‫(فصول في اآلداب و مكارم األخالق المشروعة البن عقيل الحنبلي)‬
‫بسم هللا الرحمن الرحيم‬
‫َربِِّّيَسرِِّّوالِّتُ َعسرِّ‬
‫الح ْم ُد هللِ َر ْ ّ‬
‫صحْ بِه أَجْ َم ِع ْينَ ‪،‬‬
‫وصلَّى هللاُ َعلَى ُم َح ْ ّم ٍد خَات َِم النَّبِيّينَ ‪ ،‬وامام المتقين‪َ ،‬و َعلَى آلِه َو َ‬
‫ب ال َعالَ ِم ْينَ ‪َ ،‬‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َّ‬
‫َ‬
‫َو َسل َم تَ ْسلِ ْي ًما َكثِيرًا إِلى يَوْ م ال ّدي ِْن‪.‬‬
‫ارم األَ ْخ ََلق ال َم ْشرُوْ َع ِة‪ :‬من تأليف الشيخ االمام القدوة أبي الوفاء ابن‬
‫ه ِذه نبُ َذةٌ ِم ْن فُصُوْ ل الآلداب َو َم َك ِ‬
‫عقيل رحمه هللا‬
‫فصل‪:‬‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫س‪َ ،‬واال ْبتِدَا ُء بِه ُسنَّةٌ‪َ ،‬وإِذاَ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫اشي َو َ‬
‫ب َعلى ال َم ِ‬
‫اشي َعلى القَا ِع ِد‪َ ،‬و ِمنَ الرَّا ِك ِ‬
‫الس َََّلم ال ُم ْبتَدَأ يَكوْ ن ِمنَ ال َم ِ‬
‫الجالِ ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫َّ‬
‫وس أجْ زَ أ ع َِن‬
‫ب أجْ زَ أ ع َِن َ‬
‫اح ُد ِمنَ َ‬
‫الج َما َع ِة‪َ ،‬وإِ َذا َر َّد َو ِ‬
‫الج َما َع ِة ال ُم َشا ِة أ ِو الرُّ كا ِ‬
‫الو ِ‬
‫َسلَّ َم َ‬
‫اح ٌد ِمنَ ال ُجل ِ‬
‫الج َما َع ِة‪.‬‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫صفَة ال َّر ّد ‪َ :‬و َعلَ ْيك ُم الس َََّلم‪.‬‬
‫صفَة الس َََّلم ‪َ :‬س ََلم َعلَ ْيكم‪َ ،‬و ِ‬
‫َو ِ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫َوال ّزيَا َدةُ ال َمأ ُموْ ُر بِهَا ال ُم ْست ََحب َّة ‪َ :‬و َرحْ َمة هللاِ َوبَ َر َكاتُه‪َ ،‬و َال يُ ْست ََحبُّ ال ّزيَا َدةُ َعلَى َذلِكَ ‪.‬‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫هي قَوْ لُه ‪َ :‬وبَ َر َكاتُه‪ ،‬بِأحْ َسنَ ِم ْنهَا أوْ َر ّدها‪.‬‬
‫(و َرحْ َمةُ هللاِ )؛ لِيَ ْترُك لِ ْل ُم ِج ْي ِ‬
‫َويُ ْست ََحبُّ َ‬
‫ب ال ْ ّزيَا َدةَ ال َمأْ ُموْ َر بِهَا‪َ ،‬و َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َّ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫َوإِ َذا َسلَّ َم ثُ َّم َحال بَ ْينَه َوبَ ْينَ َم ْن َسل َم َعلَيْه َش َج َرةٌ أوْ ِجدَا ٌر ث َّم اِلتَقَوْ ا عَاد ْ‬
‫َت ُسنَّة ال َّس ََلم‪َ ،‬ك َذلِكَ َكان أصْ َحابُ‬
‫ض َي َع ْنهُم‪ .‬النَّبِ ْ ّي‬
‫َو َر ِ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ْ‬
‫َويُ ْك َرهُ الس َََّلم َعلَى َش َو ّ‬
‫اب النّ َسا ِء؛ فَإِن َذلِكَ يَجْ لبُ َج َوابَه َُّن‪َ ،‬وس َما َع أصْ َواتِ ِه َّن‪َ ،‬و َع َساهُ يَجْ لبُ الفِ ْتنَةَ‪َ ،‬و َك ْم ِم ْن‬
‫ى َو ِع ْشقًا‪.‬‬
‫َّى ه َو ً‬
‫صو ٍ‬
‫ت َجر َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ت؛ لِ َعدَم الفِ ْتنَ ِة بَأصْ َواتِ ِه َّن‪َ ،‬و ِألن البَرْ زَ ةَ تَحْ تَا ُج إِلَى الس َََّلم َعلَ ْيهَا‪،‬‬
‫َو َال بَأ َ‬
‫ارزَ ا ِ‬
‫س بِالس َََّلم َعلَى ال َع َجائِ ِز َوالبَ ِ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫الحليَةَ فَيُقِ ْي َم ال َّشهَا َدةَ‪َ ،‬و َك َذلِكَ‬
‫َو َر ْ ّد َس ََل ِمهَا‪َ ،‬ولِل َح َ‬
‫از النَّظَ ِر إِلَى َوجْ ه ال َمرْ أ ِة لِل َّشاه ِد لِيَحْ فَظ ِ‬
‫اج ِة تَأثِ ْي ٌر بِ َذلِكَ؛ لِ َج َو ِ‬
‫صنَائِ ِع‪.‬‬
‫ب الت َّ َجائِ ِر َوال َّ‬
‫َازلِ ُّي‪َ ،‬و ُكلُّ َم ْن تُ َعا ِملُه ال ْنّ َسا ُء ِم ْن أَرْ بَا ِ‬
‫الصَّائِ ُغ َوال َمغ ِ‬
‫س بِالس َََّلم َعلَى ال ْ ّ‬
‫ْن ال ُم َعا َش ِرة ‪.‬‬
‫َو َال بَأْ َ‬
‫ص ْبيَان‪ ،‬ت ْعلِ ْي ًما لَهُ ْم لَ ْْل َد ِ‬
‫ق‪َ ،‬وتَ ْد ِر ْيبًا َعلَى ُحس ِ‬
‫ب‪َ ،‬وتَحْ بِ ْيبًا لِ ُحس ِ‬
‫ْن ال ُخلُ ِ‬
‫ص َراف‪َ ،‬ك َما يُ ْست ََحبُّ ِع ْن َد ال ُّد ُخوْ ل‪َ ،‬وال ُّد ُخوْ ل أَ َش ُّد اِ ْستِحْ بَاْبًا‪.‬‬
‫اإل ْن ِ‬
‫َويَ ْست ََحبُّ الس َََّلم ِع ْن َد ِ‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫ْ‬
‫صافَ َحةُ النّ َسا ِء ال َش َو ْ ّ‬
