ISSN: 1309 4173 (Online) 1309 - 4688 (Print)
Volume 6 Issue 5, p. 219-231, September 2014
Timurlularda Vezîrlik Müessesesi ve Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed
Hafî
Institution of Vezirate in the Tamerlane Empire and Hace Giyaseddin Pir Ahmed
Hafi
Ali Rıza YAĞLI
Giresun Üniversitesi - Giresun
Öz: Bu makale Timurlu Devleti‟ndeki vezaretin hususiyetlerini, Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed
örneğinde ele alarak,Timurlu Devleti içerisinde varlığını gösteren vezîrlik kurumunun, Türk-İslâm
dünyasında var olan vezîrlik kurumlarından farklılık gösterdiğini tespit etmektedir. Klasik Türk-İslâm
devlet yapılanmasında Vezaret hükümdardan sonra gelen bir mevkie sahipti. Bu temel özellik Timurlu
Devleti teşkilatında görülmemekle birlikte Timurlularda vezîrlerin görevleri İslâm-Türk dünyası
vezareti ile birçok yönden benzerlik göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî, Şahruh Mîrza, vezîr, Timurlu
Abstract: This article examines the institution of vezirate in the Tamerlane Empire with a specific
example of Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed‟s vezirate and shows that the vezirate institution in the
Tamerlane Empire was different from the other vezirate institutions in the Turkish-Islamic world. In
classical Turkish-Islamic state formation, the vezirate was the second in power after the sultan. While
this feature was not present in the Tamerlane state structure, the duties of vezirs were similar to the
ones in other Turkish-Islamic states.
JHS
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Keywords: Khaca Ghiyath al-din Pir Ahmad Khafi, Shah Rukh Mirza, wazir, Timurid state,
Tamerlane Empire
Bu makama atanan kişiye vacibdir ki, dünyevî işlere ki, bu durum devamsız
ve geçici bir durumdur, bu nedenle zulüm ateşinin alevlenmesine yeltenmemelidir
ve tayfalara, has ve avama karşı ikram ve dikkatli olup, adaleti güçlendirsin ve
bağışlarla bu mülkü süslesin. Makamda olan bol mal edinmek için zulüm ve
düşmanlık hayalleriyle insanların nefsini incitmemeli, ham hayaller kazanının
kaynamasını durdurmalıdır. Başkalarının mallarını elde etme düşüncesi, ta ki bu
dünyada padişah gazabının ateşi onun kanını kaynatmasın ve bunların sonucu
olarak sonunda cihandaki canı kaynamasın.1
Giriş
Vezîr isminin kökeni hakkında iki ana görüĢ mevcuttur. Bunlardan ilki, ismin hüküm ve
karar anlamına gelen Farsça kökenli “v(i)çir”den Arapçaya geçtiği ve bu dilde “vzr/vizr”
köküne dâhil edilip “yüklendi/ağırlık” anlamı kazandıktan sonra tekrar Farsçada
kullanıldığıdır.2 Vezîrliğin kökeni hakkındaki diğer bir görüĢ ise, “yardımcı” anlamında
olduğu ve ilk olarak Kur’an-ı Kerim’de “Biz Musa‟ya kitap verdik ve kardeşi Harun‟u onunla
1
Hondmir, Düstûrü‟l-vüzera, (NĢr. Said Nefisî), 2. Baskı, Tahran 1317, s. 371. (Bundan sonra Düstûrü‟l-vüzera).
Ġbni Haldun, Mukaddime, I, (Çev. Zakir Kadirî Ugan), II. Baskı, MEB Yay., Ġstanbul 1968, s.601(Bundan sonra
Mukaddime); T.H., “Vezîr”, İA, XIII, Ġstanbul 1986, s.309-310; Hayrunnisa Alan, “Timurlularda Vezîrlik
Müessesesi”, XIV. Türk Tarih Kongresi (9-13 Eylül 2002), Ankara 2005, s.97.
2
Journal of History Studies
Timurlularda Vezîrlik Müessesesi ve Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî
birlikte vezîr yaptık.”(XXV/35) ayetinde geçtiği ve kelimenin Arapça kökenli olduğu
yönündedir.3
Bu durum Ġslâm öncesi Türk devletlerinde ve Cengizli Devleti yapılanmasında farklılık
arz etmektedir. Bu devletlerde vezîrlik olarak tanımlanan kurum daha çok danıĢma
hüviyetindedir.4 Türklerde danıĢman anlamında kullanılan “aygucı” kelimesi Divanü Lugati'tTürk’te söylemek, sormak; Kutadgu Bilig’de ise demek anlamında da verilen “ayt” veya “ayıt”
sözünün fiil köküne “-gucı” ekinin eklenmesi ile meydana gelmiĢtir. “ayguçı” Kök Türk
Kaganlığı’nda Tunyukuk’un unvanları arasında yer almıĢ ve daha sonraki Türk devletlerinde
de kullanılmıĢtı. Clauson, ayguçı kelimesini konuĢan veya öneri yapan kiĢi anlamında
kullanıldığını ancak uygulamada bir makamın adı olduğunu ve Tunyukuk için kullanıldığını
ifade etmektedir. Ayrıca Kutadgu Bilig’de de, Türk sarayının divânında vezîrler ve Türk
danıĢmanlardan söz edildiğini görmekteyiz.5
Cengizli Devleti’ne baktığımızda, hükümdarın mutlak güç olması nedeniyle vezaretin
pek ön plana çıkmadığı dikkatimizi çekmektedir. Ancak Cengiz Han’dan sonra Ögeday
Kağan’ın da güvenini kazanan vezîr Ye-liü Ç’u-ts’ai/Yey-lüh-ch’u-ts’ai, Cengiz Devleti’nin
sistemli hale getirilmesinde önemli adımlar atacaktı.6 Batı Moğollarını temsil eden Ġlhanlılarda
ise, devlet teĢkilatı içinde Moğolların konumları sabit olmasına rağmen yüksek idarî
makamlarda bulunan memurların konum ve görevleri pek belli değildi. Bu devlette
Ġslâmiyet’in kabul edilmesiyle birlikte vezîr, naib olarak hükümdarın temsilcisi sıfatıyla
yeniden devletin en önde gelen memuru olacaktı.7
JHS
220
History
Studies
Mukaddime, I, s.599; Muhammed Kasım Zaman, “Wazir”, EI², XI, Leiden 2002, s.185.
4
Oğuz Destanı, (Trc. Zeki Velidî Togan), Enderun Yay., Ġstanbul 1972, s.19 vd.; Ebu’l Gazi Bahadır Han, Şecere-i Volume 6
Terakime, (Haz. Muharrem Ergin), Tercüman 1001 Temel Eser, Basım Yeri ve Yılı Yok, s.42-43. Hun Devletinde Issue 5
idarî yapının temelini oluĢturan kurultay geleneği ve kurumu Çince kaynaklarda “ta-chen” olarak geçmekteydi. September
Bahaeddin Ögel’in Çince olarak “ch‟ün-chen” Ģeklinde tanımlanmıĢ olabileceğini söylediği “soylu memurlardan
2014
oluşan devlet danışma kurulu’nu” Büyük Hun ġanyüsü Motun/Mete, “her konuda danışmak” için görevlendirmiĢti.
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, I, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 1981, s. 224, 225, 506-507,
547-548; Ögel, Türklerde Devlet Anlayışı, BaĢbakanlık Basımevi, Ankara 1982, s.88-89.
5
Sir Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford University Press,
Oxford 1972, s.271; Abdülkadir Donuk, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Unvan ve Terimler, Türk Dünyası
AraĢtırmaları Vakfı, Ġstanbul 1988, s.2-3, 54-55; Ögel, Türklerde, s.103-104.“yana aydı ögdülmişilig kutı, iki iş
bedük iş ulugluk atı; vezir bir ikinçisü başlar alem, birisi kılıç tuttı biri kalem”/ “ögdülmiş tekrar dedi ey devletli
hükümdar, şu iki vazife büyük vazifelerdendir büyüklüğün atıdır; biri vezirlik ikincisi ordu komutanlığıdır,
bunlardan biri kılıç tutar biri kalem.” Kutadgu Bilig, I, (Haz. R.R.Arat), TDK Yay., Ankara 1999, s.255; Kutadgu
Bilig, II, (Haz. R.R.Arat), TDK Yay., Ankara 2003, 2417-2418 b, s.180. “vezir begke tutçı kingeşçi bolur, kingeşçi
kişiler tengeşçi bolur”/ “vezîr bey için dâimâ bir müşâvirdir, müşâvirler her işte kıyasla hareket ederler.” Kutadgu
Bilig, I, 2256 b/ s.240; Kutadgu Bilig, II, 2256 b/, s.169. “yanut birdi ögdülmiş aydı ilig, vezir boldı beglerke sungu
elig”/ “ögdülmiş cevap verdi ey hükümdar, vezir beylerin eli demektir (onlar işleri bu eller ile görürler) dedi.”
