Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
GENEL TIPTA PSİKOTROP İLAÇ KULLANIMI
Sedat ÖZKAN
İstanbul Üniversitesi
İstanbul Tıp Fakültesi
k u ş k u s u z e n u y g u n t e d a v i , a l t t a k i h a s t a l ı ğ ı n d ü z e l t i l m e s i d i r . A n c a k s fkl ı kl a
G e n e l t ı p d a p s i k o t r o p i l aç k u l l a n ı m ı y a yg ı n d ı r .
bu t e d a v i il e b e r a b e r p s i k o f a r m a k o l o j i k y a k l a ş ı m d a g e r e k l i o l m a k t a d ı r .
A l t t a k i t ı b b i h a s t a l ı ğ a i l i ş k i n t a nı k o n m a m ı ş o l a b i l i r , b u h a s t a l ı ğ ı n t eı lavi
A m e r i k a n T ı p B i r li ği , p s i k o t r o p i l a ç l a r ı n a n t i b i y o t i k l e r d e n s o n r a
en y a y g ı n k u l l a n ı l a n 2 \ n c i ilaç g r u b u o l d u ğ u n u b e l i r t m e k t e d i r . B u ü l k e d e
e d i l e b i l i r l i ğ i s ı n ı r l ı o l a b i l i r ya d a a r t ı k g e r i d ö n û ş ü m s ü z b i r y ı k ı m o l m u ş t u r
y a z ı l a n t üm i l a ç l a r ı n % 17 'si p s i k o t r o p i l a ç l a r d ı r . A y r ı c a t o p l u m d a k i t üm
ve ya t e r m i n a l d ö n e m d i r . B a z ı d u r u m l a r d a d a p s i k i y a t r i k s o r u n l a r ı n g e l i ş ­
h a s t a l a r ı n % 6 5 ’i n d e d i ğ e r i l a ç l a r ı n y a n ı n d a ç e ş i t l i d o z v e s ü r e l e r d e p s i k o t ­
m e s i n e yol a ç a n i l a ç l a r ı n k u l l a n ı l m a s ı z o r u n l u l u ğ u v a r d ı r . B a z e n d e h a s t a ­
r o p i l a ç k u l l a n ı l d ı ğ ı b e l i r t i l m e k t e d i r . A n k s i y o l i t i k l e r bu d o ğ r u l t u d a e n y ay ­
nı n p s i k i y a t r i k d u r u m u ( a j i t a s y o n , i n t i h a r r is k i ) t ı b b i d u r u m u n t e d a v i s i s ü r ­
gı n k u l l a n ı l m a k t a d ı r . B u i l a ç l a r ı » U n h a s t a l a r ı n b i r ç o ğ u n d a p r i m e r r u h s a l
dü rü lü r k e n acil m ü d a h a l e gerektir ir. Tu m bu d u r u m la r d a k arm a şı k tıbbi-p-
ha st a lı k yok tur. A n tid e p r e s a n k u ll a n a n ha sta la rın % 5 0 's in d e p r i m e r r u h ­
sikiyatrik e t k ile ş im e lr vardır.
sal b o z u k l u k o l m a d ı ğ ı b e l i r t i l m e k t e d i r . K u l l a n ı l a n p s i k o t r o p i l a ç l a r ı n ç ok
s e n d r o m l a r d a i s e . t ı b b i d u r u m ve i l a ç l ar ile p s i k i y a t r i k d u r u m a r a s ı n d a f i z ­
b ü y ü k ç o ğ u n l u ğ u p s i k i y a t r i d ı ş ı h e k i m l e r c e . y a z ı l m a k t a d ı r . P s i k o t r o p ilaç
y o p a t o l o j i k n e d e n - s o n u ç i lişk isi y o k t u r , h a s t a n ı n t ı b b i d u r u m u ile p s i k i y a t ­
Rea ktif-psik ojen
gelişen d iğ e r psikiyatrik
r ik d u r u m u a r a s ı n d a e t y o l o j i k ilişki y ok ise v ey a a l t t a k i t ı b b i d u r u m u n t e d a ­
k u l l a n a n h a s t a l a r ı n % 8 5 ’i ni n p s i k i y a t r i s t e hiç b a ş v u r m a d ı ğ ı a n l a ş ı l m a k t a ­
visi şu a ş a m a d a m ü m k ü n d e ğ i ls e , ya d a a a l t t a k i t ı b b i d u r u m u n t e d a v i s i n e
dır.
r a ğ m e n p s i k i y a t r i k d u r u m d ü z e l m e m i ş is e; p s i k o t r o p il aç k u l l a n ı m ı n a i l i ş ­
T ı b b i h a s t a l a r d a p s i k o t r o p i l a ç k u l l a n m a g e r e k s i n i m i n i n e n f azla
kin g e n e l i l k e l e r i n y a n ı n d a e t k i l e n e n o r g a n ve b u n u n f i z y o p a t o l o j i k s ü r e ç l e ­
f i z i k se l h a s t a l ı k l a r a e ş l i k e d e n a n k s i y e t e . d e p r e s y o n ve p s i k o z s e n d r o m l a r ı
ri, y an e t k i l e r e y a t k ı n l ı k , i laç e t k i l e ş i m l e r i b i l i n m e s i g e r e k e n d i ğ e r e t k i l e ­
olduğu a n la ş ıl m a kta dır. E sa ns iyel h ip e r ta n siy o n , irritabl b a r s a k hastalığı
ş im a l a n l a r ı d ı r .
gi bi p s i k o s o m a t i k r e a k s i y o n l a r d i ğ e r p s i k o t r o p i laç k u l l a n ı m a l a n l a r ı o l m a k ­
t a d ı r . t l a ç ( k e m o t e r a p i ) , s t r e s l i t ı b b i m ü d a h a l e l e r d iğ e r k u l l a n ı m a l a n l a r ı ­
H e r h a n g i b i r i l a c ı n e t k i ve e y l e m i n i a n l a y a b i l m e k i çi n, il a cı n e t k i
d ır . A y r ı c a f i z i k s e l h a s t a l ı ğ a b a ğ l ı g e l i ş e n u yk u , i ş t a h b o z u k l u k l a r ı , g e n e l
e t m e s i n i i s t e d i ğ i m i z e y l e m a l a n ı n a d e k i z le d iğ i a r a y o l l a r d a k i e t k i l e r i n i b i l ­
h u z u r s u z l u k h a l l e r i , o l u m s u z s a v u n m a d ü z e n e k l e r i , uy um g ü ç l ü k l e r i v e tıb-
m e m i z g e r e k i r . P s i k o t r o p i l a ç la r , b e y i n d e k i e t k i ve e y l e m o d a k l a r ı n a e ı i ş i n -
bi-psikiyatrik
c e y e d e k b i r d i z i f i z y o l o j i k ve m e t a b o l i k e v r e l e r g e ç i r i r l e r . Bö yl e b ir ilaç
a ci l
«endromlar;
psikotrop
ilaçların
sık lık la
uy gulandığı
ö r n e ğ i n a ğ ı z d a n a l ı n ı m ı t a k i b e n , m i d e n i n a s i d i k o r t a m ı n d a n g e ç iş i t a k i b e n
durumlarıdır.
in ce b a r s a ğ ı n a l k a l i k o r t a m ı n a u ğr a r , b a r s a k c i d a r ı n d a n e m i l i r , k a n d a s e r ­
b e st d o l a ş a n v e b a ğ l a n a n d e n g e l e r e t a b i t u t u l u r , g e n e l d o l a ş ı m a k a t ı l m a z ­
T ıb b i h a s t a l a r d a p si kof a r m a k o t e r a p j n i n eenel i l k e l er i
d a n ö n c e , p o r t a l s i s t e m k a n a l ı ile k a r a c i ğ e r d e n g e ç e r , b ö b r e k t e s ü z ü l m e
ve ya k a r a c i ğ e r y a d a il gi li d i ğ e r o r g a n l a r d a m e t a b o l i z e o l u r , v ü c u d u n i laca
Tıb bi h a sta lı k la r a eşlik e d e n psikiya trik s e n d r o m l a r m te da vis in ­
de p s ik otr op
i la ç k u l l a n m a k
gerekli
olduğu
zaman,
psikotrop
a f f i n i t e s i o l a n d e ğ i ş i k o r g a n s i s t e m l e r i n e d a ğ ı l ı r ve n i h a y e t k a n - b e y i n e n g e ­
i la ç l a r ı n
genel kullanım ilke lerin in ya nın d a d ik k a te a lınm ası g e r e k e n diğe r birçok
li ni g e ç e r .
t ı bb i d u r u m ve s o r u n l a r v a r d ı r .
i s t e n m e y e n y a n e t k i l e r y a p a r . H a s t a l ı k d u r u m l a r ı v e o n l a r ı n t e d a v i l e r i , bu
Bu y o l l a r b o y u n c a , ilaç v ü c u d u n ç e ş i t l i b ö l g e l e r i n d e s ık lı kl a
y o l l a r d a k i s ü r e c i e t k i l e d i ğ i gibi, i la cı n k e n d i s i de h a s t a l ı k d u r u m u n a e t ki
e d e r . Bu n e d e n l e b u h a s t a l a r d a k i p s i k i y a t r i k b o z u k l u k l a r ı n f a r m a k o l o j i k
T ıb b i ha sta lığ ın kend is i v e / v e y a ku lla nıla n ilaçlar, a lı n a c a k psi­
k o t r o p i l a ca i l i ş k i n y e n i e t k i l e ş i m a l a n l a r ı o l u ş t u r u r . Bu a l a n d a p s i k o t r o p
t e d a v i l e r i n d e , t ı b b i h a s t a l ı ğ ı n bu t e d a v i y e e t k i s i n i a n l a y a b i l m e k için, i lacın
il aç k u l l a n ı r k e n o r g a n v e f i z y o p a t o l o j i k b o z u k l u k ve b u n u n h a n g i o r g a n a
or ga niz m a yı
i l i ş k i n o l d u ğ u , M . S .S . n e y a n s ı m a l a r ı , y a n e t k i l e r i n o r t a y a ç ı k m a p o t a n s i y e ­
o r g a n i z m a n ı n i l a c a n e y a p a c a ğ ı n ı da d i k k a t e a l m a m ı z g e r e k i r .
