BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
MADEN VE MİNERALLER Hazırlayan Tülay UYANIK 2010 T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi
MADEN VE MİNERALLER HS No:25, 26, 27, 6802 TÜRKİYE’DE ÜRETİM BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Madencilik sektörü, sanayinin hammadde ihtiyacını sağlayan ve bu yönüyle ülkemizin temel taşı olan sektörlerinden biridir. Sektör, ekonomiye yaptığı doğrudan katkının yanı sıra, imalat sektörüne sağladığı girdiler açısından da ayrı bir önem arz etmektedir. Madencilik sektörünün gayri safi milli hâsıladaki payı, yıllar itibariyle farklılık göstermekle birlikte; %1ile %1,5 arasında değişmektedir. Sektörün gayri safi yurtiçi hasıladaki payı 2008 yılında %1,4 olarak gerçekleşmiş, 2009 yılında da değerini korumuştur. Sektörün son beş yıllık dönemde toplam sanayi içindeki payı % 4,16­ 4,92 aralığında değişmiştir. Çeşitlilik ve rezerv açısından oldukça zengin maden yataklarına sahip olan Türkiye, birçok madende dünyanın en büyük rezervlerine sahiptir. Maden Tetkik Arama Enstitüsü­MTA tarafından yapılan çalışmalar sonucunda elde edilen rezerv bilgilerine göre mermer, perlit, dolomit, kaya tuzu, pomza, bor, kuvarsit, trona en büyük rezervlere sahip olduğumuz madenler olarak dikkat çekmektedir. Son dönemde yapılan araştırmalar ile bor mineralleri gibi bazı rezerv bilgilerinde de gelişmeler görülmüştür. Bor, krom, mermer, pomza, sodyum feldspat ise ihracatımızın en fazla olduğu maden ve mineraller olmuştur. Son yıllarda dünya maden sektöründe olduğu gibi Türkiye’de de özellikle altın, gümüş, bakır, krom ve mangan gibi metalik cevherlerin arama­işletme çalışmalarında artış gözlenmiştir. Endüstriyel minerallerde dünya rezervlerinin %2,5’i, dünya bor mineralleri rezervlerinin %72'si, mermer rezervlerinin %33’ü, bentonit rezervlerinin %20' si ve perlit rezervlerinin de yarısından çoğu ülkemizde yer almaktadır. Türkiye’de petrol ve kömür dışında 4,400 maden yatağı bulunmaktadır. Bu kaynaklardan elde edilen madenler sanayi sektöründe hammadde olarak kullanılmakta, üretim fazlası ihraç edilmektedir. Türkiye’de madenciliğin büyük bölümü özel sektör tarafından yapılmaktadır. Sektörde faaliyet gösteren firmaların çoğunluğu küçük ve orta ölçekli işletmelerdir. Başlıca üreticiler Eti Maden İşlt. Gen. Müd., Türkiye Taş Kömürü İşletmesi (TKİ), Türkiye Petrolleri A.O.(TPAO), Elektrik Üretim A.Ş.(EÜAŞ), Türkiye Taş Kömürü Kurumu (TTK) ve özel sektördür. Üretimde; kamu sektörü mineral yakıtlar ve metalik cevher üretiminde ağırlıklı iken özel sektör endüstriyel hammadde üretiminde yoğunlaşmıştır. Türkiye metalik cevherler üretiminde üretimin en fazla olduğu madenler, bakır, demir , krom, alüminyum ve kurşundur. Endüstriyel mineraller grubunda; dolomit, kalsit, feldspat, alçıtaşı, kuvars kumu, pomza ve bor üretimin fazla olduğu önemli madenlerdir. Doğal taşlar grubunda ise mermer, andezit ve bazalt ilk sıralarda yer almaktadır. Bu üretim verileri, işletme ruhsatlı sahalardan ruhsat sahiplerince Maden İşleri Genel Müdürlüğü’ne beyan edilen üretim miktarlarına göre düzenlenmiştir. Madencilik sektörüne verilen teşvikler sektörün üretim ve ihracat artışında büyük ölçüde katkı sağlamıştır. Hazine Müsteşarlığı verilerine göre 2001–2005 yıllarında madencilik sektöründe 612 adet yatırım teşviki verilmiştir. 2008 yılı Ocak­Aralık ayları arasında madencilik sektörüne verilen teşvik belgesi sayısı 84 adet olurken; 2009 yılı Ocak­Şubat ayları arasında 13 adet belge verilmiştir.
