EPPO ve dış karantina listesinde bir
kırmızıörümcek türü:
Tetranychus evansi’nin taramalı
elektron mikroskobi görüntüleri ile
tanımı*


TIEDT L.R. , ÇOBANOĞLU S., KUMRAL N.A.
• Giriş
• Solanaceae 8 önemli cins ve yaklaşık 4000 tür ile oldukça zengin bir
bitki familyasıdır. Bu familya domates, patlıcan, patates, biber ve
tütün gibi önemli sebze ve endüstri bitkilerini içermesi yanında,
Petunya ve Melisa gibi ülkemizde ve dünyada oldukça fazla üretilen
süs bitkilerini de içermektedir. Ayrıca bu familyaya ait Şeytan
elması, Köpek üzümü, Odunsu köpek üzümü ve Fener otu gibi
yabancı ot türlerine de dünyada ve ülkemiz tarım alanlarında sıkça
rastlanılmaktadır. Ülkemiz, domates ve biber yetiştiriciliği yönünden
dünya üretiminin yaklaşık olarak %7’sini karşılamaktadır. Patlıcan ve
patates üretiminde sırasıyla %2.93 ve 1.45’lik oranlarda dünya
üretimine katkı sağlamaktadır.
Tetranychus evansi
•
Domates, biber ve patlıcan alanlarında kırmızıörümcekler yanında Domates
pas akarı [Aculops lycopersici (Massee) (Acari: Eriophyidae)] ve Sarı çay
akarı [Polyphagotarsonemus latus Banks. (Acari: Tarsonemidae)] gibi
zararlıların varlığı hakkında üreticiden bazı bildirimler alınmaktadır. Bu
zararlı akarlar hakkında ülkemizin diğer bölgelerinde bazı çalışmalar
yapılmış olmasına rağmen (Çobanoğlu, 1995; Tunç ve Göçmen, 1994a,
1994b, 1995; Yabaş ve Ulubilir, 1995; Hıncal ve ark., 2002; Can ve
Çobanoğlu, 2004; 2010), Ankara, Bursa ve Yalova illerinde detaylı bir
çalışma bulunmamaktadır.
Tetranychus evansi
• Çalışmada konukçu kültür bitkileri yanında yabancı otların da
çalışılması ve taranması da önemli görülmüştür. Şeytan elması,
Köpek üzümü, Odunsu köpek üzümü ve Fener otu gibi yabancı ot
türlerine de çalışmada yer verilmiştir.
Tetranychus evansi
• Diğer taraftan, yurt dışında çeşitli kurum ve araştırıcılarla yapılan
temaslardan ve son yıllardaki yayınlardan Solanacae bitkileri ve
özellikle de domateslerde Tetranychus evansi Baker ve Pritchard
(Acari: Tetranychidae) adı verilen zararlı akar türünün çok tehlikeli
boyutlara ulaştığı, domates üretimini tehdit ettiği ve çok geniş
alanlara yayıldığı anlaşılmaktadır (Migeon, 2005; Tsagkarakou ve
ark., 2007).
• Ülkemizde zaten pek çok önemli zararlısı olan bu bitki grubunda;
tetranychid’lerden Tetranychus urticae Koch ve T. cinnabarinus
(Boisd.) (Acari: Tetranychidae) ile eriophyid’lerden Aculops
lycopersici (Massee) (Acari: Eriophyidae) türlerine zararlı olarak bir
de bu türün ilave olması üretimimizi tümüyle tehdit edebilecektir.
Tetranychus evansi
• Bu bildiride de Eppo karantina listesinde yer alan ve ülkemiz için
potansiyel bir zararlı olan T. evansi zararı ve tanımına dikkat
çekmek hedeflenmiştir
• Özellikle karantina noktalarında ve Gıda Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığı’nda çalışan arkadaşlarımızın dikkatlerini bu konularda
yoğunlaştırma ve T.evansi’nin scanning electron mikroskobi tekniği
ile tanıma kriterlerinin ortaya konulması amaçlanmıştır.
Tetranychus evansi
• Son yıllarda, kırmızıörümcek türlerinden T. evansi,
domateslerde önemli salgınlar yapmakta olan diğer
önemli bir kırmızıörümcek türü olmuştur.
