HASAN ARSLAN
NİYAZİ CAN
BURHANETTİN DÖNMEZ
HAKAN GÜLVEREN
HALİL IŞIK
MEHMET DURDU KARSLI
KEZBAN KURAN
SALİH PAŞA MEMİŞOĞLU
NİLÜFER ÖZABACI
MUSTAFA SARITAŞ
BİROL YİĞİT
CEMİL YÜCEL
11. BASKI
Editörler: Prof. Dr. Mehmet ŞİSMAN - Prof. Dr. Selahattin TURAN
SINIF YÖNETİMİ
ISBN 978-975-8792-23-8
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Ocak 2008, Ankara
11. Baskı: Ağustos 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Gamze Dumlupınar
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Yorum Basın Yayın San. Ltd.Şti.
İvedik Organize Sanayi Bölgesi Matbaacılar Sitesi
35. Cadde No : 36 - 38 06370
Yenimahalle /ANKARA
(312 395 21 12)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No :13651
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
Okullardaki eğitim, öğretim ve öğrenme etkinlikleri, büyük ölçüde sınıf denilen
ortamlarda gerçekleşir. Sınıf, özel olarak düzenlenmiş, öğrencilerin topluca öğrenme
etkinliklerine katıldıkları mekânları ifade eder. Her öğretmen, görevlerinin önemli bir
kısmını, diğer öğretmenlerden soyutlanmış olarak tek başına sınıf denilen ortamlarda icra
etmeye çalışır. Öğretmen açısından sınıf, bir çalışma ortamı; öğrenci açısından ise, bir
öğrenme ve yaşama alanıdır.
Sınıf yönetimi, sınıfta etkili bir eğitim ve öğrenme ortamının sağlanması ve
sürdürülmesi olarak görülebilir. Türkiye’de eğitim fakülteleri’nde 1990’lı yılların sonlarından
itibaren sınıf yönetimi adı altında bir ders yer almıştır. Her ne kadar bu kitabın içeriğinde
yer alan bazı konular, eğitimle ilgili diğer bazı derslerin içeriğiyle örtüşmekte ise de söz
konusu konular, bu derste daha ayrıntılı ele alınmıştır.
Okulların ikliminin, kültürünün, öğretmen ve öğrencilerin özelliklerinin birbirinden farklı
olması, her türlü okul ve sınıf ortamında geçerli, sınıf yönetimiyle ilgili genel ilke ve kurallar
belirlemeyi güçleştirmektedir. Bu kitabın amacı, öğretmen adaylarına etkili bir öğrenme için
gerekli sınıf ortamının düzenlenmesinde ve sürdürülmesinde hazır reçeteler üretmekten
çok üzerinde durulması gereken bazı konu ve değişkenlere dikkati çekmektir. Ayrıca,
öğretmenlerin görev yapacakları bölgeler, okul tür ve kademeleri de birbirinden farklı
olabileceğinden, bu kitapta söz konusu edilen konuların da bu çerçevede düşünülmesi ve
yorumlanması gerekir.
Kitapta, sınıf yönetimi dersinin tanımında yer alan konular, disiplinler arası bir
yaklaşımla ele alınarak açıklanmaya çalışılmıştır. Sınıf yönetiminde, eğitim bilimleriyle ilgili
gelişmelerde gözlendiği gibi öğretmenin yöneticilik rolünden çok liderlik rolüne vurgu
yapılmıştır. Geleneksel öğretmen ve öğrenci rollerinin hızla değiştiği günümüzde, okulların
ve sınıfların, öğretmen ve öğrenciler için daha çekici, yaşanabilir ortamlara, öğrenmenin
de zevkli bir uğraşa dönüştürülmesinde, yönet ve öğretmenlerin öğrenmeye liderlik etmesi
gereklidir.
Bu kitabın yazarları, öğretmen yetiştiren kurumlardaki mesleki deneyimlerini, alandaki
kuramsal bilgileriyle bütünleştirerek, konuları teorik tartışmalardan uzak bir biçimde
olabildiğince basit ve yalın bir dille, daha çok uygulama merkezli olarak sunmaya
çalışmışlardır.
Kitapta yer alan konuları, geleneksel sınıf yönetimi yaklaşımlarının dışında farklı bir
yaklaşımla sunan değerli yazarlara teşekkür ediyoruz. Kitabın, başta öğretmen adayları
olmak üzere, görevi eğitim ve öğreticilik olan her düzeydeki uygulamacıya yararlı olmasını
diliyoruz. Bu baskıdaki katkılarından dolayı fakültemiz araştırma görevlileri; N. Oyman, A.
Dönmez, E. Karadeniz, K. Çiftçi, M. Seçkin, T. Mutlu ve Ö. İzmirli ile kitabın dizgi ve
basımını gerçekleştiren Pegem Akademi çalışanlarına teşekkür ediyor, başta öğretmen ve
öğrenciler olmak üzere okuyuculardan gelecek katkılarla kusurlarının en aza
indirilebileceğini umuyoruz.
Editörler
Prof. Dr. Mehmet ŞİŞMAN
Prof. Dr. Selahattin TURAN
iii
Bu kitap,
daha güçlü bir Türkiye’nin ve daha insani bir
dünyanın liderleri olacağını ümit ettiğimiz
öğretmen adaylarına ithaf olunmuştur.