‫اب؛ ِألَن َذلِكَ يُثِ ْي ُر ال َّشه َْوةَ‪.‬‬
‫صافَ َحةُ ُم ْست ََحبَّةٌ بَ ْينَ ال َّر ُجلَي ِْن‪َ ،‬و َال تَجُوْ ُز ُم َ‬
‫َوال ُم َ‬
‫ْ‬
‫س َواليَ ِد‪ ،‬لِ َم ْن يَ ُكوْ ُ‬
‫اإلسَْلم‪.‬‬
‫َو َال بَأْ َ‬
‫ف ِم ْن أَ ِ‬
‫هل ال ْ ّدي ِْن أَ ِو ال ِع ْل ِم أَ ِو ِكبَ ِر ال ْ ّس ْ ّن فِ ْي ِ‬
‫س بِ ْال ُم َعانَقَ ِة‪َ ،‬وتَ ْقبِي ِْل الرَّأ ِ‬
‫ب‪َ ،‬و َال يُ ْست ََحبُّ لِ َغي ِْر‬
‫ع َوال ِع ْل ِم َوال َك َرم َوالنَّ َس ِ‬
‫هل ال ْ ّدي ِْن َو َ‬
‫الوالِ َدي ِْن‪َ ،‬وأَ ِ‬
‫إل َماِم ال َعا ِدل‪َ ،‬و َ‬
‫َويُ ْست ََحبُّ القِيَام لِ ِ‬
‫الو َر ِ‬
‫ه ُؤ َال ِء ‪.‬‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫ث لَ ْم يُ ْد ِخلُوْ هُ فِيْه‪.‬‬
‫إل ْن َسان أَن َال يَ ْد ُخ َل فِ ْي ِس ْ ّر قَوْ م‪َ ،‬و َال َح ِدي ٍ‬
‫َويَ ْنبَ ِغ ْي لِ ِ‬
‫َو َال يَجُوْ ُز اال ْستِ َما ُ‬
‫اورُون‪.‬‬
‫ع إِلَى َك ََلم قَوْ م يَتَ َش َ‬
‫ْط ْي التَّفَلُّتَ َوالتَّفَ ُّز َع ‪.‬‬
‫ع لِ َح ِد ْيثِه‪ ،‬يَ ِجبُ ِح ْفظه َعلَيْه؛ ِألَن تَلَفُّتَه يُع ِ‬
‫َو َم ْن تَلَفّتَ فِ ْي َح ِديثِه فَه َُو َكال ُم ْستَوْ ِد ِ‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫َويُ ْك َرهُ ال ُخيَ ََل ُء َوال َّزه ُو فِي ال َم ْش ِي‪َ ،‬وإِنَّ َما يَ ْم ِش ْي قَصْ دًا؛ فَإِن ال ُخيَ ََل َء ِم ْشيَةٌ يُ ْب ِغ ُ‬
‫ضهَا هللاُ تَ َعالَى؛ إِ َّال بَ ْينَ‬
‫صفَّي ِْن‪.‬‬
‫ال َّ‬
‫‪1‬‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫ج‬
‫اس‪َ ،‬و َما يَ ْب ُدو فِ ْي َغفَ ََلتِ ِه ْم‪ِ ،‬م ْن َك ْش ِ‬
‫اوئ النَّ ِ‬
‫ارم األَ ْخ ََلق التَّغَافُ ُل ع َْن ظُهُوْ ِر َم َس ِ‬
‫َو ِم ْن َم َك ِ‬
‫ف عَوْ َر ٍة‪ ،‬أَوْ ُخرُوْ ِ‬
‫صوْ ٌ‬
‫ْح‪.‬‬
‫ْح لَهَا َ‬
‫ت‪ ،‬أَوْ ِري ٍ‬
‫ِري ٍ‬
‫َو َمن َس ِم َع َذلِكَ فَأ َ ْ‬
‫ارم األَ ْخ ََلق‪.‬‬
‫ظهَ َر الطَّ َر َ‬
‫ش أَ ِو النَّوْ م أَ ِو ال َغ ْفلَةَ لِي ُِزي َْل خَ َج َل الفَا ِع ِل‪َ ،‬كان َذلِكَ ِم ْن َم َك ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫ْ‬
‫َو َع َش َرةٌ ِمنَ الفِ ْ‬
‫الج َس ِد‪.‬‬
‫س َوخَ ْمسٌ فِي َ‬
‫ط َر ِة‪ ،‬خَ ْمسٌ فِي الرَّأ ِ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ب‪َ ،‬وإِ ْعفَا ُء اللّحْ يَ ِة‪.‬‬
‫س ‪ْ :‬ال َمضْ َم َ‬
‫ار ِ‬
‫فَالَّتِي فِي الرَّأ ِ‬
‫ضةُ‪َ ،‬واال ْستِ ْن َشاق‪َ ،‬وال ْ ّس َواك‪َ ،‬وقَصُّ ال َّش ِ‬
‫اإلبِطَي ِْن‪َ ،‬و ْقلِ ْي ُم األَ ْ‬
‫ق ال َعاْنَ ِة‪َ ،‬ونَ ْت ُ‬
‫الج َس ِد ‪َ :‬ح ْل ُ‬
‫الختَان‪.‬‬
‫َوالَّتِ ْي فِ ْي َ‬
‫ظفَاْ ِر‪َ ،‬واال ْستِ ْن َجا ُء َو ِ‬
‫ف ِ‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫َويُ ْك َرهُ نَ ْت ُ‬
‫ث أَنَّه نُو ُر هللاِ‪.‬‬
‫ب‪ ،‬فَقَ ْد َو َر َد فِي ْال َح ِد ْي ِ‬
‫ف ال َّش ْي ِ‬
‫ص ُر األَ َم َل‪َ ،‬و َح ٌ‬
‫ت‪َ ،‬ويُقَ ْ ّ‬
‫اث َعلَى ُحس ِْن ال َع َم ِل‪َ ،‬و َوقَارٌ‪.‬‬
‫هو أَ ْيضًا نَ ِذي ُر ْال َموْ ِ‬
‫َو َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َّ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َويُ ْك َرهُ َحل ُ‬
‫ي فِي ال ُّسن َِن‪.‬‬
‫ُو َ‬
‫ق القفا؛ إِال لِ َم ْن أ َرا َد ِ‬
‫الح َجا َمة‪َ ،‬كذلِكَ ر ِ‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫ف عَوْ َر ٍة ‪.‬‬
‫ب أَوْ أَ َجانِ ٍ‬
‫ار ٍ‬
‫ب؛ لِئ َََّل يُ َ‬
‫صا ِدف بَ ْذلَةً ِم ْن َك ْش ِ‬
‫َو َال يَ ْنبَ ِغي ِألَ َح ٍد أَن يَ ْه ُج َم َعلَى أَقَ ِ‬
‫َويَ ْستَأْ ِذن ثَ ََلثَاً‪ ،‬فَإِن أُ ِذن لَه َوإِ َّال َر َج َع‪.‬‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫ب‪.‬‬
‫َاجى اِ ْثنَان ُدون ثَالِ ٍ‬
‫َويَحْ رُم أَن يَتَن َ‬
‫ث‪ِ ،‬ألَنَّه يوْ ِجبُ إِ ْي َحا ًشا‪َ ،‬و َكس َْر القَ ْل ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫الح ْم ُد هللِ‪.‬‬
‫َويُ ْست ََحبُّ اِ ْفتِتَا ُح األَ ْك ِل بِبِس ِْم هللاِ‪َ ،‬وخَ ْت ُمه بِ َ‬
‫احدًا‪.‬‬
