AKSARAY'IN TARİHÎ ÖNEMt VE VAKIFLRAl
M.
Z E K Î
1932 - 1941 senelerinde
N i ğ d e
tarihi, 1942 - 1954 yıllarında
K o n y a
tarihi tetkikleri ve neşri ile m e ş g u l olur­
ken N i g d e'nin N a h i t a, N ak i t a, N i k i d e, N i ğ d e , K o ny a'nın t k o n y o m , K u n i y e
diye
anıldığı H i t i t l e r . K a p a d o kyalılar.
R o m a
vc
Bizans­
l ı l a r z a m a n ı n d a adı K u r ş a u r a,
Garsaura, A r c h e l a i s
olan
bir belde k a r ş ı m a çıkıyor,
N i ğ d e ,
K o n y a
tarihleri nereye kadar uzanı­
yorsa K u r ş a u r a ,
A r c h e l a i s
de bcrabv-r geliyordu.
S c l ç u k î l e r
devrinde A n ad o 1 u şehirlerinden bazıları, eski ad­
larının biraz değişmesi ile devam eder.
En yakın misali y u k a r ı d a
yazdığımız
N i ğ d e
ve K o n y a'dır. Bazı şehir­
ler ise eski a d l a r ı n ı b ı r a k m ı ş birer ve­
sile ile yeni adlar almışlardır. P h i 1 em i 1 y u m = A k ş e İl i r, K a p ad o k y a Krallarının sonuncusu adiyle
amlan A r c h e l a i s = A k s a r a y
isimleri de bu kabildendir,
A n a d o l u S c l ç u k î l e r inden
I I . K ı l ı ç a s l a n ' m (1156-]t92) A k ­
s a r a y'da beyaz j ' a p ı t a ş ı n d a n yaptır­
dığı muazzam sarayı ş e h r e adını v e r m i ş
S c l ç u k î l e r
devrinde ve daha son­
ra A k s a r a — A k s a r a y
adı
devam etmiştir. I V . K ı 1 ı ç a s 1 a n ' m
bu sarayın merdivenlerini atı ile çıktığı­
na dair S e l ç u k
tarihî k a y n a k l a r ı n ­
da sarahat v a r d ı r .
Tarihin îıer çağında mevcut olan
A k s a r a y
III. K a p a d o k y a
yahut k ü ç ü k
K a p a d o k y a
bölgesi şehirleri a r a s ı n d a idî.
ORAL
Aksaray, Konya
ile birlikte
1077 ( H . 470) yılında
A ıı a d o l u
S e 1 ç u k 1 u l a r 1 t a r a f ı n d a n zaptedild i . lOSO ( H . 477) vukuatı arasmda K ut u 1m u ş o ğ l u
S ü 1 e y m a n'ın
Konya
ve A k s a r a y
hükümdarı
olarak ad'- geçer. 1106 ( H . 500)
farihîerinde h ü k ü m d a r olan I . S ü l e y m a n
o g I u I . K 1 1 1 ç a s 1 a n da yine
K o n y a
ve A k s a r a y h ü k ü m dan
olarak tarihe geçmiştir. ^
11. K 1 1 1 ç a s 1 a n A k s a r a y'a
ç o k ö n e m verdi. Camiler, kervansaraylar,
bedestenler yaptırdı. Kalesini tahkim et­
t i . ( B u g ü n çarşı, park ve h ü k ü m e t bina­
ları olan saha o zamanki kale içinde iç
şehir i d i . Kale dışında ise ayrıca Varoş­
ları, m a h a l l â t ı vardı. Seyyitier, ga;<;î<?r,
âlimler, t ü c c a r l a r getirterek
A k s a r a y'a yerleştirdi. B u suretle
S e l ç u k
o r d u l a r ı n ı n u m u m î k a r a r g â h ı şekline gel­
m i ş olan A k s a r a y'a gayri müslimİcrin ve b a ş k a hüviyet ve asaleti belirsiz
kimselerin girmelerine m ü s a a d e etmedi.
B u itibarla A k s a r a y D a r ü ' z-z af e r, D a r ü'l - C i h a d adlariyle de
anıldı. *
I I . K 1 1 1 ç a s I a n son günlerin­
de memleketini onbir oğlu arasında tak­
sim e t m i ş A k s a r a y'la S i v a s'ı
oğlu
K u t b ü'd-d i n
M e l i k
Ş a h a
vermiştir. '
1 (Ibn ül - Esir Ei-cczrî: El-kâmil Fi't - tarih.
Kahire tab'ı cilt 8 sahife 240.)
2 (Ül-veîed üj - Şefik, sahife 292, Anonim
Se'çukname matbu nüsha sahife 38).
» (Melik Sah'a ait hir kitabe tlâbiyat FakOlfesi Dergisi sayı 1-IV. 1956, sahife 150 de tara­
fımdan neşredildi.)
222
HALtT ONGAN
(30/Ekinı/1888).
295.
Kayıtlı bulunduğu sicil No
Belge No. : 1034.
Bâis-i t a s t ı m kitâb-J şer'î oldur k i ,
M e d î n e - i A n k a r a'da H o c ah i n d î gayr-ı müslim mahallesinde
sâkin D e V 1 e t-i A I i y y e-i O s m aı> i y y e tebaasının R u m
milletin­
den Y u v a n Veled-i H a c ı P r od ö b r o m o s
Veled-i K i l i nâm
kimcsne medîne-i mezbûre
mahkeme-i
şer'iyyesindc mün'akid meclis-i şer-î şerifde zikr i âtî vakfma li-ccriî-tescîl mütevcliî a<xsh vc
ta'yîn cy'egi medîn<>i
mczbııredo î m a m y u s u f
mahalle­
sinde sâkin devlet-i müşâi-ünileyha tebaasjîHn mille t-i merkumesinden T a şç 1 ogiu Y u v a n nâm-ı diğer C i V a n veled i î 1 i y a veled-i B od o s mahzarında bitav'ihi takrîr-i ke­
lâm vc ta'bîr-i an'il-merâm idüb zikri
âtî vakfın sudûruna değin yedimde olub
bin üçyüz dört sene-i rûmîyesi Nisanmm
onuncu günü tarihiyle müverrah işbu bit
kıt'a sencd-i hâkanî nâtık olduğu üzere
mezkûr H o c a h i n d î
mahaljesinde
kâin bir taraftan R u m
mektebi ve
bir taraftan T o p a l Y a s e f men­
zili ve iki taraftan tarîk-ı âm ile mahd û d B o y n u e y r i z â d e Mer­
hum
H a c ı M e s ' u d A ğ a ve­
resesinden onüç bin yiğirmi kuruş scmen-i
medfa' mukabilinde iştira idüb ol veç­
hile yedimde mülk-i müşterâm ve hak­
kım olan, on i k i rakam ile m ü r a k k a m
fevkanî ve tahtanî buyût-i adîde ve malzemc-i sâircyi müştemil bir bab menzi­
l i m i bi-cümlet'it-tevâbi'
v'el-Ievâhik ve
kâffet'iMıukuk
v'el-merâfık vakf-ı
sahîh-i müebbed ve habs-i sarîh-i muhalled ile vakf ve habs idüb şöyle şart ey­
ledim k i , menzil-i mezkûr b â ma'rifet-i
mütevelli îcar olunub hâsıl olan gailesi
medîne-i raezbûrede sâkin R u m
mil­
letinin fukarâ ve bîkes sıbyânma verile
ve îcar olunamayub da gaile hâsıl olama­
dığı takdirde menzil-i mezkûr derûnunda millel-i merkumenin fukarâ ve bîkes
sıbyânı iskân edile ve mürûr-ı eyyâm ve
kürûnvı a'vâra île menzil-i mezkûr müşrif-i h a r â b olub ta'mîri gayr-ı kaabil ve
şart-ı mezkûra riâyet m ü t e a z z e r olursa
b'iHzn'iş-şcr'î veya ma'rifct-i m ü t e v e l l i
bedel-i misliyle talibine ferağ vc
lefvîz
vc bedeli kabz ve i r b â h olunub hâsıl
olan gailesi mutlaka medîne-i m e z k û r e de sâkin olan millet-i merkumenin fuka­
r â ve bîkes sıbyânma verile, m â d â m k i
ben hayatta olam, vakf-ı m e z k û r u m a
ben hasbî mütevelli vc nâzır o l a m vc be­
nim vefatımdan sonra vakf-ı m e z k û r u m a
medîne-i mczbûrcde sâkin millet-i mer­
kumenin eşbâs-ı m u ' t e b e r â n ı h a s b î nâzjr
olalar ve eşhâs-ı merkume-i mu'tebcrenin müntehr.blan olan b i r kimesne dahi
hasbî mütevelli oîa deyü menzil-î mez­
kûru ba'de'et-tahlij'c mütevcili-ı m e z b û r
Coni'ye teslim, ol dahi t e s e l l ü m i d ü b
şâir mütevellilerin tasarrufları g i b i tasar­
ruf itmiş içli didikde mütevelli-i m e r k u m
dahi ba'clc't- tasdik emr-i vakf-ı m e z k û r
tamam ve hâl-i teslim c n c â m b u l d u k t a n
sonra vâkıf-ı m e z b û r Y u v a n ,
vakf-ı
mezkûredcn rücû'-ı birle mcnzil-i mez­
kûru kel-cvvel m ü l k i n e i s t i r d a d ı n ı da'va
ve mütevelli-i m e z b û r C i v a n
dahi
tes'.imden imtinâ' ile her b i r i
huzûr-ı
şer'-i şerif de
.^:.<J»j
^t,
müterâfiân vc her b i r i ber nehc-i ş e r ' i ka­
vim fasi ve hasma tâlibân o l d u k l a r ı n d a
ja;W.\ < \
O"
>
ÎIV^
vakf-ı
mezkûrun s ı h h a t ve
lüzûmuna hükm-i sahîh-i şer'î ve
kaza-i
sarîh-i mer'î idilüb ol veçhile vakf-ı mez­
kûr sahîh ve lâzım ve m ü t e h a t t e m olub
min ba'd nakz ve nakzına m e c â l m u h â l
ve ibtâl ve ta'tîli m ü m t e n i ü ' İ - i h t i m â l ol­
du. Ccrâ zâlike ve hurrire f'i-yem'ir-râbi'
v'cl-ıştîn min Safer'il-hayr li-sencti sitte
ve selâse mie ve elf,
Şuhûdul-hâl :
Mahkeme-i şer'iye ketebesinden mekremctlü M u s t a f a
N u r i
Efendi.