na sı l
etk il e d iğ in i dikka te
alm anın
yanında,
bu
(h astalıklı)
Bir ilacın em il im , plaz ma p rote inine ba ğla nm ası, d o k u la r d a d a ğ ı­
li ni n a r t ı ş ı v e i l aç e t k i l e ş i m l e r i d i k k a t e a l ı n m a s ı g e r e k e n u n s u r l a r d ı r .
l ımı ,
r es ep tö r
e tkisi,
m e t a b o l i t l e r i ve a t ı l ı m ı n ı n
isstem atiği
şu
şekilde
şe mati ze edilebilir:
H e r h a n g i t ı b bi h a s t a d a o r t a y a ç ı k a n p s i k i y a t r i k m o r b i d i t e d e ( ö r ­
neğin de presyon , psiko'i) h erşe yd en ön ce orta ya çıkan b e l ir tin in fiziksel
h a s t a l ı ğ a mı . p s i k i y a t r i k d u r u m a m ı i li şk in o l d u ğ u d ü ş ü n ü l m e l i d i r . Ö r n e ­
ğin, y o r g u n l u k , b i t k i n l i k , i ş t a h s ı z l ı k , k i l o ka y bı , l e t a r j i gi bi f i z y o l o j i k b i l e ş ­
k e l e r i o l a n b e l i r t i l e r ; b i r m a j o r d e p r e s y o n a b a ğ lı o l a b i l e c e ğ i g i b i d o ğ r u d a n
t ı b b i t a b l o y a i li şk i n k l in i k b e l i r t i l e r d e o l a b i l i r . B u n e d e n l e ’t ı b b i h a s t a l a r ­
da ps ikiyatrik tanı, ayırıcı tanıya ilişkin kendi öl ç ütl e rin i e le a lm a k g e r e ­
k ir . T ı b b i d u r u m l a r l a , p s i k i y a t r i k d u r u m l a r a r a s ı n d a k i e t k i l e ş i m e k s e n l e r i
( ar a n m alıd ır
(p si koso m a ti k.
so m a to p siş ik , -d av ra nış sal,
g id iş
b oyu tl arı
g ib i ). G e n e l o l a r a k t ı b b i - f i z i k s e l h a s t a l a r d a p s i k i y a t r i k t a n ı d e ğ e r l e n d i r m e ­
sinde, fiziksel-psikofizyolojik b e lirt ile rd e n da h a çok psiko lo ji k, d a v ra nış sa l
ve
b i li ş se l
fa k tö rle r le
birlikte
bütüncül
tıb bi- psi k iy atr ik
değerlendirm e
yapılmalıdır.
T ı b b i h a s t a l a r d a ilaç k u l l a n ı m ı n d a ç e ş i t l i k o m p l i k a s y o n l a r ı n o r t a ­
ya ç ı k m a p o t a n s i y e l i a r t a r . P s i k o t r o p i l a c ın , a l t t a k i t ı b b i h a s t a l ı k i le e t k i l e ­
şimi ciddi yan etk il er ortaya ç ık a r a b il ir (trisiklik a n t i d e p r e s a n l a r ı n , ka lp te
b l o k g e l i ş m e s i n i k o l a y l a ş t ı r m a s ı ) . F i z i k s e l h a s t a l ı ğ a i li şk in m e t a b o l i k d e ğ i ­
O r a l a l ı n v ı p s i k o t r o p i la ç l a r ı n ilk k a r ş ı l a ş t ı k l a r ı o r g a n g a s t r o e n -
şi k l i k ve b o z u k l u k l a r , f a r m a t o k i n e t i ğ i d e ğ i ş t i r i r v e i laç z e h i r l e n m e s i r i sk i
t e s t i n a l s i s t e m d i r . P s i k o t r o p i l a ç l a r g e n e l l i k l e i n c e b a r s a k d a e m i l i r l e r ve
a r ta r (b ö b re k yetm e z li ğin de lityum ku ll anım ı) . T ıb bi ilaç la r ile p s i k o tr o p
asidik o rta m d a p a r ç a l a n ı r l a r . Bu neden le mide b o şa lım ı n ın g e c ik ti ği s e n d ­
i l a ç l a r ı n e t k i l e ş i m i b i r d i ğ e r s o r u n a l a n ı n ı o l u ş t u r u r . Y a ş l ı h a s t a l a r d a tı b-
r o m l a r d a , i l a c ı n e t k i l i e m i l i m i a z a l ı r . M id e a s i d i n i n a r t t ı ğ ı d u r u m l a r ı n d a
b i - p s i k i y a t r i k d u r u m l a r d a , p s i k o t r o p i ' a ç k u l l a n ı m ı n d a , bu i l a ç l a r ı n m e r k e ­
aynı şekilde etk i etm e si b ekle nir. Ö te ya nd an h ip o a s i d i t e veya
zi y a n e t k i o r t a y a ç ı k a r m a ( d e l i r i u m g i b i ) r i s k i a r t a r .
n id e nin
m o b i l i t e s i n i n a r t m a s ı v e h ı zl ı b o ş a l ı m h a l l e r i n d e , b e k l e n e n d e n d a h a hı zl ı
b ir ş e k i l d e i la ç i n c e b a r s a ğ a a k t a r ı l a c a k ve e m i l e c e k t i r . B a r s a k u e m i l i m i -
Bu a l a n d a ö n c e l i k l e p s i k i y a t r i k s e n d r o m l a r a s e b e p o l m a p o t a n s i ­
nin b o z u l m a s ı d a , p s i k o t r o p i l a c ın e m i l i m i n i b o z a c a k , b i r k ı s m ı e m i l m e d e
ye li y ü k s e k o l a n t ı b b i h a s t a l ı k l a r i le p s i k i y a t r i k k o m p l i k a s y o n l a r ı o l a n i l a ç ­
a t ı l a c a k ve p s i k o t r o p e t k i n l i k a z a l a c a k t ı r . Sı kl ık l a i l a c ı n a k t i f e m i l i m i b o z u ­
lar dikkate alın m alı dır. Nöro lo ji k h a sta lı kla r, e n d o k r in o lo j ik ha sta lı kla r,
lacaktır .
t o k s i k ve m e t a b o l i k b o z u k l u k l a r , h a b i s h a s t a l ı k l a r , m a j o r o r g a n y e t m e z l i ğ i
s e n d r o m l a r ı , a k u t ve k r o n i k e n T e k s i y ö z h a s t a l ı k l a r ve t ı b b i - c e r r a h i y o ğ u n
bakım ü n it e le rin d e k i ha sta la r d a ; fiz yop a to lo jik s ü re ç le rl e il iş kili p s ik iy a t­
İ l t i h a b ı b a r s a k h a s t a l ı k l a r ı n d a ise, b a r s a k d o k u v e m e m b r a n a l r ı -
r i k s e n d r o m l a r m ( o r g a n i k b e y i n s e n d r o m l a r ı , “o r g a n i k " p s i k o z l a r , d e p r e s ­
n ın h a s a r l a n m ı ş o l m a s ı v e y a k a n a k ı m ı n ı n a r t m a s ı b e k l e n e n d e n d a h a f a zl a
yon, "organik" d uyg ulanım, m iz aç kişilik s e n d r o m la r ı ) b ili n m e s i g er e k ir .
i la cı n k a n a k a r ı ş m a s ı n a
O rt a y a çıkan psik iy atrik s e n d ro m u n
büyük or a n d a ( % 90 ) p r o t e i n l e r e bağlanırlar. H i p o a l b u m i n e m i d u r u m la r ın -
varsa.
128
sebep
o l ur . N ö r o l e p t i k l e r v e ( r i s i k l i k l e r
kand a
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
bildirilm işti^
d a k a n d a d o l a ş a n e t k i l i i la ç m i k t a r ı a z a l a c a k t ı r . K a n p H ’ı n d a k i d e ğ i ş i k l i k ­
le r de kuşk u su z ilaçların ba ğla nm a o ra nla rın ı eık ile r.
). T r i s i k l i k a n t i d e p r e s i n l a r v e y a l i t y u m k u ll a nı mı ile ( h a s ­
t a l ı k l ı ) s i n u s s e n d r o m u r i ski a r t a r . S i n u s s e n d r o m u o l a n l a r d a veya i l e t i
R e s p i r a t u a r ve ya
b o z u k l u ğ u o l a n h a s t a l a r d a kli ni k p s i k i y a t r i k d u r u m h ız l ı ve y oğun a n t i d e p -
m e t a b o l i k a s i d o z gi bi , k a n p H ' ı n ı n a s id i k o l d u ğ u d u r u m l a r d a , e t k i l i i la c ın
r e s i f t e d a v i y i g e r e k t i r i y o r s a ( i n t i h a r r i s k i ) E C T a l t e r n a t i f t edavi o l a r a k
b ağ la n m a m ış m ik ta rı a r ta c a k tır . Alk aloz d u r u m la rın d a ise p H al kali k yöne
d ü ş ü n ü l e b i l i r . B ö yl e h a s t a l a r d a , t r i s i k l i k a n t i d e p r e s a n u y g ul a nm as ı ö n c e s i n ­
k ayacak ve te rsi d u r u m orta ya çıkacaktır.
d e p r o f i l a k t i k o l a r a k k a r d i y a k ' p a c e m a k e r * d a d e n e n m i ş t i r . T r i si kl ik a n t i d e p r e s a n l a r ı n , m y o k a r d ü z e r i n e n e g a t i f i n o t r o p i k e t k i l e r o l du ğu ve bu e t k i ­
N'öroleptik ve a nti d e p r e s a n la r ın v üc utt a ki s e y rin de a na yol k a r a ­
c iğ e r d e m e ta b oli z m a
olm alarıdır.