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 Orta ve büyük ölçekli pek çok firmanın bulunduğu sektörde İSO­İstanbul Sanayi Odası tarafından açıklanan 2008 yılında Türkiye’nin ilk 500 yüz sanayi kuruluşu sıralamasında yer alan madencilik alanında faaliyet gösteren firmalardan EÜAŞ­Elektrik Üretim Anonim Şirketi Genel Müdürlüğü (2. sıra), Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü (16. sıra), Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (32.sıra), Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü (55.sıra), Soda Sanayi A.Ş.(109. sıra), Kaleseramik Çanakkale Kalebodur Seramik Sanayi Anonim Şirketi (128. sıra), Eti Bakır A.Ş. (145.sıra), Eczacıbaşı Yapı Gereçleri San. Ve Tic. A.Ş. (156. sıra) ve Eti Alüminyum A.Ş. 171. sırada yer almıştır. BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Türkiye’nin coğrafi konumu ve üç tarafının denizlerle çevrili olması, üretilen ürünlerin dünya pazarlarına ucuz ve kolaylıkla ulaştırılması açısından önemli avantajlar sağlamaktadır. Sektörün yatırım açısından çekiciliğinin giderek artması sonucu, başta mermer alanında olmak üzere, sektöre yeni yatırımcı ve sermaye girişinde artış gözlemlenmiştir. Özellikle Çin ekonomisindeki gelişme, beraberinde dünya hammadde talebi ve madencilik ürünlerinin fiyatlarındaki artış eğiliminin devam etmesi, madencilik sektöründe sermaye birikiminin artmasına ve daha güçlü firmaların ortaya çıkmasına yardımcı olmuştur. Ancak 2008 ekonomik krizi bu olumlu beklentileri sekteye uğratmıştır. 2008 yılı Temmuz ayından itibaren etkisini gösteren ekonomik kriz, tüm dünyada etkisini göstermeye başlamış ve Türkiye de çok fazla etkilenmiştir. Özellikle ekonomik krizden etkilenerek metal alımını azaltan otomotiv ve inşaat sektörü maden sektörünün büyümesini olumsuz etkilemiştir. Mermer ve Diğer Doğal Taşlar Türkiye’nin görünür , muhtemel, mümkün doğal taş rezerv toplamı 5,2 milyar m 3 ­13,9 milyar ton civarındadır. Bu rezervin büyük bir bölümü Afyon, Balıkesir, Muğla, Eskişehir, Denizli, Tokat, Çanakkale, Konya, Bilecik, Kırşehir ve Elazığ illerinde bulunmaktadır. Türkiye’de üretilen ve uluslararası piyasada en tanınmış mermer çeşitleri; Süpren, Elazığ Vişne, Akşehir Siyah, Manyas Beyaz, Bilecik Bej, Kaplan Postu, Denizli Traverten, Ege Bordo, Milas Leylak, Gemlik Diyabaz ve Afyon Şeker’dir. Mermer sektöründe faaliyet gösteren firmaların büyük çoğunluğu küçük ve orta ölçekli firmalara olup; üretimin tamamına yakın kısmı özel sektör tarafından yapılmaktadır. 2007 yılında bir önceki yıla göre %20 oranında artarak 1,2 milyar dolar olan ihracat değeri, 2008 yılında 1,39 milyar dolara ulaşmıştır. Ancak 2009 yılında, 2008 yılı dünya ekonomik krizi ve buna bağlı olarak inşaat sektöründe yaşanan ciddi duraklamaya bağlı olarak ihracat, %12 oranında azalarak 1,22 milyar dolara gerilemiştir. 173 farklı ülkeye ihracat yapılan doğal taş ticaretinde ABD, Çin ve Avrupa Birliği ülkeleri en önemli partner ülkeler olmuştur. Doğal taş ihracatımızda en önemli katma değer, %57’likpay ile işlenmiş mermer ve travertene aittir. Doğal taş ihracatımızın 700 milyon doları işlenmiş mermere, 471 milyon doları blok mermer ihracatına, 58,2 milyon doları ise granit ve diğer sert taşların ihracatına aittir. İşlenmiş mermer ihracatında en önemli pazar, ihracatımızın %27’sini oluşturan ABD olmuştur. ABD’ye gerçekleştirdiğimiz doğal taş ihracatında 2008 yılında %33 olan ihracat payımız, 2009 yılında %27’lere gerileyerek pazar kaybımızın en fazla olduğu ülke olmuştur.