iv
BÖLÜMLER ve YAZARLARI
1. Bölüm: Sınıf Yönetiminin Temelleri
Prof. Dr. Selahattin Turan, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
2. Bölüm: Sınıf Yönetimi ve Disiplin Modelleri
Prof. Dr. Mehmet Şişman, YÖK Yürütme Kurulu
3. Bölüm: Sosyal Bir Sistem Olarak Sınıf
Prof. Dr. Burhanettin Dönmez, İnönü Üniversitesi
4. Bölüm: Öğrenme Ortamlarının Fiziksel Düzeni
Prof. Dr. Halil Işık, Yüzüncü Yıl Üniversitesi
5. Bölüm: Sınıfta Disiplin ve Öğrenci Davranışının Yönetimi
Yrd. Doç. Dr. Birol Yiğit, Trakya Üniversitesi
6. Bölüm: Sınıf Kurallarının Oluşturulması
Doç. Dr. Hasan Arslan, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
7. Bölüm: Sınıfta Öğrencilerin Motivasyonu
Prof. Dr. Cemil Yücel Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
Yrd. Doç. Dr. Hakan Gülveren, Uşak Üniversitesi
8. Bölüm: Sınıfta İletişim Süreci
Doç. Dr. Salih P. Memişoğlu, Abant İzzet Baysal Üniversitesi
9. Bölüm: Sınıfta Öğrenme Zamanının Yönetimi
Prof. Dr. Mehmet D. Karslı, Doğu Akdeniz Üniversitesi
10. Bölüm: Sınıfta Öğrenme-Öğretme Sürecinin Yönetimi
Yrd. Doç. Dr. Kezban Kuran, Mustafa Kemal Üniversitesi
11. Bölüm: Sınıfta Sorunlu ve Özel Öğrencilerin Yönetimi
Prof. Dr. Nilüfer Özabacı, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
12. Bölüm: Öğretmen-Veli Görüşmelerinin Yönetimi
Yrd. Doç. Dr. Mustafa Sarıtaş, Uludağ Üniversitesi
13. Bölüm: Sınıfta Bir Lider Olarak Öğretmen
Prof. Dr. Niyazi Can, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi
v
vi
İÇİNDEKİLER
Önsöz..............................................................................................................iii
İçindekiler .......................................................................................................vii
1. BÖLÜM
SINIF YÖNETİMİNİN TEMELLERİ
(ss. 1 - 19)
Sınıf Yönetimi ................................................................................................. 2
Okul ve Sınıf Yönetiminin Teorik Temelleri..................................................... 5
Okul Yönetimine İlişkin Bakış Açıları .............................................................. 6
İnsana İlişkin Bakış Açıları ve Sınıf Yönetimi................................................ 10
Hümanist Açıdan İnsan............................................................................ 10
Davranışçı Açıdan İnsan.......................................................................... 11
Psikanalitik Açıdan İnsan ......................................................................... 12
Etkileşimci Açıdan İnsan .......................................................................... 12
Bilişsel Açıdan İnsan................................................................................ 13
Bölümün Özeti............................................................................................... 15
Değerlendirme Soruları................................................................................. 17
2. BÖLÜM
SINIF YÖNETİMİ VE DİSİPLİN MODELLERİ
(ss. 21 – 43)
Rudolf Dreikurs Modeli (Sosyal Disiplin Modeli) ........................................... 22
William Glasser Modeli (Gerçeklik Terapisi Teorisi) ..................................... 24
Jacob S. Kounin Modeli (Dalga Etkisi).......................................................... 26
Frederic Skinner Modeli (Davranış Değiştirme Modeli) ................................ 28
Marlene Canter Modeli (Kendine Güvene Dayalı Disiplin) ........................... 29
Hiam Ginnot Modeli (Etkili İletişim Odaklı Model)......................................... 31
Lee Jones & Fred Jones Modeli (Sınıf Yönetimi Modeli).............................. 33
Fritz Redl ve William Wattenberg Modeli...................................................... 35
Thomas Gordon Modeli (Öğretmen Merkezli Model).................................... 36
Sınıf Yönetiminde Öğretmen Davranışı ........................................................ 37
Sınıfta Etkili Öğretmen Davranışları.............................................................. 38
Bölümün Özeti............................................................................................... 41
Değerlendirme Soruları................................................................................. 42
vii
3. BÖLÜM
SOSYAL BİR SİSTEM OLARAK SINIF
(ss. 45 – 59)
Sosyal Sistem Kavramı................................................................................. 46
Sosyal Sistem Olarak Okul ........................................................................... 46
Sosyal Sistem Olarak Sınıf ........................................................................... 47
Sınıfta Ekolojik Bir Yaklaşım .................................................................... 48
Sınıf Kültürü .................................................................................................. 50
Sınıf İklimi...................................................................................................... 50
Sınıfın Kültür ve İklimini Etkileyen Değişkenler............................................. 51
Öğretmen ................................................................................................. 51
Öğrenci..................................................................................................... 51
Arkadaş Grupları...................................................................................... 52
Okul Müdürleri.......................................................................................... 52
Aile ........................................................................................................... 52
Teknoloji................................................................................................... 53
Olumlu Sınıf İkliminin Sonuçları .................................................................... 53
Demokratik Bir Sınıf Ortamı ..................................................................... 53
Öğrenci Merkezli Öğrenme ...................................................................... 53
Eleştirel Düşünme.................................................................................... 53
Sorumluluk ............................................................................................... 54
Özgüven................................................................................................... 54
Bağlılık ..................................................................................................... 54
Bireyin Çok Yönlü Gelişimi....................................................................... 55
Bölümün Özeti............................................................................................... 55
Değerlendirme Soruları................................................................................. 58
4. BÖLÜM
ÖĞRENME ORTAMLARININ FİZİKSEL DÜZENİ
(ss. 61 – 76)
Okulun Fiziksel Düzeni ................................................................................. 62
Okulun Yeri .............................................................................................. 63
Okulun Büyüklüğü.................................................................................... 64
Küçük Okulların Yararları......................................................................... 64
Küçük Okulların Sınırlılıkları..................................................................... 64
Büyük Okulların Yararları......................................................................... 65
Büyük Okulların Sınırlılıkları..................................................................... 65
Okul Binasının Eğitimsel Özellikleri ......................................................... 65
Sınıfın Fiziksel Düzeni ............................................................................. 65
Sınıfın Fiziksel Değişkenleri.......................................................................... 66
Sınıfın Büyüklüğü..................................................................................... 66
Sınıfta Mobilya Kullanımı ......................................................................... 67
Sınıfta Işık ve Renk.................................................................................. 67
viii
Sınıfın Isıtılması ....................................................................................... 67
Akustik ve Gürültü.................................................................................... 68
Sınıfta Yerleşim Düzenleri ............................................................................ 68
Geleneksel Sınıf Yerleşim Düzeni ........................................................... 68
Bireyselleştirilmiş Sınıf Yerleşim Düzeni.................................................. 69
Tek Gruplu Yerleşim Düzeni .................................................................... 69
Çok Gruplu Yerleşim Düzeni.................................................................... 69
Bölümün Özeti............................................................................................... 69
Ek–1 Geleneksel Sınıf Yerleşim Düzeni ....................................................... 70
Ek–2 Bireysel Sınıf Yerleşim Düzeni ............................................................ 71
Ek–3 Tek Grup Yerleşim Düzeni................................................................... 72
Ek–4 Çoklu Grup Yerleşim Düzeni ............................................................... 73
Değerlendirme Soruları................................................................................. 75
5. BÖLÜM