Ve ketebeden î s m a i l
H a k k ı
Efendi.
Ve E l - H â c K â m i l
Efen­
di.
Eytam M ü d ü r ü
H a c ı
A l i
Efendi.
Ve Sermuhzır
Ö m e r
A ğ a .
Ve gayr.
224
M. ZEKÎ ORAL
235 yıl devam eden A n a d o l u
S e l ç u k î l e r inin idaresi zajnfladığı
vakit A k s a r a y d a diğer A n a d o1 u şehirleri gibi î 1 h â n i 1 e r ' i n ida­
re ve nüfuzları altma girmiş 1 1 h a n î
kumandanlarının belli baçlı merkezlerin­
den b i r i olarak kalmıştır.
î l h a n î l e r ' i n A n a d o l u'dan
çekilmesi, S e 1 ç u k î 1 e r ' i n çökmesi
üzerine kurulan beyliklerden K a r a ­
m a n o ğ u l l a r ı A k s a r a y'ı el­
de ettiler. B i r aralık S i v a s
sultam
K a d ı
B u r b a nü'd-din Ah­
m e d tarafından da zaptedilmiş ise de
F a t i h S u l t a n M e h m e d ta­
rafından kat'î olarak zaptedilinceye kadar
K a r a m a n
o ğ u l l a r ı
elinde
kaldı. Bu tarihe kadar A n a d o l u'nun
ilmî, iktisadî, içtimaî merkezlerinden bi­
risi olarak önemini muhafaza etti.
F a t i h , A k s a r a y ve çevresin­
de K a r a m a n o ğ u l l a r ı
taraf­
tarlığını azaltmak, yeni fethettiği î st a n b u I'da T ü r k
ekseriyetini te­
min etmek gibi i k i taraflı b i r siyaset ta­
kip ederek A k s a r a y'dap b i r ç o k
müfessir, muhaddis, âlim ve mutasavvıf
ile halktan yüzlerce aile alarak î s t a n b u l'a yerleştirmiş î s t a n b u l'un
bugünkü A k s a r a y mahallesi o za­
man kurulmuştur. A k s a r a y
Osm a n i i
imparatorluğu idaresinde ya.k m zamanlara kadar K o n y a vilâye­
tine bagh b i r sancak merkezi i d i . Son
yıllarda b i r arahk da'vilâyetliğe kavuşmuş
iken 27 yıl evvel N i ğ d e'ye b a ğ h bir
kaza merkezi haline getirilmiş i d i .
Mevkiinin önemi, tarihî eserleri, hahcıhğı, ziraata ve hayvan beslemeye elve­
rişli geniş a r a â ve ovalan, mejrve ve ü r
z ü m b a ğ l a n nihayet kültürlü, uyamk ve
ç a h ş k a n halkı ile engin ve zengin mazisi­
ne uygun geniş bir istikbale namzet ol­
duğunu görüyoruz.
A k s a r a y ' m tarih! safahatı hak­
a n d a yapılan şu hülâsaya esas olan ve
yukanda söylediğimiz gibi târihte K o n ­
y a ve N i ğ d e
ile atbaşı beraber
giden A k s a r a y ' m da tarihini yazma­
ya başlamış ve senelerdenberi t e t k i k a t ve
tetebbuatım devam etmişti. Elde edilen
neticelere ve h a z ı r l a n a n m ü s v e d d e l e r e g ö ­
re A k s a r a y t a r i h i ş u b ö l ü m l e r i i h ­
tiva etmektedir :
1 — A k s a r a y'm
A r c h e 1 a i s olduğu
tetkikler,
K u r ş a u r a ,
devirlere a i t
2— S e l ç u k î l e r
elinde
s a r ay :
A — B u devirde A k s a r a
geçen tarihî vukuat,
A ky'da
B — A k s a r a y'da
S e l ç u k
âbideleri, kitabeleri, vakfiyeleri, san'at
tarihi b a k ı m ı n d a n tavsifleri, p l â n ve fotoğraflan,
3 — K a r a m a n
zamanmda A k s a r a y
o ğ u l l a r ı
:
A — K.a r a m a n
o ğ u l l a r ı
zamanında vukua gelen t a r i h î olaylar,
B — K a r a m a n
o ğ u l l a r ı
devri âbideleri, kitabeleri, v a k f i y e l e r i , tar i f ve tavsifleri, p l â n ve r e s i m l e r i ,
4 — A k s a r a y'm
S i v a s
Hükümdan K a d ı
B u r h a n
ü d d i n tarafından zabtı.
K a r a m a n
o ğ u l l a r ı
ile y a p ı l a n m ü c a d e l e l e r d e
Aksaray,
5 — A k s a r a y'm
l a r a geçmesi :
O s m a n l ı ­
A — O s m a n l ı l a r
devrinde
A k s a r a y'da vukua gelen b a ş l ı c a t a r i ­
hî hâdiseler,
B — A k s a r a y ve ç e v r e s i n d e k i
Osmanlı
eserleri, vakfiyeleri, k i t a b e
plân ve resimleri,
6— A k s a r a y meşahiri : A ks a r a y'da yetişmiş meşasdh, ulema, ş u a ra, A h i'Ier, D e v l e t a d a m l a n , ha­
yır sahipleri,
7 — A k s a r a y'da t a r i h î me­
zarlıklar ve mezar t a ş l a n : B u g ü n e k a d a r
tespit edilmiş olan dört3rüz k ü s u r mezar
taşınm tarihî simalar, i ç t i m a î meslekler
ve san'atlar b a k ı m ı n d a n tasnifi d i l , y a z ı ,
tezyinat nokta-i nazarmdan t a h l i l i ,
8 — A k s a r a y'da b a s ı l m ı ş para­
lar : B u paralarm t a r i f i , ü z e r e r i n d e k i yazılann o k u n u ş şekilleri.
AKSARAY'IN TARİHİ ÖNEMİ V E VAKIFLARI
9 - . A k s a r a y'da ö l ü binalar :
İsimleri kitaplara geçmiş fakat kendileri
yıkılmış olan tarihî eserler,
10 — Eski coğrafya ve seyahatname­
lerde A k s a r a y
: B u eserlere g ö r e
A k s a r a y ' m tarihî, coğrafi, iktisadî,
içtimaî durumu.
Buraya kadar A k s a r a y ' m tari­
hî önemini belirtmeye ç a h ş t ı k . Ş u ifadele­
rimizi bazı belgelerle de teyit etmek fay­
dalı olacaktır. B u m ü n a s e b e t l e A k s ar a y'da bulunan kitabelerden b i r k a ç ı
ile A k s a r a y
t a r i h i için o l d u ğ u ka­
dar T ü r k tarih ve k ü l t ü r ü içinde birer
hazine oldukları şüphesiz olan mezar taş­
larından 22 tanesini buraya kaydediyo­
rum. 2-9 Nolu inşa kitabeleri ile mezar
kitabeleri h e n ü z neşredilmemişlerdir.
1
iJjLU
A,
X*-\
<L,J
tillVJı^
^.^.JÜUı»
'^^
JU_i-.
:>A>.
^^-'--^^
j_y
K o n y a — A k s a r a y
yolun­
daki S u l t a n
h a n ı m n c ü m l e kapı­
sı üzerinde bulunan tamir
kitabesldir.
Bir satırdır, beyaz mermer üzerine gü­
zel b i r . S e l ç u k
s ü l ü s ü ile yazılmış­
tır. T ü T k ç e s i : «Yangın sebebiyle
bozulmuş, gevşemiş olan b u
mübarek,
büyük kapı^ sultanlann en b ü y ü ğ ü . Fe­
tih Babası, d i n ve d ü n y a n ı n yardımcısı
K 1 1 1 ç a s I a n oğlu K e y h u sr e v'in - A l l a h sultanlığını ebedî kılsm. devletli g ü n l e r i n d e
k u l l a r ı n zayifi
A l l a h ' m rahmetine m u h t a ç , mütevelli
ve devlet mimarlığı görevini yapan (ya­
hut memleket umurunu idare eden) H üseyin o ğ l u
S i r a c ü ' d - d i n
A h m e d'in eliyle 677 yılında yenilendi,
« Derb büyltk kapı demektir. Kamus tereflmesl cUt 1, sahife 239.
225
onarıldı» demektir.» Kitabeden anlaşıldı­
ğına g ö r e S u l t a n
h a nının c ü m l e
k a p ı s ı b i r yangın sebebiyle harap o l m u ş ,
III. K e y h ü s r e v
z a m a n ı n d a yeni­
den o n a r ı l m ı ş t ı r . Yangının b i r kaza neti­
cesinde değil b i r isyan, b i r b a s k ı n zamanmda kasten ç ı k a n i m ı ş olduğunu zanne­
diyoruz. Ç ü n k ü
K o n y a - A k s a r a y
y o l u ü z e r i n d e k i b u kervansaray S i v a s
- İ z m i r ,
A n k a r a - A d a n a
ve
b a ş k a anayolların üzerindedir. B u eller­
den gelip geçen kervanlann konakladık­
ları yerdir. Orta zamanlarda iktisadî ö n ^
m i b ü y ü k olduğu gibi yapısının azameti ve
metaneti sebebiyle b i r çok âsilerin de sı­
ğındıkları b i r kal'a mahiyetindedir.
Kervansaray civarında
S e l ç u k ­
l u l a r
ile l l h a n î
kumandanları
a r a s ı n d a harpler de olduğunu biliyoruz.
Nitekim U l c a y t u S u l t a n
Mehm e d'in i l k günlerinde 11 h a n î ku­
m a n d a n l a r ı n d a n t r i n c i n Anadollu'ya geldiği vakit Sultan h a n ı n a iltica
e t m i ş olan T ü r k
beylerinden t 1y a s'ı y î r m i b i n süvari ile muhasara et­
m i ş i d i . i k i ay süren muhasara csnasmda ne m a n c m ı k taşlarından, nc çelik zırh­
l a n delip geçen ok y a ğ m u r l a r ı n d a n ne de
neft ve ateş saçan âletlerden fayda ha­
sıl olmamıştır.* Bunlar h a n ı n metanetini
ifade eden cümlelerdir.