• T. evansi ilk kez Brezilya’da saptanmış ve daha sonra
Güney ve Doğu Afrika’ya yayıldığı ortaya konulmuştur.
Exp Appl Acarol (2009) 48:199–212
Tetranychus evansi
• T.evansi ilerki yıllarda, Güney ve Batı Avrupa’da gerek seralarda
gerekse de açık alanlarındaki domates yetiştiriciliğini tehdit eden çok
tehlikeli bir tür olmuş ve epidemi oluşturmuştur (Migeon 2005;
Tsagkarakou ve ark., 2007; Duarte ve ark., 2009; Murungi ve ark.,
2010).
• Bu tür tropikal orjinlidir, ancak buna rağmen özellikle küresel ısınma
nedeniyle Avrupa’da yayılmasının bir risk olduğu ifade edilmektedir.
Tetranychus evansi
• T. evansi öncelikle Güney Amerika orjinli olup
• 1980’li yıllarda Güney Afrika; 1980-1990’li yıllarda ise Kuzey Afrika
ülkelerine yayılmıştır. 1995’de İspanya ve 2000’de ise Portekiz’de
saptanmıştır.
• EPPO; İtalya, İsrail, Yunanistan, Fas, İspanya, Portekiz ve Tunus’u
tehlikeli bölge ilan etmiştir.
• T. evansi, Solanaceae bitkilerini (domates, patlıcan, patates ve
tütün) tercih etmektedir. Ancak bu bitkiler yanında fasulye, Citrus,
pamuk gibi bitkilerde de görülebilmektedir.
• Bu tür ayrıca süs bitkilerinden Rosa ve bazı yabancı otlardan
Amaranthus sp. Chenopodium sp., Convolvus sp., Conyza sp.,
Solanum nigrum, Sonchus sp. ve Hordeium sp. türlerini de
bulaştırmaktadır
Climex programıyla yapılan tahminlere göre
Tetranychus evansi’nin yayılma potansiyeli*
Exp Appl Acarol (2009) 48:199–212
Özellikle de Afrika, Avrupa ve Akdeniz ülkeleri doğrultusunda bir
epidemi dağılımı beklendiği öngörülmektedir. Bu durum EPPO
tarafından da ortaya konulmuştur.
T. evansi’nin Akdeniz Bölgesi ülkelerinde hızla yayıldığının ve önlem
alınmazsa büyük riskle karşı karşıya kalınabileceğini ifade
edilmektedir.
Climex programıyla yapılan tahminlere göre
Tetranychus evansi’nin akdenizde yayılma potansiyeli*
*Exp Appl Acarol (2009) 48:199–212
Tüm bu nedenlerden dolayı, ele alınan bir Tübitak projesi kapsamında
Ankara, Bursa ve Yalova gibi ekolojik anlamda farklı illerde bulunan Solanaceae
kültür bitkileri ve yabancı otları üzerinde faydalı, zararlı ve hatta nötr fauna
yönüyle akar türlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır.
Çalışmalar 2009 ve 2011 yıllarında Ankara ve Uludağ Üniversiteleri Ziraat
Fakültesi Bitki Koruma Bölümlerinde gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın diğer bir
yönü de her ilden seçilen bahçelerde akar problemi olan bir kültür bitkisinde ve
bunun etrafındaki yabancı ot türlerinde akar popülasyon yoğunluk
çalışmalarının yapılmasıdır.
Bursa, Ankara ve Yalova gibi illerimiz domates, biber ve patlıcan
üretimleriyle ve özellikle de tüketicilerce çok aranan ve Pazar
değeri olan özel yerli çeşitlerin üretilmesi nedeniyle Türkiye için
önemli alanlardır.
Bu illerde bulunan kamuya ait tarımsal kuruluşlardan ve
üreticilerden gelen bilgiler ve yapılan ön çalışmalar
doğrultusunda, özellikle domates ve patlıcan alanlarında önemli
kırmızı örümcek problemlerinin yaşandığı anlaşılmaktadır.