‫َوأَن يَأْ ُك َل بِيَ ِم ْينِه ِم َّما يَلِيْه‪ ،‬إِ َذا َكان الطَّ َعاُم نَوْ عًا َو ِ‬
‫َو َال يَأْ ُك ُل ِم ْن ِذرْ َو ِة الطَّ َعاِم لَ ِك ْن ِم ْن َج َوانِبِه‪.‬‬
‫ي فِي ال ُّسن َِن‪.‬‬
‫ُو َ‬
‫َو َك َذلِكَ ال َك ْي ُل فَإِنَّه أَ ْدعَى لِ ْلبَ َر َك ِة‪َ ،‬ك َذلِكَ ر ِ‬
‫اردَ‪.‬‬
‫َو َال يَ ْنفَ ُخ الطَّ َعاَم َ‬
‫الحا َّر َو َال البَ ِ‬
‫ُكرهُ ُمتَّ ِكئًا‪.‬‬
‫َو َال يُ ْك َرهُ األَ ْك ُل وال ُّشرْ بُ قَائِ ًما‪َ ،‬وي َ‬
‫ب‪ ،‬أَ ِو ال ُّل ْق َمة ‪َ ،‬دفَ َع إِلَى َم ْن ع َْن يَ ِم ْينِه‪َ ،‬ك َذلِكَ َكان يَ ْف َع ُل النَّبِ ُي (صلى هللا عليه وسلم )‪.‬‬
‫ار ِ‬
‫َوإِ َذا َدفَ َع إِنَا َء ال َّش ِ‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ّ‬
‫َو َم ْن أَ َرا َد النَّوْ م يُ ْغلِ ُ‬
‫ي فِ ْي ال ُّسن َِن ع َِن النَّبِ ْ ّي‬
‫ُو َ‬
‫ق بَابَه‪َ ،‬ويُوْ ِك ْي ِسقَا َءهُ‪َ ،‬ويُغَط ْي إِنَا َءهُ‪َ ،‬ويُطفِ ُئ ِس َر َ‬
‫اجه‪َ ،‬ك َذلِكَ ر ِ‬
‫(صلى هللا عليه وسلم)‪.‬‬
‫ص َّح ِع ْن َد أَحْ َم َد‬
‫َو َك ِرهَ أَحْ َم ُد رضي هللا عنه َغس َْل اليَ ِد لِلطَّ َعام‪َ ،‬وقَ ْد َو َر َد فِي الخَ بَ ِر َغ ْس ُل اليَ ِد لَه‪َ ،‬ولَ َعلَّه َما َ‬
‫رضي هللا عنه‪.‬‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫ويُ ْست ََحبُّ تَحْ ِو ْي ُل َغس ِْل اليَ ِد ِمنَ ُّ‬
‫الزهام ‪َ ،‬و ِع ْن َد النَّوْ م أَ َش ُّد اِ ْستِحْ بَابًا‪ ،‬فَقَ ْد َو َر َد التَّحْ ِذ ْي ُر ِم ْنه ِم ْن أَجْ ِل الهَ َوام‪.‬‬
‫ص ِل‪َ ،‬والثُّوْ م‪،‬‬
‫ث ِمنَ البُقُوْ ل‪َ ،‬كالبَ َ‬
‫اج َد لِلص َََّل ِة‪َ ،‬واالعتِ َكاف‪ ،‬أَن يَتَ َعر َ‬
‫َّض ِألَ ْك ِل الخَ بَائِ ِ‬
‫َويُ ْك َرهُ لِ َم ْن أَ َرا َد ْال َم َس ِ‬
‫ْج ِد َمعه‪.‬‬
‫َوال ُكرَّا ِ‬
‫ث‪ ،‬فَقَ ْد نَهَى النَبَ ُّي (صلى هللا عليه وسلم) ع َْن قُرْ بَان ْال َمس ِ‬
‫الختَان؛ فَإِنَّهَا ُمحْ َدثَة‪.‬‬
‫ْس لَه أَن يَ ْستَ ِجي َ‬
‫س‪َ ،‬ولَي َ‬
‫ْب إِلَى َولِي َم ِة ِ‬
‫َويُ ْست ََحبُّ ِ‬
‫اإل َجابَةُ إِلَى َولِي َم ِة العُرْ ِ‬
‫‪2‬‬
‫اإل َجابَةُ إِلَ ْيهَا؛‬
‫س لَ ْم يَ ُك ْن َعلَيْه األَ ْكلُ‪ ،‬بَلْ إِن أَ َك َل َوإِ َّال َدعَا َوا ْن َ‬
‫َوإِ َذا َح َ‬
‫ص َرف‪َ ،‬وإِنَّ َما ا يُ ْست ََحبُّ ِ‬
‫ض َر َولَ ْي َمةَ العُرْ ِ‬
‫ت‬
‫اإل َجابَةُ‪َ ،‬وإِن َكان فِ ْيهَا َم ْكرُوْ هٌ ُك ِره ِ‬
‫إِ َذا لَ ْم يَ ُك ْن فِ ْيهَا لَ ِعبٌ َو َال ُم ْن َك ٌر َو َال لَ ْه ٌو‪ ،‬فَإِن َكان فِ ْيهَا ُم َحرَّم َح ُر َم ِ‬
‫ت ِ‬
‫اإل َجابَة‪.‬‬
‫ِ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ضائِ ِل التَ َسرُّ ُ‬
‫ع إِلَى إِ َجابَ ِة الطَّ َعاِم‪َ ،‬والتَ َسا ُمحُ‪َ ،‬و ُحضُو ُر ال َو َالئِ ِم َغي ِْر ال َّشرْ ِعي َّ ِة؛‬
‫ف‬
‫ال‬
‫و‬
‫ت‬
‫ا‬
‫ء‬
‫ر‬
‫م‬
‫ال‬
‫هل‬
‫أل‬
‫ه‬
‫ر‬
‫ك‬
‫ي‬
‫َ‬
‫َو ُ َ ُ ِ ِ ُ ُوْ َ ِ َ‬
‫فَإِنَّه يُوْ ِر ُ‬
‫اس‪.‬‬
‫ث َدنَا َءةً َوإِ ْسقَاطَ الهَ ْيبَ ِة ِم ْن ُ‬
‫ور النَّ ِ‬
‫ص ُد ِ‬
‫ْزيَةُ أَهلِه‪.‬‬
‫َويُ ْست ََحبُّ لِ ْل ُم ْسلِ ِم ِعيَا َدةُ أَ ِخيْه ال ُم ْسلِ ِم‪َ ،‬و ُحضُوْ ُر َجنَا َزتِه إِ َذا َماتَ ‪َ ،‬وتَع ِ‬
‫س بِ ِعيَا َد ِة ْ ّ‬
‫الذ ْ ّم ْ ّي‪ ،‬فَقَ ْد عَا َد النَّبِ ُّي (صلى هللا عليه وسلم) يَهُوْ ِديِّا‪َ ،‬وقَال‪َ ( :‬ك ْيفَ ت َِج ُدك يَا يَهُوْ ِدي )‪.‬‬
‫َو َال بَأْ َ‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫ق َم ْن لَ ْم يَ ْن َك ِش ْ‬
‫َوال ِغ ْيبَةُ َحرام فِي َح ْ ّ‬
‫ض ُك ْم بَعْضا )‬
‫(والَ يَ ْغتَب بَ ْع ُ‬
‫ف بِال َم َع ِ‬
‫ح‪ ،‬لِقَوْ لِه تَ َعالَى ‪َ :‬‬
‫اصي َوالقَبَائِ ِ‬
‫ق َما فِيه لِيُحْ َذ َر ِم ْنه‪ ،‬أَوْ َسأَل َع ْنه َم ْن ي ُِر ْي ُد ت َْز ِوي َْجه أَوْ َش ِر َكتُه أَوْ ُم َعا ِملَتُه‪ ،‬لَ ْم يَ ُك ْن ُم ْغتَابًا‬
‫َو َم ْن ذ َك َر فِ ْي فَ ِ‬
‫اس ٍ‬
‫ق َما فِيه‬
‫صي َْح ِة‪ ،‬لِقَوْ ل النَّبِ ْ ّي (صلى هللا عليه وسلم) ‪( :‬قُوْ لُوْ ا فِي الفَ ِ‬