Kitabede adı geçen I I I . K e y h ü s ­
r e v
(1264 - 1283) h a k k ı n d a î b n i
B i b i
n ü s h a l a r ı n d a m a l û m a t vardır.
T e k r a r ı n a l ü z u m görülmedi. S ı r a c
ü d - d i n
A h m e d h a k k ı n d a da ge­
n i ş bilgilere sahip değiliz.
2
_ 2
» Bu kitabe Frledrlch Sarrc'nJn Reise'ln
klein Asien adh kitabında nejredllmistir. Orada
( c3\y^V\^ ^^^\) İi»
viDUIl J u i ^ ( liDUI'
J\ ( \ i
^
) yaıılmıştır.
• Mttsameret ttl-AhblIr ve MOsayeret Ül-Ahyâr. TOrtc Tarih Kurumu neşriyatı sahile 299.
M. ZEKt ORAL
226
B u kitabe Sinne çayınndaki mezarljk
bozulurken oradaki müsellâdan alınarak
A k s a r a y'm ö z d i 1 mahallesinde
^ ? u s a T e k d e n'in evine getirilmiş­
t i . Biz M u s a'nın evinde gördük. Mer­
mer üzerine sülüsle yazılmıştı. (Resim 1)
Eb'ath 0 . 4 1 X 0 . 2 9 dur. T ü r k ç c s i
(Demirci
M e h m c d bu müseJJâyı 1 3 C 9 - Î 3 1 0 ( H . 7 0 9 ) yılında yaptırdı.
A l l a h
ona yardımlarını devamlı kıl­
s ı n ) demektir. D e m i r c i
Mehm e d'in zamanmm hayır sahibi zengin­
lerinden olduğu anlaşılmaktadır.
3
A k s a r a y'm
B î m â r h a n e
mahallesindeki mektep kitabcsidir. Kita­
benin bulunduğu bina harap olmuş mek­
tep bahçesindeki H a m z a b e y
me­
zarının etrafı bir duvarla çevrilerek kita­
be bu duvara konmuş
bulunmaktaydı.
Son yıllarda kitabe buradan da alınarak
Gazi Okulu
yanında yeni yapılan
camiin kapısı üzerine konmuştur. 0 . 2 0 X
1.64 metre eb'admdadır. Sülüs celisi ile
yazılmıştır.
T ür k ç e s i :
«Yüce
T a n r 1 nm nzası için K u r ' a n okunmak üzere bu imareti î m a m-ı
G a z a I î neslinden S i n a n
bey
o ğ l u
H a m Ea bey
1528 - 1529
( H . 935) yılında yaptırdı» demektir.
4
H a m z a b e y i n kabri yukarıda işa­
ret oluniîugu gibi okul avlusunda idi. Me­
zar bugün mevcuttur. Mezar taşının ba­
şında ümera kavuğu olan kare pirizması
şeklinde bir şahide vardır. Bunun göv­
desinin dört yüzüne şu yazılar yazılmış­
tır :
J.\
UJljlj _ 2
T ü r k ç e s i «Rahmet olunmuş, esir­
genmiş mübarek şehit, fena evinden
(Dünyadan) baka evine (Ahrete) göçtü»
demektir. Ne yazık k i mezann ayak taşı
kaybohnuş H a m z a b e y i n
ölüm
tarihi de meçhul kalmıştır. Oralarda ya­
pılacak esash a r a ş t ı r m a l a r l a meydana çı­
karılması muhtemeldir. Sonradaji k o n m u ş
olan ayak taşmda şu hadis-i çeı i f ya/\lı'dır :
5
Bunun tercümesi de « K a b i r b i r k a p ı ­
dır, bütün insanlar ondan girerler. ÖHinı
bir kâsedir herkes ondan içer» demek­
tir.
Mektebi y a p t ı r a n H a m 7. a b e y i n
vakıflar arşivinde ve A k s a r a y\\a mUteveliilçri elinde b i r vakfiyesi vurdu-. Vak­
fiyenin özeti ş u d u r :
«Hayır ve hasenat sahibi, c ö m e r t l i k
ve bereketler madeni, salihler d o s î u , yük­
sek zevatın iftiharı, î m a ın-ı G a z a1 î evlâdından O r u ç b c y
o ğ l u
S i n a n
bey
o ğ l u
H a m z a
bey
çelebi A k s a r a y ' m
Seli­
me,
Ab s a r köyleriyle K ı x ı ] h ay a t mezreasının t a m a m ı , S i n i r
kö­
yünün 12 schimdc 3 sehmi, T a \' ş a nc 1 mezreasının 12 schimdc 3 seliminin
M u s i 1 e r mezreasının 12 schimdc 6
sehmini oğullarına ve o ğ U m u n
oğlu
M a h m ut o ğ l u
B o s t a n
bey
ile kızı P a ş a ' H a n d
h a t u n a
-ki bu kız ölünce hissesi yine o ğ u l l a r ı n a
kalacaktır.- ve nesilleri s ü r e s i n c e e v l â t l a ­
rına vakfedilmiştir. O ğ u l l a r ı n d a n
kimse
kalmazsa kız evlâtlarına b u n l a r d a n da
kimse kalmazsa A k s a r a y
haricin­
de Talim-i sibyan (Çocuk o k u t m a k ) için
yaptırdığı mektep m a s r a f l a r ı n a ve mek­
tep yanında vakfın gelirlerinden b i r zavi­
ye yaptırılıp vakfın h a s ı l a t ı b u zaviyeye
gelip giden misafirlere sarfedilmesini ş a r t
kılmıştır. Tevliyet hayatta o l d u k ç a ken­
di nefsine sonra evlâdına kalacak bunlar­
dan kimse kalmazsa A k s a r a y h â k i m i ­
nin re'yile mütevelli tâyin o l u n a c a k t ı r . Mü­
tevellilere tevliyet için b i r ü c r e t v c r i l m i y e cektir.» Vakfiye Evâil-i Cemaziyii'l ev­
vel 936 H . yıhnda tescil e d i l m i ş t i r . ' K i t a » Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. Defler
617 sahife 122.
AKSARAY'IN TARİHÎ ÖNEMİ V E VAKIFLARI
bede adı yazılan î m a m-ı G a z a 1 î
(Hüccet ül-islâm Zeyn üd-din E b u - H â m i t
Mubamnied b i n Muhanuned b i n Muhammed bin Ahmed et-Tûsî) dir. B u zat İslâm
bilginlerinin en b ü y ü k l e r i n d e n ve Ş â f i î
mezhebi fukahasının seçkinlerinden âlim,
mütefekkir ve b i r ç o k değerli eserler yaz­
mış bir müelliftir. 1058 ( H . 450) yılında
T û s şehrinin G a z a l e
köyünde
d o l m u ş b i r çok yüksek vazifelerde bulun­
muş vc seyahatlar y a p m ı ş 1111-12 ( H . 505)
yılında ölmüştür.*
İmam-ı G a z a l î
neslinden o l ­
duğunu vakfiye ve kitabelerinde yazdır­
mış olan H a m z a
b e y
ecdadının
T û s'dan A k s a r a y'a göç e t m i ş
olması m ü m k ü n d ü r . Mevcut
vesikalara
göre bu sülâle h a k k ı n d a şöyle b î r şecere
düzenledik ;
227
o n l a n Cehennem ateşinden muhafaza bu­
yursun.» demektir.
Kitabede a d ı yazılı olan A l i P aş a 1553 - 54 — 1560 - 61 ( H . 961 - 968)
yiliannda
K o n y a valisi bulunan
Grav A l i Paşa
olduğu kuvvetle
tahmin edilebilir. B u A l i P a ş â'nın
K o n y a'da çeşmeleri, vakıfları, T ok a t'ta cami ve h a m a m ı vardır. Kendisi
h a y ı r sahibi ve dindar b i r adamdır. Bu
A l i
P a ş a'nın 1570 - 71 ( H . 978) yı­
lında vefat ederek Ş a m'da Ş e y h-i
E k b e r türbesine defnedildiği yazılı^'
o l m a s ı n a r a ğ m e n T o k a t'ta yaptırdı­
ğı camiin avlusundaki t ü r b e d e
mcdfun
ve mezar t a ş ı n d a 980 H . yılında öldüğü
kitabesiyle sabittir.'^
7
îmam-ı Gazalî evlâdından
I
Oruç
n
Sinan
Hamza
I
j
I
Bostan bey
P a ş a Hand hatun'
6
B u kitabeyi A k s a r a y'da bedes­
ten kapısı üzerinde g ö n n ü ş t ü m . Son yıl­
larda bina yıkılmış kitabesi
belediyede
muhafaza edilmektedir. Kitabe mermer
üzerine güzel b i r sülüs ile yazılmıştır. 0.52
X 0.35 metre e b ' a d m d a d ı r . (Resim 2)
T ü r k ç e s i
«bu imareti (bedesteni)
S u l t a n
S ü l e y m a n
han zama­
nında 1554 - 55 ( H . 962) yılında
G a2 i A l i P a ş a
yaptırdı.
A l l a h
« Kamus ül-alftm, cilt 5. sahife 3277.
» Konya Müzessi şer'iyye sicil defteri, cilt
1, sahife 181.
Vakıflar Dcrrfs! •
•
»•
B u kitabe A k s a r a y ' m P a m uc a k mahallesinde Garipler mezarlığı
denilen yerde cami temelleri kazılırken
i k i metre derinlikte toprak altında bu­
l u n m u ş t u r . T ü r k ç esi : «Bu lâtif
mabedi ve m ü b a r e k mescidi H â m i d e mensub M a h m u d o ğ l u
Ha­
c ı M e h m e d 1671-72 ( H . 1082) yıURe­
cep aymm i l k günlerinde bina ve imar
etti> demektir. H a m i d ü ' d - d i n A k ­
s a r a y ! yani S o m u n c u
ba­
baya
(Hâmid-i Kayseri) diye de söy­
lenir. A k s a r a y'da Ervah mezarlı­
ğ ı n d a k i t ü r b e s i n d e medfundur. Kitabe­
de a d ı geçen H a c ı
M e h m e d
de
b u zata mensup olsa gerektir.
8
j^* o^*-
ö'.} )
^
»» SicilM Osmanî cilt 3, sahife 500.
" îsmail Hakkı Uzuuçarşıh. Kitabeler, sa
hife 38.