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 ABD’yi sırasıyla %7’lik payla İngiltere, %6’lık payla Suudi Arabistan takip etmiştir. Libya, Kanada ve Irak diğer önemli işlenmiş ürün ihraç pazarları olmuştur. Türkiye Doğal Taş İhracat Değerleri (Miktar:Bin ton, Değer:Milyon ABD Doları) 2008 Miktar Değer 3082 439 1544 888 237 21 38 25 38 27 4.938 1.400 2009 Miktar Değer 3199 471 1393 700 175 11 34 19 47 28 4.848 1.230 BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
2007 Ürünler Miktar Değer Blok mermer 2.675 339 İşlenmiş mermer 1.554 844 Blok granit 231 19 İşlenmiş granit 31 12 Diğerleri 142 18 TOPLAM 4.632 1.232 Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı Ham plaka ve blok mermer ihracatın artış gösterdiği bir ürün grubudur. Bu ürünlerin 2009 yılı ihracatı, %7’lik artışla 471 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Çin, toplam ham blok mermer ihracatında %74’lük değerle ilk sırada yer almış; bu ülkeyi sırasıyla Hindistan (%6), Suriye(%4) ve Tayvan(%3) ve İtalya(%2) izlemiştir. 2009 yılında, 58,2 milyon dolarlık granit ve sert taş ihracatı gerçekleştirilmiştir. Bu ürünlerde en önemli alıcı ülkeler İtalya, Almanya ve Hollanda olmuştur. Granit, ihracatı yeni gelişmekte olan bir sektör olmakla beraber bu alandaki yatırımların artmasıyla, ihracat değerlerinde de artış beklenmektedir. Türkiye’nin dünya doğal taş ihracatındaki yeri, yatırımlara paralel olarak artmaktadır. International Trade Center(ITC)­Trade Map verilerine göre Türkiye, 2008 yılında dünya ham doğal taş ihracatında %26’lık pay ile ilk sırada yer almıştır. Türkiye’yi İtalya, Mısır ve İspanya izlemiştir. İşlenmiş doğal taş grubunda ise Çin %33’lük pay ile ilk sırada yer alırken; İtalya(%20) ile ikinci sırada ve Türkiye(%9) 3. sırada yer almıştır. Bor Mineralleri Bor mineralleri, yapılarında farklı oranlarda bor oksit (B2O3) içeren doğal bileşiklerdir. Doğada yaklaşık 230’dan fazla bor minerali mevcut olup bunların ticari öneme sahip başlıcalar; tinkal, kolemanit, kernit, üleksit, pandermit, borasit, szaybelit ve hidroborasittir. Ülkemizde yaygın olarak bulunan bor mineralleri ise; tinkal, kolemanit ve üleksittir. Üretilen bor minerallerinin bir kısmı doğrudan mineral olarak kullanılırken, önemli bir bölümü çeşitli bor kimyasalları üretiminde kullanılmaktadır. Bor mineralleri ve bor kimyasalları uzay ve hava araçları, nükleer uygulamalar, askeri araçlar, yakıtlar, elektronik ve iletişim sektörü, tarım, cam sanayi, kimya ve deterjan sektörü, seramik ve polimerik malzemeler, nanoteknolojiler, otomotiv ve enerji sektörü, metalürji ve inşaat gibi birçok sektörde kullanılmaktadır. Bu kullanım alanlarının yanı sıra, borun yeni kullanım alanlarından biri de; devre kartlar, bilgisayar ekranları, düz ekran televizyonlar gibi ileri teknoloji cam ürünleridir. Özellikle LCD TV ekran yapımı yeni öne çıkan farklı üretim alanıdır. Ülkemiz dünya toplam bor rezervlerinin yaklaşık %72’sine sahiptir. Dünya toplam bor rezervi ve bugünkü tüketim değerleri dikkate alındığında, dünyada çok uzun yıllar bor cevheri sıkıntısı yaşanmayacağı görülmektedir. Başta ülkemiz olmak üzere dünyada belli başlı ülkelerde üretimi gerçekleştirilen bor ürünleri pazarında, Eti Maden ile Rio Tinto
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 şirketine bağlı US Borax şirketi önemli rol oynamaktadır. Eti Maden ve US Borax şirketleri dünya toplam bor arzının yaklaşık %70­75’ini karşılamaktadır. Türkiye’nin bor rezervleri Eskişehir, Balıkesir ve Kütahya bölgelerinde yoğunlaşmış olup rezerv miktarlarının bulunduğu yerler itibariyle dağılımı aşağıda tablo halinde verilmektedir. Türkiye Bor Rezervlerinin Bölgesel Dağılımı (Ton) Toplam Rezerv 619.832.210 1.680.359.336 6.051.428 741.481.606 3.047.724.580 BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Bulunduğu Yer Bigadiç, Balıkesir Emet, Kütahya Kestelek, Bursa Kırka, Eskişehir TOPLAM REZERV Kaynak: Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü Eti Maden, ülkemizde yaygın olarak bulunan bor minerallerini (tinkal, kolemanit ve üleksit) Emet­Kütahya, Kırka­Eskişehir, Bandırma­Balıkesir, Bigadiç­Balıkesir ve Kestelek­ Bursa’da kurulu bulunan bor tesislerinde işleyerek konsantre kolemanit­tinkal­üleksit, öğütülmüş kolemanit­üleksit, kalsine tinkal, Etibor­48, boraks dekahidrat, boraks pentahidrat, susuz boraks, borik asit, sodyum perborat