SINIFTA DİSİPLİN VE ÖĞRENCİ DAVRANIŞININ YÖNETİMİ
(ss. 77 – 95)
Sınıfta Disiplin ve Önemi............................................................................... 78
Öğrenci Davranışlarını Etkileyen Etmenler................................................... 78
Sınıfta Öğrencilerin İstenmedik Davranışları ................................................ 79
Bireysel Davranışlar................................................................................. 79
Arkadaşlarına Dönük Davranışlar............................................................ 81
Öğretmene Dönük Davranışlar ................................................................ 83
Sınıf İçinde İstenmeyen Davranışların Nedenleri ......................................... 83
Müfredat ve Öğretme Stratejileri .............................................................. 84
Öğrencilerin Dersi Anlamada Güçlük Çekmeleri ..................................... 84
Öğretmen-Öğrenci İlişkilerinin Niteliği...................................................... 85
Öğrencinin Kendisi................................................................................... 85
Sınıfta Disiplin Sorunlarının Önlenmesi ........................................................ 85
Önleyici Disiplin Uygulamaları ................................................................. 86
İstenmeyen Davranışların Değiştirilmesi ................................................. 86
Öğrencilere Kendini Kontrol Etme Alışkanlığının Kazandırılması............ 87
Davranış Değiştirmede Ödül ve Cezanın Kullanımı ................................ 87
Disiplin Sorunlarına Karşı Öğretmenin Tutumu ....................................... 87
Sınıfta Disiplin Sağlamada Etkili Yaklaşımlar ............................................... 88
Sınıfın Örgütlenmesi ................................................................................ 88
Sınıfta İletişim .......................................................................................... 89
Derse Odaklaşmak .................................................................................. 89
Davranışların Planlanması....................................................................... 89
Model Olmak ............................................................................................ 90
Sözel Olmayan Mesajlar .......................................................................... 90
Denetleme................................................................................................ 90
Düşük Seviyeli Müdahale......................................................................... 91
ix
Etkisiz Disiplin Uygulamaları......................................................................... 91
Bölümün Özeti............................................................................................... 91
Değerlendirme Soruları................................................................................. 93
6. BÖLÜM
SINIF KURALLARININ OLUŞTURULMASI
(ss. 97 – 111)
Öğrenciler ve Kurallar ................................................................................... 98
Kural İhlalinde Öğretmenin Göstereceği Davranışlar ................................... 98
Öğrencilerin Sınıf Kurallarına Uyması İçin Gerekenler ................................. 99
Kuralların Pekiştirilmesi ve Öğrenci Davranışına Etkisi .............................. 101
Kuralların Öğrenciler Tarafından Kabul Edilmesi........................................ 101
Sınıf Kuralları ve Demokrasi ....................................................................... 102
Sınıf Kurallarında Bütünlük ......................................................................... 102
Sınıf Kurallarının Etkili Uygulanması .......................................................... 103
Sınıf Kurallarının Değerlendirilmesi ............................................................ 104
Öğrenciler Arası Sosyal İlişkilerin Geliştirilmesi.......................................... 106
Sınıfta Takım Çalışmasının Oluşturulması ................................................. 107
Bölümün Özeti............................................................................................. 108
Değerlendirme Soruları............................................................................... 110
7. BÖLÜM
SINIFTA ÖĞRENCİLERİN MOTİVASYONU
(ss. 113 – 131)
Motivasyon Kavramı ................................................................................... 114
Hazcılık .................................................................................................. 114
İçgüdü ve Bilinç Altı................................................................................ 115
Dürtü ve Pekiştireç................................................................................. 116
İçerik Teorileri.............................................................................................. 116
Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Teorisi................................................. 116
Alderfer’in ERG Teorisi .......................................................................... 117
Herzberg’in İki Faktör Teorisi ................................................................. 118
McClelland’ın Öğrenilmiş İhtiyaçlar Teorisi............................................ 119
Süreç Teorileri............................................................................................. 119
Vroom’un Beklenti Teorisi ...................................................................... 120
Adam’ın Eşitlik veya Adillik Teorisi ........................................................ 121
Locke’nin Hedef Belirleme Teorisi ......................................................... 122
Öğretimde Motivasyon ................................................................................ 122
Dışsal ve İçsel Motivasyon..................................................................... 123
Bölümün Özeti............................................................................................. 128
Değerlendirme Soruları............................................................................... 130
x
8. BÖLÜM
SINIFTA İLETİŞİM SÜRECİ
(ss. 133 – 146)
İletişim Türleri.............................................................................................. 134
İletişim Öğeleri ............................................................................................ 135
Sınıfta İletişim.............................................................................................. 136
İletişim Engelleri .......................................................................................... 138
Teknik Engeller ...................................................................................... 138
Dil Güçlükleri .......................................................................................... 139
Psikolojik Engeller.................................................................................. 139
Örgütsel Engeller ................................................................................... 139
Sınıfta İletişim Engelleri .............................................................................. 139
Grup Etkileşimi ............................................................................................ 140
Sınıfta Grup Etkileşimi ................................................................................ 140
Öğretmen-Öğrenci Etkileşimi ................................................................. 141
Öğrenci-Öğrenci Etkileşimi .................................................................... 142
Bölümün Özeti............................................................................................. 144
Değerlendirme Soruları............................................................................... 145
9. BÖLÜM
SINIFTA ÖĞRENME ZAMANININ YÖNETİMİ
(ss. 147 – 163)
Zaman Kavramı ..................................................................................... 148
Zaman Yönetimi..................................................................................... 149
Zaman Yönetimine İlişkin Tanımlar ....................................................... 150
Zamanı Etkili Yönetme Yolları................................................................ 154
Sınıfta Zamanın Yönetimi ...................................................................... 155
Zamanla Yarışan Öğretmen ve Öğrenciler ............................................ 156
Sınıfta Zaman Yönetiminde Öncelikler .................................................. 157
Sınıfta Zaman Kazandırıcı Yollar ........................................................... 159
Sınıfta Zaman Hırsızları ......................................................................... 160
Etkili Okullarda Zaman Kullanımı........................................................... 160
Bölümün Özeti............................................................................................. 161
Değerlendirme Soruları............................................................................... 162
10. BÖLÜM
SINIFTA ÖĞRENME-ÖĞRETME SÜRECİNİN YÖNETİMİ
(ss. 165 – 183)
Öğrenme Sürecinde Öğretmenin Sorumluluğu........................................... 166
Öğrenme-Öğretme Sürecinin Aşamaları .................................................... 167
Öğretimin Planlanması........................................................................... 167
Öğretimi Uygulama ................................................................................ 170
xi