Kutadgu Bilig, I, 2181b/s.233; Kutadgu Bilig, II, 2181b/, s.164.
6
Yey-lüh-ch’u-ts’ai, Cengiz Han’ın müĢavirliğini yaptığı zaman ona “bir ülkenin eğer üzerinde fethedilebileceğini
fakat gene oradan idare edilemeyeceğini” söylemiĢtir. Curt Alinge, “Moğol Kanunları”, (Çev. CoĢkun Üçok), AÜ.
Hukuk Fakültesi Dergisi, IX/III, Ankara 1952, s.241. Ögeday Kağan, Çin’in ele geçirilen bölgelerini Ģehzadeler
arasında pay etmiĢse de Çinli vezîr Yey-lüh-ch’u-ts’ai onu bu kararından vazgeçirmeye çalıĢmıĢtı. Bunun mümkün
olmadığını gören vezîr, hiç olmazsa Ģehzâdeler adına vergileri toplayacak bir memur görevlendirmesini ve
Ģehzadelere doğrudan doğruya halka yeni vergi getirme hakkının verilmemesini arz etmiĢ ve kağan da bunu
onaylamıĢtı. Wilhelm Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, (Haz. Hakkı Dursun Yıldız), TTK Yay., Ankara
1990, s.492.
7
Ann K.S. Lambton, “Diwân”, EI², II, Leiden-Brill 1991, s.334; Lambton, “Wâzir”, EI², XI, Leiden 2002, s.192,
193; Bertold Spuler, İran Moğolları, (Çev. Cemal Köprülü), TTK Yay.,Ankara 2011, s.323.
3
Journal of History Studies
Ali Rıza YAĞLI
Timurlu Devletinde Vezîrlik
Timurlularda devlet teĢkilatı, klasik Türk ve Ġslâm sistemlerine göre farklılık arz
etmekteydi. Emîr Timur, devletinin idaresini oluĢtururken, ana hatları bakımından kendisinden
önce var olan bozkır geleneğini esas alsa da, geliĢmiĢ Türk-Moğol ve Fars-Arap idarî yapısını
harmanlayarak kendi gereklerine göre yeniden düzenlemiĢti. Nitekim fethettiği yerlerde de
örgütlenmeyi Türk-Moğol geleneğine uyarak devlet görevlilerini Çağataylı seçkinlerle, yerli
bürokrat ve kâtiplerden yararlanarak oluĢturmuĢtu.8
Timurlularda vezîrlik, hükümdardan sonra gelen bir vazife olarak karĢımıza
çıkmamaktadır. Doğal olarak Türk-Moğol, Ġslam ve Fars geleneklerinden beslenen Timurlu
Devleti’nde de vezîrlik müessesesi bulunmaktaydı. Ancak Emîr Timur ve haleflerinin yönettiği
bu devlette vezîrlik müessesesinin farklılık arz ettiğini söylemek gerekir. Çünkü Emîr Timur
zamanında vezîrlik müessesesi, güç bakımından bir düĢüĢ yaĢamıĢtı. Bunun ana nedeni ise
gücün ordunun elinde olmasıydı.9 Emîr Timur döneminde devlet teĢkilâtının tam olarak
sistemli bir yapıya oturmadığı bir gerçektir. Haliyle bu dönemde görevlilerin yeri ve
konumlarını da açık bir Ģekilde bilemiyoruz. Emîr Timur’un buyruklarından oluĢan ve daha
sonra kaleme alındığı ifade edilen “tüzükler”, bu dönemle ilgili kısıtlı kaynaklardan biridir.
Devlet tefriĢatı hakkında oldukça önemli bilgiler ihtiva eden “tüzükât”ta dört vezîrden
bahsedilmektedir.10
JHS
221
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Timurlu devleti vezîrlerinin temel görev alanının malîye olduğu görülse de bunun yanı
sıra askerî, imaret, inĢa alanlarında da kendilerini ispatladıkları görülmektedir. Esasında imaret
alanı maliyeye dâhil edilebilir. ĠnĢa alanındaki özellikleri ise yine divândaki görevleri ile
bağlantılıdır. Çünkü vezîrleri ifade etmek için çeĢitli kaynaklarda farklı Ģekilde geçen isimler
olan “nevisendigân”, “bitikçi”, “defterî” gibi unvanlar inĢa ile ilgili isimlerdir. “nevisende/
‫ ”ﻨﻮﻴﺴﻨﺪﻩ‬Farsça’da yazar, kâtip, yazan anlamına gelmektedir.11 Bitik/ bitig ise, Türkçe olup
yazmak anlamındadır ve daha önce hem Türk devletlerinde hem de Cengizli Devletinde
kullanılan bir unvandır.12 Vezîrlere verilen bu isimlere bakıldığında onların kalem ehli kiĢiler
olduğunu veya bu makama kalem ehli kiĢilerin tercih edildiğini görüyoruz.13 Öte yandan
Timurlu vezîrlerinin görev alanlarından olan malîye, Emîr Timur ile görüĢen Ġbni Haldun’un
verdiği bilgiler arasında görülmektedir. Ġbni Haldun, devlet memuriyetlerinden üçüncüsü
olarak malî iĢlerle ilgilenenleri belirtmiĢtir. Ayrıca o, bu memurlar hakkında bilgi verirken
8
Beatrice Forbes Manz, The Rise and Rule of Tamerlane, Cambridge University Press 1989, s.107.
Lambton, “Wazir”, s.193; Alan, “Vezîrlik”, s.98.
10
I)Vilayât ve Halk Vezîri, II)Serasker, III) Sairler (seyyahlar) ve hevâ’i emval (sahipsiz emval mahlûle) vezîri, IV)
Saray-ı hümayun vezîri. Timur ve Tüzükâtı, (Trc. Mustafa Rahmi), Tabhane-i Âmire, Ġstanbul 1339, s.79-80.
(Bundan sonra Tüzükât). ArabĢah, Emîr Timur’un Anadolu Seferi’nin ardından Karabağ’a vardığı vakit,
Maverâünnehir’den akınla kendisini karĢılamaya gelenlerin olduğunu söyleyerek, “onların her birine yol yordam
gösterip buyruklar verir, onlar başüstüne diyerek sessizce boyun eğer, o da kendisinin belirlediği “tüzüklerini”
onlara anlatır ve her birine mertebesine ve akıl seviyesine göre muamele ederdi.” diyerek bilgi vermektedir. Ġbni
ArabĢah, Acâibu‟l-Makdûr fî Nevâib-i Timûr (Bozkırdan Gelen Bela), (Çev. Ahsen Batur), Selenge Yayınları,
Ġstanbul 2012, s.345-346. (Bundan sonra Acâibu‟l-Makdûr)
11
Mehmet Kanar, Farsça-Türkçe Sözlük, Deniz Kitabevi, Ġstanbul 2000, s.1205.
12
Bkz, Donuk a.g.e.
13
Hâce Seyfeddin Tunî’nin faziletleri nevisendigân-ı divân-ı âlâ tarafından defterlere kaydedilecekti. Muhammed
bin HondĢah bin Mahmud Mirhond, Ravzatü‟s-safa, VI-I/IX, (NĢr. CemĢid Kiyanfer), Tahran 1380, s.5042 (Bundan
sonra Ravzatü‟s-safa); Zübdetü’t-tevarih’te vezîr Seyyid Fahreddin Muhammed için, “büyük insan olma
merdivenlerine tırmanabildi ve ashab-ı kalemin ulaşmak istediği noktaya ulaştı.” Ģeklinde ifade yer almaktadır.
Hâfız Abru, Zübdetü‟t-tevârih, II, (NĢr. Seyyid Kemal Hac Seyyid Cevadî), Tahran 1372, s.655 (Bundan sonra
Zübdetü‟t-tevârih); Hâce Kutbeddin Tavus, “erbab-ı kalem” ve “ekâbir-i ashab” yanında daima lütuf ve kerem
sahibiydi. Ebu’l-Kasım Babur Mîrza saltanatı döneminde vezâret makamına adım atmıĢtı. Düstûrü‟l-vüzera, s.381.
Örneklerden de anlaĢılacağı üzere bu memurların kalem ehli oldukları görülmektedir.
9
Journal of History Studies
Timurlularda Vezîrlik Müessesesi ve Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî
çağdaĢ doğu devletlerinde malî iĢlerle ilgilenen bu maliye görevlilerine “vezîr” ismi verildiğini
de söylemektedir.14
820/1417-1418’de ġahruh Mîrza tarafından vezîrliğe tayin olunan Hâce Gıyâseddin Pir
Ahmed Hâfî, hükümdarın Mart 1447’de ölümüne kadar vezîrlik makamında kalmıĢtı. Ancak
ġahruh Mîrza’nın ölümü ile baĢlayan siyasî istikrarsızlıkla beraber bu görevini farklı
Mîrzaların hâkimiyetinde sürdürmüĢtü. Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî sırasıyla, az önce
belirtildiği üzere ġahruh Mîrza, ardından Abdüllatif Mîrza, Alaüddevle Mîrza, Sultan
Muhammed Mîrza ibn-i Baysungur Mîrza ve Ebu’l-Kasım Babür Mîrza’nın hizmetinde
bulunmuĢtu. Ancak hizmetinin büyük bir kısmını ġahruh Mîrza devri oluĢturmuĢtu.