Bu n e d e n l e
bu ila çla rın
n i n k o n j e s t i f k a l p h a s t a l ı ğ ı n ı o l u m s u z y ö n d e e t k i l e y e c e ğ i bi li nme l idi r.
k ull a nım ın da
k a r a c i ğ e r i ş l e v l e r i n i n d i k k a t e a l ı n m a s ı ç ok ö n e m l i d i r . H a n g i ö l ç ü d e k i k a r a ­
T r i s i k l i k a n t i d e p r e s a n l a r ı . M A O I ve a n t i k o l i n e r j i k e tk il e ri y ü k ­
c i ğ e r b o z u k l u ğ u n u n i l a c ı n m e t a b o l i z m a s ı n ı b o z d u ğ u ya d a ç e ş i t l i i l a ç l a r ı n
s e k a n t i p s i k o t i k i l a ç l a r ı n ( f e n o t i a z i n l e r g i b i j o r t o s t a t i k h ip o ta n s i y o n y a p ­
m e ta bo li k et kileşi m leri çok net değildir. N ö r ole ptik le r ve ırisik li kle r m e t a ­
m a l a r ı , t ı b b i h a s t a l a r d a ve öz e ll i kl e k a r d i y a k ya d a s e r e b r a l d ol aş ım b o z u k ­
b o l i z m a s ı n d a k a r a c i ğ e r d e k i s i t o k r o m P- 450 s i s t e m i e s a s r ol o y n a r . A n c a k
lu ğ u o l a n ya d a g e n e l o l a r a k d o l a ş ı m ve o r t o s t a t i k s o r u n l a r ı ol an h a s t a l a r ­
b u s i t o k r o m . k a r a c i ğ e r i n s a ğ l a m d o k u s u n d a o l d u ğ u g ib i b o z u l m u ş d o k u s u n ­
da ö n e m l i b i r y a n e t k i d i r . Böyle d u r u m l a r d a a n t i k o l i n e r j i k ( ya n) e t k i l e r i
d a d a v a r d ı r . Bu n e d e n l e i l e r i k a r a c i ğ e r b o z u k l u k l a r ı n d a a z a l m a k l a b i r l i k t e
d a h a a z o l a n n ö r o l e p t i k l e r t er ci h e d i l m e l i d i r . A n t i d e p r e s i f i laç lar dım, n o n -
i l a c ı n m e t a b o l i z m a s ı v a r d ı r . A n c a k bu d u r u m l a r d a ö z e l l i k l e d o z a y a r ı n d a
’. r i p t i I i n i n o r t o s t a t i k ( y a n ) e tkis i en az o l d u ğ u b e l i r t i l m i ş t i r .
ç ok di k ka tl i ol m ak ge re kir. G en ellik le düşük dozla başl anır , d a h a yavaş
d o z a r t t ı r ı m ı n a g id i l i r . P a r e n t e r a l u y g u l a m a d a ise, g a s t r o e n t e s t i n a l s i s t e m
A k c i ğ e r h a s ı a l ı ğ ı o la n ya da b r o n ş l a r ı n t ı k a l ı o l d uğ u d u r u m l a r d a ,
h a s t a l ı k l a r ı n a i li şk in ( d o z - c e v a p i li ş k i s i a y a r l a m a s ı n d a ) f a k t ö r l e r i d ı ş l a y a ­
n ö r o l e p t i k l e r s o l u n u m m e r k e z i n i d e p r e s e e t t i k l e r i d i k k a t e a lı n ma l ı d ı r . Pul -
rak d o ğ r u d a n ka ra c iğ e r meta boliz m a sı nı düşünm eliy iz. İla cın ka n pl a zm a
m o n e r h a s t a l ı ğ ı o l a n b i r h a s t a d a o r t a y * ç ı k a n a j i t a s y o n d a , h av a y o l u n u n
d ü z e y l e r i d o z a y a r l a n m a s ı n d a y a r d ı m c ı d ı r . A n c a k k a r a c i ğ e r h a s t a l ı ğ ı n a i l iş ­
k in
hipoalbuminemi
ile.
plazmadaki
bağlanm am ın/bağlanm ış
ilaç
a ç ı k o l d u ğ u n d a n e m i n o l m a d a n n ö r o l e p t i k v e r m e m e l i d i r . Bu ç e r ç e v e d e o b e -
oranı
site -hip o va nti la syo n
a r t a r , b ö y l e c e i l a c ın g ö r e c e l i e t k i s i a r t a r . K a n d a k i t o t a l ( b a ğ l a n m ı ş + b a ğ ­
fazla ilacın genel d ola şım a
k a tı lm as ın a
kullanımı
fa tal
sorunlara
d e t i a r t a r . B a z ı h a s t a l a r d a k l o r p r o m a z i n ve M A O I ’l e r i k u l l a n ı m ı n ı n a s t m a -
p o rt a l
t ik a t a ğ ı a l e v l e n d i r e b i l d i ğ i b e l i r t i l m i ş t i r .
h i p e r t a n s i y o n d u r . Bu d u r u m l a , e n t e r i k v e n ö z k a n ı n k a r a c i ğ e r i g e ç i ş i ( b y ­
pa ss ); b e k le n e n d e n da ha
n ö ro le p ti k
o p i u m t ü r e v l e r i i le b i r l i k t e k u l l a n ı m ı n d a ; s o l u n u m d e p r e s y o n u risk ve ş i d ­
l a r ı n d a . i l a c ı n p l a z m a d ü z e y l e r i n i y o r u m l a r k e n bu d u r u m d i k k a t e a l ı n m a l ı .
K a ra c iğ e r ha st alığın da d ik ka te alınma sı g e re ke n bir diğ e r d u r u m
sendromunda
y o l a ç a b i l i r . N ö r o l e p t i k l e r i n t r a n k i l i z a n l a r , b a r b i t ü r a t l a r , h i p n o t i k l e r ve ya
l a n m a m ı ş ) il aç o r a n ı b u d u r u m d a d a h a az g ö z ü k ü r . H i p o a l b u m i n e m i d u r u m ­
neden
N ö r o l e p t i k l e r ve a n t i d e p r e s a n l a r ı n a n t i k o l i n e r j i k e tk il e ri s o n u ­
olur.
cu , d e t r u s o r k a s ı n ı n k o n t r a k s i y o n u n u i n h i b e e t t i ğ i ve ü r i n e r r e t a n s i y o n
ge lişim ini k ola ylaştır dığı bilinmektedir. Pr o sta t h ip e r tr o fis i olan e rk e k le r ­
A tılım or ga nı o la ra k böbre ğin, trisiklik ve n o ro le p ti k m e ta b o liz ­
d e, ü r e t r a l g e ç i ş i n b o z u l d u ğ u h a s t a l a r d a b u ö n e m l i b i r s o r u n y a r a t m a k t a ­
m a s ı n a e t k i s i d a h a a z d ı r . Bu i l a ç l a r b ö b r e k t e n a t ı l m a n o k t a s ı n a g e l m e d e n
dı r . B u r a d a d a n ö r o l e p t i k i l a ç l a r d a n a n t i k o l i n e r j i k e t k i l e r i d a h a az o l a n l a r
ö n c e m e t a b o l i z a s y o n ve e t k i s i z y a n ü r ü n l e r i n e p a r ç a l a n m a c a
ge çmiş
t e r c i h e d i l m e l i d i r . K o l i n e r j i k b ir a j a n o l a n b e t a n e k o l ' u n ü r i n e r r e t a n s i y o n u
o l u r l a r . L i t y u m ise h e m e n h e m e n t a m a m e n b ö b r e k t e n a t ı l ı r . B ö b r e k h a s t a ­
çözebild iği de n ey se l o la ra k gösterilm iştir. A n c a k , ob strüksiyon un olduğu
l ı k l a r ı v e b ö b r e k işlev b o z u k l u k l a r ı n d a l i t y u m k u l l a n ı m ı n d a ç o k d i k k a t l i
olmak
g e rek ir .
Böbrek yetmezliği
serdrom ları
ve y a
s ody um
bir h astada d e t r u s o r kasının kolinerjik uyarılm ası r ü p t ü r e yol aç a bilm ek te ­
alıl ım ın ın
d ir . Bu n e d e n l e , a n t i k o l i n e r j i k , y a n e t ki yi g i d e r m e k i çi n k o l i n e r j i k u ya r ıc ı
bo zu ld uğ u d u r u m la r d a (kronik pyole nefrit, tu b u lu sla r ın bo zuld uğu h a s ta lık ­
i l a ç l a r k u l l a n ı l m a m a l ı d ı r . Böy le ü r o l o j i k s o r u n u o l a n h a s t a d a , m a j o r d e p ­
l a r ) l i t y u m u n a t ı l ı m ı b o z u l u r . B ö yl e d u r u m l a r d a l i t y u m d o z u n u n d ü ş ü k b a ş ­
r e s y o n t e d a v i s i n e d ö n ü k o l a r a k ve ya s ü r d ü r ü m t e d a v i s i n d e t r i s i k l i k a n t i ­
l a y ıp , s ı k k a n l i t y u m dü ve y i ö l ç ü m l e r i y a p ı p , b u d o ğ r u l t u d a d o z a y a r l a n m a ­
d e p r e s a n K u l la n ım ı g e r e k l i ise, p r o s t a t h i p e r t r o f i s i n i n ( c e r r a h i ) t e d a v i s i n e
l ı d ı r . G e n e l l i k l e d a h a d ü ş ü k t e d a v i ve s ü r d ü r ü m d o z l a r ı n a b a ş v u r u l u r . B ö b ­
y ö n e l m e l i d i r . Ç ü n k ü E . C . T . ya d a M A O I l e ri
r e k i ş l e v b o z u k l u ğ u o l a n h a s t a l a r d a l i t y u m k u l l a n ı m ı i le k r o n i k b ö b r e k y e t ­
n ü k s l e r i ö n l e m e d e e tki li
olm a m a k ta d ır .
me zliği ge lişim riski (i nte rstisyal nefrit) y ö n ü n d e n yak ın da n iz le nm eli dir .