‫لَه‪َ ،‬و َال َعلَيْه إِ ْث ُم ال ِغ ْيبَ ِة‪َ ،‬ولَه ثَ َوابُ النَّ ِ‬
‫اس ِ‬
‫يَحْ َذرْ هُ النَّاسُ )‪.‬‬
‫هو ِغ ْيبَةٌ؛ ِع ْن َد نَ ْ ّ‬
‫صه َعلَى‬
‫َو َال يُظَ ُّن بِ ُع َم َر رضي هللا عنه أَنَّه أَ ْقدَم َعلَى َما َ‬
‫اإلس َِْلم‪.‬‬
‫اح ٍد‪ ،‬بَلْ قَ َ‬
‫ب ُك ْ ّل َو ِ‬
‫ال ْ ّستَّ ِة‪َ ،‬و َجع ِْل ال ُّشوْ َرى فِ ْي ِهم‪َ ،‬و ِذ ْك ِر َع ْي ِ‬
‫ص َد بِ َذلَكَ النُّصْ َح هللِ َولِ َرسُوْ لِه َو ِألَ ِ‬
‫هل ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫اإل ْز َرا َء َعلَى ال َم ْذ ُكوْ ِر‪َ ،‬والطَّ ْعنَ فِيْه ‪.‬‬
‫ب؛ َال يُ ْق َ‬
‫ص َ‬
‫فَ َ‬
‫ص َوال َع ْي ِ‬
‫ار ِ‬
‫ص ُد بِه إِ َّال ِ‬
‫ت ال ِغ ْيبَة ‪َ :‬ما ي ُْذ َك ُر ِمنَ النَّ ْق ِ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫َّ‬
‫اإلق ََلل ِمنَ ال َك ََلم إِال فِ ْي َما يَ ْعنِي‪َ ،‬و َال بُ َّد ِمنه‪.‬‬
‫َويُ ْست ََحبُّ َ‬
‫ض ْبط األل ِسنَ ِة َو ِحفظهَا‪َ ،‬و ِ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫ْ‬
‫َّ‬
‫ت إِجْ َرا ُء األل ِسنَ ِة بِ َما فِيْه النف ُع لِ َغي ِْر ِه‪َ ،‬واالنتَفَا ُ‬
‫ْس ال ِعل ِم‪،‬‬
‫ض ُل ِمنَ ال َّ‬
‫َوأَ ْف َ‬
‫ص ْم ِ‬
‫ع لِنَف ِسه ِمث ُل قِ َرا َء ِة القرْ آن‪َ ،‬وتَ ْد ِري ِ‬
‫اس‪.‬‬
‫َو ِذ ْك ِر هللاِ تَ َعالَى‪َ ،‬واألَ ْم ِر بِال َم ْعرُوْ ف‪َ ،‬والنَّه ِْي ع َِن ال ُم ْن َك ِر‪َ ،‬و ِ‬
‫ح بَ ْينَ النَّ ِ‬
‫اإلصْ ََل ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫ب َحتَى الخَ ات َِم‪َ ،‬ولَو بِقَ ْد ِر َعي ِْن‬
‫َولُبْسُ َ‬
‫الح ِري ِْر ُم َحرَّم َعلَى ال ْ ّر َجال‪ُ ،‬مبَا ٌح لِل ْنّ َسا ِء‪َ ،‬و َك َذلِكَ الت ََح ْلّي بِال َّذه ِ‬
‫الج َرا َد ِة‪.‬‬
‫َ‬
‫ط ُن فِيْه أَ ْكثَ َر ِمنَ القَ ّز‪ْ.‬‬
‫َو َال يُ ْك َرهُ لُبْسُ الخَ ْ ّز الَّ ِذي يَ ُشوْ بُه ال َوبَرُ؛ َو َك َذلِكَ القَبَا ِط ُّي الَّ ِذيْ يَ ُكوْ ن القُ ْ‬
‫ي‬
‫يوان‪ِ ،‬ألَن النَّبِ َّ‬
‫َو َال يَجُوْ ُز َج ْع ُل الصُّ َو ِر فِي الثِيَا ِ‬
‫هو َما َكان َعلَى صُوْ َر ِة َح َ‬
‫ش َوال ُّستُوْ ِر‪َ ،‬و َ‬
‫ار ِ‬
‫ب‪َ ،‬و َال ال َمفَ ِ‬
‫(صلى هللا عليه وسلم) قَال ‪َ :‬‬
‫(ال تَ ْد ُخ ُل‬
‫ال َم ََلئِ َكةُ بَ ْيتًا فِيْه صُوْ َرة )‪.‬‬
‫ْ‬
‫َو ْ‬
‫ار‪َ ،‬وإِن تَ َختَّ َم فِي اليَ ِمي ِْن فَ ََل بَأس‪.‬‬
‫االختِيَا ُر ‪ :‬التَ َختُّ ُم فِي اليَ َس ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َو َال يَ ِحلُّ ِأل َح ٍد أن يَ ُج َّر ثَوْ بَه ُخيَ ََل ًء َوبَطَ ًرا‪.‬‬
‫ْ‬
‫َّ‬
‫اج ٍة‪.‬‬
‫از ِر السَّاتِ َر ِة‪َ ،‬ويُ ْك َرهُ لِلنّ َسا ِء؛ إِ َّال ِم ْن ِعل ٍة َو َح َ‬
‫َو ُد ُخوْ ل َ‬
‫الح َّماِم َجائِ ٌز لِل ْ ّر َجال بِال َميَ ِ‬
‫هو يُ ْست ََحبُّ ‪َ ،‬و َك َذلِكَ ال َكتَ ُم‪َ ،‬ويُ ْك َرهُ بِالس ََّوا ِد‪.‬‬
‫س بِال ِخ َ‬
‫َو َال بَأْ َ‬
‫ضا ِ‬
‫ب بِال ِحنَّا ِء‪َ ،‬و َ‬
‫َو َال يَجُوْ ُز أَن يَ ْخلُ َو ال َّر ُج ُل بِا ْم َرأَ ٍة لَ ْي َس ْ‬
‫ت لَه بِ َمحْ ٍرم ‪.‬‬
‫اح ٍد‪.‬‬
‫ار َو ِ‬
‫ش َو ِ‬
‫َو َال يَجْ تَ ِم ُع َرج ََُلن َو َال ا ْم َرأَتَان َعرْ يَانَي ِْن‪ ،‬فِي فِ َرا ٍ‬
‫اح ٍد‪َ ،‬و َال إِزَ ٍ‬
‫ب‪َ ،‬و َال َشي ٌء ِمنَ ال َم ََلهي ال ُم ْ‬
‫بل َوال َّز ْم ِر‪َ ،‬و ُخصَّ ِم ْن َذلِكَ‬
‫َو َال يَجُوْ ُز تَ َع ُّم ُد ُحضُوْ ِر اللَّه ِْو َواللَّ ِع ِ‬
‫ط ِربَ ِة‪َ ،‬كالطَّ ِ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫اح‪َ ،‬واضْ ِربُوْ ا َعلَيه بِال ُّدف )‪.‬‬
‫اح‪ ،‬لِقَوْ ل النَّبِ ْ ّي (صلى هللا عليه وسلم) ‪ ( :‬أَ ْعلِنُوا النّ َك َ‬
‫ال ُّدف لِلنّ َك ِ‬
‫ْو ْي ُذ بِه‪.‬‬
‫َو َال بَأْ َ‬
‫س بِالرُّ ْقيَ ِة بِأ َ ْس َما ِء هللاِ تَ َعالَى‪َ ،‬و َك َذلِكَ التَع ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫ب األَ ْد ِويَ ِة َجائِ ٌز‪.‬‬
‫الح َجا َم ِة َوالفَصْ ِد َوال َك ْ ّي َو ُشرْ ِ‬
‫َاوي بِ ِ‬
‫َوالتَّد ِ‬
‫ُ‬
‫ي ع َْن أَحْ َم َد َك َراهةُ ال َك ْ ّي َوقَ ْ‬