M. ZFiKt ORAL
228
Kitabe A k s a r a y
merkeande
Debbaglar köprüsü sağında birinci kemer
üzerindedir. Mermer üzerine güzel b i r
nesih ile yazılmıştır. Eb'adı 0.38x0.53
metredir. Son mısra ebcet hesabiyle 1312
ise de üçüncü satırdaki (çıktı b i r ) işareti
nazan itibare ahnmca tamam olur,
9
(<^U' <y;j^'
'^j^
X^
- 7
Bu kitabe U l u C a m i avlusun­
daki şadırvana aittir. Cami etrafının dü­
zenlenmesi sırasında şadırvan bozulmuş
kitabe belediye mahzenine
kaldırılmış­
tır. Güzel b i r nesih ile beyaz mermer
üzerine yazılmıştır. Eb'adı 1.00x0.66 met­
redir. Kitabe O s m a n I ı e adır, bu
günkü şivemizle ifadesi şöyledir: «Yüce
Hakan A b d ü l - H a m i d hanın der­
gâhı (Sarayı) n m toprağı olağan üstü
b i r kuvveti haizdir. Onun adaletli zama­
nında yetişen büyük ve doğru bendesi
dindarhkta geçmiş büyüklerden
üstün­
dür. O E t h e m
o ğ l u n a benzer
padişah yakînlerinin başıdır. Hükümda­
rın sarayında değeri yüksektir. Adı A l i ­
d i r . A l l a h rızası için emek sarf ede­
rek b u sebili yaptı H û d a büyük di­
vanında emeğinin karşılığını ihsan bu­
yursun. Dünyanın halkı getirdiği suyu
içip lezzet aldıkça onun geçmişleri de
ahirctte kevser suyundan içsinler. 1902
( H . 1318) de ş a d ı r v a n ı n
yapılmasına
başlandı 1319 da temiz suyu su yolundan
akmağa başladı. İ b r a h i m ,
bu cev­
her tarihi melekler a r ş a yazsın,
çünkü
bu şadır\'anı yapmaktan maksat yalnız
sevap ve ecirdir.»
8, 9 sayıh
kitabelerde
a d ı geçen
A l i P a ş a A k s a r a y'ın Ortaköyünden M e h m e t
A ğ anın oğludur.
1 s t a n b u l'a giderek saraya intisap
etmiş doğruluğu, zekâsı sayesinde vS u 1t a n H a m i d ' in dikkatini çekmiş
ve yakmlan o l m u ş t u r . S u l t a n
VI am i d kendisiyle sık sık g ö r ü ş ü r , ona
(Sofu A l i ) diye hitap e d e r m i ş . . so))rn kü­
çük kardeşi S a i t
Pa ş a y ı saraya
almış, onu da p a ş a h k payesine y ü k s e l t m i ş ­
tir. A l i P a ş a yeğeni H ü s e y i n ' i
t s t a n b u l'a getirerek p a d i ş a h a tak­
dim etmiş i d i . H ü s e y i n ' i n hizmet
ve safiyetinden de memnun olan sultan
A b d ü l h a m i d
ona da p a ş a l ı k v e r d i .
Bir gün S u l t a n H a m i d A l i p aş a ile g ö r ü ş ü r k e n memlekette daha
kimlerim var diye s o r m u ş A l i
P a ş a
bir de kardeşi b u l u n d u ğ u n u
söyleyince
Sultan
H a m i d ona da ( p a ş a h k )
verdim, gelsin görüşelim, diye ferman
eylemiştir. Hemen sarayda b i r
paşalık
üniforması, elbise ve kılıncı h a z ı r l a n a r a k
H ü s e y i n
Paşa ile A k s a r a y a
gönderilmiş, A l i P a ş a n ı n
kardeşi,
H ü s e y i n
P a ş anın babası olan
B a t t a l P a ş ayı î s t a n b u l ' a ge­
tirmişlerdir. Rivayete g ö r e
B a t t a l
P a ş a
köyden a y r ı l m a k i s t e m e m i ş ise
de «Ferman vardır!» diyerek İ s r a r edilin­
ce razı olmuş ve p a ş a h k
elbiseleriyle
köyde birkaç gün oturup k a l k m a s ı n ı öğ­
rendikten sonra yola ç ı k m ı ş l a r , u ğ r a d ı k l a ­
rı şehir ve kasabalarda i k r a m ve izzet g ö r e ­
rek î s t a n b u l'a g e l m i ş l e r d i r . A 1 i
P a ş a btmları karşılamış k o n a ğ ı n d a m i ­
safir etmiş, sonra
A b d ü l - H a m i d ' e
takdim eylemiştir. B a t t a l
P a ş a
köy hayatına alışık o l d u ğ u için t s t a nb u l'da çok d u r m a m ı ş tekrar
köyüne
gelmiştir. A k s a r a y'da y a p t ı ğ ı m i n ­
celemelere göre bunlar h a k k ı n d a şöyle
bir şecere düzenlemek m ü m k ü n o l m u ş ­
tur.
AKSARAY'IN TARİHİ ÖNEMİ V E VAKIFLARI
Mehmet Aga
Sait Paşa
Hacı A l i Paşa
Bektaş
229
B u sülâleden
H ü s e y i n
ve
B e k t a ş'ın ç o c u k l a n halen O r t ak ö ydedir. A l i P a ş anm
Aksa­
r a y
merkezinde kitabelerini yazdığı­
mız şadu-van ve k ö p r ü s ü n d e n b a ş k a
O r t a k ö y'de kubbeli b i r camii bulun­
d u ğ u n u haber aldım, fakat h e n ü z göre­
medim.
Battal Paşa
Hüseyin Paşa
Mehmet
MEZAR K Î T A B E L E R t
1
Bir taraftan :
o^^U^ _ 2
j,f-
^ı; j.--, ^ _ 3
Diğer yan yüzünde :
^iiU-
U j
j _ 1
j^-j- ^ _ 3
Belediye mahzeninde muhafaza edi­
len mezar t a ş l a n a r a s m d a d ı r . Mermer­
dir. T ü r k ç e s i : « S e y y i t
Kasım
o ğ l u S e y y i t l e r (Hazret-i Muhammed S. A. evlâdı) efendisi
Ş e h i t
M e h m e d 1449-50 ( H . 853) y ı h cemaziyülevvel ayında öldü» demektir.
b u l u n d u ğ u n u gösterir. I I . K ı 1 ı ç a s1 a n (1156-1192) z a m a n ı n d a sâdâttan
Seyit H a s a n ve taallükatı A n ad o 1 u'ya ccibedilmiş, bunlar Anadolunun bazı önemli şehirlerine ve bu arada
A k s a r a y'a iskân edilmişlerdi
14, 15. yüzyıllarda A n a d o 1 u'da
yayılmış olan tasavvuf ceryanları A ks a r a y'a gelmiştir. Mevlevi, Halveti,
B u r a k î , ve Alevî t a r i k a t l a r ı n a
mensup
b i r çok kimselerin mezar taşları vardır.
Ö r n e k olarak aldığımız şu i k i kitabe
bunlardandır.
B i r yüzünde :
2
[ Kırık ] f ^ J . \ - l
ıj-.
Bu mezartaşı Ervah'ta,
S o m u n c u B a b a
türbesi c i v a r m d a d ı r , mer­
merdir. T ü r k ç e s i : « R a h m e t olun­
muş S e y y i d M a h m u d
1350-51
(H. 751) yıh R u b i u l â h i r ayında (öl­
dü)» demektir.
Bu i k i kabir s â d â t t a n yani
Haz­
r e t - i M u h a m m e d S. A. soyun­
dan i k i zata aittir. Ervah k a b r i s t a n ı n d a
sâdâttan daha b a ş k a l a n m n kabirleri de
vardır. Bunlar 14, 15. yüzyıllarda A ks a r a y'da s â d â t t a n b i r çok kimseler
Diğer yüzünde :
i
_ 2
Bu mezar taşı S o m u n c u
Bab a türbesi civarındadır.
Mermerdir,
T ü r k ç esi : «Bu kabir rahmet olun­
m u ş Mevlevi Ö m e r
O ğ l u
Osm a n'ındır. 1349 - 50 ( H . 750) yılı Ccmaziyülâhir ayında öldü» demektir.
1= Ankara ahileri şeceresi. Vakıflar arşivi
No: 1907, Pr<rf. Osman Turan Selçuk Kervansv
rayları, Türk Tarife Kurumu belleteni. Cilt X
sahife 467, Prof. Osman Turan, Türkiye Selçukhılan hakkında resini vesikalar. Sahife 121.
M. ZEKÎ ORAL
230
«Şeyh E v h a d ü ' d - d i n
o ğ l ^
Baba E k m e l ü ' d - d i n
A l l a h
onlan af buyursun 1482 . 83 ( H . 887) y , ] ,
Şaban ayında ( ö l d ü ) » demektir.
B i r taraftan :
J>c- j - J i ^ j l -
2
Diğer yan yüzünde :
B u mezar
B a b a
Y u s u f
H a k i k î
türbesi yanmdaki üçler
kabristandadır, (Resim 3) Türkçesi :
Şeyh E v h a d ü ' d - d i n
oğlu
Baba E k m e l ü ' d - d i n
Somunc u B a b a
( Ş e y h H â m i d V e l i ) evlâdmdandır. B u n l a r ı n Vakıflar Genel Mü­
dürlüğünde ve h â l â A k s a r a y'da yaşıyan torunları elinde vakfiyeleri, A ks a r a y'da Y u s u f
H a k i k î
tür­
besi yanındaki
kabristanda
mezarları
vardır. Vakfiye ve k a b i r t a ş l a r ı n a g ö r e
şu şecere düzenlendi.
Şeyh Hâmid Veli
Baba Y u s l f Hakikî
Şeyh SaR
Şeyh Evhadü'cMin
Ekmelü'd-din
Hocaşah Çelebi
Kasmı Çelebi
Ervah mezarlığında 13 ve müteakip
yüzyıllarda vefat etmiş b i r çok i l i m adamlannm kabirleri de vardır:
Ziynet
Fatma
Ayak tarafmda :
J U
( M ^V
Yan yüzünde :
1 C
J l _
2
cr. c ^ . -
3
*Sl^a» _ 4
l U'lî
* ^ \
jyiS
^
VI 41V J i ^ l - 2
^>UV1 iiİJUf
Diğer yan y ü z ü n d e :
j \
Baş tarafmda :
\Jufc _ l A
f UVl
Siy, _ 2
^U» _
1B
[ Kmk . . . ] _ , 4
[Kırık ...] _ 5
Bu kabir E r v a h
mezarlığının
C e n n e t
deresi mevkiindedir. Mua2>
zam bir lâhdîn b a ş , ayak ve y a n y ü z l e r i n e
şu yazılar yazılmıştır. Yan y ü z ü n d e s û r e
3, âyet 18, 19 dan b i r p a r ç a d ı r .