T o t a l k a n m i k t a r ı n ı n d e ği ş t i ğ i c e r r a h i . ‘t ı b b i h a s t a l ı k v e m ü d a h a l e l e r ile
P s i k o t r o p i l a ç l a r ı n b i l i n e n g a s t r o e n t e s t i n a l y a n e t k i l e r i a ğız k u r u ­
g e n e l o l a r a k d e h i d r a t a s y o n u n g e li ş t i ğ i d u r u m l a r d a l i t y u m t e d a v i s i n e a r a
lu ğ u. b u l a n t ı , k a b ı z l ı k . b i r ç o k g a s t r o e n t e s t i n a l s i s t e m h a s t a l ı k l a r ı n d a bu i l aç ­
v e r m e k ve ya y a k ı n k li n i k ve l a b o r a t u v a r g ö z l e m a l t ı n d a y a p ı l m a l ı d ı r . K u s ­
l a r ı n k u l l a n ı m ı n ı s ı n ı r l a n d ı r m a k t a d ı r . K s e r o s t o m i a ' v e y a a ğ ı z k u r u m a s ı diş
m a ve i s h a l d u r u m l a r ı n d a d e h i d r a t a s y o n g e l i ş e c e ğ i ve bu d u r u m d a l i t y u m
z e h ir le n m e r iskinin artacağı dik ka te
alı nm alıd ır .
ç ü r ü k l e r i n i n g e l i ş i m i n i k o l a y l a ş t ı r ı r . Bazı d u r u m l a r d a b u n u n e n g e l l e n m e s i
Benze r so ru n l a r ate şli
iç in k o l i n e r j i k s t i m ü l a n i l a ç l a r ( b e t â n e k o l , f i s o s t i g m i n ) g e ç i c i o l a r a k k u l l a ­
h a s t a l ı k l a r d a y a d a s ıc a k o r t a m l a r d a da s ö z k o n u s u d u r . L i t y u m z e h i r l e n m e ­
nılabilir.
sinin ön cü belirti le rin in ga sto re nte stin al si st e m bozukluk la rı, çeşitli sinir
s i s t e m i b u l g u l a r ı f i zi ks el h a s t a l ı ğ ı n k e n d i b e l i r t i ve b u l g u l a r ı n a b e n z e y e b i l ­
G e r i a t r i k h a s t a l a r d a p s i k o t r o p i l aç l ar ı k u l l a n ı r k e n y u k a r d a k i yan
d i ği b i l i n m e l i d i r . A k u t aci l t ı b bi d u r u m l a r d a l i t y u m p r o f i l a k s i s i n e a r a v e r i l ­
e t k i l e r ç o k d a h a d i k k a t l e i z l e n m e l i ve bu h a s t a l a r d a m e r k e z i a n t i k o l i n e r j i k
m e l i . e ğ e r s ü r d ü r m e k z o r u n l u l u ğ u v a r s a , a z a l t ı l m ı ş d o z d a ve s ı k k a n d ü z e y i
s e n d r o m g e l i ş m e r i s k i n i n f az l a o l d u ğ u d i k k a t e a l ı n m a l ı d ı r . G e n e l b i r k u ra l
ölç üm le ri y a p ıl a r a k devam etm elid ir.
ola rak g e r ia tr ik h a s ta la rd a d ah a düşük dozlar k u lla nıl m a lı ve doz a rıtırım ı
da ha yavaş ya pılm alı. D e li r iu m gelişimini k o la y la ştır a b ile c e k psik otro plar
H a c l a r ı n . B oz u k O r g a n a E t k i s i
( b a r b i t ü r a t l a r ) ç o k d i k k a t l e k u l l a n ı l m a l ı d ı r . Y a ş l ı h a s t a l a r d a o r g a n i k beyin
s e n d r o m u i n s i d a n s ı n ı n y ü k s e k o l d u ğ u b i l i n m e k t e d i r . Bu h a s t a l a r d a d e p r e s ­
N ö r o le p t ik ve a n ti d e p r e s a n ilaçların m a jo r yan et kil eri , esas o l a ­
y o n u n k l a s i k g ö r ü n ü m ü i l e d e ğ i l, a ğr ı ve d e ğ i ş i k ç o ğ u l s o m a t i k y a k ı n m a l a r
r ak o to n o m ik e tk il e rin e bağlıdır. Psiko trop il açl arın tıbbi ha st a lık la rd a k u l­
ya d a p s ö d o d e m a n s ş e k l i n d e k e n d i n i g ö s t e r e b i l e c e ğ i d i k k a t e a l ı n m a l ı d ı r .
l a n ı m ı n d a . a c i l a n i ve f a t al o l a b i l m e s i a ç ı s ı n d a n ö z e l l i k l e r e k a l p ü z e r i n e
Y a ş l ı h a s t a l a r d a , i l a ç l a r ı n k li n i k e t k i p o t a n s i y e l i n a z a l a b i l e c e ğ i , t o k s i k yan
e t k i s i d i k k a t e a l ı n m a l ı d ı r . Bu e t k i l e r ilgili i l a ç l a r a n l a t ı l ı r k e n d a h a a y r ı n t ı ­
e t k i r i s k i n i n i s e a r t t ı ğ ı b i l i n m e l i d i r . G a s t r o e n t e s t i n a l m o b i l i t e a z al d ı ğı
lı a n l a t ı l a c a k t ı r . N ö r o l e p t i k l e r i n k a r d i y a k y a n e t k i l e r i a ç ı s ı n d a n e n f a z l a
iç in , i l a ç l a r ı n e m i l i m h ı z ı a z a l ı r . V ü c u t y aş o r a n ı n ı n a r t ı ş ı n a p a r a l e l o l a r a k
t i o r i d a z i n ü z e r i n d e d u r u l m u ş t u r . Bu i l a c ın v e n t r i k ü l e r r e p o l a r i z a s y o n y a p ı ­
sı
etkisi,
ka lp
h a sta la rı n da
kulla nım ın d a
dikkate
alın m alıd ır .
i l a c ı n d a ğ ı l ı m o r a n ı d e ğ i ş i r . L i t y u m d ı ş ı n d a k i t ü m p s i k o t r o p i l a ç l a r ya ğda
Y üksek
ç ö z ü l ü r l e r ve b u o r a n d a d a ğ ı l ı r l a r . Ay r ı c a y aş ile p l a z m a a l b u m i n a z a l ı r ve
a n ti- p s ik o ti k pota nsi ye li olup, düş ü k a n ti k o lin e r jik yan e tk il e ri ola n n ö r o ­
bu na p a ra le l o la r a k lityum dışın da ki bütün p s ik o tr o p ila ç la rın prote in b ağ­
l e p t i k l e r , k l a s i k k u l l a n ı m d o z l a r ı n d a k a lp ü z e r i n d e a n i ve f a t a l y a n e t k i l e r
l a m a k i n e t i ğ i a z a l ı r k i b u d a t o k s i k y an e t k i r i s k i n i a r t t ı r ı r .
y ap m a z la r . T ris ik li k a nti d e p re s a n la r ın k u ll an ım ın d a , kalp il e ti m in in a z a l a ­
b ile ceği ve y a tk ın ha st ala rda kalp bloğu nun geli şe bil eceğ i d ik k a t ed ilm es i
Y aşlılarda b e n z o d ia ze p in le r in kle ra ns a z a lm a s ı ile bağlantılı ola ­
g e re k e n en ö n e m li hususdur. Tr is ik li kl erin b a z ıla r ın d a (i m ip r a m in ) , Stan­
r a k . y a r ı y a ş a m » ü r e l e r i a r t m a k t a d ı r . Bu n e d e n l e i d a m e d o z u d ü ş ü k t u t u l ­
d a rd d o z la rd a da k in idin-be nz eri a n ti a r itm ik e tk ile r in o rt a y a ç ıkabildiği
129
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
ma l ı ve a k t i f m e t a b o l i t i o l m a y a n i la ç la r t e r c i h e d i l m e l i d i r . G e n e l o l a r a k
lik ( y a n ) ü r ü n l e r i n b ö b r e k t e n s ü z ü l ü m ü ö n e m l i s o r u n y a r a t m a z . A n c a k l i t ­
be nz odiazep in le rin
y u m d a e s a s a t ı l ı m b ö b r e k yo luyl a o l d u ğ u n d a n ,
yaşlılarda
beyin
fonksiyonlar ını
az altıcı
yönd e
etki
b ö b r e k i ş le v in in d i k k a t e
a l ı n m a s ı y a ş a m s a l önerçı t aş ır . T i a z i d g r u b u d i ü r e t i k l e r , s o d y u m u n p r o ks i -
e tt ik le ri dikka te alınmalıdır.