monohidrat, etidot­67 ve çinko borat gibi katma değeri yüksek bir dizi bor kimyasalı ve eşdeğeri ürünlere dönüştürmekte ve bunları iç ve dış piyasalara arz etmektedir. Dünya bor üretim kapasitesinin 2008 yılında bir önceki yıla göre bir miktar artarak brüt bazda 4,65 milyon ton seviyelerine ulaştığı, dünya fiili bor üretiminin ise 2008 yılında yaklaşık 4,26 milyon ton civarında gerçekleştiği tahmin edilmektedir. Eti Maden, 2008 yılında toplam dünya bor üretiminin yaklaşık %37,4’ünü (B2O3 bazında 715.946 ton satılabilir ürün) RT Borax %30’unu gerçekleştirmiştir. Bu değer dünya talebinin %36,4’ünü karşılamıştır. Eti Maden’in 2008 yılında toplam bor ürünleri satış geliri, 519 milyon doları ihracat olmak üzere 536 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. 2008 yılı yurt dışı bor kimyasalları ve eşdeğeri ürün satış miktarı, 2002 yılına göre % 188 artarak 1.177 bin ton, yurt dışı bor kimyasalları ve eşdeğeri ürün satış gelirleri ise 2002 yılına göre % 274 artarak 453 milyon dolara ulaşmıştır. Bakır Endüstride yaygın olarak kullanılan bakırın başlıca kullanım alanları, elektrik­elektronik, inşaat, ulaşım, kimya, kuyumculuk ve boya sektörleridir. Türkiye’nin görünür bakır rezervi 3,7 milyon ton metal bakır, toplam rezerv miktarı ise 15,8 milyon tondur. Türkiye bakır rezervi bakımından üç önemli bölgeye sahiptir; Doğu Karadeniz, Güneydoğu Anadolu ve Trakya. Bugün Türkiye’nin bakır cevheri üretiminin büyük bir çoğunluğu özel sektör tarafından gerçekleştirilmektedir. 2009 yılı bakır cevherleri ve konsantrelerine ait ihracatımız, %10 azalma göstererek 284 milyon dolara gerilemiştir. Çin %82 ile en önemli ihraç pazarı olurken; bu ülkeyi sırasıyla Finlandiya, İsveç ve Hindistan takip etmiştir.
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 Feldspat Feldspat cam sanayi, seramik sanayi, kaynak elektrotları ve boya sanayinde kullanılan önemli bir endüstriyel hammaddedir. Türkiye 130 milyon tonluk rezervle dünya toplam rezervleri içinde %10’luk paya sahiptir. Önemli feldspat yatakları Manisa, Demirci, Kütahya­Simav, Aydın­Çine ve Muğla­Milas bölgelerinde yer alır. BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Türkiye’de feldspatın büyük bir kısmı özel sektör tarafından üretilmekte ve % 90’ı ihraç edilmektedir. Feldspat ihracatında, ihraç edilen en önemli ürün ham feldspatın dışında öğütülmüş feldspat ve yüzdürülerek arıtılmış feldspattır. Feldspat ihracatımız, üretime bağlı olarak artış göstermektedir. 2008 yılında ise ekonomik krize rağmen %22 oranında artarak 147 milyon dolara ulaşan ihracat değeri, 2009 yılında %41 oranında azalarak 87 milyon dolara gerilemiştir. 2009 yılı ihracatının yapıldığı başlıca pazarlar; İtalya, İspanya, Rusya, BAE ve Tunus olmuştur. Dünya feldspat üretiminde önemli bir yere sahip olan Türkiye, göre 2008 yılı dünya feldspat ihracatındaki %14’lük pay ile Çin’den sonra ikinci sırada yer almıştır. Manyezit Özellikle ısıya dayanıklı refrakter malzeme yapımında kullanılan manyezit, ülkemizin dünya maden sektöründe rekabet edebileceği madenlerden biridir. Dünyadaki önemli rezervlerden birine sahip olan Türkiye’nin manyezit rezervi 168,4 milyon tondur. Bu rezervin büyük bölümü Kütahya­Eskişehir üçgeninde yoğunlaşmaktadır. Bunun yanı sıra Erzincan ve Çanakkale’de de mevcut yataklar bulunmaktadır. İhraç ettiğimiz manyezit ürünleri arasında tabii magnezyum karbonat ve ateşe dayanıklı tuğla en büyük paya sahiptir. 2009 yılında manyezit, 58 milyon dolar ile ihraç ettiğimiz önemli mineraller arasında dikkat çekmektedir. İhracat yaptığımız pazarlar arasında Avusturya(%48), Yunanistan(%10) ve Almanya(%9), İtalya(6) ve İngiltere(4) ilk sırada yer almaktadır. İhracat değeri bir önceki yıla göre %22 azalmıştır.. 2008 yılında Türkiye, dünya manyezit ihracatında %32 ile ilk sırada yer almıştır. Krom Metalik cevherler grubunda yer alan krom, özellikle metalürji, kimya, refrakter ve döküm sanayilerinin ana hammaddesidir Dünya krom madenciliğinde %6’lık üretim payı ile dikkati çeken ülkemiz 25 milyon tonluk rezerve sahiptir. Türkiye'nin halen 2 000 000 ton/yıl tüvenan krom cevheri ile 160 000 ton/yıl ferrokrom üretim kapasitesi mevcuttur. Üretim ve ihracatta en önemli ürün ferrokromdur. En önemli yataklar Elazığ–Guleman, Erzincan­Kopdağ, Köyceğiz­Fethiye, Muğla, Eskişehir, Karsantı­Pozantı­ Adana, Harmancık, Orhaneli­Bursa ve Pınarbaşı­Kayseri’ de bulunur.