T ü r k -
AKSARAY'IN TARİHİ ÖNEMİ V E VAKIFLARI
ç esi: « A l l a h
şu hakikati, kendin­
den başka b i r T a n r ı o h n a d ı g m ı adaleti
ayakta tutarak (delilleri ve âyetleriyle)
açıkladı. Melekler (bunu i k r a r e t t i ) ha­
kikî ilim sahipleri (nebiler, â l i m l e r ) de
(böylece i n a n d ı ) ondan b a ş k a h i ç b i r
Tanrı yoktur. (0) m u t ' â k galiptir. Yegâ­
ne h ü k ü m ve hikmet sahibidir. Hak din
A l l a h
indinde islCiindır. (Müslümanlıki'.r.)'»
Bu kabir imam, bilgin, güzel huylar
sahibi, g ü n a h l a r d a n çekinen, d i n ilimle­
rini iyi bilen ve mezhepler i m a m ı A bdullah oğlu Yahya
-Allah
rahmet ve aziz ruhunu kutsal cylesin1240 - 41 ( H . 638) yılı Cemaziyülâhir
ayında vefat etti. A l l a h b u mezara oku­
yan ve dua edene rahmet buyursun, A I 1 a h onu yakınlığı, ünsiyeti, mağfiret,
siyret ve rahmetiyle r a h a t l ı k l a r a kavaştursun. Üstün kılsm» demektir. B u zat
S e 1 ç u k 1 VI 1 a r ' m kemal devrinde
yaşamış b i r bilgin ise de mehazlarda adı­
na r a s t h y a m a d ı m .
Sandukası
klâsik
S e l ç u k
devrinin en m ü t e k â m i l rumîleri, zencirckleri ve geçmeleriyle süs­
lüdür. (Resim 4)
231
Bir tarafında :
^
A^-f
JU _ 3
Diğer yan yüzünde ;
Bu kabir E r v a h me/.arhğmın ka­
lanlar mevkiindedir. T ü r k ç esi: «Bu
mezar A k s a r a y'lı H a f ı z
A bd u l v e h h a b
oğlu rahmet o l u n m u ş ,
esirgenmiş hoca R e ş 1 d ' e
aittir.
1368-69 ( H . 765) yılında öldü.
A l l a h
rahmet eylesin.» demektir.
8
B i r tarafından
1
2
3
4
5
.6
Bu mezar taşı S o m u n c u
Bab a türbesi y u k a r ı s ı n d a y a m a ç l a r d a d ı r .
Mermerden yapılmıştır. T ü r k ç esi:
«M e h m o d
o ğ l u b ü y ü k î m a m rah­
met olunmuş, himmet sahibi, m ü b a r e k
şehit yüce T a n r ının rahmetine muh­
taç Ş e r e f ü ' d - d i n
Alişir
Efen­
dimiz 770 H . yıhnda vefat etti.
A l l a h
kabrini rahat ve serin eylesin».
Hasan Basri Çantay Kur'an-ı Hakim ve
Meal-i Kerîm, cilt 1, sahife 83,
Diğer tarafında :
_
1
vI^-A. _
2
B u mezar taşı E r v a h
kabristanmın S o m u n c u
baba
türbe­
si civarındadır. Mermerdir. Resim 5-6
T ü r k ç e s i «Rahmet o l u n m u ş , esir­
g e n m i ş A 1 1 a h 1 n rahmetine muh­
t a ç zayif k'al A n a d o l u
A k s a r a y'ından, M e h m e d
oğlu
K
r ! m i l ' d - d i n M a lı nı u d
yılı Cemaziyülâhir ayının 27 sinde
ya evinden ahiret evine göçtü.» dej
tir.
M. ZEKİ ORAL
232
mile yayınlandı. ( I I I . Seri, N o 1)
Ma h m u d
Sayın F i k r e t
I ş m t a n
ay­
bin M u h a m m e d
A n a d o l u
nı
eserin
A
n
a
d
o
l
u
S
e
l
ç
u
k
î .
S e l ç u k l u l a r ı
devletinin son za­
1
e
r
i
kısmını
A
1
m
a
n
c
a
'ya
ter­
manlan yani M o ğ o l l a r
idaresin­
de A n a d o l u
S e l ç u k l u l a r ı cüme ederek neşretti. Buraya k a d a r ad­
i l i m adamla­
h a k k ı n d a Müsa
meret
ü' l - ak- larım saydığım T ü r k
rından
başka
R
u
s
bilginlerinden
bar
ve M ü s a y e r e t ü' l-ah.
M o ğ o l
tarihçisi
yar
yahut ki ta b - t t e z k i r e - i W. Barthold,
D
'
o
h
s
s
o
n
ve
b
a
ş
k
a
l
a
n
b
u
kitap
li M a h tn u d A k s a r a y t adın­
da ve 1323 ( H . 723) yıllarında b i r ta­ hakkında tetkiklerde ve n e ş r i y a t t a bu­
lunmuşlardır.
r i h kitabı yazmıştı. B u kıymetli eserin
zamanımıza i k i nüshası intikal etmiş­
İşte bu âlem-şumul k i t a b ı n m ü e l l i tir. Birisine A y a s o f y a
kütüpha­ fi ( K e r i m ü ' d - d i n
M a h m u d
nesinde olduğu için
A y a s o f y a b i n
M u h a m m e d ü ' l ' A k s a nüshası, diğerine de Y e n i c a m i r a y ' î ) h a k k ı n d a m a l û m a t
ancak
nüshası denilmektedir. Bu kitaptan i l k onun kitabını yazarken m ü n a s e b e t d ü ş ­
defa 1332 ( H . 733) yıllannda E i ' tükçe kaydettiği memuriyetleri ve i f a
Kendisi­
V e l e d ü f - Ş e f i k adında umu­ ettiği hizmetlerinden ibarettir.
nin
nerede
ve
hangi
tarihte
ö
l
d
ü
ğ
ü bilinmî b i r tarih yazmış olan N i k i d e 1 i (şimdiki Niğde) kadı
A h m e d miyordu. Yukarda adı geçen â l i m l e r b u
H o t c n î balısetmiş, T ü r k
âlim zatın ölüm tarihi h a k k ı n d a ya s ü k û t u
ve tarihçilerinden M ü n e c c i m
b a - ihtiyar etmişler. Yahut (nerede ve ne
ş 1 kitabının A n a d o l u
S e l ç u - zaman öldüğü m a l û m d e ğ i l d i r . ) kaydiyk î 1 c r i kısmı için bundan geniş öl­ le iktifa eylemişlerdi. K e r i m ü ' d mezar t a ş ı bu­
çüde faydalanmıştır. Son tarihçilerimiz­ d i n M a h m u d ' u n
lununca
b
u
şüpheler
a
y
d
ı n l a n m ı ş oldu.
den A h m e d
T e v h i d, E f d aMezar
taşı
E
r
v
a
h
mezarlığında
l ü d d i n , H a l i l Ethem, Ze­
S
o
m
u
n
c
u
b
a
b
a
t
ü r b e s i civa­
ki V e l i d i Togan,
M ü k r i m i n H a l i l ve başkalan yazdıkla­ rında bulunmuştur.. B u sahada b i r k a ç
rı makalelerde bu eseri mehaz olarak tane türbe harabesi de v a r d ı r . T ü r b e l e ­
rin gövde ve külah k ı s ı m l a r ı y ı k ı l m ı ş
göstermişlerdir.
H a s a n
F e h m i
T u r g a l mahzenleri toprak a l t ı n d a k a l m ı ş ise de
M ü s a m e r e t ü ' l - A'Jt b a r t n mezar taşı m e y d a n d a d ı r . Beyaz memnerA n a d o l u S e l ç u k î l e r i
kıs­ den yapılmıştır. Güzel b i r S e 1 ç u yerleri
mını telhisen T ü r k ç eye çevrilerek k î nesri ile yazılmıştır. Bazı
aşınmış
ise
de
kalan
harf
bakiyelerine
K o n y a mecmuasının 1—6 cı. sayıla­
rında neşretti. Kitabın tamamı kıymet­ göre t a m a m ı m okumak m ü m k ü n o l m u ş ­
l i i l i m adamlarımızdan N u r i G e n ç- tur. Sözün kısası K e r i m ü ' d - d i n
-yukarda yazıldığı gjbie s m a n
tarafından T ü r k ç eye M a h m u d
A
k
s
a
r
a
y'da
ve 27 Cemaziyelahir 724
tercüme edildi. B i r heyet marifetiyle bas­
tırıldı. Adına t S e l ç u k t _^ devletleri hicrî, (20 Haziran 1324 P e r ş e m b e ) tari­
mezarlıtarihi; A k s a r a y 'b Kert
m ü d- hinde vefat etmiş ve E r v a h
gma
defnolunmuştur.
d i n M a k m u d 'un M ü s a m e K e ri m ü'd-d i n
ret
ü'l-ahy
ar
adh F a r s ç a
tarihinin tercemesidir.) denildi.
Sonra
sayın Profesör O s m a n
T u r a n
tarafından kitabın metni mükemmel b i r
mukaddeme ile T ü r k
T a r i h
K u r u m u
Yayınlan arasında ve
{ Müsameret ü'l-ahbar, Moğollar zama­
nında Türkiye Selçukluları tariki J na-
9
Bir tarafından :
Jt
^^:>- J.\ jll\jj>. _ 1
tU.
^^-^^ - 2
AKSARAY'IN TARİHÎ ÖNEMt V E VAKIFLARI
Diğer tarafında :
iijUl
^Vl
_ 1
« 2
Bu meitar taşı da
S o m u n c u
b a b a
türbesi civarındadır. Mermer­
dir. T ü r k ç e s i : « B u kabir rahmet
olunmuş, esirgenmiş, h a k k m rahmetine
muhtaç
A l i o ğ l u
M e h m e d
B e y indir.
1333-34
( H . 734)
yılı
A 1 I a h 1 n m ü b a r e k Recep ayı evve­
linde öldü.» demektir.