ġahruh devrini, Timurluların klasik dönemi olarak adlandırabiliriz. Her ne kadar Emîr
Timur, devletin ve hanedanın kurucusu olsa da, bu durum kurumların belirli kaidelere göre
iĢlemediğini görebilmekteyiz. Çünkü Emîr Timur, Ģartlara uygun olarak devletini yönetecektir.
O, devletin baĢında bulunuyorsa da etrafında erklerin bulunduğu malumdur. Onun döneminde
emîrlerin ve hâkimiyetini sağladığı bazı bölgelerde önceki hanedanların güçleri ve etkisi hala
devam etmekte idi. Ancak ġahruh Mîrza devri hâkimiyetin tesis edilmesi ve kurumların belirli
kaidelere göre daha iĢlevsel hale getirildiği bir dönemdir. Ama Ģu da bir gerçektir ki Emîr
Timur, çocuklarına yönetebilecekleri bir devlet mirası bırakmıĢtı.15
ġahruh, iktidarını sağlamlaĢtırırken iyi bir strateji uygulamıĢtı. O, kendisine karĢı
mücadele edenleri ya idam ettirmiĢ ya da sürgüne göndermiĢti. Politikasının esas dayanağı ise
isyancıların akrabalarına karĢı kötü davranmaması idi. Onların hizmetinden faydalanarak
verilen zararı da hafifletmiĢti.16 Böylece ġahruh, etrafında özellikle Türk-Moğol
komutanlardan oluĢan askerî alanda çekirdek bir kadro oluĢturmuĢ ve bunların sadakatiyle
gücünü artırmıĢtı.17 Devlete olumlu tesir bırakan etkenlerden bir diğeri ise ġahruh’un
oğullarının devlet içerisinde sadece taĢra valisi ve komutanlıktan ziyade merkezî idarede de
faaliyet göstermesi idi. Bu sayede ġahruh, emîr ve vezîrlerin güçlerini de sınırlamaktaydı.18
Bu dönem, dengelerin değiĢtiği bir devir olarak karĢımıza çıkmaktadır. ġahruh,
hükümranlığının ilk on beĢ yılını hâkimiyet iddiasında bulunan hanedan üyeleri ile rekabet
içinde ve Çağatay emîrlerini hâkimiyeti altında tutmaya çalıĢmakla geçirecekti. ġahruh Mîrza,
820h.’nin sonlarında/1417-1418’de Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed’i vezarete tayin ettiği seferde
isyan eden Kaydu Mîrza, Afganlılar ve BedehĢan ġahları üzerine sefere çıkmıĢtı. ġahruh Mîrza
sefer sonunda Kâbil, Kaznin, Kandehar, Afganistan ve Sind ırmağına kadar olan Hind ülkesini
SuyurgatmıĢ Mîrza’ya verecekti. 823h./1420’den 835h./1431-1432’ye kadar istikrarlı bir
14
Mukaddime, I, s.602. Sultanın iĢ, idare ve tasarrufunda dört görev vardı. Bunlar vezîrlik, kâtiplik, maliye
iĢlerinden sorumlu memur ve hâciplik idi. Mukaddime, I, s.602.
15
Emîr Timur’un “hanbazı” denen kukla han uygulamasını, ardılları devam ettirmedi. Onlar kendi adlarına hutbe
okutup para bastırmıĢlardı. Emîr Timur’un bir hanedan kurması esasında hâkimiyet alanında Cengiz soyundan
gelme anlayıĢının kırılmasına neden olacaktı. Hayrunnisa Alan, “Timürlülerde Hükümranlık AnlayıĢı Kaynaklar ve
Uygulama”, Ölümünün 600. Yılında Emîr Timur ve Mirası Uluslararası Sempozyumu (26-27 Mayıs 2005), Ġstanbul
2007, s.17-18. Czaplicka, Çağatayların his ve kültürel açıdan kendilerini Türk olarak gördüklerini belirtmektedir.
Bu durum kendini tamamen Türk olarak gören Emîr Timur tarafından 1360 yılında baĢarıya ulaĢmıĢtı. Kültür
Ģairler, filozoflar ve teologlar tarafından bu devlette devam ettirilmiĢti. Gelenek öyle sağlam hal aldı ki, Babur
Mîrza dahi Çağatay dilinde yazacaktı. M.A. Czaplicka, The Turks of Central Asia in History and at the Present
Day, Oxford 1918, s.75.
16
Manz, Timurlu İran‟ında İktidar, Siyaset ve Din, (Çev. Dilek ġendil), Türkiye ĠĢ Bankası Kültür Yay.,Ġstanbul
2013, s.27-28.
17
Manz, Timurlu, s.44.
18
Manz, Timurlu, s.48.
Journal of History Studies
JHS
222
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Ali Rıza YAĞLI
yönetim sergilenmiĢ ancak hem ġahruh’un yaĢlanması hem de oğullarının ve tecrübeli
emîrlerinin ölmesi devletin çöküĢ içerisine girmesine neden olmuĢtu.19
ġahruh Mîrza, 25 Ağustos 1420’de20 Karakoyunlular üzerine sefere çıkmıĢtı.
Karakoyunlu Yusuf Beg’in 13 Kasım 1420’de aniden ölmesiyle Tebriz, Meraga ve
Sultaniye’yi alarak 15 Aralık 1420’de Karabağ’a gelmiĢti. Kara Yusuf Beg’in oğulları Ġsfend
ve Ġskender Beglerin Azerbaycan üzerine ilerlemesi sonucunda 30 Temmuz 1421’de21 EleĢkirt
yakınlarında yapılan savaĢı da ġahruh Mîrza kazandı. ġahruh Mîrza galip bir Ģekilde Ekim
1421’de22 Herat’a varmıĢtı.23 ġahruh’un Karakoyunlular üzerine yaptığı ikinci sefer ise 17-19
Eylül 1429’da Selmas yakınlarında yapılan savaĢla sonuçlanmıĢtı.24 Galip hükümdarın
Karakoyunlular üzerine yaptığı üçüncü sefer ise Kasım 1434- 1436 yılları arasında olmuĢ ve
Karakoyunlular Timurluların önünden kaçmak zorunda bırakmıĢtı.25 ġahruh Mîrza, bu süre
zarfında 1427’de oğlu Uluğ Beg’in Moğol ve Özbekler üzerine seferlerde bulunması ve
yenilmesi üzerine Semerkand’a gitmiĢti.26 Diğer bir iç mesele sonucunda ise yapılan sefer
ölümle sonuçlanmıĢtı. Irak taraflarının idaresine tayin edilen Muhammed Mîrza’nın baĢına
buyruk hareket etmeye baĢlaması üzerine ġahruh, torunu üzerine sefere çıkmıĢsa da 12 Mart
1447’de Rey yakınlarında ölmüĢtü.27
JHS
223
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Çağatay hükümdarının ölümü gizli tutulmaya çalıĢılsa da gece duyuldu. Ordugâhta
Abdüllatif Mîrza, Ebû’l-Kasım ve kızdan torunu Halil Sultan bulunmakta idi. Beglerin çoğu
Mirza Sultan Muhammed’i takibe gittiğinden dolayı ordugâhta sadece Barlas Pîr Lokman
vardı. ġahruh’un eĢi GevherĢad Aga, Abdüllatif Mîrza’ya Uluğ Beg’in temsilcisi olarak idareyi
ve baĢkomutanlığı ele almasını teklif etti. Abdüllatif Mîrza’nın yaptığı ilk iĢlerden biri babası
Uluğ Beg’e haber göndermek oldu. Bunun üzerine Baysungur Mîrza’nın oğlu Ebu’l Kasım
Babur, Muhammed Cihangir ile Halil Sultan ordudan ayrıldı ve yağma hareketine baĢlayarak
Horasan’a kaçtılar. 17 Mart 1447’de Abdüllatif Mîrza, Rey ile Simnan arasında GevherĢad
Aga ve ona taraf olan Tarhanları tutuklatarak birkaç kiĢiyi de astırdı. Simnan’da iken vezîr
Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî ve Hâce ġemseddin Simnanî’ye görevlerini iade etti.
Mirza Sultan Muhammed’in ardından gönderilen beylerden Barlas Sultan Bâyezid ile
Barlas Sultan ġah’ın yanına gelmesi ve GevherĢad Aga’nın elinde bulunması Abdüllatif
Mîrza’nın durumunu güçlendirmiĢti. Bu sırada Alâüddevle Mîrza, bir yandan Uluğ Beg’i
memnun etmek için ona para ve hediye göndermiĢ diğer yandan da hazineyi açmıĢ ve
19
Düstûrü‟l-vüzera, s.353; Seyfeddin Hacı ibn-i Nizam Ukaylî, Âsârü‟l-Vüzera, (NĢr. Mir Celaleddin Hüseynî
Urmevî (Muhaddih)), Tahran 1337, s.342. (Bundan sonra Âsârü‟l-Vüzera); Hondmir, Habibü‟s-siyer, IV, (Ed.
