenler işlidir. Küçük kü­
çük uçlan düğümlü deforme eşkenar dörtgen­
lere benzer geometrik motifler sıralanmıştır.
yS Cinsi: Sumak
YOresi: Seyitgazi
Tarihi:
Bulunduğu Yen V.G.M. Deposu
Geldiği Yer: Seyitgazi, Seyit Battal Gazi
Küll. Camii
Öiçeleri: Boy: 141 cm. En: 127 cm.
Teknik: Sumak
Malzeme: Yün
Kırmızı, mavi, mor, turuncu, enine bandlar
arasında iki sıra kalın sumak teknikli desenler
işlidir. Bunlar ceviz yeşili renginde geometrik
ve koç boynuzu motiflidirler.
DEĞERLENDİRME
Eskişehir çevresinde rastlanılan halılann
bir kısmı Karakeçili yörüklcrinc aittir. Bunlar
309
canh renkleri ve geometrik desenleriyle, Türk­
lerin Orta Asya'dan getirdikleri geleneği sür­
dürmektedirler. İç içe geçen çengelli sıralardan
oluşan ve "çengelli nakq ' denilen motif en çok
kullandıklan motiftir.
Karakeçililerin halılannda gOrülen kırmızı,
lacivert ve gri mavi renkler, Çanakkale yöre­
sinde dokunan halılarda da görülmektedir.
Geometrik desenlerin, bu renklerle birlikle
kullanılması, her iki yöre halılan arasında bir
paralellik oluşturmaktadır.
Eskişehir ve civannda, değişik boy ve oy­
maklar tarafından çok çeşitli dec^nierde kilim,
cicim, zili ve sumak dokumalan yapılmaktadır.
Bunlan dokuyan boy ve oymaklar Anadolu'­
nun çeşitli bölgelerine dağılmış olduktan i çin, Eskişehir ve çevresinde dokunan desenleri
Anadolu'nun bir çok yöresinde, örneğin Af­
yon, Kütahya, Konya, Aydın yörelerinde de
görmek mümkündür.
"Mukabele merdivenli" denilen kilimler
Sivrihisar'ın Holanta Köyünde yaşayan ve kök­
leri Selçuklulara dayanan gruplar tarafmdan
dokunmaktadır.
"Eli belinde" motifli kilimler, Sivrihisar
çevresinde dokunmaktadır. Kütahya civannda
da bu tip kilimler görülmektedir. Eli belinde
motifl, başlangıçta tek parça halinde olup,
sonradan zamanla iki parça halinde dokunma­
ya başlanmıştır. Belirli desenin verev eksenler
halinde sürekli sıralanması şeklinde uygulanan
bu motifli kilimlerin tarihi 19 yy. dan erkene
gitmektedir.
İç içe veya üst üste mihraplı kilimler ve
cicimler Sivrihisar'da dokunmaktadır. Konya
ve Niğde civannda da bu tip cicimlerin yapıl­
dığı görülmektedir.
Yan yana üçer eşkenar dörtgen motifli ki­
limler, Sivrihisar'da ve Anadolu'nun pek çok
yöresinde dokunmaktadır. Gaziantep-Halcp
bölgesindeki boylar tarafından tüm Anadolu'­
ya yayılmıştır.
YAYGILARI
<5>
Desen: 1
O
V
V
Suzan BAYRAKTAROĞLU
312
OOOOOO
000000
«
"1
uııııttıttttıı^tH
Desen:2
'•mm
2 2//fl/ı
3. S.Hah
5.5. //fl/i
6.1. Kilim
7.1 Kilim
I
^
4
A
.. -
&5 Kilim
J —
9.4. Kilim
•M* ^ «rr
E
117. Kilim
13.8. Kilim
75- J Cicim
14.2. Cicim
18.2.ZİIİ
20.4. Zili
21.5. Zili
22.1.Sumak
Download

View/Open