233
t a d ı r . Halbuki 10 No. l u mezar t a ş ı n d a
- B a b a
adı yazılmamış olmasına rağ­
men— elkap ve ö l ü m t a r i h i kitabı ya­
zan A l i o ğ l u
M e h m e d'in me­
zar taşı olması i h t i m a l i n i kuvvetlendir­
mektedir.
tı
B i r tarafından :
[ Kırık ] _ 1
_ 2
J>.\
jU^l
Diğer tarafmda
IO
j
,yJİ\ _ 3
:
Bir tarafından :
-i,
2
Diğer tarafında :
J _ 3
Bu mezar da S o m u n c u
bab a türbesi y a m n d a d ı r .
Mermerdir.
T ü r k ç esi «Kâtipler efendisi, yazar,
Ş e m s ü ' d - d i n
M e h m e d
1353
(H. 754) yılı Rama7an ayının i l k günle­
rinde vefat etti» demektir.
Bilindiği gibi
M ü s a m e r e
ü'l'ahbârtn
A y a s o f y a
nüs­
hası 734 H . , Y e n i c a m i n ü s h a s ı
745 H . y ı l l a n n d a ve A k s a r a y 'lı
kâtip
ve
muharrir A l i
o ğ l u
Mehmed
a d ı n d a b i r hattat tarafın­
dan kop3'a edilmiştir.
Y u k a r ı d a 9, 10
numaralı mezar kitabelerinden
birinin
bu zata ait olması i h t i m a l i n i düşünüyorum. 9 No. l u mezar kitabesinde B a b a adile beraber ( A l i
o ğ l u
Mehmed)
yazılmış ise de elkabmda
kâtip ve h a t t a t h ğ a dair b i r kelime bu­
lunmadığı gibi 734 H . yılında vefat et­
miş bulunması b u ihtimali zayıflatmak­
B u mezar taşı S i n n e Ç a y ı r 1 m e z a r h ğ m d a n belediye mahzenine nak­
ledilmiş taşlardandır. Mermerdir, T ü r k ç e s i «Merhum
A h i
R e ş i d
o ğ l u
Fütüvvct
ve m ü r ü v v e t
sa­
hiplerinin
efendisi
rahmet
olunmuş,
esirgenmiş ünlü A h i Ö m e r
1333-34
( H . 734) yılı Rebiulâhir aymm ikinci gü­
n ü ö l d ü . A l l a h rahmet eylesin» de­
mektedir.
12
B i r tarafından
[ cJ»
ö
3
—
Diğer tarafında :
ı^i
4JU.«— j
j
-2
< ^ »AAÂJI _
Bu
mezar taşı
S o m
b a b a
türbesi c i v a n n d a d ı r .
dir.
T ü r k ç e s i
«F e
diye anılan A h i M e h m e
3
u n c u
Mermer­
r i ş t e
d
kızı
M. ZEKÎ ORAL
234
rahmet
1358-59
beşinde
tir. A
t u n
vardır.
olunmuş F a t m a
H a t u n
( H . 760) yılı Zilka'de aymm
dünyadan ahirete göçtü.» demek­
k s a r a y'daki Feriştc H acamiinin banisi olmak ihtimali
başka bir çok mezar t a ş l a n daha v a r d ı r .
Bunlar gösteriyor k i a h i l i k
A k s a .
r a y 'da da geniş ç a p t a yer b u l m u ş im-.
14
Bir tarafından :
13
^lî »ti j^'L»
Lil
UJl [ j ]
-
2
^
fj^» a
_
2
- ?>
Diğer tarafında :
[ î orV' ]
Bu kabir de S o m u n c u
bab a türbesi civannda K u d d u s î
B a b a o ğ l u
H a c ı
Abdu'rr a h m a n
çevriği (Haziresi) yanın­
dadır. Mermerdir. T ü r k ç esi « A h i
p a ş a
1450-51 ( H . 954) yılında fena
evinden baka evine göçtü» demektir.
A k s a r a y ahilerinden üç tanesi­
nin kabir kitabesini de yukarıya dercetmiş bulunuyorum.
T ü r k
büyük
kalpliliğine, mertliğme,
cömertliğine
misafir vc fukara severliğine tamamen
uygun olan
i s l â m
dininin emir ve
tavsiye ettiği iyi huylar, kardeşlik, mü­
rüvvet, sahâvet, düşkünlere yardım, gö­
zü, kulağı, eli, ayağı, nefsi haram olan
şeylerden
sakınmak ve başkalan gibi
dinî, içtimaî meziyetleri birleştirerek
kendisine hareket üssü, şiar edinen ahi­
lik Orta A s y a ve A n a d o l u ' d a
ve diğer i s l â m
ülkelerinde hükümdaf saraylannda esnaf ve halk tabakala­
rında en geniş manasiyle tutulmuş
ve
benimsenmiştir. Ahilik binlerce vatan­
daşın yetişmesinde refah ve saadetinde
millî, dinî ve sosyal terbiye kurumu ola­
rak yüîryillar boyunca yaşamıştır. Baş­
kalarının saadet ve selâmeti uğrunda
kendi rahatını feda edecek kadar başka­
larını düşünme esasına dayanan ahilik,
m e n s u p l a n n ı yalandan, riyadan, hak­
sızlık ve ihtikârdan korumuş, sosyal dü­
zensizlikleri önlemiş felâketzedeleri fa­
kirleri, yolcuları. T a n r ı
misafirle­
rini bağrına basmıştır.
A k s a r a y
mezarhklannda ahilere ait bunlardan
1
E r v a h
mezarlığının
Ş e y h
H a m z a türbesi y a n ı n d a d ı r . Mermer­
dir. T ü r k ç esi «Mirim K u t l u o ğ l u
Salgın E m i r i (beyi) Ş a h
K u t l u
1329-30 ( H . 730) y ı h Şevval
ayın­
da (vefat etti)» demektir. ^*
15
S i n n e
ç a y ı r ı
mezarJıgmdan belediye mahzenine n a k l o l u n a n me­
zar taşlarından birisidir.
Mermerdir.
T ü r k ç e s i «Bu kabir S a i d o ğ I u rahmet o l u n m u ş m a k t u l i g i d i ş l e r
beyi H a s
b e y i n'dir.
1341-42
( H . 742) yılı Şevval
ayında
vefat
etti» demektir.
Igidiş Beyliği S e l ç u k
devleti
teşkilâtında bir u n v a n d ı r . Vazifesi deve­
lerin aburuna bakan yahut a k ş a m abu­
runa dönemeyen Öküz ve develeri t a k i p
eden teşkilâtın başıdır.
^* Saliyftne virgi, emlftk Üzerine tevzi olu­
na» salgın, yılda edâ olunan salgm Saliyâne sal­
mak, vergi tarhetmek. I/ehge-i Osmani cilt X sa­
hife 622 yakın zamanlara kadar Anadolu köyle­
rinde tahsildarlara salguncu derlerdi.
İsmail Hakkı Uzunçar$ılı. Osmani ı devle­
ti te^il&tına medhal. Sahife 115, 360. Türkiye
Selçukluları hakkında resmt vesikalar. Sahife
17M74, 177.
AKSARAY'IN TARİHÎ ÖNEMİ V E V A K I F L A R I
235
16
Bir tarafından
:
.AA _
1
^^'^y*
J L o^>._^U _ 2
-
LiU ö\^fr ö^-ij o
<^"U}\ \rv-.
2
-3
B a y ç u ,
M o ğ o llann B i s i u d kabilesindendir.
C e n g î z h a n
devletinin yetiştirdiği en kuvvetli
ku­
mandanlardandır. 1243 y ı l m d a vukua ge­
len K ö s e d a ğ harbinde A n a d o l u
S e l ç u k l u l a r ı n ı
m a ğ l u p etmiş­
tir. Bilâhare A n a d o 1 u'ya i k i defa
gelmiş bir çok z u l ü m l e r y a p m ı ş t ı r . Başarıh geçen askerlik h a y a t ı n d a n dolayı
kendisine gurur gelmiş olan E a y ç u'yu
hiç sevmeyen H u 1 â g ü t a r a f ı n d a n
öldürülmüştür. »«Kızı M a l H a t u nunda A k s a r a y 'da vefat e t m i ş ol­
duğu bu mezar t a ş m d a n
anlaşılmakta­
dır.
1,7
ö ^ - ^ -
7
-
8
j ^ ^ J - 10
fyJj j - 11
-u*- - 12
12 - 13
Bu kabir t a ş ı da E r v a h
mezarhğında S o m u n c u
b a b a
tür­
besi civarında b u l u n m u ş t u r .
Mermer­
dir. (Resim 7) T ü r k ç e s i
«Bu kabir
Ba y ç u k m rahmet o l u n m u ş M a 1
H a t u n u ndur. 1349-50 ( H . 750)
yUı Şevval aymda öldü» demektir.
Z,^J
^
_
3
Diğer tarafında :
A:
Lilj^
3
^* Bertolt Spuler'den Cemal Köprültl te^
cûmesl, Irao Moğollan, Türk Tarih Kurumu nejHyaU. Sahife 563. tbni Bibi, Aksarayi tezkiresi,
Uenakib Ul-ftrifin gibi mehazlcrde Bajr$u hakkın<ia geniç bilgiler vardır.
B u kabir E r v a h
mezarlığmda
C e m a l ü ' d - d i n
A k s a r a y !
t ü r b e s i hizasında dağ eteklerine doğru
olan a l a n d a d ı r . Mermerdir. (Resim 8) Me­
zar taşı O s m a n l ı c a d ı r .
Bu
g ü n k ü şivemize şöyle çevrilebilir.
«Bey ş e h r i
ve
A k s a r a y
S a n c a k l a r ı m u t a s a r r ı f ı , " iken kutsal
ve y ü k s e k r u h u nimet yeri olan B e r r i n cennetine girmiş olan H a 1 e bli M e l e k
A h m e d p a ş a
oğlu
rahmet ve
mağrifet
olunmuş
O s ­
m a n
p a ş a
hazretlerinin y ü k s e k
derecelere açılmış olan ruhu için fatiha
(okuyunuz) 1814 - 15 ( H . 1230) yılı
Rebiülevvel ayının 12. Cuma g ü n ü (ve­
fat etti).»