Öğretimin Değerlendirilmesi................................................................... 172
Sınıfta Etkili Öğrenme-Öğretme Ortamının Oluşturulması ......................... 173
Öğrenme-Öğretme Sürecine İlişkin Yeni Yaklaşımlar ................................ 176
İşbirliğine Dayalı Öğrenme..................................................................... 177
Bireyselleştirilmiş Öğrenme ................................................................... 177
Yapısalcı Öğrenme ................................................................................ 177
Çoklu Zekâ Teorisi ................................................................................. 178
Bölümün Özeti............................................................................................. 180
Değerlendirme Soruları............................................................................... 181
11. BÖLÜM
SINIFTA SORUNLU VE ÖZEL ÖĞRENCİLERİN YÖNETİMİ
(ss. 185 – 206)
Okul Başarısızlığı Olan Çocuklar ................................................................ 187
Okul Başarısızlığının Nedenleri ............................................................. 187
Başarısız Öğrencilerin Kişisel Özellikleri ............................................... 188
Okul Başarısızlığıyla Başa Çıkma Yolları .............................................. 189
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktif Olan Çocuklar ............................................... 189
Hiperaktivite ve Dikkat Eksikliğinin Ortaya Çıkma Nedenleri................. 190
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan
Çocukların Özellikleri ............................................................................. 190
Sınıfta Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Öğrencilerin
Yönetimi................................................................................................. 192
Özel Öğrenme Güçlüğü Olan Çocuklar ...................................................... 192
Özel Öğrenme Güçlüğü Probleminin Ortaya Çıkma Nedenleri ............. 193
Özel Öğrenme Güçlüğü Olan Çocukların Özellikleri ............................. 193
Sınıfta Öğrenme Güçlüğü Çeken Öğrencilerin Yönetimi ....................... 194
İşitme Yetersizliği Olan Çocuklar ................................................................ 194
İşitme Yetersizliğinin Nedenleri.............................................................. 195
İşitme Yetersizliği Olan Öğrencilerin Özellikleri ..................................... 195
Sınıfta İşitme Yetersizliği Olan Öğrencilerin Yönetilmesi....................... 195
Görme Yetersizliği Olan Çocuklar............................................................... 196
Görme Yetersizliğinin Nedenleri ............................................................ 196
Görme Yetersizliği Olan Bireylerin Özellikleri ........................................ 197
Sınıfta Görme Yetersizliği Olan Öğrencilerin Yönetimi.......................... 197
Uyum ve Davranış Bozukluğu Olan Çocuklar............................................. 197
Uyum ve Davranış Bozukluğunun Nedenleri ......................................... 198
Uyum ve Davranış Bozukluğu Olan Çocukların Özellikleri................... 198
Sınıfta Uyum Bozukluğu Olan Çocukların Yönetimi .............................. 199
Üstün Nitelikli Olan Çocuklar ...................................................................... 200
Üstün Yetenekli Öğrencilerin Özellikleri................................................. 200
Sınıftaki Üstün Yeteneklilerin Yönetimi.................................................. 201
Bölümün Özeti............................................................................................. 202
Değerlendirme Soruları............................................................................... 204
xii
12. BÖLÜM
ÖĞRETMEN-VELİ GÖRÜŞMELERİNİN YÖNETİMİ
(ss. 207 – 223)
Okul ve Çevre İlişkileri ................................................................................ 208
Okul-Çevre İlişkilerinin Yasal Dayanağı................................................. 208
Okul-Aile İşbirliği ......................................................................................... 209
Okul-Aile İşbirliğinde Aileye Düşen Sorumluluklar...................................... 210
Okul-Aile İşbirliğinin Yararları................................................................. 211
Okul-Aile İşbirliğinde Uyulacak İlkeler.................................................... 212
Okul-Aile İşbirliğini Geliştirme ................................................................ 212
Ailenin Okul ve Eğitime Katılımını Sağlama ............................................... 213
Velilerle İletişim Kurma Yolları .................................................................... 213
Bölümün Özeti............................................................................................. 219
Değerlendirme Soruları............................................................................... 221
13. BÖLÜM
SINIFTA BİR LİDER OLARAK ÖĞRETMEN
(ss. 225 – 240)
Liderlik Kavramı .......................................................................................... 228
Eğitimde Liderlik..................................................................................... 229
Öğretmenin Rolleri ...................................................................................... 231
Yönetici Olarak Öğretmen...................................................................... 231
Arabulucu Olarak Öğretmen .................................................................. 231
Lider Olarak Öğretmen .......................................................................... 231
Öğretmenin Liderliği.................................................................................... 232
Gruba Güven Vermek ............................................................................ 232
Vizyon Geliştirmek ................................................................................. 232
Soğukkanlı Olmak.................................................................................. 233
Risk Almak ............................................................................................. 233
Uzman Olmak ........................................................................................ 233
Farklılıklara Önem Vermek .................................................................... 233
Basitleştirmek......................................................................................... 234
Öğretmen Liderliği Beceri Alanları .............................................................. 235
Grup Liderliği Becerileri.......................................................................... 235
Kişisel Beceriler ..................................................................................... 235
Problem Çözme Becerileri ..................................................................... 235
Öğretmen Liderliğinin Diğer Yönleri....................................................... 236
Bölümün Özeti............................................................................................. 237
Değerlendirme Soruları............................................................................... 239
Kaynaklar ................................................................................................... 241
xiii
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 6.1: Dışsal ve İçsel Motivasyon Arttırmaya Yönelik Etkinlikler ......... 124
Tablo 6.2: Motivasyona Duyulan İhtiyacın Temelleri .................................. 125
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 1.1: Okul Yönetimine İlişkin Paradigmalar ve Yaklaşımlar ................... 9
Şekil 2.1: Sosyal Sistem Olarak Sınıf ........................................................... 47
Şekil 2.2: Sınıfa Ekolojik Bir Bakış ................................................................ 49
Şekil 7.1: İletişim Süreci.............................................................................. 136
Şekil 7.2: Eğitimde İletişim Süreci............................................................... 137
Şekil 7.3: Sınıf İçinde Öğretmen-Öğrenci Etkileşimi ................................... 142
Şekil 8.1: Temel İnsan İhtiyaçları Arasındaki İlişki ve Sonuçları................. 152
Şekil 9.1: Örnek Ders Planı......................................................................... 169
xiv
1. BÖLÜM
SINIF YÖNETİMİNİN
TEMELLERİ
Selahattin TURAN
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
Bölümün Amacı
Bu bölümün amacı; insan ve insan doğası ile ilgili bazı
bakış açılarının sınıf yönetimi uygulamalarını nasıl
etkileyebileceğini ana çizgileriyle açıklamak ve öğretmen
veya öğretmen adaylarının sınıf yönetimine ilişkin bazı
temel ilkeler geliştirebilmelerine yardımcı olmaktır.
Öğrenme Hedefleri
F
F
F
F
F
Sınıf yönetimi kavramını tanımlayabilme,
İnsan doğasına ilişkin temel yaklaşımları anlayabilme,
Sınıf yönetiminin teorik temellerini kavrayabilme,
Sınıf yönetimiyle ilgili sorunları tanımlayabilme,
Sınıf yönetimine ilişkin bakış açılarını çözümleyebilme.
2
Sınıf Yönetimi
Sınıf Yönetimi
Sınıf, öğretmen ve öğrencilerin zamanlarının büyük bir kısmını
geçirdikleri, bir yaşama ve öğrenme alanı veya sahasıdır. Okul
yöneticileri, öğretmen ve öğrenciler okul zamanının büyük bir kısmını
okul ve sınıf diye adlandırılan bir mekânda
geçirirler. Bir mekân ve alan olarak sınıfın ne
anlama gelmektedir? Bu soru üzerinde
durulması
ve
bu
konuda
öğretmenin
öğrencilerle bir uzlaşıya varması gerekiyor.
