ÖRGÜTLER VE ÖRGÜT
TİPOLOJİLERİ
1. DERS (2.Hafta)
Örgütler
Örgütleri tanımlama çabaları

Örgütleri bir tanımla açıklamak zordur.

Çok yönlü bir paradigmadır.

Örgütlerin örneklerini vermek tanımlamaktan daha kolaydır.

Ana ögelerine ilişkin çok geniş yaklaşımlar vardır.

Bu yaklaşımlar örgütsel yaşamı tanımlayan özellikler üzerinde
büyük tartışma yaratır.
Hangisi üzerinde
odaklanacağız?

Örgütsel etkililik ve verimlilik

Örgüt üyeleri arasındaki güç ve etkileme farklılıkları

Örgütsel davranışı başlatmak için kullanılan karar verme süreçleri

Bürokratik örgütün insani olmayan yönleri

Örgütler arasındaki karşılıklı bağımlılıklar

Örgütlerdeki insani etkileşimler
Richard Scott’ın Örgüt
Öğeleri

Sosyal yapı

Formal, biçimsel sosyal yapı

İnformal, biçimsel olmayan sosyal yapı

Katılımcılar

Amaçlar

Teknoloji

Çevre
Örgütle ilgili teorileri sınıflandırmak
için bir şema

Rasyonel sistem

Doğal sistem

Açık sistem
Rasyonel sistem’e göre örgütler;

Biçimsel, formal sosyal yapıları olan ve belirli amaçların başarılmasına
yönelik topluluklardır.
Doğal sisteme göre örgütler;

Katılımcıların sistemin sürmesinden dolayı ortak yararı
paylaştığı, bu amaca ulaşmak için işbirliğine dayalı
faaliyetlerle uğraşanların informel şekilde yapılandığı
topluluklardır.
Açık sisteme göre örgütler;

Pazarlıklar yoluyla amaçları oluşturan farklı çıkar
gruplarının bir koalisyonudur; koalisyonun yapısı,
faaliyetleri ve çıktıları çevresel faktörlerden etkilenir.
Richard Hall’un Tanımına göre
örgüt;

Bir sınırı, normatif düzeni (kurallar), otorite sırası
(hiyerarşi), iletişim sistemleri, üyelerin
koordinasyonuyla ilgili sistemleri (prosedürler) olan bir
topluluktur.

Bu topluluk süreklidir, amaçları ve bunlarla ilgili
faaliyetleri vardır, faaliyetleri örgüt üyeleri, örgütün
kendisi ve toplum için bazı sonuçlar yaratır.
Topluluk
=
insan grubu
Gareth Morgan ve örgüt
imajları

Makine

Organizma

Beyin

Kültür

Politika

Ruhsal hapishaneler

Hükmetme ve sömürü araçları
Örgüt Tipolojileri
Otorite Yapısına Göre:
Hiyerarşik Örgütler

Örgütün yerine getirmesi gerekli olan her işlev
uzmanlaşmış bir role verilir.

Buna göre örgütün başında birisinin bulunması gerekir.

İşler çoğaldıkça yetki devredilerek örgütsel kademeler
oluşturulur.

Hiyerarşik örgüt statü, saygınlık, ödül ve gücün
kaynaşmasından ibarettir.

Üst basamaklara çıktıkça bunlar artarak tepede en üst
düzeye ulaşır.

Yukarıya çıktıkça artan güç örgütsel kural ve
politikaların belirlenmesiyle ilgili yasama gücünü ve
yürütme gücünü kapsar.
Otorite yapısına göre:
Demokratik örgütler

Demokratik örgütlerde yasama gücü ile yürütme gücü
birbirinden ayrılmıştır.

Yürütme gücü hiyerarşik örgüt gibidir. Ancak yasama gücü
tüm üyeler arasında bir kişi-bir oy ilkesine göre
paylaşılmıştır.

Demokratik örgütlerin ikinci ölçütü vetodur. Kararları kimin
hangi koşullarda geçersiz kılacağı anlamına gelir. Hiyerarşik
örgütte makam, başkan iken, demokratik örgütlerde tüm
üyeler ya da temsilciler komitesidir.

Demokratik örgütlerde yönetsel görevler için personel
seçme, kıdem ve işten çıkarma uygulaması hiyerarşik
örgütlerde üst kademede iken, demokratik örgütlerde bu
güç üyelerin tamamındadır.

Demokratik örgütler hiyerarşik örgütlerden ayrılmakla
birlikte, büyüdükçe hiyerarşik hale gelebilir.
Amaç ve işlevlerine göre
örgütler: Katz ve Kahn

Üretim ya da ekonomi örgütleri: üretim ve hizmet
amaçlı tüm örgütler

Varlık sürdürme örgütleri: sosyalizasyon rolü üstelen
örgütler. Toplumun normatif bütünleşmesi

Adapte eden örgütler: bilgi yaratan, kuram geliştiren ve
sınayan, bunları sorunlara uygulayan örgütler.
Üniversiteler ve araştırma örgütleri gibi.

Yönetsel ya da politik örgütler: kaynakların, insanların
ve alt sistemlerin planlanması, eşgüdümlenmesi ve
denetimiyle ilgili örgütlerdir. Baskı grupları, sendikalar,
hükümet, meslek kuruluşları gibi.
Amaç ve işlevlerine göre
örgütler: Blau ve Scott

Karşılıklı yarar sağlayan örgütler: siyasi partiler,
sendikalar, klüpler, meslek kuruluşları

İşletme örgütleri: imalat işletmeleri, ticari işletmeler,
bankalar vb.