‫ط ِع ال ُعرُوْ ق ‪َ .‬وال ْ ّر َوايَةُ األوْ لَى‬
‫ُو َ‬
‫َاوي بِ ُم َحرَّم َو َال ن َِج ٍ‬
‫س ‪َ .‬وقَ ْد ر ِ‬
‫َو َال يَجُو ُز التَد ِ‬
‫صحُّ ‪.‬‬
‫أَ َ‬
‫‪3‬‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫ت َش ْيئًا فِي َم ْن ِزلِه فَ ْلي ُْؤ ِذ ْنه ثَ َلََ اثًا‪ ،‬إِن بَدَا لَه بَ ْع َد َذلِكَ قَتَله ‪.‬‬
‫َو َم ْن َرأَى ِمنَ َ‬
‫الحيَّا ِ‬
‫‪.‬و ُذوْ ُّ‬
‫الطفَّتَي ِْن ‪ :‬الَّ ِذيْ بِظَه ِْر ِه خَ طّ أَس َْو ٌد ‪.‬‬
‫اإل َمام أَحْ َم ُد إِن َكان ُذو الطُ ْفيَتَي ِْن َواألَ ْبتَ ُر قَتَلَه‪َ ،‬ولَ ْم ي ُْؤ ِذ ْنه َ‬
‫َوقَ ْد قَال ِ‬
‫ب‪.‬‬
‫ص ْي ُر ال َّذنَ ِ‬
‫َواألَ ْبتَ ُر ‪ :‬ال َغلِ ْيظُ القَ ِ‬
‫ض بِ َس ََلم‪ ،‬أَ ِو اِ ْذهبْ بِ َس ََلم ٍ‪.‬‬
‫َو ِ‬
‫صفَةُ القَوْ ل الَّ ِذيْ يُؤ ِذنه ‪ :‬اِ ْم ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫ار ‪َ .‬و َال يَ ِحلُّ قَ ْت ُل‬
‫اغ ‪َ .‬و َال يَجُوْ ُز قَ ْت ُل النَّ ْم ِل‪َ ،‬و َال ت َْخ ِريْبُ أَجْ ح َُرتِ ِه َّن ‪َ .‬ويُ ْك َرهُ قَ ْت ُل القَ ْم ِل بِالنَّ ِ‬
‫َويَجُوْ ُز قَ ْت ُل األَوْ زَ ِ‬
‫ي (صلى هللا عليه وسلم) نَهَى ع َْن قَ ْت ِل ال ْ ّ‬
‫َع‪.‬‬
‫َ‬
‫ع‪ِ ،‬ألَن النَّبِ َّ‬
‫ض ْفد ِ‬
‫الضفَا ِد ِ‬
‫فَصل‪:‬‬
‫ْب َما أَ َج ْزنَا فِي إِحْ دَى ال ْ ّر َوايَتَي ِْن‪.‬‬
‫َاواةُ َحس َ‬
‫َو َال يَجُوْ ُز إِ ْخ َ‬
‫ار لِ ْل َوس ِْم ‪َ .‬وتَجُوْ ُز ال ُمد َ‬
‫صا ُء البَهَائِ ِم‪َ ،‬و َال َكيُّهَا بِالنَّ ِ‬
‫فَص ٌل‪:‬‬
‫اج ِد َكتَ ْقلِي ِْم األَ ْ‬
‫ار‪َ ،‬وقَ ْ ّ‬
‫الصنَائِ ِع؛‬
‫ف ا ِإلبِ ِط‪َ ،‬وال َع َم ِل َو َ‬
‫ب‪َ ،‬ونَ ْت ِ‬
‫ار ِ‬
‫اخ فِي ْال َم َس ِ‬
‫ص ال َش ِ‬
‫ظفَ ِ‬
‫َويُ ْك َرهُ إِزَ الَةُ األَوْ َس ِ‬
‫َك ْ‬
‫ار ِة‪َ ،‬و َما َشا َك َل َذلِكَ؛ إِ َذا َكثُ َر ‪.‬‬
‫ج‪َ ،‬وال ْتّ َج َ‬
‫الخيِاطَ ِة‪َ ،‬والخَ َر ِز‪َ ،‬و َ‬
‫الحلَ ِ‬
‫ف نَع ٍْل‪ ،‬أَوْ تَ ْش ِر ْي ِكهَا إِ َذا ا ْنقَطَ َع ِش ْس ُعهَا‪.‬‬
‫َو َال يُ ْك َرهُ َذلِكَ إِ َذا قَ َّل ِم ْث ُل َر ْق ِع ثَوْ ٍ‬
‫ب‪ ،‬أَوْ خَصْ ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫هو؟ فَقَال ‪َ :‬ال أَقُوْ ل فَرْ ضٌ ‪،‬‬
‫الوالِ َدي ِْن‪ ،‬أَفَرْ ضٌ َ‬
‫اجبٌ ‪ُ ،‬سئِ َل ا ِإل َمام أَحْ َم ُد رضي هللا عنه ع َْن بِ ْ ّر َ‬
‫الوالِ َدي ِْن َو ِ‬
‫َوبِرُّ َ‬
‫اجبٌ ‪.‬‬
‫َولَ ِكنَّه َو ِ‬
‫(ال طَا َعةَ‬
‫صيَ ِة هللاِ تَ َعالَى‪َ ،‬ك َذلِكَ نَصَّ َعلَيْه؛ لِقَوْ ل النَّبِ ْ ّي صلى هللا عليه وسلم ‪َ :‬‬
‫َو َال يَجُوْ ُز طَا َعتُهُ َما فِي َم ْع ِ‬
‫ْصيَ ِة هللاِ تَ َعالَى )‪.‬‬
‫لِ َم ْخلُوْ ق فِي َمع ِ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫ويُ ْك َرهُ اال ْتّ َكا ُء َعلَى يُ ْس َرى يَ َديْه ِم ْن و َرا ِء ظَهْر ِه ‪ .‬ويُ ْك َرهُ ال ُجلُوْ سُ بَ ْينَ ال َّش ْمس و ْ‬
‫الظّ ّل ‪.‬‬
‫ِ َ‬
‫ِ َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫صل‪:‬‬
‫فَ ْ‬
‫س ‪ُ :‬سب َْحانَكَ اللَّهُ َّم َوبِ َح ْم ِدك‪َ ،‬ال إِلَه إِ َّال أَ ْنتَ ‪ ،‬أَ ْستَ ْغفِرُك َوأَتُوْ بُ‬
‫ض ِمنَ ال َمجْ لِ ِ‬
‫َويُ ْست ََحبُّ أَن يَقُوْ ل ِع ْن َد النُّهُوْ ِ‬
‫س‪.‬‬
‫إِلَيْكَ‪ ،‬فَ ِه َي َكفَّ َ‬
‫ارةُ ال َمجْ لِ ِ‬
‫ُ‬
‫اإلنَا ِء ‪.‬‬
‫َويُ ْك َرهُ ال ُجلُوسُ فِي ِظ ْ ّل ال َمن َ‬
‫ت بِ ِ‬
‫َار ِة‪َ ،‬و َك ْنسُ البَ ْي ِ‬
‫الخرْ قَ ِة‪َ ،‬وال ُّشرْ بُ ِم ْن ثلَ َم ِة ِ‬
‫ب‪َ ،‬وهللاُ تَ َعالَى ال ُم َو ْفّ ُ‬
‫ق لِلص ََّواب‪.‬‬
‫فَهَ ِذ ِه ُج ْملَةٌ ِمنَ اآلدَا ِ‬
‫‪ADAB VE GÜZEL AHLAK‬‬
‫‪Rahman ve Rahim Olan Allah'ın Adıyla‬‬
‫!‪Rabbim kolaylaştır, zorlaştırma‬‬
‫‪Hamd âlemlerin Rabbi/kâinatın efendisi Allah'a mahsustur.‬‬
‫‪4‬‬
Allah'ın salatı ve selamı hesap gününe kadar nebilerin sonuncusu ve takva
sahiplerinin önderi Muhammed’in, ailesinin ve tüm ashabının üzerine olsun.
Bu, önder ve örnek âlim Ebu’l-Vefa İbn Akîl rahimehullah’ın telif ettiği adap ve