Kavramsal açıdan sınıf;
açık bir yer, bir
meydan, ortalık veya avlu anlamına gelir. Sınıf
veya sahanın sınırlarının belirlenmesi zor
olmasına rağmen bütün öğrencilerin sınıfın ne
olduğuna dair ortak bir bakış açıları vardır. Bu
açıdan sınıf yönetimi, anlamı ortak hale getirme ve bir anlam oluşturma
sürecidir. Bu sürecin niteliği öğretmenin sahip olduğu iletişim becerileriyle
yakından ilişkilidir. Bu sebeple, sınıf yönetiminin temelini ise iletişim
oluşturur.
Sınıf yönetiminin temel amacı; sınıf içi öğrenmelerin iyileştirilmesi
ve öğrenci yaşantılarının keyifli hale getirilmesidir. Sınıftaki yaşamın
niteliği hiç kuşkusuz birçok değişken tarafından belirlenmekte veya
etkilenmektedir. Geleneksel olarak sınıf yönetimi denince, öğretmenin
sınıfı kontrol etmesi ve sınıfta disiplini sağlaması anlaşılır. Bu stratejiyi
birçok öğretmen tercih eder ve sınıf yönetiminde kullanır. Bu anlamda
sınıf yönetimi, öğretmenin sınıf üzerinde egemenlik kurmasından başka
bir şey değildir. Öğretmenler tarafından tercih edilen bu kolay yöntem,
sınıf içi öğrenmelerin iyileştirilmesi ve öğrenci yaşantılarının keyifli hale
getirilmesine pek katkı sağlamaz. Aksine, bu strateji, öğrencilerin
öğrenme keyiflerini bozar. Böyle bir yaklaşımda öğretmenin en büyük
kaygısı, sınıf üzerindeki kontrolü kaybetmektir. Bu anlayış, geçen
yüzyılın başlarında geliştirilen ve insan davranışının dışardan kontrolünü
öngören yaklaşımlara dayanmaktadır. Daha sonraları gelişen ve insan
ilişkileri merkezli yaklaşımlar insanı merkeze alarak grup içi kontrol
anlayışını öne çıkarmıştır. Bu akımı da yönetimde insan merkezli başka
yaklaşım ve teoriler izlemiştir.
Okullarda insan davranışı üzerine çalışanlar, insan doğasına ilişkin
varsayımları iki boyutta toplamış; bunları X teorisi ve Y teorisi olarak
adlandırmıştır. Sınıf yönetimi açısından yorumlandığında X teorisi,
öğrencinin doğasına ilişkin kötümser bakış açısını yansıtmakta olup daha
çok dıştan kontrol üzerinde yoğunlaşır. Y teorisi ise, öğrencinin doğasına
ilişkin iyimser bakış açısını yansıtmakta olup içsel kontrol
Sınıf Yönetiminin Temelleri
3
mekanizmalarına önem verir. Y teorisine göre öğretmene düşen,
öğrenciyi kontrol etmekten çok kendi kendini kontrol etmesini
öğrenmesini sağlamak; kendi kendine öğrenmeye ilişkin engelleri
ortadan kaldırmak, öğrenmeye uygun koşullar hazırlamaktır. Y teorisi
açısından yaklaşıldığında öğrencinin öğrenmeye ihtiyaç duyması, kendi
kendini motive ve kontrol etmesi beklenir. Bu klasik bakış açısı, bir insan
olarak öğrenci ve sınıf yönetimi açısından büyük önem arz eder. Başarılı
sınıf yönetimi uygulamalarında öğretmenin iyi bir iletişimci ve insan
uzmanı olduğunu görüyoruz. İyi öğretmen, bir insan olarak öğrencilerini
tanıyarak işe başlamalıdır. Bu etkili sınıf yönetiminin başlangıcını
oluşturur. İnsanı tanımak kolay bir iş değildir. Bu konuda temel insani ve
iletişim becerilerine sahip olmak kaçınılmazdır. Öğretmeninin bütün
mesleki yaşamı boyunca üzerinde çalıştığı öznenin insan olduğu
gerçeğini hiçbir zaman unutmaması gerekir. Her çocuğun veya
öğrencinin kendine özgü biricik olduğu düşünülürse, sınıf denen dinamik
bir ortam veya yapıyı yönetmenin ne denli zor olduğu düşünülebilir.
Birçok öğretmen bu gerçeği göz ardı ederek, sınıfı otorite kurarak,
yönetmeye meyillidir. Bu meyil, öğretmenin etkili sınıf yönetimi
becerilerinden yoksun olduğunun bir göstergesidir.
Sınıf yönetimi ve sınıfta öğrenci davranışının kontrol edilmesiyle ilgili
bazı yaklaşım ve teoriler geliştirilmiştir. Burada bunların ayrıntısına
girilmemiştir. Biraz önce de ifade edildiği gibi sınıf, öğrencilerin birlikte
oldukları, bireysel ya da grupla öğrenme yaşantılarının gerçekleştiği bir
yaşama ve öğrenme yeridir. Sınıftaki her öğrenci, eşsiz, kendine özgü ve
biriciktir. Ancak sınıfta uzun süreli birlikteliğe, etkileşime ve sosyalleşme
sürecine bağlı olarak öğrencilerin ortak bir sınıf atmosferi ve kültürü
geliştirmeleri beklenir. Böylelikle öğrencilerin ortak alışkanlıklar
kazanmaları söz konusu olabilir. Her öğrencinin farklılığına bağlı olarak
sınıf yönetimi, sınıfın bir orkestra gibi yönetilmesini zorunlu kılar.
Öğretmen burada sahip olduğu etkili iletişim becerilerini işe koşmalıdır.
İletişim becerileri zayıf bir öğretmenin sınıfı etkin yönetmesi mümkün
gözükmemektedir. Sınıf yönetimi, bir başka açıdan, öğrencilerin öğrenme
ve iletişim becerilerinin iyileştirilmesi ile ilgilidir. Bu ilke, öğretmenin sınıf
yönetimine ilişkin bakış açısının temelini oluşturması gerekir.
Sınıf yönetimi, sınıf içi etkinlikleri öğrenme odaklı olarak etkili bir
biçimde düzenleyip sürdürme ve öğrenci davranışlarına rehberlik etme
sürecidir. Başka bir ifade ile sınıf yönetimi, sınıfta pozitif bir öğrenme
iklimi oluşturma, öğrencilerin kendilerini özgürce ifade edebilmelerine ve
potansiyellerini ortaya koyabilmelerine fırsat sağlama sürecidir. Eğitim,
bir bilgilenme süreci olmaktan çok bir karakter oluşumu sürecidir. Bu
açıdan sınıf yönetimine bakıldığında sınıf içi dinamik ve etkileşimin ne
kadar karmaşık olduğu bilinmelidir. Aileden sonra çocuğun birçok
4
Sınıf Yönetimi
yönlerden özellikle karakterin şekillendiği en önemli yer sınıftır.