W.M. Thackston), Harvard 1994, s. Farsça metin 20/Ġng. Terc. 362 (Bundan sonra Habibü‟s-siyer); Manz, Timurlu,
s.18-19, 52; Alan, Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular (1360-1506), Ötüken NeĢriyat, Ġstanbul 2007, s.101.
20
Rumlu, Mirza ġahruh’un Bağ-ı Zagân’dan hareketini 11ġaban/12 Eylül 1418 olarak vermektedir. Hasan-ı Rumlu,
Ahsenü‟t-Tevârîh, (Çev. Mürsel Öztürk), TTK Yay., Ankara 2006, s.124. (Bundan sonra Ahsenü‟t-Tevârîh).
21
Ca’ferî, savaĢın tarihini 824 Recep ayının sonu ÇarĢamba günü/ 31 Temmuz 1421 olarak vermektedir. Ca’ferî b.
Muhammed el-Hüseynî, Târîh-i Kebîr (Tevârîh-i Enbiya ve Mülûk), (Çev. Ġsmail Aka), TTK Yay., Ankara 2011,
s.87. (Bundan sonra Târîh-i Kebîr).
22
Rumlu, Mirza ġahruh’un Herat’a varıĢ tarihini 19 ġevval/28 Ekim 1420 olarak vermektedir. Ahsenü‟t-Tevârîh,
s.145.
23
Târîh-i Kebîr, s.87; Ahsenü‟t-Tevârîh, s.122-130,136,139,145; Alan, a.g.e., s.101-102; Faruk Sümer,
Karakoyunlular, I, TTK Yay., Ankara 1992, s.104-112; Ġsmail Aka, İran‟da Türkmen Hâkimiyeti (Karakoyunlular
Devri), TTK Yay., Ankara 2001, s.13-18.
24
Târîh-i Kebîr, s.91-92; Ahsenü‟t-Tevârîh, s.193; Alan, a.g.e.,s.103; Aka, Mirza Şahruh ve Zamanı (1405-1447),
TTK Yay., Ankara 1994, s.140 vd.; 17 Zilhicce Cumartesi 832’de ġahruh Mîrza’nın çadırı Karakoyunlu Ġskender
Beg’in ordusunun karĢısına kurulmuĢtu. Târîh-i Kebîr, s.91.
25
Târîh-i Kebîr, 95 vd; Alan, a.g.e., s.104-105; Aka, İran, s.21-25.
26
Târîh-i Kebîr, s.90; Ahsenü‟t-Tevârîh, s.193; Aka, Şahruh, s.138-140; Alan, a.g.e., s.102.
27
Târîh-i Kebîr, s.138-140; Ahsenü‟t-Tevârîh, s.252-259; Aka, Şahruh, s.164-169; Alan, a.g.e., s.106-108.
Journal of History Studies
Timurlularda Vezîrlik Müessesesi ve Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî
ordusunu MeĢhed’e sevk etmiĢti. Buradan NiĢabur tarafına hareket eden ordu 30 Nisan
1447’de yaptıkları bir baskınla Abdüllatif Mîrza’yı tutsak aldı ve GevherĢad Aga’yı kurtardı.
Abdüllatif Mîrza ise Herat’ta Ġhtiyareddin Kalesi’ne hapsedildi. Mirza ġahruh’un cenazesi,
Mirza Baysungur ve diğer bazı hanedan üyelerinin bulunduğu GevherĢad Medresesine
gömüldü.28 Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî, Alaüddevle Mîrza’nın bu baĢarısı sonucunda
onun hizmetine girdi. Abdüllatif Mîrza’nın hizmetinde kısa bir süre bulunan Hâce Pir Ahmed,
Alaüddevle Mîrza’nın hizmetinde de aynı kaderi yaĢayacaktı.
Uluğ Beg, 1448’de ilkbaharda Alâuddevle Mîrza üzerine sefere çıktı. Oğlu Mirza
Abdüllatif ile çıktığı bu seferde doksan bin askeri vardı. Herat yakınlarında Tarnab denilen
yerde yapılan savaĢ Uluğ Beg’in kesin zaferi ile sonuçlandı. Alâuddevle Mîrza yenilginin
ardından MeĢhed’e oradan da Kuçan’a kardeĢi Babur’un yanına kaçtı. Bu savaĢın haberi
Herat’a ulaĢtığında GevherĢad Aga’nın kardeĢi Emîr Muhammed Sufî Tarhan, Irak’a Sultan
Muhammed Mîrza’nın yanına gitmek için yola çıktığında yanlarında Hâce Gıyaseddin Pir
Ahmed Hafî de bulunuyordu. Hâce Gıyaseddin ve yanındakiler, 853h. sonlarında/ 14491450’de Sultan Muhammed Mîrza ibn-i Baysungur Mîrza’nın Horasan’da hâkim olması ile
birlikte Genduman mevziinde karĢılamıĢ ve kaynaklarda bu olay “onun divânını
şereflendirdiler” Ģeklinde belirtilmiĢti. Daha sonra ise Sultan Muhammed Mîrza’nın hizmetine
girmiĢ ve vezîrlik makamına tayin edilmiĢti. YaklaĢık iki yıl bu görevde kalacak olan Pir
Ahmed, büyük emîrler arasında anılacaktı. Âsârü‟l-Vüzera’da onun bu hizmeti için “Sultan
Muhammed Mîrza, ona uzun süreli emîrliğin başına geçme şerefini verdi. O hazretin
divânında tüm işlerin yetkisini aldı. Tedbirli vezîr olarak Sultan‟ın gözünde değeri her geçen
gün artıyordu ve emîrler ve erkânın büyüklerinden oldu.” denilmekteydi.29
Bu sefer sırasında Babur, Uluğ Beg’e itaatini bildirdi. Uluğ Beg, elçileri iyi karĢılamasına
rağmen ilerleyiĢini sürdürdü. Babur, bu durum üzerine Damgan’a kaçtı. Uluğ Beg,
Ġsferâyin’den geri döndü. Bu dönüĢ bir hata idi. Çünkü Alâuddevle ve Babur’un ülkelerinin
tamamını ele geçirme fırsatı varken seferi yarıda bıraktı. Bu Mîrzalar Irak’a gitmeyi
düĢünürken yeniden kuvvetlenme fırsatı buldu.30
Timurlu Devleti’nin diğer bir bölgesi olan Irak-ı Acem’de de hâkimiyet mücadeleleri
devam ediyordu. Sultan Muhammed Mîrza, kendisini hükümdar etmesine karĢın Karakoyunlu
hükümdarı CihanĢah’ın bu bölgeye ilerlemesi sonucunda Kazvin ve Sultaniye bu hükümdarın
eline geçti. Sultan Muhammed, Herat’ı ele geçirdi ancak kardeĢleri Alâüddevle ve Babur’un
bu Ģehre ilerlemesi sonucunda yeniden Irak-ı Acem tarafına gitti. 855 yılının sonlarında/14511452’de Sultan Muhammed Mîrza ile Ebu’l-Kasım Babür Mîrza arasında Çinaran mevzisinde
yapılan savaĢı Ebu’l-Kasım Babür Mîrza kazanmıĢ ve bundan yaklaĢık bir yıl sonra Hâce
Gıyaseddin Pir Ahmed, 856h./1452’de Irak-ı Acem ve Fars bölgesinin hâkimi Ebu’l-Kasım
Babür Mîrza tarafından Yezd’de vezâret makamına getirilmiĢti.31
Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî ve Vezîrliği
Hakkında bilgi vermeye çalıĢacağımız Timurlu vezîrlerinden Sahib-i A’zam Hâce
Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî32/ Hâce PîrAhmed b. Ġshak33/ Hâce Gıyaseddin Muhammed bin
28
Düstûrü‟l-vüzera, s.355; Ahsenü‟t-Tevârîh, s.262-263; Aka, Şahruh, s.169-171; Barthold, Uluğ Beg ve Zamanı,
(Çev. Ġsmail Aka), TTK Yay., Ankara 1997, s.125-126, 127.
29
Âsârü‟l-vüzera, s.342-343.
30
Düstûrü‟l-vüzera, s.356; Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 27/Ġng. Terc. 365, Farsça metin 46/ Ġng. Terc. 376;
Ahsenü‟t-Tevârîh, s.276-277; Barthold, Uluğ Beg, s.129-130.
31
Düstûrü‟l-vüzera, s.356-357; Aka, Timurlular Devleti Tarihi, Berikan Yay., Ankara 2010, s.108.