O s m a n
p a ş a
mezar taşında
yazıldığı g i b i H a 1 e b 1 i
M e l e k
A h m e d
p a ş anın oğludur. Kapucu
b a ş ı sonra Beylerbeyi ve
K ü t a h y a
m ü t e s e l l i m i oldu. 1797-98 ( H .
1211)
Rebiülevvelinde vezir olarak
Anka­
ra
ve K a y s e r i
inzimamiyle
A n a p a valisi oldu.
K o n y a ,
K a n d i y a ,
H a n y a valiliklerin­
de de b u l u n m u ş t u r . Son memuriyeti
olan A k s a r a y
ve
B e y ş e h r i mutasarnfı
iken vefat
etmiştir.
İ d a r e l i b i r vezirdi
İT Osmanlı devri mülki teşkilâtında il Ue
İlçe arasında bir de mutasarrıflık vardı.
" SicUl-i Osmani cilt 1 sahife 260, cilt 3
sahife 439.
236
M. t t j
1 ORAL
21
18
4,IMU-, J » j r - ^
B u mezar taşı E r v a h 'da P e r e k zade H a s a n
e f e n d i çev­
riği civarındadır. Mermerden yapılmış­
tır. T ü r Ic ç esi «Bu kabir H u m â m ü ' d - d i n oğlu A t t a r
M e h m e d'indir 1349 - 50 ( H . 750)
yılı Recep ayııida öldü» demektir.
19
J
»iJ;
» 2
o^--^„
3
Bu mezar taşı da
S o m u n c u .
b a b a
türbesi civarında
yamaçlara
doğru olan alandadır. Mermerden yapıl­
mıştır.
T ü r k ç e s i
«Bu
kabir
B e ğ t e m ü r
o ğ l u
rahmet olun­
muş H ü s e y i n'indir. 1349-50 ( H .
750) yıh Ş a b a n ı n d a vefat etti.» de­
mektir.
18 - 21 No. l u mezar t a ş l a r ı n d a gö­
rüldüğü gibi E r v a h
mezarhgmda
esnaf ve halka ait olmakla beraber eski
ve türlü yönlerden değerli mezar t a ş l a n
da vardır.
22
Bir tarafından :
Baş tarafında :
J<
„ 2
«iU.^^
Bu mezar taşı da
zarlığında
Ş e y h
civanndadır.
- 3
E r v a h
Hamza
Mermerden
T ü r k ç e s i
LiL Oy ^ s
iJy^ , .
me­
türbesi
yapılmıştır.
«Ahmed
oğlu,
rahmet
olunmuş sarraf
Ha s b e y
1362-63
( H . 764) yıh Şevval
aymm
jjJjAİİİ-
^^.i
J y . ^ i V j ^ .«*-» i
-
6
7
Diğer tarafında :
15 inde vefat etti.» demektir.
20
Kny ^
S o m u n c u
nındadır.
baba
Mermerdir.
j ^ l «A» _ 1
türbesi ya­
T ü r k ç e s i
«Bu kabip Tuğrak kızı rahmet olunmuş
M e l i k e
hatununda.
743) yılı Cemaziyülevvel
etti.» demektir.
1342 - 43
ayında
Ayak tarafında ;
(H.
vefat
i j y AşjT
j->-^^fi' ~ 2
AKSARAY'IN TARİHÎ ÖNEMİ V E VAKIFLARI
^ ^ J>-:, [ Bir kcl-mc kırık ] ö}\ -
3
-
4
3y
3^i]»
4j\
— 5
-- 6
B u mezar t a ş m d a k i yazılar T ü r kç e dir. 16. yüzyıl şivesiylc yazıîmışUr.
Bu günkü k o n u ş m a dilimize şöyle çev­
rilebilir. «Bu kabir A l i d e d e
oğ­
lu
K a d ı
î b r a h i m 'in kızı
H a t u n
p a ş anındır. K a dı
İ b ­
r a h i m
kızının ruhu için 3000 akça
vakf etmiştir.
Pazartesi ve
Perşembe
günleri kabrin b a ş ı n d a diğer günler ev­
de bir cüz (Kur'an-i K e r i m )
okumak
şartiyle ş e y h
H â m i t
halifele­
rinden S i n a n
H a l i f e
b u akçamn rebhi ( k â r ı , t e m e t t ü u ) na muta­
sarrıf olacak. Yani alacaktır.
H a c ı
M e h m e d
o ğ l u
A h m e d
Çe­
l e b i
ve evlâdı da mütevelli olacak
(akçanın idaresine çalışacaV)
ve
rebhin altıda b i r i tevliyet hissesi olarak
kendisine verilecektir. Akça rebhinin
(senede) 10 a k ç a d a ( b i r ? ) akça olması
şarttır.
Vakfiye
1543 - 44
(H.
950)
yıh Recep ayında yazılmıştır.
Meseleyi biraz a ç ı k l a y a l ı m ; K a dı î b r a h i m
bu vakfını ve şartlannı belki daha mufassal olarak tespit
ve mahkemeye tescil e t t i r m i ş t i r . Fakat
A k s a r a y 'da ve Vakıflar Genel Mü­
dürlüğü Arşivi'nde buna dair b i r kayıt
bulunamamıştır. Mezar t a ş ı n d a n
anla­
şıldığına göre 3000 a k ç a 10 u 10 ( b i r ? )
(vakfiyelerde hep onu onbir bazan onbir buçuk akça hesabiyle
mürabahası
kabul edildiğine göre) bunu da onu on­
bir akça olarak kabul edersek 3000 akçamn
senelik
m ü r a b a h a s ı 300
akça
olur. Bunun 1/6 i yani 50 akçası m ü t e ­
velli olan A h m e d
Ç e l e b i
ve
evlâdına, 250 akçası da kabrin b a ş ı n d a
ve evinde K u r ' a n okuyacak olan
Sinan Halifeye
verilecektir.
Bazı vakfiyelerin
kitabeler
gibi
mermere yazılarak mevkuf olan binala­
237
r ı n d u v a r l a r ı n a k o n m u ş olduğunu bili­
yorduk. Fakat mezar t a ş l a n n a yazılmış
b i r vakfiyeye i l k defa E r v a h
me­
z a r l ı ğ ı n d a r a s t l a n m ı ş t ı r . B u mezar taşı
S o m u n c u
baba
türbesinde mu­
hafaza edilmektedir,^
Mezar taşlarının
kültür
tarihimiz
için b i r hazine o l d u ğ u n u yazmıştık. Ecdadmuzm taşıdıkları isimlerden bazıla­
rını da buraya derç ederek bu bahsa son
veriyoruz.
F i d l aga
Doğdu
Kovdu
Oğulbey
Dura hatun
Ümmi
pa^
B a h t i ş a h hatun
Mahdum paşa
Satılmış
Oruç
Kılavuz
Mah p a ş a
Efendi Çelebi
T u t l Melek
Efendire hatun
Kaymak
Devlet h a t i m
Humay hatun
S e l ç u k hatim
Ferİşte
Sultan K u t l u hatun
Esen hatun
Yolbeyİ
SImgül hatun
GlçI hatun
Has hatun
< JUli
M. ZEKÎ ORAL
238
Melike hatun
Dursun hatun
öyji^
O/U-
Kutlu Melek
Begtemür
Alİşir
Asıl bey
Mal hatun
jyu^ j u l
Gİra efendire
Dölendi liatun
j / u . tjxijj
Güneri
Döndü hatun
Cevher hatun
Has bey
Şah Kutlu
Mîrim K u t l u
Elbeyi
Boz bey
Ildus hatun
Dursım
Paşa hatim
Ulu hatun
u/U.
Emre
Sevinç
tnci
Gümüş
Bayram hatun
Güngcldl
Paça bey
i l Lit
Polat bey
Yadigâr
Aksaray
Vakıf yapmak
l a n n d a n d ı r . Hayrat
-da muhtelif âyet-i
şerifler vardır. Her
Vakıfları
t s 1 â m dini icapve vakıflar hakkmkerimeler ve hadis-i
hususda olduğu gibi
vakıf yapmakta da
ümmetine
imtisal
numunesi olan Fahr-i K â i n a t I I a z r e t i
M u h a m m e d
M u s t a f a
(S. A.) efendimiz F e d e k b a h ç e l e r i ­
ni
fıkaraya
vakfetmişlerdir.
H a zr e t i Ebu
Bekir,
H a z r e t i
ö m e r ' i n de vakıfları v a r d ı r .
A b b a s i l e rden sonra i s l â m i y e t i hima­
ye ve müdafaada alemdarhk vazifesini
üzerine almış olan âli cenap m i l l e t i m i ­
zin hükümdarları, vüzerası, ü m e r a s ı ve
başka yüz binlerce h a y ı r sahipleri yap­
tırdıkları cami, mescit, medrese, mek­
tep, zaviye, çeşme, k ö p r ü ve b a ş k a ha­
yır eserlerinin devlet ve millete m u h t a ç o l ­
madan faaliyetlerini devam ettirebilme­
leri ve masraflarını k a r ş ı l a m a s ı için ara­
zi, emlâk ve nukuddan v a k ı f l a r y a p a r a k
temin ettikleri gelir k a y n a k l a n i l e eser­
lerinin hizmetlerinde ç a l ı ş a c a k m ü t e v e l ­
l i , nazır, imam. hatip, m ü d e r r i s , vaiz,
kayyım, hademe, meremmetci
(müte­
madi onarımlara bakan k i m s e )
vakfın
nev'inc göre aşçı, e k m e k ç i h a t t a p i r i n ç
ayıklayıcı, buğday dövücü g i b i kimseler
için yıllık, aylık ve g ü n l ü k vazife (ma­
aş ve ücretler) tâyin e t m i ş l e r d i r .
Vakfın idare m e m u r l a r ı demek o l a n
mütevelli, nazır, k â t i p , cabi
(tahsil­
dar) vakfın gelirlerini a l ı r l a r ,
masraf­
larını yaparlar, böylece vakıf, vakfiyesindeki şartlara göre kendi k e n d i n i i d a r e
eder, gider. Yaptığım e t ü t l e r e g ö r e a s ı r ­
larca faaliyetlerini devam e t t i r m i ş
va­
kıflar vardır. Meselâ K o n y a
S ı r ç a l ı M e d r e s e n i n
tarn 700
yıl başka kimsenin y a r d ı m ı n a
muhtaç
olmadan vakıf malı ile idare e d i l m i ş o l ­
duğu tespit edilmiştir.