Öğretmen, sınıfın bu önemli rolü konusunda kendi iç dünyasında ve
vicdanında bir hesap yapmalıdır. Derse beş dakika geç girmenin dersten
beş dakika önce çıkmanın öğrenci talep ve beklentilerinin göz ardı
etmenin öğrencilere ne denli zarar verdiği hususunda hassas
davranmalıdır.
Sınıf yönetiminin, sınıf içi süreçlerle ilgili olarak öğrencilerin
akademik başarısı, öğretmen yeterlilikleri,
öğretmen ve öğrenci
davranışını etkileyen sınıf içi değişkenlerle doğrudan ilişkilidir. Bu şu
anlama gelmektedir: Olumlu bir sınıf ve öğrenme ikliminin
oluşturulmasında birçok değişken rol oynar. Bunlar arasında öğretmen
ve öğrencilerin geçmiş yaşantıları, sosyal çevre, aile ortamı, eğitim
politikaları, eğitim programları, öğrenme-öğretme sürecinde kullanılan
yöntem ve teknikler, öğrenci ve öğretmenlerin güdü, istek düzeyleri gibi
bir dizi etmenden söz edilebilir. Her öğrenci derse veya sınıfa öğrenme
heyecan ve motivasyonu ile gelir. Öğrencilerin bu öğrenme heyecanını
öğretmen ve diğer yetişkinler yok eder. Öğretme heyecanını kaybetmiş
bir öğretmen ve öğrenme heyecanını kaybetmiş bir öğrencinin olduğu
sınıfta nitelikli öğrenme ve sınıf içi yaşantıdan söz etmemiz mümkün
değildir.
Olumlu bir sınıf ikliminin oluşturulmasında rol oynayan en önemli
öğe, kuşkusuz öğretmenin insani ve mesleki yönden sahip olduğu
özelliklerdir. Öğretmenlik mesleğinin gerektirdiği nitelikleri taşımayan bir
öğretmenin etkili sınıf yönetimi davranışları göstermesi beklenemez.
Öğretmen, konu alanı ve mesleğiyle ilgili gerekli yeterliliğe sahip
olduğuna önce kendisi inanmalıdır. Öğretmenin kendisi hakkında sahip
olduğu yeterlilik duygusuyla sınıf içi süreçlere ilişkin olarak sahip olduğu
bilgi ve becerilerin, öğrencilerin sınıf içi öğrenmelerinin başarısında en
önemli etmen olduğu söylenebilir. Öğretmen, her öğrencinin
öğrenebileceğine, her öğrencinin kendine özgü farklı öğrenme süreci ve
derecesi olduğuna inanmalıdır. Sınıf içi öğrenme dinamiğini destekleyen
en önemli husus; sınıf içi öğrenmelerin bir süreç olduğu ve her zaman
öğrenci öğrenmelerinin iyiye doğru iyileştirilmesine ilişkin stratejilerin
varlığıdır. Sınıf içi öğrenmelerin iyileştirilebileceğine dair sistematik plan
ve stratejisi olmayan öğretmenlerin sınıf yönetiminde başarısız olacağı
hatırdan çıkarılmaması gereken önemli bir husustur.
Sınıf yönetimi, okulun içinde yer aldığı bağlamdan ve okul
yönetiminden ayrı düşünülemez. Eğitim politikaları, hukuki düzenlemeler,
sosyal yapıdaki değişmeler, okul toplumunu oluşturan üyelerin
beklentileri ve öğrencinin aile yapısı okul ve sınıf yönetimini etkiler.
Bireyin sosyalleşmesinde rol oynayan aile, okul, arkadaş grupları ve kitle
Sınıf Yönetiminin Temelleri
5
iletişim araçlarıyla bireyin içinde bulunduğu koşullar, onun sınıf içi ve
sınıf dışı davranışlarını etkiler. Farklı sosyal tabaka ve çevrelerden gelen
öğrenciler, söz konusu çevreden edindikleri bütün özellikleri sınıfa taşır.
Sınıfta edindikleri beceri ve davranışları da çevrelerine taşırlar. Farklı
sosyal çevrelerden gelen bireyler için önceden belirlenmiş ortak sınıf
kuralları oluşturmak hem zor hem de önem taşır. Bu bağlamda her
öğretmenin, içinde yaşadığı toplumu tanıması, eğitim ve davranış
bilimlerinin temel kavramlarını bilmesi, sınıf yönetiminin etkililiği
bakımından önemlidir. Çağcıl öğretmen, kendini çok yönlü yetiştirmek
zorundadır.
Etkili bir sınıf yönetimi için öğretmenlerin içinde yaşadıkları topluma
yön veren siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel değişkenleri
çözümleyebilen entelektüel bir kişilik örüntüsüne sahip olması gerekir.
Kendini ve içinde yaşadığı toplum ve dünyayı tanıma çabası
göstermeyen bir öğretmenin karmaşık bir varlık olan çocuğu tanıması,
sınıfı etkin bir biçimde yönetmesi mümkün olamaz. Bu bağlamda
öğretmen ve okul yöneticilerine düşen en önemli görev öğrencilerin
öğrenme heyecanlarını yok etmemektir. Öğretmenin kendisinin de
öğretme ve yaşama heyecanını kaybetmemesi gerekir. İstanbul
Lisesi’nin kurucusu okul müdürü ve öğretmen Mehmet Nadir (1856-1927)
‘Terbiye ve Talimi Etfal’ adlı eserinde; ‘okumayı bırakan ve öğrenme
heyecanını kaybeden bir öğretmeninin mesleğini bırakması’ gerektiğini
söyler.
Okul ve Sınıf Yönetiminin Teorik Temelleri
Okul, herkes için bir yaşama ve öğrenme yeri olup eğitim
etkinliklerinin merkezinde ise insan vardır. İnsan, farklı felsefi açılardan,
değişik şekillerde tanımlanmasına karşılık akıl ve duygu sahibi, doğanın
hizmetine sunulduğu üstün ve onurlu bir varlıktır. İnsan üzerine çok söz
söylenmesine rağmen henüz son söz söylenmemiştir. Öğretmenin her
şeyden önce öğrencisini tanıyarak işe başlamasını gerektiğini daha önce
söylemiştik. Öğretmenin her bir öğrencisini tanıması ve onun anlam
dünyasını çözümleyerek işe başlaması kolay bir iş değildir. Bu yüzden
öğretmenlik bir insanı anlama sanatıdır ve bu yönüyle diğer
mesleklerden ayrılır. Siyaset bilim açısından insan, güce sığınma ve
egemen olma eğiliminde olan; ekonomik açıdan üreten, tüketen ve fazla
kazanma arzusunda olan; sosyolojik ve antropolojik açıdan kültürel;
teolojik açıdan inanan; psikolojik açıdan ruhi bir varlıktır. Kısaca insan
karmaşık ve fenomen bir varlıktır.