m a l t u b u l u s l a r d a n y e n i d e n e m i l i m i n i a r t t ı r d ı k l a r ı i çin, l i t yu m ü z e r i n e de
Ya şlı h a s t a l a r d a k r o n i k n ö r o l e p t i k k u l l a n ı m ı o s t e o p o r o z u a r t t ı ­
■'yrı ş e k i l d e e t k i e d e r l e r , b ö y l ec e l i t y u m u n b ö b r e k d e n a t ı l ı m ı n ı a z a l t ı r l a r .
r ı r . Y a ş l ı h a s t a l a r d a d e l i r i u m t e d a v i s i n d e a n t i k o l i n e r j i k y a n e t k i l e r i az ve
Bu d a l i t y u m z e h i r l e n m e s i r i s k in i a r t t ı r ı r . Bu n e d e n l e , t i a z i d t e d a v i s i n i n
p e r i f e r i k a l f a - a d r e n e r j i k b l oka j e t k i l e r i az o l a n n ö r o l e p t i k l e r ( H a l o p e r i -
başlan gıc ın da, lityum tedavisine ara verm elidir. T ia z id tedavisi de n g e le n in ­
d o l ) t e r c i h e d i l m e l i d i r . B öyl e h a s t a l a r d a » j it a s y o n v e k o n f ü z y o n ş i d d e t i n e
ce, l i t y u m y e n i d e n b a ş l a n a b i l i r , a n c a k bu d u r u m d a k a n d ü z e y i s ü r e k l i k o n ­
c o r e d ü ş ü k d oz ile ( 1- 2 mg ) b a ş l a n ı r ve c o z y ava ş a r t t ı r ı l ı r . İ d a m e dozu
t r o l e d i l m e l i d i r . B u r a d a ge n el k ur a l t i a z i d a l ı n ı m ı a l t ı n d a , t i a z id alınr.' .adıgı d ö n e m e k ı y a s l a , l it yum d o z u n u n o r t a l a m a y a r ı s ı n a a z a l t ı l m a s ı ile a ynı
daha düşük tutulur.
k a n d ü z e y i n e u l a ş ı l d ı ğ ı i lke si di r.
Hac E t k i l e ş i m l e r i
Ç o ğ u l p s i k o t r o p ilaç k ul l a n ı m ı ile o r t a y a ç ı k a n e n ya ygın m e r k e z i
tl aç e t k i l e ş i m l e r i e sa s o l a r a k iki ş ek i l d e o l u r : f )
Fa rmakokine -
f a r m a k o d i n a m i k e t k i l e ş i m a şı rı s e d a s y o n ve m e r k e z i s i n i r s i s t e m i d e p r e s y o ­
tik e t k i l e ş i m . Bir il ac ın, b ir d i ğ e r i la cın e m i l i m , d a ğ ı l ı m , m e t a b o l i z m a veya
n u d u r . M e r k e z i a n t i k o l i n e r j i k s e n d r o m p s i k o t r o p i l a ç e t k i l e ş i m i n e i li şkin
a t ı l ı m ı n ı e t k i l e m e s i . 2 ) . F a r m a k o d i n a m i k e t k i l e ş i m . B i r i la c ın f a r m a k o l o j i k
b ir d i ğ e r y a n e t k i d i r .
ö z e l l i k l e r i n i n d i ğ e r ( b i r i n c i l ) i l a c ın f a r m a k o l o j i k e t k i s i n i a r t t ı r m a s ı veya
P S İ K O T R O P İ L A Ç L A D I N V AN Z T K İ L E R İ
a z a l m a s ı a n l a ş ıl ır . Bu e t k i ve e y l e m i la cın t e r a p ö t i k e t k i s i d o ğ r u l t u s u n d a
o l a b i l e c e ğ i gibi, y a n e t k i l e r i n e b a ğ l ı da o la b i l i r .
P s i k o t r o p i l a ç la r c i d di tı bbi y an e t k i l e r i v a r d ı r . Bu ( y a n ) e t k i l e r
Bazı
ilaçlar
psiko trop
i la ç l a r ı n
et k i s i ni ,
em ilim
başlamazdan
s a ğ l ık lı y e t i ş k i n i n s a n l a r d a sık lı kl a t o l e r e e d i l e b i l i r l e r . A n c a k tı bb i h a s t a l ı ­
ö n c e d o ğ r u d a n g a s t r o e n t e s t i n a l s i s t e m i n ilk a ş a m a s ı n d a b o z a r l a r , b u nu n
ğı o l a n k i ş i l e r d e r i sk l i s o n u ç l a r d o ğ u r a b i l i r l e r . T ı b b ı h a s t a l a r d a p s i k o t r o p
k la s i k ö r n e ğ i a l u m i n y u m h i d r o k s i l j el i gibi k o ll o i d k l a n t a s i d l e r i n k l o r p r o -
ilaç k u l l a n ı m ı il e ( g e n e l p s ik i y a t r i h a s t a l a r a k ı y a s l a ) d a h a fa zl a l et a l s o n u ç ­
m a z i n i t u t m a s ı , a d s o r b e e t m e s i ve bö yl e ce e m i t e b i l m e s i n i e n g e l l e m e s i h a l i ­
la r b i l d i r i l m i ş t i r . T ı b b i h as t a l ı ğ a g ö r e bu y a n e t k i l e r i ve t ı b b i - p s i k i y a t r i k
d ir . Bu t ü r a d s o r p s i y o n k o l e s t i r a m i n ve k a o l i n i ç e r e n m a d d e l e r l e de o lur
e t k i l e ş i m l e r i b i l m e k , d o ğ r u ilaç s eç i mi ve d o z a y a r l a n m a s ı n d a ço k ö n e m l i
Bu o r t a m l a r f e n o t ia z ni l. er in ve t r i s i k l i k a n t i d e p r e s a n l a r ı n e m i l i m i n i boz ar .
di r.
A n t i k o l i n e r j i k ve b e n z e r ö z e l l i k l e r i n e d e n i y l e m i d e n i n b o ş a l ı m ı n ı g e c i k t i ­
r e n i l a ç l a r , n ö r o l e p t i k l e r i n veya t r i s i k l i k t i k a n t i d e p r e s a n l a r ı n m i d e d e (asi-
K ö k n e l , P s i k o t r o p i la ç l a r ı n y an e t k i l e r i n i 15. g r u b d a s i s t e m l i bir
d i k ) p a r ç a l a m a s ı n ı a r t t ı r ı r . A n t i p a r k i n s o n i la ç l a r bu g r u b a ö r n e k d i r . A nt is -
şekilde ta n ı m la m a k ta d ır
p a z m o t i k l e r . g e n e l o l a r a k s e m p a t o m i m e t i k a j a n l a r b u g r u p i l a ç l a r d ı r . Tr i-
l er , iç s a l g ı b e z l e r i , k a l p - d a m a r s i s t e m i , s o l u n u m s i s t e m i , goz b e l i r t i l e r i ,
: N örovejetatif, s. sist e m in e etki, ruhsal b elirti ­
s i k l i k l e r ile n ö r o l e p t i k l e r i n b i r l i k t e k u l l a n ı m ı da d a h a a z o r a n d a o l ma k l a
i d r a r y o l l a r ı , k a r a c i ğ e r ve s a f ra y o ll a rı , k an, a l l e r j i k b e l i r t i l e r , k a r ı ş ı k , i n t i ­
bir li kte benzer yönde etkile şim de bu lunu rlar. Be nzer şe kilde, a n ti k o li n er ­
h a r , a n i ö l ü m , b a ğ ı m l ı l ı k . Bu y an e t k i l e r i t ı b b i h a s t a l a r d a o r g a n l a r a g or e
j i k e t k i l i p s i k o t r o p ilaç k u l l a n ı m ı , s u l f a n a m i t veya f e n i l b u t a z o n g ib i n on -p -
inceleyelim.
s i k i y a t r i k i l aç la r ın m i d e d e p a r ç a l a n m a s ı n ı h ı z l a n d ı r ı r .
P s i k o t r o p i l a ç l a r ı n b i li ne n g e n e l ya n e t k i l e r i ş e m a d a o z e t ' e n m i ş -
Böyle d u r u m l a r d a t r is i k l i k a n t i d e p r e s a n l a r ı k u l l a n m a k g e r e k t i ğ i n ­
ti r:
d e, d a h a d ü ş ük d o z l a r d a k u l l a n ı l m a l ı ve d o z a y a rı p r o t r o m b i n z a m a n ı k o n ­
t r o l ü n e g ö r e y a p ı l m a l ı d ı r . N ö r o l e p t i k l e r ve t ri s i k l i k a n t i d e p r e s a n l a r aynı
h e p a t i k s i t o k r o m P- 45 8 s i s t e m i t a r a f ı n d a n m e t a b o l i z e e d i l i r l e r . B ö y l e c e ,
birbi rlerin in metabolizmasını engelleyerek,
b e kle ne nd en
daha
fazla
Orean sistemi
Gastroentestinal
ilaç
b i r i k i m i n e yol a ç a r l a r .
Etkiler
Bulantı ve kusma
Kabızlık
Paralitik ileus
Bir d i ğ e r f a r m a k o k i n e t i k e t k i l e ş i m ş e k l i n d e ise , b i r i l a cı n, bir
Kilo artımı
d i ğ e r il ac ın e t ki ve e y le m o d a ğ ı n a g eçi şi ni e n g e l l e m e s i v e y a g e c i k t i r m e s i ­
d ir . Ö r n e ğ i n , k l o r p r o m a z i n ve t r i si k li k a n t i d e p r e s a n l a r . b a z ı a n t i h i p e r t a n -
Kardiyovaskuler
Hipotansiyon
sif i l a ç l a r ı n ( g u a n e t i d i n ) a d r e n e r j i k , p r e s i n a p t i k u ç l a r d a t u t u l u m u n u b l o ke
Hipertansiyon
e d e r l e r . Böy le ce a n t i h i p e r ı a n s i f p o t a n s i y e l a z a l ı r ve h a t t a t e r s i n e d ö n e r .