Vakıflar tesis
göre i k i kısımdır,
edildikleri
esaslara
A — Zürrî (evlâda mevkuf) v a k ı f l a r :
Bu cins vakıflarda vâkıf, arazi, e m l â k ve
nukud gibi m a l ı m nesilleri s ü r e s i n c e ev­
lâdına vakfeder. Nesli kesilince m e v k u fat vakfiye şartlarına g ö r e b i r
cami,
medrese ve b a ş k a h a y r a t ı n hizmetlerine
yahut m ü s l ü m a n l a n n f ı k a r a s ı n a k a l ı r .
B — Hayrî v a k ı f l a r : H a y r ı
vakıf­
larda vâkıf, emvalini mevcut veya ken-
AKSARAY'IN TARÎHÎ ÖNEMİ V E VAKIFL\Rî
dişinin yeniden yaptırdığı b i r h a y ı r ese­
rin yaşatılmasına b a ğ l a m ı ş t ı r . Hangi
cins vakıf olursa olsun vakıflar Bir vak­
fiye ile tespit olunur.
Vakfiyeler: Vakfiyeler vakfm
esas
ve şartlarını ihtiva eden b i r senet, bir
vasiyetname gibidir. Bazen b i r
sahife
bazen de b i r k a ç yüz sahife t u t a r ı n d a b i r
kitap şeklinde olur. Ş u esasları
ihtiva
eder:
1 —
hamd ve
evlâd ve
kısımda
Başlangıç: Yüce
T a n r ı y a
senalar, sevgili Peygamberine,
eshabma selâm ve dualar bu
ifade olunur.
2 — Vâkıfın h ü v i y e t i : t c a b ı n d a şa­
hitlerle tevsik olunarak vâkıfın k i m ol­
duğu mufassalan yazılır.
3 — Vakfedilen arazi, e m l â k veya
nukudun (mevkufat-n) m i k t a r ve cinsi,
hudutları, vasıfları.
4 — Hayır
ve hudutları.
eserlerin cinsleri, mevki
5 — Vakıf şartları :
Vakıf binaların idare ve onanmlan , burada çalışacak hizmetlilerin m a a ş lan, vakıf gelir ve giderlerinin
suret-i
idaresi, vakfın dinî esaslara uygunluğu
hiç bir kimse tarafından bozulamıyacağı
ve başka ş a r t l a n ,
6 — Vakfın tescili: Vâkıf vakfede­
ceği şeyleri b i r tescil mütevellisine devir
ve teslim eder. Beraberce mahkemeye
giderler. H â k i m ve ş a h i t l e r
huzurunda
muhakeme olurlar. Nihayet h â k i m müçtehidin kavline göre vakfın
lüzumuna
hükmeder.
7 — Vakfiye tarihi : Vakfiyenin so­
nuna vakfın h ü k m e bağlandığı g ü n ü n ta­
rihi yazılır.
8 — Vakfiyenin
şahitleri:
Vakfın
tescili anında mahkemede bulunan
sö­
züne inanılır m ü s l ü m a n l a r d n n
kimler
varsa, vakfiyenin sonuna b u n l a r ı n isim
ve imzalan yazıhr. Böylece vakfiye te­
kemmül etmiş olur.
239
î ş t e b u esaslar dairesinde tcsbit ve
tescil edilmiş, vakıf defterlerine vakfiye­
l e r i veya şahsiyetleri
yazılmış
olarak
A k s a r a y
merkez ve k ö y l e r i n d e 211
vakıf v a r d ı r .
Bunlar konulanna göre
şöyle sıralanabilir :
Adet
1
101
55
4
15
1
5
3
1
4
14
3
I
l
1
1
Cinsi
Han
Cami
Mescit
Tekke
Zaviye
Türbe
Medrese
Muallimhane
Buk'a ( M ü b a r e k yer)
H a n k a h ve mektep
Mîrâblık ( s u l a r ı n idare ve
sim m e m u r l u ğ u )
Keyyallık ( K i l e c i l i k )
Musluk
Şînikci
Mahkeme kâtipliği
Çeşme
tak­
211
B u vakıflardan Ş e y h
H â m i d
V e l i
H a z r e t l e r i n i n oğlu
Baba Yusuf H a k i k î
tarafından
tanzim ettirilmiş 1479 ( H . 884) tarihli
vakfiyeyi misal olarak kaydedelim. Aslı
Arapça olan vakfiyenin mealen tercüme­
si :
« H a m d etmek. U l u
T a n r ı y a
yaraşır. Dua onun Resulü üzerine olsun.
Bundan sonra (bilinmelidir k i ) bu doğ­
r u ve din esasla nna uygun olan vakfi­
yenin b a ş tarafı tasdikli sonu selâmette
( ş a h i t l e r l e tevsik o l u n m u ş ) tur. Rıza ve
ülfet ile yazılmış tertip ile söylenmiştir.
K â m i l m ü r ş i t l e r i n şeyhi, muhakkik­
ler efendisi, halkı hak yoluna hidayet fi­
den ( u l a ş t ı r a n ) merhum Ş e y h
H âm i d'in -toprağı güzel, mezan nurlu ol­
sun- oğlu m ü r ş i t ve muhakkiklerin ifti­
har ettiği, sâlikler (ehl-i tarikat) in ve
A l l a h'm k u l l a n m n kutbu
(yücesi),
din ve devletin baş tacı B a b a
Y u-
240
M. Z E K I ORAL
s u f tarafından; nzalan sorularak
şer'i şahitlikte bulunan Y u s u f
oğ­
lu H a c t Mezit, Hacı
Ah­
med o ğ l u İ d r i s Dede, A h m e d
o ğ l u M evlftna Muhy
Udd i n vc hatiplerin faziletlisi dindar,
hayır sahibi İnsanlarm medan iftihan
H a t i p M e h m e d P i r Paşa'nm
şahadetleriyle T a ş k e s d i k ,
Arapini, Saraycık,
DanışmedI i mezraalannm btttün haklan ve ek­
leriyle birlikte 12 sehimde 9 sehmüıi vak­
fetti.
Sultanın emriyle B a b a
Yusuf
tasarrufunda olup hasılâtmm 1/4 i fıkara dervişlere sarfolunan ve eskiden
S a h i b i y y e dâr üz-ziyafesi (Ziyafet
evi,imaret)ninvakhbulunan A v a c ı k
h ö y ü ğ ü mezraasiyle T o v a k kö­
yünü ve K a z 1 c 1 k köyünü bunla­
ra ilhak etti. Eski hankah vakfiyesi ge­
reğince tarikat ve şer'iyat esaslarına gö­
re umum! olarak bir zat şeyhlik vazife­
sini yapacak ve şeyhin tarikatmdan olan 10 mutasavvıf bulunacaktır. Cuma
ve Bayram geceleri gibi diğer mübarek
geceleri (Berat, Miraç ve başkalan) ihya
edecek ve beş vakit namazı kıldınp so­
nunda zikir ve evrad okuyacak olan ima­
ma bir sehim verilecektir.
Vâkıf B a b a Y u s u f
Hakiki,
evkafı hasılaum 4 sefaim (düşelik, his­
se) itibar eylemiş, bir sehmini yukanda
yazdan şeyhe, şeyhliği cihetiyle, diğer üç
sehmi de hankahda oturup evrad ve ezkâr ile meşgul olan 10 mutasavvıfm yiyip
içmeleri için şart kdmıştır. Bu hasılat
Hankahta yiyip içen dost ve ahbaplardan
başka büyükten küçükten gelip giden­
lere haram bhnmıştır. Doğru yol eski usul ve dostluk üzere sahih ve şer'i ola­
rak ve şahitlerin şehadeti mucibi bu hal
ve minval üzere tesbit olunan, adı geçen
köyler ve mezraalar hankah mesalihine va­
kıf ve hapis edildi.
Müslüman kadılarmm iftihar ettiği
tevhid ehli valilerin öncüsü olan M e vlâna Hüsam
ü d - d i n
Aksa­
r a y kadıhğı zamanmda mezkûr S a h i ­
b i y y e dâr üz-ziyafesine mevkuf olan
köy ve mezraalann B a b a
Y u s u f
H a k i k i
tarafından zam ve ilhakına
dftr üz-ziyafenin harap olması ve yeniden
yapılmasma imkân olmadığı için şeriat
esaslanna uygun olarak hükmetti. Ben de
bu şekilde Sultan defterine kayıt ve tespit
ettim. Mezkûr köy ve mezraalar bu ilhak
hükmü mucibince Melik M a h m u d
G a z i hankahma doğru ve din esaslanna
uygun olarak vakfedildi. E s k i vakfiye
şartlan gereğince 1/4 i orada s â k i n olan
fiıkaraya sarfolacak. Dostlar ve ahbaplar­
dan başka gelen ve gidenlerin b ü y ü k ve
küçüklerine bir şey verilmiyecektir.
Hiç bir kimse bunu tebdil edemez.
Günahı, vasiyeti işittikten sonra tebdil
edenedir. îcabmda senet olmak üzere b u
vesika mezkûr esaslara göre 884 yılı Rebi
ül-âhir aymm başında yazıldı.
Şahitler : M e v l â n a
P i r i
Mehmed
bin
Alftü*d-din,
t b r a h i m
bin
A b d u l l a h
ve e l h a ç M a h m u d b i n
Fahr u d-d i n H o c a ve A l i F a k i h
bin Mehmed
Fakih.
M. Zeki
ORAL
Resim : 1 — Sinnc çayın mezarlık kitabesi.
Resim : 2 — Aksaray Bedesten kitabesi.
Vakınar DergUl V
M. Zeki ORAL
Resim : 3 — Baba Ekmcl üd-din mezar laşı.
Resim : 4 — Fakîh Yahya sandukası.
Vakıflar IX^yisi V
M. Zeki ORAL
V
i
Resim : 5 — Kerim üd-din Mahmud Aksaray! mezar taşı.
i
z
3
4
f 4 t r A«lw»ClNoA
KSUtHUDOıN
MtlAD
MAV4MUT I M
TAJ»
Resim : 6 — Kerim üd-din Mahmud Aksaray! mezar taşı krokisi.
Vakıflar Dergisi V
Resim : 7 — Mal Haîun Kabir taşı.
<
S"
•1
Res.: 8)_ Osman Paşa mezar taşı
Download

View/Open