meşru güzel ahlak konularından oluşan ufak bir risaledir.
FASIL
Yürüyen oturana, binekte olan da hem yürüyene hem de oturana selam verir.
Selam vermek sünnettir. Yürüyen ya da binekte olan bir topluluğun içinden sadece bir
kişi selam verirse bu selam, hepsi için yeterli olur. Oturan bir topluluğun içinden de
sadece bir kişi selamı alırsa bu da hepsi için yeterli olur.
Selam şöyle verilir: Selamun Aleykum. Selam şöyle alınır: Ve Aleykumu’sSelam. (Selamda) emredilen ve müstehap olan ilave şudur: “ve Rahmetullahi ve
Berakatuh”. Bundan başka bir ilavede bulunmak ise müstehap değildir.
Selam veren kimsenin: Selamun Aleykum ve Rahmetullahi, demekle yetinmesi
ve bu şekilde “selamı (size verilen şeklinden) daha güzeli ile alın ya da ona aynısıyla
karşılık verin” (ayetiyle) emredilen ilaveyi -ki bu ilave: “ve Berakâtuhu” ifadesidirselamı alan kimseye bırakması müstehaptır.
Kişi selam verdikten sonra selam verdiği kimse ile arasına bir ağaç yahut duvar
girer de sonra yine bir araya gelirlerse tekrar selam vermek sünnet olur. Peygamber
sallallahu aleyhi ve sellem’in ashabı da radıyallahu anhum böyle yapardı.
Genç kadınlara selam vermek mekruhtur. Çünkü bu, onların selama karşılık
vermelerini gerektirir ki bu da onların seslerinin (erkekler tarafından) duyulmasına yol
açar. Bunun da fitneye sebep olması muhtemeldir. Zira nice sesler arzu uyandırıp aşka
kapı aralar!
İhtiyar kadınlara ve toplumda sözü dinlenir yaşlı kadınlara 1 selam vermekte bir
sakınca yoktur. Çünkü onların seslerinin fitneye yol açması söz konusu değildir. Ayrıca
toplumda sözü dinlenir yaşlı kadınlara selam vermek ve onların selamını almak bir
ihtiyaçtır. İhtiyacın bu konuda belirgin bir etkisi vardır. Zira şahitlik yapacak erkeğin
(hakkında şahitlik yapacağı) kadını tanıması ve şahitliği doğru dürüst yapması için
onun yüzüne bakması caizdir. Aynı şekilde kuyumcu, iplikçi ve kadınların müşterisi
olduğu diğer bütün ticaret erbabı ile zanaatkârlar için de durum aynıdır.
Çocuklara edep öğretmek, güzel ahlakı sevdirmek ve onları adab-ı muaşeret
kurallarına alıştırıp eğitmek amacıyla onlara selam vermekte de bir sakınca yoktur.
Bir yere girerken selam vermek müstehap olduğu gibi oradan ayrılırken selam
vermek de müstehaptır. Ancak girerken selam vermek daha ileri derecede
müstehaptır.
FASIL
Erkekler arasında musafaha/tokalaşma müstehaptır. Genç
tokalaşmak ise caiz değildir. Çünkü bu şehevi duyguları harekete geçirir.
1
kadınlarla
Bunlar isabetli görüş sahibi, akıllı ve iffetli olmakla tanınmış, toplumu ilgilendiren işlerde kendisine müracaat
edilen ve bu hususlarda erkeklerle görüşüp konuşan yaşlı kadınlardır.
5
Dindar veya ilim ehli olan ya da İslam yolunda ileri yaşa gelmiş kimselere
sarılmakta, onların başlarını ve ellerini öpmekte bir sakınca yoktur.
Adil idarecinin, ana babanın, dindar, takvalı, ilim ehli, asil ve soylu kimseler için
ayağa kalkmak müstehaptır. Bunların dışında biri için ayağa kalkmak ise müstehap
değildir.
FASIL
İnsanın, bir topluluğun gizlisine/mahremine girmemesi ve kendisini dâhil
etmedikleri bir konuşmaya katılmaması gerekir. Kendi aralarında istişare yapan bir
topluluğun sözlerine kulak kabartması da caiz değildir. Bir kimse bir şey söylerken
etrafa bakınırsa o söylediği sözü emanet etmiş (sır vermiş) gibi olur. Bu yüzden de
onun o sözünü (sırrını) saklı tutmak gerekir. Çünkü onun etrafa bakınması bir
şeylerden korkup çekindiğini ve selamette olmak istediğini ifade eder.