Projede Solanaceae kültür bitkilerindeki akar faunası, tür
yoğunluğu ve popülasyon dalgalanması çalışmaları yapılırken eş
zamanlı olarak etrafında bulunan aynı familyaya ait
yabancıotlarda da aynı çalışmalar yürütülmüştür.
Bursa ilinde sürvey çalışması yapılan köyler ve buralarda bulunan
bitki türleri □, Biber; *, Domates, ●, Patlıcan; ▼, Solanum nigrum;
■, Patates; ▽, Datura stramonium.
Yalova ilinde sürvey çalışması yapılan köyler ve buralarda bulunan bitki
türleri □, Biber; *, Domates, ●, Patlıcan; ▼, Solanum nigrum; ■, Patates;
▽, Datura stramonium. &, Melisa; #, Petunya.
Ankara ilinde sürvey çalışması yapılan köyler ve buralarda bulunan bitki türleri □,
Biber; *, Domates, ●, Patlıcan; ▼, Solanum nigrum; ▲ S. dulcamara, ■, Patates;
▽, Datura stramonium. &, Melisa; #, Petunya
• Belirtilen amaçların yanısıra, ele alınan Solanaceae bitkilerinde
örnekleme alanlarında ;
• T. evansi’nin mevcut olup olmadığının araştırılması da her üç ilde
proje hedefleri arasındadır.
• T.evansi türü özellikle domates ve diğer Solanaceae bitkileri için
önem taşımaktadır ve EPPO uyarı listesinde yer almaktadır.
Proje çalışmalarının bir ayağıda T.evansi’ nin tespiti ve zarar
şekline yönelik olarak belirlenmiştir ve Güney Afrika’da benzer
içerikli bir çalışma planlanmıştır.
Örnekler Türkiye (Bursa, Yalovave Ankara), Güney Afrika’dan
toplanmış ve çalışmalar NWU (North-West üniversitesi) electron
mikroskobi
laboratuvarında
yürütülmüştür.
Ayrıca bu
çalışmalarda kullanılan scanning electron mikroskobi
teknikleri 2013 yılında Uludağ Üniversitesinde Avrupa Birliği
Projesi çerçevesinde (Detanmite) bir workshopla’ da ülkemiz
genç araştırıcılarına tanıtılmıştır.
Bu araştırma projesinin sonuçları ülkemizde, 3 yıl süren yoğun arazi ve
laboratuvar çalışmalarının ürünleri olup, onbinin üzerinde preparat
incelenmiştir ve ülkemiz örneklerind T. evansi’ye rastlanmamıştır.
T.evansi’nin ülkemizde mevcudiyeti henüz tespit edilmemiştir.
Ancak bu durum söz konusu zararlı türünün ülkemizde bulunmadığı
anlamına gelmemelidir.
Bu proje çalışması ile ülkemiz açısından birçok yeni kayıt türe ve bilgiye
ulaşılmıştır.
Aynı zamanda popülasyon dalgalanması çalışmaları kapsamında
zararlılarla birlikte faydalı akar türlerinin de popülasyon gelişimleri de
incelenmiştir.
Çalışmalar sonucunda Ankara, Bursa ve Yalova illerinde 2009 ve
2010 yılında yapılan sürvey çalışmalarında 19 farklı familyaya ve
51 farklı cinse ait 71 faydalı ve zararlı akar (Acari) türü
saptanmıştır. Sonuç olarak, bu proje çerçevesinde üç ilde yapılan
faunistik ve popülasyon dalgalanması çalışmalarında zararlı ve
faydalıların türleri kayıt altına alınmıştır. Zararlıların olduğu kadar
faydalıların da bitkiler üzerindeki çıkışları ve popülasyon
yoğunlukları hakkında bilgiler edinilmiştir.


















Bu tür tıpkı diğer kırmızı örümcekler gibi zarar oluşturmaktadır.
Beslenmeleri sonucunda renk açılması ve sararmalara neden olmaktadır
Bitkide giderek solgunluk ve yaprak dökümüne neden olmaktadır.
Popülasyon yoğun olduğunda bitkide ölümle sonuçlanan simptomlar
oluşturmaktadır.