32
Fasih bu isimle ve Sahib-i A’zam Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed bin el-sahib el-merhum Hâce Celaleddin Ġshak bin
el-merhum Hâce Mecdeddin Muhammed bin Hâce Fazlullah el-Hafî Ģeklinde bir künye ile vermektedir. Fasih
Journal of History Studies
JHS
224
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Ali Rıza YAĞLI
Ahmed Hâfî34/ Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî,35 ġahruh Mîrza’nın vezîrlerindendi ve belki
de Timurlu Devletinde en büyük etki bırakan bürokratlardandı. Bu durum hakkında Âsârü’lvüzera’da“...ondan sonra herkes vezaret koltuğunda oturunca onun yolunu tuttu.” ifadesi
geçmektedir.36
Hakkında “yüce soylu, adlı ve sanlı, dirayetli ve temiz yüreklilikle döneminin büyüklerinin
başında gelen makamı süsleyen ve sorunları çözüp anlaşmalar yapabilen ve memleketin mal
ve mülkünün önemi kıymetinin farkında olan kişiye, bıraktı. Ve o da işinin ehli ve akıllılığıyla
vezârete başladı. Bunun yeterli ve adil olmasına dair anlatılanlardan dolayı bazıları
tarafından ona Nizamülmülk Tusî lakabı verildi.”37 ve “ona yapılan övgüler tarihin
sayfalarında büsbütün vardı”38 Ģeklinde bir ifade kullanılan Hâce Gıyâseddin, bu devlete
sadece kendi hizmet etmemiĢtir. Sultan Ebu Sa’id Mîrza ve Sultan Hüseyin Mîrza
dönemlerinde vezîrlik yapan Hâce Mecdeddin Muhammed, Hâce Gıyaseddin’in oğlu idi. Hâce
Mecdeddin de babası gibi devrinin çok önemli vezîrlerinden olmuĢtu.39
JHS
225
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Hâce Gıyaseddin, 828h/23 Kasım 1424-11 Kasım 1425’te kısa bir süre azledilmiĢse de
Timurlu Devletinde en uzun süre görevde kalan vezîr olarak karĢımıza çıkmaktadır. ġahruh
Mîrza’nın Kandehar üzerine yaptığı sefer sırasında Hirmen Nehri kenarında vezîrliğe tayin
ettiği Hâce Gıyâseddin Pir Ahmed Hâfî, hem yüksek mertebeli vezîr olarak kalacak hem de
birden fazla Mîrza’nın hizmetinde bulunacaktı. O, divân-ı âlâ’nın eliyle vezârete getirilmiĢ ve
ġahruh Mîrza’nın hizmetinde otuz yıla yakın, genel olarak ise yaklaĢık kırk yıl görev yapmıĢtı.
Ayrıca, üstün meziyetlerinden dolayı Nizamülmülk Tûsî lakabını da almıĢtı.40 Hâce Pir Ahmed
Vekayi’de, ġahruh Mîrza’nın “divân reisi”(vâridat idaresi müdürü);41 Ġsfizarî’de ise “sahib-i
ihtiyar” olarak anılmaktadır.42
Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî, bu uzun hizmeti sırasında baĢka vezîrler ile müĢterek
çalıĢmıĢsa da her zaman diğer mesai arkadaĢlarından daha yüksek bir mevkiide bulunmuĢtur.
Onun bu konumu hakkında kaynaklarda bilgiler de yer almaktadır. Kaynaklarda “vezîr-i
danişver” Ģeklinde nitelenip, devri ise Çin sarayının ihtiĢamı gibi olduğu belirtilen, hatta
hâcelerin ona ortaklık etmesine karĢılık onun makamının yüceliğinin diğerlerini gölgede
Ahmed bin Celaleddin Muhammed Hafî, Mücmel-i Fasihî, (NĢr. Muhammed Ferruh), III, Bastan-MeĢhed 1339,
s.230. (Bundan sonra Mücmel-i Fasihî).
33
DevletĢah’ta bu isimle geçmektedir. DevletĢah, Tezkiretü‟ş-şuara, II, (Çev. Necati Lugal), MEB Yay., Ankara
1967, s.153. (Bundan sonra Tezkiretü‟ş-şuara) Aynı eserde Hâce-i a’zam Gıyasü’d-din Pîr Ahmed Ģeklinde de
geçmektedir. Tezkiretü‟ş-şuara, II, s.108-109.
34
Seyfeddin Hacı bu isimle vermektedir. Âsârü‟l-Vüzera, s.342.
35
Timurlu devlet teĢkilatında vezîr olan kiĢilerin unvanları büyük bir çoğunlukla “hâce” olarak karĢımıza
çıkmaktadır. Hâce, X. yüzyıldan beri Farsçada “efendi, sâhip, kâtip, tüccar ve muallim” anlamlarında
kullanılıyordu. Arapçada “huvvaca, hâvaca” Ģeklinde geçmekte ve “efendi” anlamına gelmekteydi. Kelime,
Hindistan ve Beluc dillerinde “hâca” olarak geçmekte ve Osmanlı Türkçesi ile Sicilya vesikalarında “hâcagi”
olarak “tâcir” anlamında yer almaktaydı. Esasında kelime köken itibariyle Türkçe olma ihtimalini de
barındırmaktadır. Türkçenin çeĢitli lehçelerinde “hoca” olarak kullanılmıĢtır. Çünkü Dede Korkut Hikâyelerinde,
Oğuz lehçelerinde yaĢlı ve muteber kimselere “hoca, koca” isimler verilmiĢti. M. Fuad Köprülü, “Hâce”, İA, V/I,
Ġstanbul 1987, s.20-21.
36
Âsârü‟l-vüzera, s.342.
37
Düstûrü‟l-vüzera, s.353, 354-355; Kemaleddin Abdürrezzak Semerkandî, Matla„-ı Sa„deyn ve Mecma„-ı Bahreyn,
(NĢr. Abdulhüseyin Nevaî), II/I, Tahran 2004, s.251. (Bundan sonra Matla„-ı Sa„deyn).
38
Muineddin Muhammed Zemçî-i Ġsfizârî, Ravzatü‟l-cennet fî evsaf-ı Medinet-i Herat, (NĢr. Seyyid Muhammed
Kazım Ġmam), II, Tahran 1338, s.218. (Bundan sonra Ravzatü‟l-cennet).
39
Düstûrü‟l-vüzera, s.400; Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 160/Ġng. Terc. 433; Ravzatü‟l-cennet, s.218.
40
Düstûrü‟l-vüzera, s.353-354; Habibü‟s-siyer, III, s. Farsça metin 601/Ġng. Terc.333; Mücmel-i Fasihî, III, s.257;
Matla„-ı Sa„deyn, II/I, s.252; Ravzatü‟s-safa, VI-II/X, s.5328; Ravzatü‟l-cennet, II, s.218; Âsârü‟l-vüzera, s.342.
41
Vekayi, II, s.193.
42
Ravzatü‟l-cennet, II, s.218.
Journal of History Studies
Timurlularda Vezîrlik Müessesesi ve Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî
bıraktığı ifade edilen bir kiĢidir.43 Âsârü‟l-Vüzera’da Hâce Pir Ahmed hakkında, “öyle bir
konumdaydı ki, hiçbir vezîre güvenilmediği kadar ona güveniliyordu.”, “merhametli ve
bağışlayıcı olma konusunda hep önde idi.”, “divânın önemli meselelerini hayırlı bir sonuca
kavuşturuyordu” Ģeklindeki ifadeler onun Timurlu devlet teĢkilatında ne denli önemli konuma
sahip olduğunun göstergesidir.44
Onun bu gücünü gösteren birkaç örnek daha vardır. Bunlardan biri ġerefeddin Rıza ile
ilgilidir. Bu Ģahıs, Arizî seyyidlerinden idi. Baba ve dedeleri Serbedarlar ve Hâce Ali Müeyyed
zamanında vezîrlik yapmıĢtı. O, Sebzvar mukaddimliğinde ve ġahruh Mîrza’nın mühim
iĢlerinin baĢında olmasına rağmen, Hâce Gıyaseddin tarafından zincire vurularak bir süre
hapsedilmiĢti.45 Babür Mîrza’nın vezîrliğini yaptığı dönemde Arif-i Hirevî’nin yazmıĢ olduğu
Dehnâme adlı eserinin, Hâce Gıyaseddin adına yazılması da diğer bir örneği teĢkil eder.46
Hâce Pir Ahmed’in ilk vezîrliği, 820h./1417-1418’de Emîr Nizameddin Ahmed Davud’a
Ģerik olarak baĢlamıĢtı.47 Hâce Gıyâseddin Pir Ahmed Hâfî, Emîr Nizameddin Ahmed
Davud’dan sonra vezîrliğe tayin edildiyse de onun mertebesi daha yüksekti. Destur’ülvüzerâ’da Emîr Nizameddin Ahmed Davud’un, Hâce Gıyâseddin Pir Ahmed Hâfî’nin
nezdinde çalıĢtığı ifadesi, bu durumu kanıtlar niteliktedir.48 Âsârü‟l-Vüzera’da ise Seyyid
Fahreddin’in ölümünün ardından vezârete Mevlânâ Fesiheddin Hâfî’nin getirildiği ve Emîr
Nizameddin Ahmed’e Ģerik olduğu ancak bu vezîrin görev süresinin çok kısa sürdüğü
bildirilmektedir.49 Aynı Ģekilde Fasih’te de 820h.’de Seyyid Mürteza’nın tayini sırasında
Mevlana Fesiheddin Hafî ile Hâce Alâeddin Ali ġekanî’nin Ģerik olduğu belirtilmektedir.50
Fasih, 821/8 ġubat 1418-27 Ocak 1419’da Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî’nin Seyyid
Mürteza51, Hâce ġemseddin Muhammed Tahir52 ve Hâce ġemseddin Muhammed bin Hâce Ali
bin Hâce Nizameddin Yahya Simnanî ile Ģerik olduğunu bildirmektedir. Hâce Pir Ahmed ile
Seyyid Mürteza Ģerik iken Hâce ġemseddin Muhammed Tahir bu vezîrlere ortak tayin
43
Düstûrü‟l-vüzera, s.354; Âsârü‟l-vüzera, s.342.