6
Sınıf Yönetimi
Dünyaya ilişkin sahip olduğumuz bakış açısı ve kendimizi içinde
bulduğumuz bağlam, insana ilişkin bakış açılarımızı ve bu bağlamda sınıf
yönetimine ilişkin uygulamalarımızı da belirlemektedir. İçinde
yaşadığımız toplum ve dünya hakkında sahip olduğumuz temel
varsayımlar, bizim insan ve çevreye karşı olan tavrımızı belirler; düşünce
ve davranışlarımızı yönlendirir. İnsan, tarihselliği olan bir varlıktır.
Öğretmenin sahip olduğu değerler ve inançlar, içinde bulunduğu bağlam
ve tarihten gelen kültürel birikimin bir ürünüdür. Bireysel inanç ve
düşüncelerimiz, insanlarla olan iletişim ve etkileşimimizi belirler. Bu
yüzden iyi bir öğretmen önce kendisin farkında olmalıdır. Kendisini
tanımayan ve farkında olmayan bir öğretmenin öğrencilerini tanıması ve
onlarla etkili iletişim kurması mümkün gözükmemektedir.
Farklı kültürlerde insana ilişkin farklı varsayım ve bakış açıları
geliştirilmiştir. Bunların her biri, toplumdan topluma ve kültürden kültüre
değişir. Türk toplumunda insana bakış açısı, Osmanlı Devleti’nin manevi
liderlerinden Şeyh Edebali’nin “insanı yaşat ki devlet yaşasın.” sözünde
saklıdır. İnsan, Doğu toplumlarında ve bu bağlamda Türk kültüründe
kutsal bir varlık, -Allah’ın yeryüzündeki halifesi- olarak görülür. Söz
konusu bakış açısı, modern zamanlarda kısmen zayıflamasına rağmen,
öğretmene duyulan saygı ve hürmet, tarihi süreç içinde gelişen bu bakış
açısından beslenir. Bu bakımdan bizim toplumumuzda öğretmenin iyi bir
insan ve rol model olması beklenir.
İnsan, tek bir bakış açısıyla görülemeyecek ve anlaşılamayacak
kadar çok boyutlu ve karmaşık bir varlıktır. Hem Doğu’da hem Batı’da
insana ilişkin birçok şey söylenmiş ve yazılmıştır. Felsefe ve sosyal
bilimler açısından bakıldığında insan, sadece bilen bir varlık değildir.
İnsan, hisseden, diğer insanlarla iletişim kuran sosyal bir varlıktır. Batı
toplumlarında insana ilişkin birçok teori geliştirilmiştir. Bunların bazıları
birbiriyle çelişmesine karşın, okul ve sınıf yönetimini derinden etkilemiştir.
Söz konusu bakış açıları, aşağıda ana hatlarıyla özetlenmeye
çalışılmıştır (Froyen ve Iverson, 1999; Lemlech, 1991).
Okul Yönetimine İlişkin Bakış Açıları
Sınıf, sosyal bir sistem olan okulun alt sistemidir. Dolaysıyla sınıfı
okulun bütününden bağımsız ele alıp çözümlemek mümkün değildir.
Okul yönetiminde egemen olan anlayış ve uygulamalar, sınıf yönetimine
de yansır. Bu bakımdan öncelikle okula ilişkin bakış açılarının ve okul
yönetiminin anlaşılması gerekir. Önceki sayfalarda da sözü edildiği gibi
her öğrenci okula öğrenme heyecanı ile gelir. Bu açıdan okulun temel
görevi
öğrencilerin
öğrenme
heyecanlarının
korunması
ve
Sınıf Yönetiminin Temelleri
7
sürdürülmesidir. Son çeyrek yüzyılda okullar öğrencilerin keyif aldığı
bulunmaktan mutluluk duyduğu mekânlar olmaktan çıkmıştır. Bu durum,
öğrencilerin sınıf içi öğrenme ve yaşantılarına da yansımış bulunuyor.
Söz konusu durum öğretmenlerin öğretme heyecanlarına da yansımış
bulunuyor.
Okul yönetimine ilişkin birçok bakış açısı bulunmaktadır. Okul
yönetimine ilişkin geliştirilen teori ve modeller, farklı varsayımlardan yola
çıkarak okul yönetiminin temel ilkelerini belirlemeye çalışmaktadır.
Yönetim alanında geliştirilen yaklaşımlar ışığında okul yönetimine ilişkin
bazı teori ve yaklaşımlar geliştirilmektedir. Okul yönetimine ilişkin bakış
açılarını ve bu konuda yapılan araştırmaları etkileyen teoriler, Şekil
1.1’de tablolaştırılmıştır (Capper ve Jamison, 1993).
Şekil 1.1
incelendiğinde söz konusu teorileri, modern ve post-modern olmak üzere
temelde iki başlık altında toplamak mümkündür. Bu bakış açıları bize
okulu bulunduğu politik, ekonomik ve sosyal çevreden bağımsız
çözümlememizin mümkün olmadığını gösteriyor. Örnek olması
bakımından, okul yönetimleri ve öğretmenler, toplumdaki boşanmalar
veya öğrencinin sosyal ekonomik durumu bizi ilgilendirmez diyemez.
Kısaca okul yaşamı birçok çevresel makro değişken tarafından
şekillenmekte olup bunların okul ve sınıf içi süreçlere etkisinin analiz
edilmesi gerekmektedir.
Modern bakış açılarının bazıları, okul ve eğitimin temel görevini
istikrarı sağlama ve sürdürme olarak tanımlarken bir kısmı da sosyal
değişmenin merkezi ve aracı olarak görmektedir. Yine bu teorilerden
bazıları, okul yönetiminin nesnel boyutuna dikkat çekerken bazıları da
okulun öznel boyutunu ön plana çıkarmaktadır. Okulu çevreleyen makro
değişkenler, okul ve sınıf içi süreçleri şekillendirmektedir. Son yıllarda
okulun işlevini de etkileyen çevresel değişkenlerin okul ve sınıfı üzerinde
yeniden düşünmemizi zorunlu kılmaktadır. Alan yazın, öğrencilerin
gelecek yirmi yıl içinde karşılaşacakları en ciddi sorunun kendi kendilerini
yönetememe olacağı konusunda yoğunlaşmaktadır. Yaşam ve kariyer
becerilerine sahip olmaları, iletişim ve bilişim teknolojilerini etkin
kullanmaları ve yaratıcılık özelliklerini keşfetmelerine katkı sağlayacak
şekilde okul ve sınıf içi uygulamaların gözden geçirmemiz gerekiyor. Bir
başka ifade ile öğrencilerin öğrenme keyiflerinin zayıflamasının nedenini
makro değişkenleri de göz önüne alarak çözmemiz gerekiyor.