K l o r i d i n , m e t i l d o p a , b e t a n i d i n d e a ynı ş e k i l d e e t k i l e n e b i l i r .
Otonomik
Me tabolizm a düz eyinde etkileşim açısından, b a r b itü r a tla r . mepr o b a m a t a lko l ve k ı s m e n d e n i k o t i n ' i n k a r a c i ğ e r e n z i m l e r i n e e t k i s i b i l i n ­
m e k t e d i r . Si ga r a iç e n h a s t a l a r d a , a m a ç l a n a n e t ki yi s a ğ l a m a k i ç in d a h a y ü k ­
se k d o z d a p s i k o t r o p g e r e k l i o l m a k t a d ı r . D i ğ e r t a r a f t a n
Antikolinerjik ağız
kuruluğu, üriner retansiyon
göz akomodasyon azalması
Aşırı perspirasyon
b a z ı i l a ç l a r ise
m e t a b o l i z m a d a r o l ü o l a n e n z i m l e r i i n h ib e e d e r l e r ( m e t i f e n i d a t ' ı n h i d r o k s i Hepatik
lat e n z i m l e r i n i i n h i b e e t r g e si ). Bu d u r u m d a t r i s i k l i k l e r i n k u l l a n ı m ı v e b u n ­
la r ı n a k t i f m e t a b o l i t l e r i ç ok y ü k s e k d ü z e y l e r d e b i r i k i r l e r . M e t i l f e n i d a t b e n ­
z e r i b u e t k i b a r b i : ü r a t l a r , d i f e n i l h i d a n t o i n , p r i m i d o n ve o r a l a n t i k o a g ü l a n larda da sö zko nusud ur. Trisiklik antid ep re sa nla rı da b e n z e r şe kil de antik oagula nla rın meta bo liz masını inhibe ederle r.
Or ea n Sistemi
Dermatolojik
N o n - h e p a t i k m e t a b o l i z m a , ö z e l l i k l e M A O I ’l e r i n i n k u l l a n ı m ı n d a
le n t e h l i k e l i p r e s s ö r y a n ı t l a r ı , e p i n e f r i n . a m f e t a m i n , m e t a r a m i n o l v e f eni -
Fenotiazinler,
trisiklikler.
MA O inhibitörleri
MA O inhibitörleri + ad re ne r­
jik uyarıcılar (tiramin, amf eta­
min, epinefrin. norepinefrin.
L-dopa)
Antipsikotikler, trisiklikler
Fenotiazinler, trisiklikler. benz odiazepinler
Barbitüratlar. haloperidol(?)
Metabolik enzimlerin
indüksiyonu
Toksik etkiler
Kolestatiz
Hepatoksisite
Fenotiazinler(özellikle
klorpramazi n), trisiklikler
MAO inhibitörleri
Etkiler
Deride dökIşığa hassaslık
t la da r
T ü m psikotroplar
Fenotiazinler(özellikJe
klorpromazi n)
Pigmentasyon
önem li d ir . MAO in hibitö rleri uygulanınca, tiramin içe ren y iy e c ek le re v e ri­
tl ad ar
Antipsikotikler
Fenotiazinler ve trisiklikler
Fenotiazinler + ırisikJikler +
ant iparkinson ilaçlar
Antipsikotikler, trisiklikler
Nörolojik
Ekstrapiramidal reaksiyonlar Antipsikotikler
Parkinson sendromu
Akut distoni
Akatizi
Tardiv diskinezi
Oftalmolojik
Lens pigmentasyonu
l e f r i n ile d e o r t a y a ç ı k a r . F e n i l e f r i n i ç e r e n n a z a l d e k o n j e s t a n i l a ç l a r ı k u l l a ­
nırke n bu duru m uyarılmalıdır. MAOI, m o n o a m in oks id e z e n z im in in s e n t e ­
z i n i i n h i b e e d e r l e r v e bu f a r m a k o l o j i k e t k i l e ş i m , M A O I ’n i n b ı r a k ı l m a s ı n ­
dan so n ra k i 2 ha fta boyunca devam eder.
Bi r ço k p s i k o t r o p i laç k a r a c i ğ e r d e m e t a b o l i z e o l d u ğ u n d a , m e t a b o -
130
f en ot ia zi nl er (özellikle klor­
promazin ve tioridazin)
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
A ntip sikotikle r:
Retinopait(pigmenter)
Tiorıdazın
Endokrinolojik
Amenore
Galaktore ve jinekomasti
AnıipsikotikJer
Hematolojik
Lökopeni .e agranulositoz
Lökosiıoz
AnıipsikotikJer
Lityum
-
Haloperidol
Flufenazin
Tri flu operazin
Pro klos pera zin
Loksapin
M eso sid azine
K lorpromazine
T io ridazin
M o n o a n ı i n o ks i d a z
Bi r ço k p s i k o t r o p i la cın y a n e tk i l e r i e s a s o l a r a k k im ya s a l i letici
-
0 . 00 4 2
0. 053
0. 15
0. 18
0. 22
1.4
1.4
-
5. 6
-
in hibitö rle rin de
( M A O I ) ise p r a t i k
olarak
a n t i k o l i n e r j i k e t k i l e r i y o k tu r.
r e s e p t ö r b l o k a j ı ile i lg ilidi r. Bu b l o k a j m u s k a r i n i k , h i s t a m i n - 1 . al fa-1 a d r e n e r j i k ve a lf a -2 a d r e n e r j i k r e s e p t ö r l e r d e o r t a y a ç ı ka r . B u n a il işkin k linik
M e r k e ; i S i ni r S j s t e m j P e p r e s y p n u
y a n e t k i l e r ş öyle s ı n ı f l a n d ı r ı l a b i l i r :
Psik otrop
Klinik etkileri
• ağız kuruluğu
- sinuzal taşikardi
• kabızlık
- üriner retansiyon
- beUek bozukluğu
- görmede bulanıldık
H( reseptörlerinin blokajı
/î, reseptörlerin blokajı
a 2-adrenerjik reseptörlerin blokajı
b i r i si d e
me rk ez i
i la ç la r ın m e r k e z i y a n e t k i l e r i n i n en ö n e m l i l e r i n d e n
sir.tr s i s t e m i d e p r e s y o n u d u r .
A l kol ve b e n z e r i
diğer
M. S. S. d e p r e s i f i l a ç l a r l a b i r l i k t e a l ı n ı r c a b u y a n e t k i si ne rj is t y ö n d e d a h a
da a r t a r . S e d a t i f ( y a n ) e t k i n i n i s te n i l e n e t k i mi y o k s a i st e n m e y e n bir k o m p ­
l i k a s y o n mu o l d u ğ u kl inik d u r u m a g ö r e d e ği ş i r .
O rto sta ti k hipotansiyon
- merkezi depresif etkinin artması
- sedasyon, baş dönmesi
- iştah artması.
- kilo artımı
- hipotansiyon
P s i k o t r o p il aç k u l l a n ı m ı n d a o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n ö n e m l i b ir
ya n e t k i d i r . T ı bb i h a s t a l ı k l a r d a bu d a h a d a c i d d i s o n u ç l a r a y o l a ç a b i l i r . İ l e ­
ri y aş ve k a r d i y o v a s k ü l e r h a s t a l ı k d u r u m u n d a ya d a t e da vi ö n c es i o r t o s t a ­
t ik h i p o t a n s i y o n t a n ı m l a y a n l a r d a bu a ç ı d a n d i k k a t l i o l u nma l ı. T e d a v i ö n c e ­
portüral hipotansiyon
- reficks taşikardi
- prazosin (miripres) in adrenerjik antihipertansif etkisinin artması
si o r t o s t a t i k ka n b a s ı n c ı f ar kı 15 m m H g v e y a d a h a y u k ar ı s ı ol an h a s t a l a r d a
c i d d i t ı b b i s o r u n l a r o r t a y a ç ık ar .