Âsârü‟l-vüzera, s.342.
45
Tezkiretü‟ş-şuara, II, s.183-184.
46
Tezkiretü‟ş-şuara, II, s.153.
47
Timurlu vezîrleri arasında genel olarak bir rekabet söz konusu idi. Ancak kaynaklarda geçen belki de tek bir
örnek bu duruma bir istisna katmaktadır. Buna göre Düstûrü‟l-vüzera’da anlatılan hikâye Ģöyledir. “Emîr
Nizameddin Ahmed Davud, söyleniliyor ki aslında çok hoş sohbet, hazır cevap ve neşeli birisiydi. Genellikle Hâce
Pir Ahmed ile âlem ve sofra arkadaşlığı vardı ve hatta aralarında şakalaşıyorlardı. Hâce Pir Ahmed‟i bagariyyet
ile Hâce Ahmed‟i de yeşil renkli olma nedeniyle bazergiyyet ile adlandırıyorlardı. Bu nedenle tören ve ziyafet
anlarında ne zaman Hâce Pir Ahmed ateşin başına oturunca Hâce Ahmed Davud‟a kecra gönderirdi. Eğer Hâce
Ahmed ateşin başına geçtiğinde de Hâce Pir Ahmed‟e kızarmış et ve közlenmiş kabak gönderiyordu.” Düstûrü‟lvüzera, s.352-353. Manz, bu iyi iliĢkinin Hâce Ahmed Davud’un vezîrliğe ikinci defa tayininden sonra olabileceğini
söylemektedir. Manz, Timurlu, s.110.
48
Düstûrü‟l-vüzera, s.352-353; Mücmel-i Fasihî, III, s.230; Târîh-i Kebîr, s.83.
49
Âsârü‟l-vüzera, s.341. Ancak baĢka kaynaklarda Mevlânâ Fesiheddin’in ġahruh Mîrza’nın vezîrliğini yaptığı ile
ilgili bir bilgi bulunmamasına karĢın Baysungur Mîrza’nın divânında çalıĢtığı görülmektedir. Düstûrü‟l-vüzera,
s.357-358; Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 2/Ġng. Terc. 352.
50
Mücmel-i Fasihî, III, s.228.
51
Seyyid Mürteza, Hâce Pir Ahmed’den kısa bir süre önce aynı yıl olan 820h/1417-1418’de vezârete getirilmiĢti.
Mücmel-i Fasihî, III, s.228. Seyyid Mürteza’nın babası 795h/17 Kasım 1392-5 Kasım 1393’te Seyyid Kemaleddin,
Sari’nin hâkimi idi. Ayrıca Mürteza’nın, Seyyid Gıyaseddin ve Seyyid Abdullah adında kardeĢleri vardı. Seyyid
Mürteza 837h/18 Ağustos 1433-6 Ağustos 1434’te ölmüĢtür. Mücmel-i Fasihî, III, s.134, 274; Yezdî, Zafernâme,
s.149 vd., 199 vd., 433.
52
Fasih, ġahruh Mîrza devri vezîrlerinden olan Hâce ġemseddin Muhammed Tahir’in 811h/27 Mayıs 1408-15
Mayıs 1409’da Hâce ġemseddin Muhammed Simnanî’nin azledildikten sonra Hâce Gıyaseddin Salar Simnanî’ye
Ģerik tayin edildiğini ve aynı yıl Hâce Salar’ın azledildiğini ifade etmektedir. Mücmel-i Fasihî, III, s.185.
44
Journal of History Studies
JHS
226
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Ali Rıza YAĞLI
edilmiĢse de aynı yıl içinde azledilmiĢ ve yerine Hâce ġemseddin Muhammed Simnanî 53 tayin
edilmiĢtir.54
Hâce Pir Ahmed’in mesai arkadaĢlarından Emîr Cafer Tebrizî, Hâce Gıyaseddin Seydî
Ahmed bin Hâce Nizameddin Ahmed Andhoyî/ Gıyaseddin Endhodî’den55 önce görev
yapmıĢtı.56 Hâce Gıyâseddin Seydî Ahmed, Safer 838h/ Eylül 1434’te Hâce Gıyâseddin Pir
Ahmed Hâfî’ye Ģerik olmuĢ ve 20 ġaban 839/ 9 Mart 1436’da vefatına kadar bu görevi
sürdürmüĢtür.57 Diğer bir Ģerik vezîr ise Emîr Alâeddin Ali ġekanî/Mir Ali ġekanî58 idi. Emîr
ġekanî, Hâce Pir Ahmed, vezârete tayin edilmeden kısa bir süre önce azledilerek ġiraz’a
görevlendirilip Hâce Nureddin Muhammed Kemal meselesi için gönderilmiĢti. Emîr ġekanî,
ġiraz’da onun mal ve mülküne el koyacaktı.59 Bu vezîr, birkaç yıl Hâce Gıyâseddin Pir Ahmed
Hâfî ile Ģerik olarak vezîrlik makamında bulunmuĢtu. 3 Safer 845/23 Haziran 1441’de görevde
olduğu bilinen Emîr Alâeddin Ali ġekanî ile Hâce Gıyâseddin arasında muhalefet baĢ
göstermiĢ ve bu çekiĢme sonucunda Emîr Alâeddin Ali ġekanî, 845h/1441-1442’de vezîrlik
makamından azledilmiĢti.60 Ancak buna rağmen ġahruh Mîrza tarafından vezîrlik makamına
Ģerik olarak tayin edilen Hâce ġemseddin Ali Balice/Hâce ġemseddin Muhammed bin Hâce
bin Hâce Mahmud Senaî61 için Hâce Gıyâseddin Pir Ahmed Hâfî muhalefet etmiĢ62 ve bu tavrı
Ģerik görev süresince de devam etmiĢti.63 Görev ortağı tarafından kendisine karĢı yapılan
muhalefete rağmen Hâce ġemseddin Ali Balice, ġahruh Mîrza’nın ölümüne kadar görevde
kalmıĢtı.64
History
Studies
Hâce Gıyaseddin’in uyguladığı politikalarla devletin sistemli bir hale gelmesinde en
azından kendi görev alanında büyük bir katkı sağladığı görülmektedir. Emîr Timur ve ġahruh
Mîrza devri vezîrlerinden olan Hâce Gıyaseddin Salar Simnanî, defter tutarak emîr ve devlet
erkânından topladığı paraları buraya kaydetmiĢti.65 Ancak Âsârü’l-Vüzera’da Hâce Gıyaseddin
Pir Ahmed Hâfî için “önemli konular için yazılı açıklama yapmak ve defter tutmak ve kayda
almak onun zamanında ortaya çıktı diyebiliriz.” ifadesi büyük bir önem arz etmektedir.66
Volume 6
Issue 5
September
2014
Timurlu vezîrlik müessesesinin temel görevi az önce de belirtildiği üzere malî konulardı.
Hâce Gıyaseddin’in bu alanda görev yaptığı kaynaklarda verilen bilgiler arasındadır. Hâce
Gıyaseddin Pir Ahmed, her yıl hazineye kayda değer getirisi olan Herat’a bağlı Yahyaabad
JHS
227
53
Hâce ġemseddin Muhammed Simnanî, ġahruh Mîrza’nın I. Azerbaycan Seferi’nde 824h/6 Ocak 1421-25 Aralık
1421’de Türkmen askerleri tarafından öldürülmüĢtür. Mücmel-i Fasihî, III, s.247.
54
Mücmel-i Fasihî, III, s.235.
55
Seyfeddin Hacı bu isimle vermektedir. Âsârü‟l-vüzera, s.344.
56
Bu vezîr hakkında “Hâce Gıyaseddin Ahmed ile vezîrlik yaptı ve o zamanlara yakın bir dönemde de sonsuzluk
diyarına gitti.” ifadesi yer almaktadır. Âsârü‟l-vüzera, s.343-344.