FASIL
Büyüklük taslayarak ve böbürlenerek yürümek mekruhtur. Aksine
itidalli/normal/doğal yürümelidir. Çünkü büyüklük taslayarak yürümek Allah Teâlâ’nın
sevmediği bir yürüyüş şeklidir. Ancak (savaşta) iki tarafın safları arasında (bu şekilde
yürümek) bunun dışındadır.
FASIL
İnsanların utanacakları kötü halleri ve gafil oldukları anlarda onlardan sadır
olan avret yerlerinin açılması, sesli ya da sessiz yel kaçırma vb. gibi durumları
görmezden/duymazdan gelmek güzel ahlakın bir parçasıdır. Bu tür bir ses duyan
kimse duymazlıktan gelirse veya uyur gibi yaparsa ya da fark etmemiş gibi davranırsa
bu da güzel ahlaka dâhildir.
FASIL
On şey fıtrattandır ki bunlardan beşi baş bölgesiyle, beşi de bedenle ilgilidir.
Baş bölgesiyle ilgili olanlar; mazmaza, istinşak, misvak kullanmak, bıyıkları kısaltmak
ve sakalı uzatmaktır.
Bedenle ilgili olanlar ise kasık tıraşı olmak, koltukaltı kıllarını yolmak, tırnakları
kesmek, istinca ve sünnet olmaktır.
FASIL
Saç ve sakallardaki beyaz kılları yolmak mekruhtur. Zira hadislerde bunların
Allah'ın ihsan ettiği bir nur olduğu bildirilmiştir.
Yine bu beyaz kıllar, ölümün habercisidir; nefsin arzularını dizginler ve güzel
ameller işlemeye teşvik eder. Ayrıca vakar/ağırbaşlılık alametidir.
Hacamat yaptırmak isteyen kimseler dışında enseyi kazıtmak mekruhtur.
Sünen’lerde böyle rivayet edilmiştir.
FASIL
6
Bir kimsenin, akrabalarının ya da yabancıların yanına (izinsiz olarak) aniden
girmesi uygun değildir. Bu, onları avret yerlerinin açık olabileceği uygunsuz bir kıyafet
içinde görmemesi içindir. Üç kere izin ister. Eğer izin verilirse girer, verilmezse geri
döner.
FASIL
İki kişinin üçüncü bir kimseyi dışarıda bırakarak kendi aralarında gizlice
konuşmaları haramdır. Çünkü bu araya soğukluk sokar ve kalp kırar.
FASIL
Yemek yemeye “Bismillah” diyerek başlamak, yemeğin sonunda
“Elhamdulillah” demek, sağ elle yemek ve yemek tek çeşit ise kendi önünden yemek
müstehaptır.
Tabağın ortasından yememeli, aksine kenarlarından yemelidir. (Yiyecekleri)
ölçekle alıp koyarken de böyle yapmalı (ortadan değil kenardan almalıdır). Çünkü bu
onların daha bereketli olmasını sağlar. Sünen’lerde böyle rivayet edilmiştir.
İster sıcak isterse soğuk olsun yemeğe üflenmez. Ayakta yemek ve içmek
mekruh değildir. Ancak bir yere yaslanarak yiyip içmek mekruhtur. İçecek kabını ya da
yiyecek bir şeyi başkalarına verecek olan kimse ilk önce sağ tarafında bulunan kişiye
verir. Zira Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem böyle yapardı.
FASIL
Uyumak isteyen kimse kapısını kilitler, su kırbasının ağzını bağlar/kapatır,
kapların üzerini örter ve kandilini/lambasını söndürür. Sünen’lerde Peygamber
sallallahu aleyhi ve sellem’den böyle rivayet edilmiştir.
Ahmed radıyallahu anh yemek yemek için el yıkamayı mekruh görmüştür.
Ancak yemek için el yıkamak hadislerde geçmektedir. Muhtemelen bu hadisler
Ahmed’e göre sahih değildi.
FASIL
Kötü kokudan dolayı eli yıkamakta acele etmek müstehaptır. Uyumadan önce
elleri yıkamak ise daha ileri derecede müstehaptır. Haşerelerin (verebileceği zarar)
dolayısıyla bunu ihmal etmeme konusunda (hadislerde) uyarılar mevcuttur.
Namaz kılmak ve itikâfa girmek amacıyla mescide gitmek isteyen kişinin soğan,
sarımsak ve pırasa gibi kötü kokan sebzeleri yemesi mekruhtur. Zira Peygamber
sallallahu aleyhi ve sellem bunları yiyen kimsenin mescide yaklaşmasını yasaklamıştır.
Düğün yemeği davetine icabet etmek müstehaptır. Sünnet merasimi yemeğine
icabet etme yükümlülüğü yoktur. Çünkü bu, sonradan çıkmıştır/bidattir.
Düğün davetine katılan kişinin düğün yemeğinden yeme zorunluluğu yoktur.
Aksine yemek isterse yer, istemezse de dua edip geri döner. Düğün davetine katılmak
ancak düğünde oyun, eğlence ve dine aykırı şeyler olmadığı takdirde müstehaptır.
Eğer düğünde haram olan bir şey varsa davete icabet etmek haram olur. Eğer
düğünde mekruh bir şey varsa davete icabet etmek de mekruh olur.
7
Fazilet ehli değerli şahsiyetlerin yemeğe icabet etmekte acele etmeleri ve dine
uygun olmayan yemek davetlerine müsamaha göstermeleri mekruhtur. Çünkü bu,
onların değerinin düşmesine ve halk gözündeki itibarlarının zedelenmesine yol açar.
Müslümanın, hasta olan müslüman kardeşini ziyaret etmesi, öldüğü zaman da
cenazesine katılması ve ailesine taziyede bulunması müstehaptır.
Hasta olan zimmiyi ziyaret etmekte de bir sakınca yoktur. Zira Peygamber
sallallahu aleyhi ve sellem hasta olan bir Yahudiyi ziyaret etmiş ve ona: Ey Yahudi!
Kendini nasıl hissediyorsun? diyerek (halini sormuştur).
FASIL
Günahları ve kusurları meydanda olmayan kimsenin gıybetini yapmak
haramdır. Çünkü Allah Teala şöyle buyurmuştur: “Birbirinizin gıybetini yapmayın.”
(Hucurât, 12)
Bir kimse, başkalarını uyarmak amacıyla fasık bir kişinin kusurlarını söylerse
yahut da o fasıkla evlenmeyi veya ortaklık kurmayı ya da onunla iş/alışveriş yapmayı
düşünen biri kendisine bu konuda danışacak olur da o da o fasığın kusurlarını anlatırsa
onun gıybetini yapmış sayılmaz. Ona gıybet günahı da yazılmaz. Aksine nasihat sevabı
kazanır. Çünkü Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem: şöyle buyurmuştur: “Fasık
kimsenin kusurlarını anlatın ki insanlar ondan sakınsınlar.”