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 2009 yılında krom ihracatımız, dünya genelindeki ekonomik krize rağmen %97 gibi büyük bir artış göstererek 498 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Ancak bu durum 2009 yılında tersine dönmüş ve krom ihracatı %46 oranında düşerek 268 milyon dolara gerilemiştir. En önemli pazarlar Çin(88), Rusya(%4), İsveç (%4) ve Belçika(2) olmuştur. Ferrokrom ihraç ettiğimiz en önemli pazarlar ise Hollanda, İtalya ve Belçika’dır. 2008 yılında Türkiye, dünya krom ihracatında %17,6 ile 2. sırada yer almıştır. BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Çinko Çinko, kullanım açısından demir dışı metaller içerisinde alüminyum ve bakırdan sonra gelen en önemli üç metalden biridir. En çok galvanizlemede kullanılmakla beraber, pirinç alaşımı ile döküm kalıpları yapımı, çinko oksit yağlı boya ve lastik üretimi kullanıldığı diğer alanlardır. Türkiye’ nin çinko rezervi yaklaşık 2,7 milyon tondur. Türkiye’nin dünya çinko rezervindeki payı %2,07 olmasına karşın cevher üretimi ancak %0,28 civarındadır. Oksitli cevher yatakları Orta Toroslarda Zamantı(Kayseri­Niğde­Adana) bölgesinde yer alır. Ayrıca Konya, Malatya, Bingöl ve Bitlis’te küçük rezervler bulunmaktadır. Türkiye, yılda yaklaşık 40 bin ton çinko metali üretme kapasitesine sahiptir. Bu üretimin yarısı iç piyasada tüketilmekte, kalanı ise ihraç edilmektedir. İhracat, üretimdeki artışa paralel olarak artış göstermektedir. Ülkemizdeki en önemli çinko üreticisi Çayeli Bakır İşletmeleri’dir. 2008 yılında 115 milyon dolar olan çinko cevheri ve konsantreleri ihracatı, 2009 yılında %14 oranında azalarak 99 milyon dolara gerilemiştir. İhracatta Çin(%55), Belçika(%15), Finlandiya(9), İspanya(%8) ve Avustralya(%5) ilk sıralarda yer almıştır. Pomza Türkiye, pomza rezervleri açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Araştırma yapılmış alanlarda yaklaşık 3 milyar m 3 ‘ lük pomza rezervi olduğu tahmin edilmektedir. Rezervler İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Mevcut yataklar Orta Anadolu’da özellikle Ürgüp Avanos ve Kayseri’nin Talas­Tamarza­Develi bölgesinde yoğunlaşmıştır. Ayrıca Doğu Anadolu bölgesinde Bitlis, Van, Ağrı, Kars, Ankara, Isparta ve Muğla illerinde bulunur. Tekstil ve yalıtım sektöründeki eğilimlere bağlı olarak değişim gösteren pomza taşı ihracatımız, 2009 yılında bir önceki yıla göre %16,6 oranında artarak 14 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. İhracat yaptığımız önemli ülkeler; Çin (%16), Hollanda(%11), İngiltere(%7), KKTC(%6), BAE(%6) ve Mısır (%5) olmuştur. 2008 yılında, Türkiye’nin dünya pomza ihracatındaki yeri ise %6,8’lik pay ile 3. sıra olmuştur. Bentonit ve Kaolin Türkiye’de bilinen bentonit yatakları Edirne­Enez, Çankırı, Tokat­Reşadiye, Ankara­Kalecik ve Giresun­Tirebolu’da bulunur. Bentonit ihracatı, 2005­2007 yılları arasında gösterdiği artış eğilimini 2008 ve 2009 yılında da devam ettirmiştir. 2009 yılında %10 oranında artan
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 bentonit ihracatı, 24 milyon dolara ulaşmıştır. Almanya(%17), Hollanda (%17), Fransa (%15) ve İtalya (%12) ilk sıralarda yer alan pazarlarımızdır. Başlıca kaolinit grubu kil minerallerinden oluşan bir kayaç olan kaolin özellikle seramik, kauçuk, çimento ve kozmetik sanayinde genellikle dolgu ve kaplama maddesi olarak kullanılmaktadır. BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Türkiye’deki kaolin rezervleri Marmara Bölgesinde Balıkesir ilinde, Nevşehir, Bolu Niğde, Çanakkale, Eskişehir ve Doğu Karadeniz Bölgesinde yer alır. 2009 yılı kaolin ihracatı 2 milyon dolar olarak gerçekleşmiş; Tunus(%47), Lübnan(%17), Suriye(%14), Kayseri Serbest Bölge(%7), Yunanistan(%4) ve İtalya(%3) önemli pazarlarımız olmuştur. Barit Türkiye dünya toplam barit rezervinin %2,1’ine sahiptir. Bu rezervler öğütülmüş, ufalanmış veya ham, iyi kalitede barit içerir. Barit yatakları Konya, Maraş, Muş, Antalya ve Kütahya’da yer alır. En önemli barit tüketicilerinin yakınında yer alan Türkiye, ihracat için iyi imkânlara sahiptir. 2009 yılı barit ihracatımız bir önceki yıldaki değerini korumuştur. 