Hizmet örgütleri: sosyal hizmet kurumları, hastaneler,
okullar.

Kamu çıkarı örgütleri: askeriye, polis, itfaiye, vergi
dairesi gibi.
Teknolojiye göre örgütler:
Woodward

Küçük miktarda ve birim üretiminde
bulunan örgütler

Büyük miktarda ve kitle üretiminde
bulunan örgütler

Süreç üretiminde bulunan örgütler
Kullanılan teknolojiye göre
örgütler: Blauner

Uzun zincir teknolojisine dayanan örgütler: montaj
bandı

Aracı teknoloji kullanan örgütler: bankalar ve sigorta
şirketleri, işbulma kurumları.

Yoğun teknoloji örgütleri. Okul ve hastaneler, mobilya
şirketleri
Denetim ve düzenlemeye
dayanan örgütler

Etzioni’nin otorite ve uyum derecesi arasındaki ilişkiye
dayanır. Buna göre;

Zorlayıcı otoritenin hakim olduğu örgütler: hapishane ve
ıslahevleri, esir kampları, akıl hastaneleri. Uyum:
Yabancılaşma

Ödüllendirici otoritenin egemen olduğu örgütler: Ticaret
ve sanayi kuruluşları, işçi sendikaları gibi. Uyum:
hesapçı tutum.

Normatif otoritenin (kuralcı otorite) hakim olduğu
örgütler: Dini örgütler, hastaneler, üniversiteler, gönüllü
kuruluşlar, meslek kuruluşları. Uyum: Ahlaki tutum.
Önemli yapısal özelliklerine
göre örgütler

Üç temel yapısal boyuta göre sınıflandırılır. 1) faaliyetlerin
yapılaşması-planlanması ya da rutin hale getirilmesi, 2)
otoritenin toplanması ya da otoritenin hiyerarşinin üst
kademelerinden toplanması, 3) İş akışının komuta
elemanlarınca kontrolü.

Eksiksiz bürokrasi: üç kriter açısından da yüksek puan alır.
Teknolojinin iş akışı ile bütünleşmesi düşük puan.

İş akış bürokrasisi: Faaliyetlerin planlanması yüksek, diğer
iki boyut düşük puan.

Üstü örtülü olarak planlanmış örgütler: faaliyet planlaması
düşük, yaygın otorite ve yüksek komuta kontrolü.

Personel bürokrasisi: planlama düşük, komuta kontrolü ve
otoritenin toplanması yüksek.
Yönetsel işlevlere göre
örgütler: Thompson ve Tuden

Karar vermeyi temel alır. Seçeneklerin farklı sonuçları ve sonuçlara
ilişkin tercihler olmak üzere iki boyut vardır. Bu boyutlarla ilgili
anlaşma ve anlaşmazlık durumuna göre dört karar vardır:
programlanmış kararlar, uzlaşmaya dayalı kararlar, yargısal kararlar,
esinlenilen kararlar.

Bürokrasi tipi örgütler her iki kriterle ilgili anlaşma ve
programlanmış kararlar.

Kolej tipi örgütler: Seçeneklerin sonuçları belirsizdir ya da anlaşma
yoktur. Seçeneklerin sonuçları kişilerin yargısına yani oylama ile
yapılan anlaşmaya dayanır. Yargısal kararlar.

Pazarlıkçı-temsili örgütler: Uzlaşmaya dayalı kararların alındığı
örgütlerdir. Seçeneklerin sonuçları konusunda anlaşma vardır, ancak
sonuçlara ilişkin tercihlerde anlaşmazlık vardır. Bu nedenle kararlar
belirli bir pazarlık sonucu uzlaşmayla alınır.

Anomik örgütler: Her iki kriter için de anlaşmazlık vardır. İdeal bir
yapı yoktur. Düzensizdir. Böyle bir yapı dağılmaya açıktır. Kararlar
esinleme yoluyla alınır.
Yönetsel işlevlere göre
örgütler: Lars Engquvist

Örgüt iklimini esas alır. Buna göre iki boyut vardır. Özgürlük ve güven.
Dört tip iklim vardır. Özgürlük ve güvenin olduğu, özgürlüğün olup,
güvenin olmadığı, güvenin olup özgürlüğün olmadığı ve her ikisinin de
olmadığı örgütler.

Savunmacı bürokratik iklim: Bağımlılık, tek tiplik ve rasyonellik eğilimi
doğurur. Ordu, polis gibi merkezi otoritenin egemen olduğu örgütler.

Yaratıcı iklim: en olumlu iklimdir. İnsan yaratıcılığını en üst düzeye çıkarır.
Modern işletmelerde rastlanır.

Görünüşte yaratıcı iklim: özgür ama güven içinde olmayan örgütler
güçlüler için uyarıcı niteliktedir. Zayıflar daha dikkatli davranmalıdır.
Açıklık sahte olduğundan bürokratik yapılardan daha tehlikeli ve risklidir.
Tipik örnek üniversite.

Diktatör yapılı iklim: en yıkıcı örgüt iklimidir. Anomik nitelikte olup,
işlerin üstesinden gelecek diktatörler tarafından yönetilirler. Yaratıcılık
ortadan kalkar. Kişiler yeni yollar bulmaya ne istekli ne de cesaretlidirler.
Download

örgüt sosyolojisi1