Ömer radıyallahu anh’ın, haklarında istişare yapılmak üzere (halife adayı
olarak) altı kişiyi belirleyip onlardan her birinin kusurlarını zikretmesi gıybet
zannedilmemelidir. Aksine o, bunu Allah, Rasulü ve Müslümanlar için nasihat
amacıyla yapmıştır.
FASIL
O halde gıybet, bir kimsedeki ayıp ve kusurları sadece onu aşağılamak ve
kınamak/eleştirmek amacıyla söylemek demektir.
Dile sahip çıkıp onu muhafaza etmek ve az konuşmak müstehaptır. Ancak kişiyi
ilgilendiren ve mutlaka yapılması gereken konuşmalar bunun dışındadır.
Dili hem başkalarına hem de kendine fayda sağlayacak işlerde kullanmak
susmaktan daha faziletlidir. Örneğin Kur'ân okumak, ilim öğretmek, Allah Teala’yı
zikretmek, iyiliği teşvik etmek, kötülükten sakındırmak ve insanların arasını düzeltmek
vb. gibi.
FASIL
İpek elbise giymek erkeklere haram, kadınlara ise mubahtır. Aynı şekilde
çekirge gözü/incir çekirdeği kadar bile olsa altın takılar kullanmak -yüzük de dahilerkeklere haramdır.
Yünle karışık olan ve yünü daha fazla olan ipekli kumaş giymek ise mekruh
değildir. Aynı şekilde içindeki pamuk karşımı saf ipekten daha fazla olan ipekli kumaş
da böyledir.
Elbiselere, döşeklere/minderlere ve perdelere resim işlemek caiz değildir.
Ancak caiz olmayan bu resim, canlılara ait olanlardır. Çünkü Peygamber sallallahu
8
aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “(Rahmet) melekleri, içinde resim/heykel bulunan
hiçbir eve girmez.”
Yüzükte tercih edilen, sol ele takılmasıdır. Eğer sağ ele takılacak olursa bunda
da bir sakınca yoktur.
Hiç kimsenin elbisesini kibir ve gösteriş için yerlerde sürümesi helal değildir.
Erkeklerin, avreti örten bir peştamal ile hamama gitmeleri caizdir. Kadınların
hamama gitmesi ise bir hastalık ya da ihtiyaç olması dışında caiz değildir.
(Saç ve sakala) kına yakmakta bir sakınca yoktur, hatta müstehaptır. Çivit de
böyledir. Ancak siyaha boyamak mekruhtur.
Bir erkeğin, mahremi olmayan bir kadınla baş başa kalması caiz değildir. İki
erkek ya da iki kadın çıplak vaziyette aynı yatakta yatamaz ve aynı elbise/örtü altına
giremez.
Oyun ve eğlence bulunan yerlerle davul ve zurna gibi herhangi bir çalgı aletinin
çalındığı yerlere gitmek ve oralarda bulunmak caiz değildir. Ancak nikah/düğün için
def çalınması bundan hariç tutulmuştur. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
şöyle buyurmuştur: “Nikahı ilan edin ve onun için def çalın.”
Allah Teâlâ’nın isimleri ile rukye yapıp O’na sığınmakta hiçbir sakınca yoktur.
FASIL
Hacamat, damardan kan aldırma, dağlama ve ilaç içme gibi yöntemlerle tedavi
olmak caizdir. Ama haram ve necis/pis olan şeylerle tedavi olmak ise caiz değildir.
İmam Ahmed’den dağlama yapmanın ve damarı kesip kan kaldırmanın mekruh
olduğu yönünde bir görüş rivayet edilmiştir. Ama ilk rivayet daha sahihtir.
FASIL
Bir kimse evinde herhangi bir tür yılan görürse ona üç kere yol verir/hak tanır.
Eğer bundan sonra bir daha ona görünürse onu öldürür. İmam Ahmed şöyle demiştir:
Eğer Zu’t-tufyeteyn ve Ebter cinsi bir yılan olursa onu hemen öldürür, ona hiç yol
vermez/hak tanımaz. Zu’t-tufyeteyn: Sırtında siyah bir çizgi olan yılandır. Ebter ise
(kesik gibi) kalın ve kısa kuyruğu olan yılandır.
Yılana yol verme/hak tanıma: Selametle geç ya da selametle git, demekle olur.
FASIL
Zehirli kertenkeleleri öldürmek caizdir. Karıncaları öldürmek ve yuvalarını
tahrip etmek caiz değildir. Bitleri ateşte yakarak öldürmek mekruhtur.
Kurbağaları öldürmek helal değildir. Çünkü Peygamber sallallahu aleyhi ve
sellem kurbağa öldürmeyi yasaklamıştır.
FASIL
Mescidlerde tırnakları kesmek, bıyıkları kısaltmak, koltukaltı kıllarını yolmak
gibi birtakım kirleri vücuttan arındırmak mekruhtur. Aynı şekilde mescidlerde terzilik,
çerçicilik (inci boncuk işleri), hallaçlık (pamuk, yün vb. ditme işleri), ticaret vb. gibi iş
ve zanaatlarla uzun uzadıya meşgul olmak da mekruhtur. Elbise yamamak, ayakkabıyı
9
onarmak ya da bağı koptuğunda onu bağlamak gibi kısa süreli işleri yapmak ise
mekruh değildir.
FASIL
Hayvanları kısırlaştırmak ve damgalama amacıyla ateşle dağlamak caiz değildir.
Ancak dağlama tedavi amacıyla olursa -insanlar hakkında cevaz verdiğimiz gibi- iki
rivayetten birine göre caizdir.
FASIL
Ana babaya itaat edip iyi davranmak vaciptir. Nitekim İmam Ahmed radıyallahu
anh’a: Ana babaya itaat edip iyi davranmak farz mıdır? diye sorulmuş, o da: Farzdır
demiyorum, ama o vaciptir.
Allah Teâlâ’ya isyan olan hususlarda ana babaya itaat etmek ise caiz değildir.
İmam Ahmed de böyle demiştir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle
buyurmuştur: “Allah Teala’ya isyan olan hususlarda hiçbir yaratılmışa itaat edilmez.”
FASIL
Sol eli arkaya atıp üzerine yaslanmak mekruhtur.
Yarısı güneşte yarısı gölgede kalacak şekilde oturmak da mekruhtur.
FASIL
‫ أ ح‬،‫ ََل إحلَه إحََّل أَنْت‬،‫ سبحانَك اللَّه َّم وحِبم حدك‬: “Allahım! Seni
Meclisten kalkarken: “‫ك‬
َ ‫ب إحلَْي‬
ْ َ
ُ ‫َستَ ْغفُرك َوأَتُ ْو‬
ْ َ َ ُ َ َ ُْ
bütün noksan sıfatlardan tenzih eder ve Sana hamd ederim. Senden başka hak ilah
yoktur. Senden bağışlanma diler ve Sana tevbe ederim” demek müstehaptır. Bu dua,
mecliste işlenen hatalara keffarettir.
Minarenin gölgesinde oturmak, elbise parçasıyla evi süpürmek ve kabın kırık
yerinden bir şey içmek mekruhtur.
Bu anlatılanlar, adaba ait birtakım hususlardır. Doğruya muvaffak kılan Allah
Teâlâ’dır.
10
Download

فصول في اآلداب و مكارم األخالق المشروعة البن عقيل الحنبلي( بسم هللا