2009 yılında barit ihracatının %57’si Antalya Serbest Bölge’den gerçekleşmiştir. İhracat yaptığımız diğer ülkeler; Irak, Mısır, Ukrayna ve Azerbaycan’dır. Perlit Dünyadaki perlit rezervlerinin yarısından çoğu Türkiye’de bulunur. En önemli perlit yatakları; Cuma ovası, Manisa, Biga, Soma, İzmir­Dikili, Konya ve Erzincan­ Molla Köy’de bulunmaktadır. 2009 yılında, perlit ihracatı 11 milyon dolar olarak gerçekleşmiş; bir önceki yıla göre %15oranında azalmıştır. İhracatta önemli pazarlar İspanya, Belçika, İtalya, Hindistan ve Brezilya olmuştur. Kalsit Kalsit kimyasal yapısı CaCO3 olan ve mikronize boyutlarda öğütüldükten sonra boya,kağıt, plastik v.b. birçok sektörde beyazlık, ucuzluk ve kazandırdığı diğer özellikler sayesinde kullanılan bir dolgu maddesidir. Dünya kalsit rezervlerinin %40’ı ülkemizde bulunmaktadır. Altın&Gümüş Türkiye’nin potansiyel altın rezervi 6500 tondur. Bu değerin 700 tonu işletmeye hazırdır. Son dönemde altın arama çalışmalarında artış gözlenmiştir. Altın üretimi yapılan başlıca bölgeler, Bergama­Ovacık, Gümüşhane­Mastra, Uşak­Kışladağı ve Erzin­İliç’tir. Türkiye’nin gümüş rezervi 6 062 tondur (potansiyel+görünen rezerv). Rezervlerin yoğunlaştığı bölgeler; Artvin, Balıkesir, Elazığ, İzmir, Kütahya, Niğde, Ordu, Sivas ve Erzincan’dır. Trona
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 Trona, tabiatta doğal olarak bulunan soda minerallerinden biridir. Sodyum karbonat minerallerinden biri olan trona öğütülerek kalsine edilmekte ve soda külüne dönüştürülerek ticari bir değer kazanmaktadır. Soda külünün kullanıldığı alanlar; başta cam sanayi olmak üzere kimya sanayi, deterjan, kağıt ve alüminyum üretimidir. BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Türkiye, Ankara yakınlarındaki Beypazarı ilçesindeki rezervlere (250 milyon ton) ilave olarak, son dönemde Ankara’nın Kazan ve Sincan ilçelerinde bulunan rezervler (650 milyon ton) ile yaklaşık 900 milyon ton işlenebilir trona rezervine sahiptir. Bu rezerv miktarıyla Türkiye, dünya sıralamasında ABD’den sonra ikinci sırada yer almaktadır. Beypazarı’ndaki trona cevherinin çıkartılması, işletilmesi ve ekonomiye kazandırılması amacıyla, devlet ve özel sektör ortaklaşa bir yatırım gerçekleştirerek Eti Soda A.Ş.’yi kurmuştur. Diğer Önemli Maden ve Mineraller Türkiye zengin endüstriyel madenlere sahiptir. Ticari olarak üretilen diğer maden ve mineraller; refrakter ve seramik killeri, alçı, sepiyolit, diatomit, zeolit, kükürt, kurşun, gümüş, antimon, alüminyum cevheri, alçıtaşı, fosfat, tuz, sodyum sülfat, kuvars, endüstriyel kum, dolomit, talk, wollastonit, kıyanit, kalsit, zımpara taşı ve kalsiyum flüorittir. TÜRKİYE’NİN DIŞ TİCARETİ İhracat Maden ihracatının Türkiye’nin toplam ihracatı içindeki payı yıldan yıla değişiklik göstermekle birlikte, 2008 yılında %2,3 olan bu değer, 2009 yılında da aynı kalmıştır. İhracat değeri, 2009 yılında bir önceki yıla göre %23 azalarak 2,4 milyar dolara gerilemiştir.. Başlıca ihraç ürünleri; endüstriyel hammaddeler, doğal taşlar ve metalik cevherler olurken, yaklaşık tüm maden ve minerallerin ihracatında düşüş görülmüştür. İhracat yapılan en önemli pazarlar arasında Avrupa Birliği ülkeleri, Çin ve Hindistan ilk sıralarda yer almıştır. 2008 yılında etkisini gösteren ekonomik krizden en fazla etkilenen ABD ise en fazla kayıp yaşadığımız pazar olmuştur. Bunun yanı sıra dünya genelinde yaşanan ekonomik koşullar ve Çin’in alımlarını azaltması nedeni ile Türkiye'nin maden ihracatında önemli yer tutan bakır, çinko, alüminyum, kurşun, nikel ve kalay gibi metalik madenlerin fiyatlarında büyük düşüş yaşanmıştır. 2009 yılı maden ihracatımızda ilk sırada %58 ile doğal taşlar grubu yer almaktadır. Doğal taş ihracat değeri 1,3 milyar dolara ulaşmış, en fazla ihraç ettiğimiz ürün işlenmiş mermer olmuştur. İhracat yaptığımız pazarlar arasında; ABD, İngiltere, S. Arabistan, Kanada ve B.A.E. dikkat çekmektedir. Metalik cevherler grubunda yer alan bakır cevherleri ve konsantreleri ihracatın fazla olduğu ikinci ürün grubudur. Bakır cevheri ve konsantreleri ihracatımız 284 milyon dolara ulaşmış;Çin, Finlandiya, İsveç, Hindistan en önemli pazarlarımız olmuştur. 2009 yılında, bakır cevherleri ve konsantrelerinden sonra en fazla ihraç ettiğimiz ürün yine bir metalik cevher olan krom cevheri ve konsantreleri olmuştur. Krom cevheri ihracatımız bir önceki yıla göre ciddi azalma gösterirken; Çin, Rusya, İsveç, Belçika ve Ukrayna en önemli pazarlarımız olmuştur.