57
Düstûrü‟l-vüzera, s.357-358; Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 2/Ġng. Terc. 352; Âsârü‟l-vüzera, s.344; Mücmeli Fasihî, III, s.275; Ravzatü‟s-safa, VI-II/X, s.5420, 5429.
58
Seyfeddin Hacı bu isimle vermektedir. Âsârü‟l-vüzera, s.344.
59
Mücmel-i Fasihî, III, s.228.
60
Düstûrü‟l-vüzera, s.358, 360-361; Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 3/Ġng. Terc.352; Âsârü‟l-vüzera, s.344;
Mücmel-i Fasihî, III, s.290; Ravzatü‟s-safa, VI-II/X, s.5444-5445. Hâce ġemseddin Âlâ Simnanî, birkaç kez
divânda Emîr Alâeddin Ali ġekânî’nin hatalarını ortaya çıkardığı görülmektedir. Düstûrü‟l-vüzera, s.360.
61
Seyfeddin Hacı bu isimle vermektedir. Âsârü‟l-vüzera, s.344.
62
Hâce Gıyaseddin bu tayinden ötürü evden çıkmayıp üç gün divânda huzura çıkmayacaktı. Ancak ġahruh
Mîrza’nın gazabından korktuğu için ertesi gün divâna gelmiĢti. Düstûrü‟l-vüzera, s.361.
63
Hâce ġemseddin Ali Baliçe Simnanî, Ģerik görev yaptığı Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hâfî’nin divânda olmadığı
bir vakit, ġiraz’dan gelen arzlara yazılı ve mühürlü cevap vermiĢti. Hatta Hâce Pir Ahmed bu duruma kızmıĢsa da
ġahruh Mîrza’nın gazabından korktuğu için ertesi gün divâna gelmek zorunda kalacaktı. Düstûrü‟l-vüzera, s.361;
Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 4/Ġng. Terc. 353.
64
Düstûrü‟l-vüzera, s.354, 361; Âsârü‟l-vüzera, s.344; Mücmel-i Fasihî, III, s.290.
65
Âsârü‟l-vüzera, s.336.
66
Âsârü‟l-vüzera, s.342.
Journal of History Studies
Timurlularda Vezîrlik Müessesesi ve Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî
köyünü Safiyeddin bin Hâce Abdulkadir Guyende’ye kiraya vermiĢti. Hâce Gıyâseddin Pir
Ahmed Hâfî ile Ģerik görev yapan Emîr Alâeddin Ali ġekânî’ye, ġahruh Mîrza tarafından
birbirlerinin iĢlerini incelemesi hakkında buyruk verilmiĢti. Bu emîr üzerine Emîr Alâeddin
Ali ġekânî, hesaplarda bir tutarsızlık fark edince kontrol etmek amacıyla bu köye gidecekti. 67
Ayrıca, 3 Safer 845/23 Haziran 1441’de Hâce Gıyâseddin Pir Ahmed ve Emîr Ali ġekânî’nin
vilayet-i harc ve mallarını toplamakla görevli olduğu görülmektedir.68 Hâce Pir Ahmed ve
Hâce ġekanî Cam’ın raporunu verirken, buranın muhasebesini iyi bilen Hâce Balice’nın kısa
raporu etkili olmuĢ ve ardından Alâeddin Ali ġekânî vezîrlik görevinden azledilmiĢti.69 Fakat
Habibü’s-siyer’de Hâce ġekanî ve Hâce Pir Ahmed arasında da anlaĢmazlık olduğu ve
tarafların birkaç kez zimmete para geçirme konusunda ġahruh Mîrza’ya konu hakkında bilgi
verdikleri söylenmektedir.70 Verilen bu bilgiler Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed’in malî alanda
faaliyetlerini gösteren emsallerdendir.
Hâce Gıyaseddin, reayanın hukukuna ve fakirlerin refahına da özen göstermiĢtir.71 Hâce
Gıyaseddin Pir Ahmed Hâfî’nin meziyetlerinden biri de yaptırdığı imaretler idi. O, Horasan
vilayetinde birçok büyük imaret faaliyetinde bulunmuĢtu. Onun hakkında “devleti zamanında
büyük bir imaret yaptırdı, onun böyle eserleri ve yadigârları çoktur.” ifadesi
kullanılmaktadır.72 Hâce Pir Ahmed, ileri gelen din adamlarından ġeyh Zeyneddin Ebu Bekir
el-Hafî’nin 2 ġevval 838/ 1 Mayıs 1435 Pazar günü vebadan ölmesinin ardından onun için
Herat’ta DerviĢabad’da bulunan mezarına büyük bir türbe inĢa ettirmiĢti.73
Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hâfî’nin faaliyet gösterdiği diğer bir alan ise ordudur. O,
ġahruh Mîrza’nın ölümünün ardından hizmetinde bulunduğu Mîrzalar zamanında iki ayrı
yerde askerî görevde görülmektedir. Hâce’nin, siyasî istikrarın bozulduğu döneme rastgelen bu
iki askerî görevi de Baysungur Mîrza’nın oğlu Sultan Muhammed Mîrza’nın hizmetinde idi.
Sultan Muhammed Mîrza, Alaüddevle ile mücadele ettiği sırada Hâce Gıyaseddin’i
Radekân’da bırakmıĢ ve uruğunun baĢına uruk emîri olarak tayin etmiĢti.74 Hâce’nin ikinci
askerî görevi ise yine Sultan Muhammed Mîrza’nın 854h./1450’de Ebu’l-Kasım Babür Mîrza
ile mücadelesi sırasında Tus vilayetindeki Agruk’u Hâce Gıyaseddin’e havale etmesi
olacaktı.75
Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî, Timurlu Devletinde bilinen birkaç hacı vezîrinden
birisi idi.76 Hâce, Mîrzaların ölümü ya da yenilgisi sonucu tesis edilen yeni yönetimlerde
azledilmeden vezârete tayin edilmiĢti. Ancak, 857h./1453’te Ebu’l-Kasım Babür Mîrza’nın
huzuruna çıktığı vakit Mîrza, Hâce’nin hazinesinde birikenlere el koymuĢtu ve Hâce, büyük
bir olasılıkla bu olayla birlikte azledilmiĢti. Kendisinden iki yüz tümen alınmasının ardından
Hâce, fakirlik ve acı içinde ölmüĢtü.77 Âsârü‟l-vüzera’da azledilme iĢinin Emîr Hasan Ali’ye
havale olunduğu ve iki yüz tümen alınarak Ģehit edilmesiyle birlikte bütün halkın bu ölüme
67
Düstûrü‟l-vüzera, s.358-359; Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 3/Ġng. Terc. 352.
Düstûrü‟l-vüzera, s.360.
69
Düstûrü‟l-vüzera, s.360-361; Mücmel-i Fasihî, III, s.290.
70
Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 3/Ġng. Terc. 352.
71
Düstûrü‟l-vüzera, s.354-355; Âsârü‟l-vüzera, s.342.
72
Düstûrü‟l-vüzera, s.354; Âsârü‟l-vüzera, s.342.
73
Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 12/Ġng. Terc. 357, Farsça metin 48/Ġng. Terc. 377. Hondmir, Muhammed
Hafî’nin mezarına imaret yaptırdığını bildirmektedir. Düstûrü‟l-vüzera, s.354.
74
Tezkiretü‟ş-şuara, II, s.108-109.
75
Ahsenü‟t-Tevârîh, s.294.
76
Hâce, ġahruh Mîrza’nın 850h./1447’de ölmesinin ardından hacca gitmiĢ ve döndüğünde Sultan Muhammed
Mîrza’nın hizmetine girmiĢti. Âsârü‟l-vüzera, s.342.
77
Düstûrü‟l-vüzera, s.356-357; Âsârü‟l-vüzera, s.342-343; Matla„-ıSa„deyn, II/II, s.730; Ravzatü‟s-safa, VI-II/X,
s.5532.
68
Journal of History Studies
JHS
228
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Ali Rıza YAĞLI
çok üzüldüğü bildirilmektedir.78 Habibü‟s-siyer’de ise iĢkenceye maruz kaldığı ve iki milyon
Kepekî dinar/ iki yüz tümen cezaya çarptırıldığı bildirilmektedir.79 Hâce, ölünce kendi
yaptırmıĢ olduğu ġeyh Zeyneddin Hafî’nin türbesine defnedilmiĢti.80 Ġsfizarî ise, Hâce
Gıyaseddin’in Haf’taki Hercerd kasabasında bulunan ġeyh Zeynelmille-veleddin Tayabadî/
Mevlana Zeyneddin Ebu Bekr Tayabadî’nin mezarının bulunduğu Medrese-i Gıyasiyye’de
defnedildiğini belirtmektedir.81 Hakkında “hiçbir vezîr o kadar refah ve mal sahibi olamadı.”82
bilgisinin yer aldığı Hâce Gıyaseddin’in oldukça büyük bir mal varlığına sahip olduğu
görülmektedir.