- KJonidinin ve a meıildopantn antihipertansif etkilerinin engellenmesi
T r i s i k l i k a n t i d e p r e s i f ilaç k u l l a n a n h a s t a l a r ı n % 5 - 2 0 ' s i n d e o r t o s ­
t a t i k h i p o t a n s i y o n o r t a y a ç ı k ar , t m i p r a m i n ’in bu a ç ı d a n eüçlü o r t o s t a t i k
h i p o t a n s i y o n o r t a y a ç ı k a r d ı ğ ı b e l i r t i l m i ş t i r , n o r t r i p t i l i n ve b u s p i r o n e d a bu
y a n e t k i r i s ki az o l d u ğ u b i l d i r i l m i ş t i r . K l o r p r o m a z i n b e n z e r i y a t ı ş t ı r ı c ı e t k i ­
Antik olin eriik
si g ü çl ü i l a ç l a r d a o r t o s t a z i s o r t a y a ç ı k m a r i sk i f a z l a d ı r . Y üks ek p o t e n t
n ö r o l e p t i k l e r d e h i p o t a n s i y o n ç o k s e y r e k t i r . M A O I l e r i h af i f - o r t a d ü z e y d e
P s i k o t r o p i l a ç la r ın ö n e m l i y a n e t k i l e r i n i n b a ş ı n d a a n t i k o l i n e r j i k
o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n a s e b e p o l u r l a r . Bu i l a ç l a r l a c i d d i h i p o t a n s i y o n d e
e t k i l e r g e l i r . Bu y a n e t k i l e r m u s k a r i n i k r e s e p t ö r l e r i b l o k e e d e n i l a ç l a r d a
b i l d i r i l m i ş t i r ( i l aç e t k i l e ş i m l e r i ) .
b e l i r g i n d i r . M u s k a r i n i k r e s e p t ö r l e r i şu ya da b u ö l ç üd e b l o k e e d e n bu i l a ç ­
l a r b i r l i k t e k u l l a n ı l ı n c a ’ a n t i k o l i n e r j i k ya n e t k i l e r d a h a d a a r t a r ( s i n e r j i s t
e t k i ) . Ö r n e ğ i n p s i k o t ı k d e p r e s y o n l u b i r h as t .ı da a n t i d e p r e s a n + a n ı i p s i k o t ik ♦ a n t i k o l i n e r j i k ilaç k u l l an ım ı, a n t i k o l i n e r j i k ya n e t k i l e r i ileri ö l ç ü d e
A. i le ti b o z u k l u k l a r ı
a r t t ı r ı r v e m e r k e z i a n t i k o l i n e r j i k s e n d r o m r i sk i a r t a r . Bu n e d e n l e r l e ö r n e ­
ği n b i r p s i k o t i k t a b l o n u n t e d a v i s i n d e ç o ğu l n ö r o l e p t i k k u l l a n m a n ı n k l in i k
i l e t i b o z u k l u k l a r ı ö z el l i k l e a n t i d e p r e s i f i l a ç l a r d a ö ne ml i bir y an
o l a r a k e n d i k e o l m a m a s ı n ı n y a n ı n d a p o t a n s i y e l ri ski a r t a r .
e t k i d i r . H ız lı d oz a r ı t ı r ı m ı ve y ü k s e k t r i s i k l i k a n t i d e p r e s i f d oz la r bu ri sk i
a r t t ı r ı r . î n t r a v e n t r i k ü l e r k a r d i y a k ileti b o z u k l u ğ u ( i k i n c i ve üçüncü d e r e c e
M u s k a r i n i k a s et i l k o l i n r e s e p t ö r l e r i n i b l ok e e d e r e k a n t i k o l i n e r j i k
A - V b lo k , y a n d a l b l o k u ) o la n h a s t a l a r d a bu r i sk a r t a r ve c iddi s o r u n l a r
y a n e t k i o r t a y a ç ı k a r m a p o t n a s i y e l i ç eş i t l i p s i k o t r o p i l a ç l a r a g ö r e bi r e k s e n
o r t a y a ç ı ka b i l i r . G e n e l o l a r a k d o x e p i n d a h i l t ü m t ri s i kl i k a n t i d e p r e s a n l a
ü z e r i n d e d ü ş ü n ü l e b i l i r . A t r o p i n d e b u e tk iyi 48 o l a r a k d ü ş ü n ü r s e k d i ğ e r
kardiyak
i l a ç l a r d a b u a n t i k o l i n e r j i k ( y a n) e t k i l e r i şu ş e k i l d e s ı n ıfl a n d ı r a b i 1i r i z :
ilet iyi
geciktirirler.
T r i s ik li k a n t i d e p r e s i f ilaç al an h a s t a l a r ı n
E K G ’s i n d e P R. Q R S ve Q T c a r a l a r ı n d a u z a m a ve T d a l g a l a r ı n d a d ü z l e ş m e
b i l d i r i l m i ş t i r . K a r d i y a k h a s t a l a r d a n ö r o l e p t i k ve t r i s i k l i k a n t i d e p r e s a n k u l ­
A n ti d ep re sa n la r :
Trazodon
M aprof ilin
D e sip r a m in
N ortrip ti li n
Do xepin
T rim ip r a m in
K lo m ip ra m in
Pro tr ip tilin
A mitr ip tilin
l a n ı m ı ile ilgili, i le ti u z a m a s ı n a bağl ı ö l ü m o l g u l a r ı b il di r i l m i ş t i r . B u r a d a
0. 00 0 3
0.2
0.5
0 .7
1.3
1.7
2.7
4. 0
5. 5
k a r d i y a k i l e ti s i s t e m i n i n H - V k ıs m ı n ı o l u ş t u r a n , H i s b u n d l e ' ı n d a n P u r k i n j e
n
s i s t e m i n e g e çi ş i l e t i s i n d e g e c i k m e o l m a k t a d ı r .
i
T r i s i k l i k a n t i d e p r e s a n l a r , k i n i d i n . p r o c a n a m i d , d i s o p i r a m i d , li do-
■b
.=
o
k a i n gi bi t ip 1 a n t i a r i t m i k d i r l e r . A s l ı n d a t r i s i k l i k l e r i n a r i t m o j e n i k e t k i s i
bu i l a ç l a r d a n d a h a f az l a d e ğ i l d i r . T r i i i k l i k l e r t e d a v i e d i c i d o z l a r d a k i n i d i n
gi bi v e n t r i k ü l e r e k t o p i y i a z a l t ı c ı y ö n d e e t k i e d e r l e r . E ğ e r tri si kl i t a n t i d e p -
c
<
r e s a n l a r ı u y g u l a n a c a k s a , d i j e r t i p 1 a n t i a r i t m i k l e r i n d o z u a za l t ı l ma l ı d ı r .
K l in ik
uy gulamada
konsültasyon-liy azon
psikiyatrisi
50
ya ş ın
ü s t ü n d e o l a n ve k a l p h a s t a l ı ğ ı t a n ı m l a y a n h e r h a s t a d a , a n t i d e p r e s i f ilaç
t e d a v i s i n e g e ç m e z d e n ö n c e E K G k o n t r o l ü y a p t ı r m a l ı . E ğ e r E KG d e i n t r a v e n t r i k ü l e r i l e ti b o z u k l u ğ u s a p t a n ı r s a , t r i s i k l i k u y g u l a n ı m ı ka lp m o n i t ö r ü
a l t ı n d ı y a p ı l m a l ı ve g e n e l o l a r a k d ü ş ü k d o z d a b a ş l a n ı p d oz a r ı t ı r ı m ı y av aş
y a p ı l m a l ı . Bu y a n e t k i l e r i n c i d di o l a b i l e c e ğ i d ü ş ü n ü l ü r s e , k a r d i yo l og k o n ­
t r o l ü a l t ı n d a a l t e r n a t i f s e ç e n e k o l a r a k E C T u y g u l a n a b i l i r veya h e t e r o s i k l i k
131
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
a n t i d e p r e s a n l a r k u l l a n ı l ı r . M A O I ve l it yu m i le d e a z d a o l s a i l e t i b o z u k l u k ­
la rı bildirilm iştir. Lityum atrial iletiyi et kil er ve lityum kulla n.m ın da o r t a ­
• •- e pi ne f ri n
hipotansiyon
- levodopa
etkiyi azaltma
- trisiklik antidepresanlar
trisiklik plazma düzeyinde artma
*Fenotiazinler( + ) (klorpropıazin, tioridazin. mezosidazin)
y a ç ı k a n a r i t m i l e r , a t r i a l d i r . L i t y u m a y r ı c a E K G d e n o n s p e s i f i k T d al ga
d e ğ i ş i k l i k l e r i n e y o l a ç aU il ir .
İlaç g-Killim i
B. N e g a t i f i n o t r o p i k e t k i l e r
A n t i d e p r e s i f ve ya a n t i p s i k o t i k i l a ç l a r l a k a y d a d e ğ e r n e g a t i f inotr o p i k e t k i l e r g ö r ü l m e z , i m i p r a m i n ve y a d o x e p i n t e d a v i s i ile k a l p ka sı f o n k ­
s i y o n u n d a b o z u l m a b i l d i r i l m e m i ş t i r . H a t t a k a l p p o m p a l a m a i ş l e m i y e te r s i z
h a s t a l a r d a bi le t r i s i k l i k k u l l a n ı m ı ile c i dd i y a n e t k i b i l d i r i l m e m i ş t i r .
M A O i n h i b i t ö r l e r i ve di ve t
Lity u m l i ü
- asetatolamid
- antipsikotikler
- bela-blokerler
- indometnzin
- metildop.ı
- potasyum iodur
- prostaglandin inhibitörleri
(indometazin, fenilbutazon.
piroksikan)
- tetrasiklin
- tiazit diüretikleri
Etki
Lityum düzeyinde azalma
nörotoksisitede artma
t re mo rd a azalma
lityum düzeyinde artma
ityum zehirlenmesi
hipotiroid etkide artma
lityum duzeyined artma
ı düzeyinde ı
ı düzeyinde ı
T ı r a m i n , M A O I l e r i ile e t k i l e ş i m e g e ç i n c e f a t a l o l a b i l e c e k h ip e r P s i k o t r o p i l aç la rı k u l l a n ı r k e n , b u i l a ç l a r ı n e tki m e k a n i z m a s ı , h a n ­
t a n s i f k r i z e yo l a ç a r . M A O i n h i b i t ö r l e r i , m i t o k o n d r i a l m o n o a m i n l e r i g er id ö n ü ş ü m s ü z ş e k i l d e i n h i b e e d e r l e r . M A O i n h i b i t ö r l e r i a l a n b i r h a s t a , t ir am i n i ç e r e n y i y e c e k l e r y e r s e , k a t e k o l a m i n d e ş a r j ı c i d d i h i p e r t a n s i f kr iz e
gi p s i k i y a t r i k s e n d r o m l a r d a k u l l a n ı l d ı k l a r ı ,
u y g un t ed av i d o z u ve y ay gı n
yan e tk ile ri bilinmelidir.