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 Bu madenler dışında 2009 yılında sektörde en fazla ihraç edilen ürünler arasında; çinko cevherleri ve konsantreleri, tabii boratlar, feldspat, manyezit, kuvars ve bentonit yer almaktadır. Türkiye’nin Maden ve Mineral İhracatı(Miktar:1000 ton, Değer: Milyon ABD Doları) 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 2009 Miktar Değer 2009 Yılındaki Önemli Pazarlar (%) ABD(28), İngiltere(7), Suudi Arabistan(6), Libya(5), Kanada(4), Irak(4) Çin(74), Hindistan(6), Suriye(4), Tayvan(3), İtalya(2) Çin(82), Finlandiya(4), İsveç(5),Hindistan(4) BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Ürün Doğal taş (işlenmiş) 1.723 874 1.638 938 1.473 742 Doğal taş (blok) 2.675 339 3.080 439 3.374 471 Bakır cevherleri ve kons. Krom cevherleri ve kons. Tabii Boratlar 238 335 252 317 357 284 1.382 253 1.816 498 1.746 268 0,2 137 4 191 4 104 281 197 254 115 273 99 4.639 121 4.461 148 2.888 87 Manyezit 222 49 244 63 198 58 Bentonit 279 16 244 22 250 24 Kuvars 171 22 242 32 173 20 Pomza taşı 191 13 190 12 273 14 Barit 115 10 123 14 119 14 Çinko cevherleri ve kons. Feldspat © İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 Çin(88), Rusya(4), İsveç (4), Belçika (2), Ukrayna(2) Çin (41), Tayvan(11), Hollanda(9), ABD (7), İspanya (6) Çin (55), Belçika(15), Finlandiya(9), İspanya(8), Avustralya(5) İtalya (44), İspanya (14), Rusya(7), BAE(5), Tunus(3) Avusturya (48), Yunanistan (10), Almanya(9), İtalya(6), İngiltere(4), İrlanda(4) Almanya (17), Hollanda (17), Fransa(15), İtalya (12), Polonya(9) İsrail (40), İtalya (15),İspanya(8), G. Kore(7), İzlanda(7) Çin (16), Hollanda (11), İngiltere(7),KKTC(6), BAE(6) Antalya Serbest Bölge(57), Mısır(9), Irak(9), Ukrayna(8), Azerbaycan(4)
Perlit 272 11 326 13 293 Kaolin 133 4 131 4 63 31 2.894 27 4.061 10 2 Tunus(47), Lübnan(17),Suriye(14), Kayseri Serbest Bölge (7), Yunanistan(4), İtalya(3) 1.645 ABD(21), G. Kore(17), Suudi Arabistan(11), Ukrayna(7), BAE(6) 207 2.407 BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Dolomit (bin$) 11 İspanya (13),Hindistan(12) İtalya (11), Belçika(10), Brezilya(10) Diğerleri Toplam 2.950 15.539 261 2.645 3.440 16.664 328 3.122 2.788 14.282 Kaynak: DTM verileri Türkiye’de madencilik sektörüne yönelik her yıl çeşitli ihtisas fuarları düzenlenmektedir. 2010 yılında düzenlenecek fuarlar şunlardır;
·
·
·
16. Uluslararası Mermer ve Doğaltaş Teknolojileri Fuarı, 24­26 Mart 2010,İzmir
7. Uluslararası Mermer Doğaltaş Ürünleri ve Teknolojileri Fuarı, 25­28 Kasım 2010, İstanbul
3. Anadolu Doğaltaş, Mermer ve Teknolojileri Fuarı 12­15 Mayıs 2010, Antalya DÜNYA TİCARETİ Dünya maden rezervlerinde önemli payları olduğu gibi dünya maden üretiminde de rol oynayan ülkelerin başında ABD, Çin, G.Afrika, Kanada, Avustralya ve Rusya gelmektedir. Bunun yanı sıra maden grubuna girmeyen petrol üretiminde Suudi Arabistan, Kuveyt, İran, Rusya ve CIS ülkeleri önemli rezervlere sahiptir. Dünya ticaretinde madencilik ürünleri arasında ihracat değerlerine göre ham petrol, demir dışı metaller ve endüstriyel mineraller önemli yere sahiptir. Dünya ticaret rakamları incelendiğinde çelik, bakır, kurşun ve kalay gibi geleneksel metallerin kullanımı düşerken, ileri seramik malzemeler, plastik ve polimer kökenli malzemeler gibi yüksek teknoloji malzemelerinin kullanımının giderek arttığı görülmektedir. 