Ayrıca söz konusu tür yoğun ağ örmektedir ve bu durum yaprakların alt
yüzünde yoğunlaşmaktadır.
T. evansi 25°C’de gelişimini 13.5 günde tamamlamakta ve bir dişi 200 yumurta
bırakabilmektedir.
Güney Afrikada kuru iklimlerde domateslerin en önemli zararlısı olduğu ifade
edilerek Zimbabwe’de %90 ürün kaybına neden olduğu ifade edilmektedir.
Bu tür T. urticae’ye çok benzemekte ve kolaylıkla onunla karıştırılabilmektedir.
Ülkemizde de tespit edilmiş olan P. persimilis Ath.-Henr. ve N. californicus
McGregor (Acari: Phytoseiidae) gibi avcı türlerin etkili olmadığı bu türlerle biyolojik
savaşımının gerçekleştirilemediği ifade edilmektedir
Tüm bu risk faktörleri ülkemiz için de söz konusu olup, zamanında önlem
alınmadığı ve konu ile ilgili ön araştırma ve alt yapı oluşturulmadığı takdirde geç
kalınmış olunabilecektir.
1
2
3
4
5
Setae
Palptibial claw
Solenidion
Eupathidia
Palptarsal
thumb
Silk strand
Eupathidial spinneret
Stylophore
Peritreme

Sonuçlar
-T. evansi’nin Akdeniz Bölgesi ülkelerinde hızla yayıldığının ve önlem
alınmazsa büyük riskle karşı karşıya kalınabileceği ifade edilmektedir.
-EPPO; İtalya, İsrail, Yunanistan, Fas, İspanya, Portekiz ve Tunus’u
tehlikeli bölge ilan etmiştir.
-Ülkemizde yürütülen proje ve Güney Afrika’dan elde edilen veriler
Tetranychus evansi’ nin ülkemiz için potansiyel zararlı olduğu ve
ülkemizin risk altında olduğunu ortaya koymuştur.
– Ülkemizde yapılan proje sonuçları, Entegre Zararlı Yönetim
stratejilerinin uygulanmasında ve özellikle biyolojik mücadele
etmenlerinin bulunması, korunması ve araziden bulunup çoğaltılması
konusunda gerekli bilgileri içermektedir.
-Ayrıca tarla kenarlarında ilaçlanmayan köpek üzümü ve şeytan elması
gibi bitkilerin bırakılması alternatiflerinden yararlanmak gerekmektedir.
- Savaşım programına başlarken zararlı akarların çıkışları ve tepe
noktaları oluşturma zamanları için bu projeden elde edilen verilerden fikir
alınabilir.
-T. evansi, T. urticae’ye çok benzemekte ve kolaylıkla onunla
karıştırılabilmektedir.
-Ülkemizde de tespit edilmiş olan P. persimilis ve N. californicus
(Acari: Phytoseiidae) gibi avcı türlerin etkili olmadığı ve bu türlerle
biyolojik savaşımının gerçekleştirilemediği ifade edilmektedir. Bu
nedenle de biyolojik ve diğer savaşım yöntemleri konusunda ön
hazırlık çalışmalarının yapılması gerekmektedir.
-Söz konusu tür için, zamanında önlem alınmadığı ve konu ile ilgili
ön araştırma ve alt yapı oluşturulmadığı takdirde ülkemiz için geç
kalınmış olunabilecektir.
-Bu türle savaşımda çok önemli noktalardan birisi de zararlı
türlerin doğru olarak teşhis edilmesidir.
-Özellikle karantina listesinde yer alan zararlıların doğru
tanımlarının yapılması
-Karantina kapılarında görev yapan ilgili personelin türlerin
ayırımı konusunda eğitimi çok önem taşımaktadır.
-Söz konusu zararlıların teşhisinde klasik yöntemler yanında
modern tekniklerin de devreye girmesi ve daha donanımlı olarak
konulara yaklaşılmasını gerekli kılmaktadır.
-Klasik yöntemlerle tanımlanmasında zorluk çekilen türlerde yeni
tekniklerin uygulanma yolları aranmalıdır
Download

Tetranychus evansi