Sonuç
JHS
Timurlu devrini anlatan hemen bütün kaynaklar, Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî’nin
vezîrlik müessesini belirli bir düzene soktuğunu ve kendisinden sonra gelen vezîrlerin de onun
yolundan gittiğini ifade etmektedir. Hâce Pir Ahmed, Timurlu vezîrlerinin meziyetlerinin
tamamını kendisinde barındıran bir Ģahsiyet ve memurdu. O idarî ve malî alanda, askerî
görevlerde, imaret konusunda faaliyetlerde bulunmuĢtu. Hatta görev süresinin yaklaĢık kırk yıl
olması, beĢ ayrı Mîrzanın hizmetinde bulunması, hacı olması gibi Timurlu Devleti’nde
kendisinden önce ve sonrasındaki vezîrlerin hemen hiç birinde olmayan özellikleri de Ģahsında
taĢıyan bir vezîrdi. Bu sebeple kendisine verilen “Nizamülmülk Tusî” lakabının da ne kadar
yerinde olduğu görülmektedir. Nizamülmülk Büyük Selçuklular için, ReĢideddin Fazlullah
Ġlhanlılar için ne ifade ediyor ise Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed de Timurlular için onu ifade
etmektedir. Bundan dolayı Hâce Pir Ahmed Hafî’nin hayatı, esasında Timurlu Devleti
teĢkilatında var olan vezîrlik kurumunun bir minyatürü niteliğindendir.
229
Kaynakça
History
Studies
AKA, Ġsmail, İran‟da Türkmen Hâkimiyeti (Karakoyunlular Devri), TTK. Yayınları,
Ankara 2001.
Volume 6
Issue 5
September
2014
-------------, Timurlular Devleti Tarihi, Berikan Yayınları, Ankara 2010.
ALAN, Hayrunnisa, Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular, Ötüken NeĢriyat, Ġstanbul
2007.
------------, “Timurlularda Vezîrlik Müessesesi”, XIV. Türk Tarih Kongresi (9-13 Eylül
2002), TTK Yayınları, Ankara 2005, s.97-106.
-------------, “Timürlülerde Hükümranlık AnlayıĢı Kaynaklar ve Uygulama”, Ölümünün
600. Yılında Emîr Timur ve Mirası Uluslararası Sempozyumu (26-27 Mayıs
2005), Ġstanbul 2007, s.13-22.
ALĠNGE, Curt, “Moğol Kanunları”, (Çev. CoĢkun Üçok), AÜ. Hukuk Fakültesi Dergisi,
IX/III, Ankara 1952, s.235-261.
BARTHOLD, W., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, (Haz. Hakkı Dursun Yıldız), TTK
Yayınları, Ankara 1990.
78
Âsârü‟l-vüzera, s.343.
Habibü‟s-siyer, IV, s. Farsça metin 12/Ġng. Terc. 357, Farsça metin 48/Ġng. Terc. 377.
80
Ravzatü‟l-cennet, II, s.219; Ravzatü‟s-safa, VI-II/X, s.5532.
81
Ravzatü‟l-cennet, II, s.219; Matla„-ı Sa„deyn, II/II, s.730. Ancak Hondmir, mezar ve medrese imaretini ayrı olarak
vermektedir. Düstûrü‟l-vüzera, s.354.
82
Âsârü‟l-vüzera, s.342.
79
Journal of History Studies
Timurlularda Vezîrlik Müessesesi ve Hâce Gıyaseddin Pir Ahmed Hafî
--------------, Uluğ Beg ve Zamanı, (Çev. Ġsmail Aka), TTK Yayınları, Ankara 1997.
Ca’ferî b. Muhammed el-Hüseynî, Târîh-i Kebîr (Tevârîh-i Enbiya ve Mülûk), (Çev.
Ġsmail Aka), TTK Yayınları, Ankara 2011.
CLAUSON, Sir Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish,
Oxford University Press, Oxford 1972.
CZAPLĠCKA, M.A., The Turks of Central Asia in History and at the Present Day,
Oxford 1918.
DevletĢah, Tezkiretü‟ş-şuara, II, (Çev. Necati Lugal), MEB Yayınları, Ankara 1967.
DONUK, Abdülkadir, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Unvan ve Terimler, Türk
Dünyası AraĢtırmaları Vakfı, Ġstanbul 1988.
Ebu’l Gazi Bahadır Han, Şecere-i Terakime, (Haz. Muharrem Ergin), Tercüman 1001
Temel Eser, Basım Yeri ve Yılı Yok.
Fasih Ahmed bin Celaleddin Muhammed Hafî, Mücmel-i Fasihî, III, (NĢr. Muhammed
Ferruh), Bastan-MeĢhed 1339.
Gazi Zahirüddin Muhammed Babur, Vekayi, II, (Çev. R.R. Arat), TTK Yayınları, Ankara
1987.
Hâfız Abru, Zübdetü‟t-tevârih, II, (NĢr. Seyyid Kemal Hac Seyyid Cevadî), Tahran 1372.
Hasan-ı Rumlu, Ahsenü‟t-tevârîh, (Çev. Mürsel Öztürk), TTK Yayınları, Ankara 2006.
Hondmir, Düstûrü‟l-vüzerâ, (NĢr. Said Nefisî), II. Baskı, Tahran 1317.
--------------, Habibü‟s-siyer, IV, (Ed. W.M. Thackston), Harvard 1994.
Ġbni ArabĢah, Acâibu‟l-Makdûr fî Nevâib-i Timûr (Bozkırdan Gelen Bela), (Çev. Ahsen
Batur), Selenge Yayınları, Ġstanbul 2012.
Ġbni Haldun, Mukaddime, I, (Çev. Zakir Kadirî Ugan), II. Baskı, MEB. Yayınları, Ġstanbul
1968.
KANAR, Mehmet, Farsça-Türkçe Sözlük, Deniz Kitabevi, Ġstanbul 2000.
Kemaleddin Abdürrezzak Semerkandî, Matla„-ı Sa„deyn ve Mecma„-ı Bahreyn, II/I-II/II,
(NĢr. Abdulhüseyin Nevaî), Tahran 2004.
KÖPRÜLÜ, M. Fuad, “Hâce”, İslam Ansiklopedisi, V/I, MEB, Ġstanbul 1987, s.20-24.
LAMBTON, Ann K.S., “Diwân”, Encyclopedia of Islam², II, Leiden-Brill 1991, s.323337.
-------------, “Wâzir”, EI², XI, Leiden 2002, s.192-194.
MANZ, Beatrice Forbes, The Rise and Rule of Tamerlane, Cambridge University Press
1989.
-------------, Timurlu İran‟ında İktidar, Siyaset ve Din, (Çev. Dilek ġendil), Türkiye ĠĢ
Bankası Kültür Yayınları, Ġstanbul 2013.
Muhammed bin HondĢah bin Mahmud Mirhond, Ravzatü‟s-safa, VI-I/IX- VI-II/X, (NĢr.
CemĢid Kiyanfer), Tahran 1380.
Journal of History Studies
JHS
230
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Ali Rıza YAĞLI
Muineddin Muhammed Zemçî-i Ġsfizârî, Ravzatü‟l-cennet fî Evsaf-ı Medinet-i Herat, II,
(NĢr. Seyyid Muhammed Kazım Ġmam), Tahran 1338.
Oğuz Destanı, (Trc. Zeki Velidî Togan), Enderun Yayınları, Ġstanbul 1972.
ÖGEL, Bahaeddin, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, I-II, I. Baskı, Kültür Bakanlığı
Yayınları, Ankara 1981.
---------------, Türklerde Devlet Anlayışı, BaĢbakanlık Basımevi, Ankara 1982.
Seyfeddin Hacı ibn-i Nizam Ukaylî, Âsârü‟l-vüzera, (NĢr. Mir Celaleddin Hüseynî
Urmevî (Muhaddih)), Tahran 1337.
SPULER, Bertold, İran Moğolları, (Çev. Cemal Köprülü), TTK Yayınları, Ankara 2011.
SÜMER, Faruk, Karakoyunlular, I, TTK Yayınları, Ankara 1992.
ġerefüddin Ali Yezdî, Zafernâme, (Çev. D. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, Ġstanbul
2013.
T.H., “Vezîr”, İslam Ansiklopedisi, XIII, MEB, Ġstanbul 1986, s.309-314.
Timur ve Tüzükâtı, (Trc. Mustafa Rahmi), Tabhane-i Âmire, Ġstanbul 1339.
Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, I, (Haz. R.R.Arat), TDK Yayınları, Ankara 1999.
----------------, Kutadgu Bilig, II, (Haz. R.R.Arat), TDK Yayınları, Ankara 2003.
JHS
231
ZAMAN, Muhammed Kasım, “Wazir”, Encyclopedia of Islam², XI, Leiden 2002, s.185188.
History
Studies
Volume 6
Issue 5
September
2014
Journal of History Studies
Download

Ful Text(Pdf) - History Studies