2001’den beri özellikle Çin, Brezilya ve Hindistan gibi büyümekte olan ekonomilerdeki inanılmaz talep düzeyleri, global madencilik endüstrisinin yoğun büyüme sürecinin arkasındaki itici güç olmuştur. 2008 ekonomik krizi öncesinde, Asya’daki hızlı gelişen ekonomilerdeki talep artışının gelecek iki yılda devam edeceği beklenirken; talep ciddi ölçüde azalmıştır. Dünyanın en büyük 40 madencilik şirketi ile yapılan bir araştırmada; 2006 yılında maden sektöründe faaliyet gösteren firmaların karlarının rekor düzeylere ulaştığı görülmüştür. İnceleme sonucunda, 2005 ­2006 yılları arasında kazançların %37, net karların %64 ve piyasa değerlerinin de %22 arttığı görülmüştür. Sektörde, son iki yıl dönemde büyük
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 birleşmeler gerçekleşmiştir. Özellikle Afrika ve Latin Amerika gibi dünyanın önemli mineral kaynaklarını elinde bulunduran ekonomiler gelişmeye devam etmiş ve değerini korumuştur. Tüm bu olumlu gelişmeler, 2008 yılı sonlarına doğru etkisini artıran dünya ekonomik krizi ile birlikte durma noktasına gelmiştir. BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
2008 Ocak ayında altın fiyatları 1980’den beri en üst seviyesine ulaşırken; demir cevheri fiyatları 2005’ten bu yana hızla yükselmiştir. Ancak 2008 yılındaki ekonomik krize bağlı olarak demir çelik fiyatlarında görülen düşüş, demir cevheri üreticilerini de etkilemiştir. Demir çelik fiyatlarında 2008’in ikinci yarısında yaşanan yaklaşık %70 oranındaki gerileme cevher üreticilerinin fiyatları üzerinde baskı yaratmıştır. Demir cevherinin %73’ünü elinde bulunduran Brezilyalı Vale, Avustralyalı Rio Tinto ve BHP Billiton firmaları 2008 yılı başında yaptıkları kontratlarla demir cevheri fiyatlarını %65’ten %80’e varan oranlarda artırmıştır. Bu durumun 2009 ocak ayında yenilenecek kontratlarla büyük oranda düşmesi beklenmekte idi. Ancak 2009 yılında ekonomik krizin etkilerinde çok ciddi bir düzelme görülmemiştir. Dünya Maden Üretim Değerleri Maden Demir cevheri Tuz Boksit Fosfat Azot Jips Kükürt Soda(doğal+sentetik) Alüminyum Krom Bakır Pomza Feldspat Barit Bor Üretim (ton) 2007 2008 2009* 2.000.000.000 2.200.000.000 2.300.000.000 257.000.000 260.000.000 260.000.000 202.000.000 205.000.000 201.000.000 156.000.000 167.000.000 158.000.000 131.000.000 133.000.000 133.000.000 156.000.000 159.000.000 152.000.000 68.400.000 69.000.000 70.300.000 45.000.000 46.000.000 46.000.000 38.000.000 39.700.000 36.900.000 21.000.000 23.800.000 23.000.000 15.400.000 15.700.000 15.800.000 16.800.000 19.300.000 19.600.000 18.100.000 18.300.000 18.900.000 7.630.000 7.770.000 5.500.000 3.840.000 4.350.000 4.500.000 Kaynak: Mineral Commodity Summaries­2010 *:Tahmini 2009 yılı dünya maden üretim değerleri incelendiğinde, dünya ekonomik krizinin etkileri görülmektedir. Üretim sıralamasında ilk sıralarda yer alan demir cevheri üretimi %4,5 oranında artmıştır. Tuz azot ve üretimi değerini korurken; boksit, fosfat, jips, alüminyum, krom üretiminde azalma görülmüştür.
© İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010 © İGEME ­ İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2010
BR
% Ü
10 K
0 SE
KO L
SG UZ
EB MA
05 G NL
34 İRİ AR
w 70 ŞİM I D
w 6 C A
w
.is 55 İ İ NIŞ
pl 17 Ş P M
an 0 L A
io 43 AN NL
rn 2
I
ek 2 I H K G
le 15 AZ Ü
ri. 1 I V
co 1 RL EN
m 02 A C
TM E
AK Sİ
İL
İÇ E
İN
Download

madencilik kosgeb iş planı örneği - iş planı örnekleri iş planı örneği