Okul yönetimi alanında egemen olan iki modern paradigma, insan
ilişkileri akımı ve sistem teorileridir. İnsan ilişkileri yaklaşımına göre
okulun varlık nedeni, insan ihtiyaçlarını karşılamaktır. Bu bakımdan okul
yönetiminin temel görevi de katılımcı bir yönetim anlayışıyla insan
ihtiyaçlarına cevap verecek bir yapıyı kurmaktır. Sistem teorisi ise okulu,
8
Sınıf Yönetimi
çevreden aldığı enerji ve girdileri, hizmet ya da ürüne çeviren bir yapı
olarak görmektedir. Bununla ilişkili işlevselci bakış açısı ise okulu
verimlilik ve etkililik ilkelerine göre kurulup işletilen bir kurum olarak
tanımlamaktadır. Bu bakış açısı son yıllarda zayıflamasına rağmen bazı
düşünür ve yaklaşımlar bu sorunun okul ve sınıf içi süreçlerin
iyileştirilmesi ile aşılabileceğini ileri sürmektedir.
Yorumsamacı değerler dizisi açısından okul, içinde yaşayan
insanların inşa ettiği ve anlamlandırdığı bir yaşama alanıdır. Bu bakış
açısına göre sınıf, sınıf toplumunu oluşturan öğrenciler ve öğretmenler
tarafından üretilmiş ve anlamlandırılmış bir yerdir. Bu yaşama alanına,
öğrenci ve öğretmenler, çevreden birçok değer ve sembolleri taşıdığı gibi
sınıfta üretilen kavram, anlam ve sembolleri de çevreye taşırlar. Bu bakış
açısına göre okul bir anlam inşa etme sürecidir. Anlamı ortak hale
getirme, diyalog ve iletişim okulun hatta sınıfın temelini oluşturur.
Öğrencilerin anlam ve gönül dünyalarını anlama ve çözümleme okuldaki
yaşamın niteliğini artıracağı varsayılmaktadır. Bu yönüyle insan, anlam
üreten bir varlıktır ve yaşamını bu ürettiği anlamlara göre yönlendirmekte
ve çizmektedir. Her çocuğun bir anlam dünyası olduğu ve bu anlam
dünyasını ortak hale getirme okulun temel işlevi olarak görülmektedir.
Eleştirel teori açısından okulun temel görevi, bireylere eleştirel bir
bilinç ve bakış açısı kazandırarak çift yönlü diyalogun kurulmasını,
sürdürülmesini ve toplumun dönüştürülmesini sağlamaktır. Bu açıdan
sınıf, içinde bulunduğu sosyal, politik, ekonomik ve bireysel değişkenleri
dönüştürmesi için çocuğa, gerekli bilginin öğretildiği, uygulandığı ve
eleştirel bilincin kazandırıldığı yerdir. Eleştirel bilince sahip olmayan birey
kendisi hakkında düşünme yetisini kaybetmekte ve başkaları tarafından
yönlendirilen bir varlık durumuna düşürülmektedir. Eleştirel bakış açısına
sahip olmayan birey bir araç haline gelmekte ve kendini
keşfedememektedir. Bu yönüyle okul, diploma dağıtılan bir fabrikaya
dönüşmektedir. Bu durum ise okulu daha insani bir dünya ve toplum inşa
etme ülküsünden uzaklaştırmaktadır.
Yukarıda adı geçen teorilerin hepsini modernist kabul eden
postmodernizm, okul ve sınıfı rasyonel açıdan ele alıp irdeleyen her türlü
bakış açısını reddeder. Modern okul ve insanın bir çıkmazda olduğunu
ileri sürer. Bu yaklaşıma göre, okullar ve sınıflar, çoklu anlam ve
kimliklerin sürekli yeniden inşa edildiği, sosyal sorumlulukların
kazandırıldığı belirsizlik arenalarıdır. Bu bakış açısına göre, okulda çoklu
anlamların, alternatif yorumların araştırılması gerekir. Postmodern bakış
açısına sahip bir sınıf öğretmeninin sınıf içi uygulamalarda aşağıdaki
ilkeleri göz önünde bulundurması öngörülür (Hlynka ve Yeaman, 1992):
Sınıf Yönetiminin Temelleri
9
Öğretmen, kavramları, fikirleri ve amaçları, birer konu ya da metin
olarak görür ve metnin yoruma açık olduğunu bilir.
Üzerinde çalıştığı metinlerdeki zıtlıkları(iyi-kötü; ilerleme-gelenek;
bilim-efsane; sevgi-nefret; gerçek-kurgu gibi) arar ve bunlar
arasındaki farkların farkına varması için okulu bir platform olarak
görür.
Zıtlıkların gerçek olmadığını göstererek metinlerin yapısını bozar
ve bu zıtlıklar arasındaki ilişkileri çözümlemeye çalışır.
Mevcut olmayan metinleri, temsil edilmeyen grupları irdeler ve
bunların daha insani bir toplum ve dünya inşa etmedeki rölünü
çözümler.
Şekil 1.1: Okul Yönetimine İlişkin Paradigmalar ve Yaklaşımlar
MODERNİST
MODERNİST
(Sosyal Değişme)
ELEŞTİREL TEORİ
Temel il keler: Dönüşüm aracı olarak okullar, ad alet, değerler, eşitlik, diyalog .
İlgili teoriler: Anti-örgüt, radikal örgüt
(Nesnel )
(Öznel)
YORUMSAMACI LIK
Temel i lkeler: İnsanların inşa ettiği varlık ve
gerçekler olarak okullar
İlgili teoriler: İnsan ilişkileri
İŞLEVSELCİLİK
Temel i lkeler: Verimlilik, kontrol, etkililik
İlgili teoriler: İnsan ilişkileri
İNSAN İLİŞKİLERİ TEORİLERİ
Temel i lkeler: Örgütlerin varlık nedeni insan iht iyaçlarını karşılamaktır.
İlgili teoriler: Teori X + Y + Z, katılımcı yönetim, örgüt geliştirme, iş doyumu
(İstikrarı sağlama ve sürdürme)
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------POSTMODERNİST
Temel i lkeler: Çoklu anlam, farklı kimlikler, direnç, belirsizlik, rastlantı, yapı -bozum,
dağılma, katılım, sosyal sorumluluk
İlgili teoriler: Post -modernizm, post -yapısalcı lık, feminizm, yapı -bozum
Download

11. baskı hasan arslan niyazi can burhanettin dönmez