n e d e n o l u r . Bu t ü r h i p e r t a n s i f k r i z l e r 5 m g ’Iık i n t r a v e n ö z f e n t o l a m i n ile
ted a vi edilebilir. M A O I alan h as ta la r tiramin
B u i l a ç l a r ı n n ö r o p s i k o f a r m a k o l o j i s i n d e k i t e me l i l ke l er i a n l a m a k
iç er en yiy ecekle r (peynir,
için k ıs a ca n ö r o n l a r a r a s ı i l e t i ş i m i ve s i n i r s i s t e m i n d e bilgi a k ış ı nı e l e a l a ­
fasulye, bira, karaciğ er.. .) a lm amalıdır lar.
lı m. Bir s i n i r h ü c r e s i b ir u c u n d a n d i ğ e r u c u n a bi lgi ak ışı e l e k t r i k s e l d e p o l a T ıb b i h a s t a l a r d a p s i k o t r o p i laç k u l l a n ı m ı n d a
ilaç etkileşim leri
m u t l a k a d i k k a t e a l ı n m a l ı d ı r . K l i ni k o l a r a k ö n e m l i ( p s i k o t r o p ) ilaç e t k i l e ­
r i z a s y o n ile o l ur . A n c a k s i n i r h ü c r e l e r i a r a s ı n d a k i bilgi a kış ı ise a y r ı bir
m e k a n i z m a ile o l u r . E l e k t r i k s e l d e p o l a r i z a s y o n s i ni r u c una u l a ş ı n c a , bir
k i m y a s a l m a d d e s a l g ıl a r ve bu m a d d e n ö r o n a r a s ı me sa f ey i g e ç e r e k yan
şi m le ri şunlardır.
n ö r o n d a k i b e l i r l i r e s e p t ö r l e r l e e t k i l e ş i m e g e ç e r . Bö y le c e n ö r o n l a r a r a s ı b i l ­
gi a k ı ş ı k i m y a s a l m e s a j l a r l a a k t a r ı l ı r . B u n l a r a ' k i m y a s a l i l e t i c i l e r ’ d e n i r .
Bu k i m y a s a l " n ö r o t r a n s m i t t e r ’ l e r k o m ş u n ö r o n l a r ı n e l e k t r i k s e l f a a l i y e t i n i
Hac etkileşimi
a r t t ı r a r a k v ey a a z a l t a r a k b e l i r l i e t k i l e r y a p a r l a r . B i r ç o k s i n a p t i k b a ğ l a n t ı s ı
B c n z g d ia K E İn ltrf + M B Z l
- alkol ve diğer MSs depresanları
- akut alkol alınımı
- kronik alkol kullanımı
- antiasidler
•- simetidin
*- isoniazid
*- oral konıraseptifler
*- rifampin
( •Alprazolam, oksazepam, lorazeparrt hariç)
i ç i n d e , h e r n ö r o n b e l i r l i t ip k i m y a s a l i l e t i c i k u l l a n ı r . Bu k i my a sa l i l e t i c i n i n
MSS depresyonunda artma
Benzodiazepin düzeyinde artma
BZ düzeyinde azalma
BZ etkinliğinde azalma
BZ düzeyinde artma
BZ düzeyinde artma
BZ düzeyinde artma
BZ düzeyinde azalma
n ö r o n için b e l i r l i b i r ö z d e ş i m i v a r d ı r . S o n u ç t a , n ö r o n u n be li rl i b ir k i m y a s a l
i le t i c i yi s e n t e z e t m e , s a k l a m a , k u l l a n m a i ç i n b e l i r l i m e k a n i z m a l a r ı v a r d ı r .
A y n ı k i m y a s a l i l e t i c i l e r i k u l l a n a n n ö r o n g r u p l a r ı g e n el li k le m e r k e z i s in ir
s i s t e m i n i b e l i r l i b ö l g e l e r i n i i n n e r v e e d e r l e r . B ö y l e c e o b öl g e n i n i ş l e v l e r i ­
n in d ü z e n l e n m e s i n d e r o l a l ır . Ö r n e ğ i n , h a r e k e t d ü z e n l e n m e s i n d e r ol a l a n
k o r p u s s t r i a t u m * d o p a m i n e r j i k - n ö r o n l a r d a n z e n g i n d i r . Bu d o p a m i n e r j i k
n ö o r n l a r d a k i d e j e n e r a s y o n P a r k i n s o n h a s t a l ı ğ ı n a yol a ç a n k i m ya s al i l e t i c i ­
l e r i n sayı sı s ı n ı r l ı o l d u ğ u iç in , b e l ir li i l e t i c i l e r i k u l l a n a n n ö r o n l a r b e y i n d e
llac etkileşimi
T r i j ik l ik En ii f op r gs a nM ü
Etki
- Alkol
- Antikolinerjikler
- Antihipertansifler
(guanetidin, klonidin)
- Antipsikotikler
- Benzodiazepinler
- Ti p 1 Antiaritmikler
(dizopiramid, lidokain. kinidin,
prokanamid)
- liotironin
MSS depresyonunda artma
Antikolinerjik etkide artma
hipertansiyonda artma
ç e ş i t l i i ş l e v le r i y ü r ü t ü r l e r . B ö y l e c e d o p a m i n e r j i k n ö r o n l a r s a d e c e k o r p u s
s t r i a t u m d a k i h a r e k e t m e r k e z i n i d ü z e n l e m e k l e k a l m a z l a r , l ımb ik b ö l g e d e k i
e m o s y o n e l ve h i p o t a l a m u s d a k i h i p o f i z e r s a l g ı n ı n d ü z e n l e n m e s i n d e d e d e ğ i ­
şik ö l ç ü l e r d e rol a l ı r l a r . K u ş k u s u z k i my a s a l i l e t i c i l e r i n b i r b i r l e r i a r a s ı n d a
karmaşık etk il eşim le r vardır.
Kan trisiklik düzeyinde artma
MSS inhibisyonunda artma
Kardiyak ileti gecikmesi
P s i k o t r o p i l a ç l a r e t k i ve e y l e m l e r i n i e s a s o l a r a k n ö r o n a l . iletiyi
d ü z e n l e y e n b el i r l i k i m y a s a l s ü r e ç l e r i e t k i l e y e r e k o r t a y a k o y a rl ar .
B ö y l e c e k i m y a s a l i l e t i c i l e r i e t k i l e y e n ç e ş i t l i i la ç la r g e l i ş t i r i l m i ş ­
Antidepresif etkide artma
ti r. Bu i la ç l a r ı n e t k i ş e k i l l e r i şu al t g r u p l a r a a y r ı l a b i l i r :
jlaç çtkileşimj
Etki
MA Q K + )
nöroleptik malign sendr omu benzeri tablo
- meperi dine
hipotansiyon
- fenotiazinler
- tiram in
potnasiyel hipertansif kriz
potansiyel hipertansif kriz
- sempatomi metik ilaçlar
(ampfetamin. kokain, dopamin, efedrin. epinefrin, norepinefrin, fenilefrin)
A. K im y a s a l i le t ic i e t k i s i n i a z a l t ı c ı y ö n d e
1) B e l i r t i l i b i r e n z i m i s e n t e z a ş a m a s ı n d a i n h i b e e t m e ( a l f a - m e t i l dopa)
2) N ö r o n u n b e l i r l i b i r k im ya s a l i le t i c i yi d e p o l a m a e t k i s i n i a z a l t ­
ma
tlac etkileşimi
Etki
3) K o m ş u n ö r o n l a r ı n r e s e p t ö r l e r i n i b l o k e d e e r e k ( p o s t - s i n a p t i k
AntiPSİkPİİKMt}
- alkol
- amfet ami n
• antasid
- antikolinerjikler
••-antihipertansifler
- barbitüratlar
r e s e p t ö r b l o k a j ı ) k i m y a s a l m e s a j ı n g e çi ş i ni e n g e l l e m e k .
MSS ne depresif etkide artma
etkiyi azaltma
nöroleptik emiliminde azalma
antikolinerjik etkide artma
hipotansiyon
nöroleptik düzeyinde azalma
B. N ö r o n a l g e ç iş i a r t t ı r ı c ı y ö n d e e t k i ş e k i l l e r i
1) K i m y a s a l i l e t i c i d e p o l a r ı n ı b o ş a l t a r a k ( a m f e t a m i n ) .
2 ) K i m y a s a l i le t i c i y i e t k i s i z h a l e g e t i r e n s ü r e ç l e r i e n g e l l e y e r e k
(desip ra m in , n o rp r a m in )
3) Kimya sa l iletici r e se ptö rle r in i d o ğ ru d a n uyararak (alfa-bromokrip tin ).
Trisiklik a n t i d e p r e s a n l a n n ı n etki m e ka niz m as ı esas olarak, n o r e ­
p i n e f r i n v e / v e y a s e r o t o n i n s i n i r u ç l a r ı n d a , bu i l e t i c i l e r i n s i n a p t i k a r a l ı k t a n
132
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
mi ş t i r. A k u t k a f a t r a v m a s ı o l a n ( a j i t e ) h a s t a l a r d a , m e r k e z i s o l u n u m d e p r e s ­
g e r i a l ı n ı m ı n ı i n h i b e e t m e l e r i i le di r . B o y le c e bu i l a ç l a r b e y i n d e bu n ö r o n l a ­
r ı n s a l g ı l a d ı ğ ı b i y oj e n i k a m i n l e r i n e t k i l e r i n i a r t t ı r ı r l a r , e tki s ü r e s i n i u z a t ı r ­
y o n u r i sk i a ç ı s ı n d a n , n ö r o l e p t i k l e r d e n s a k ı n m a l ı d ı r . Ay ır c a k r o n i k o b s t r ü k ti f a k c i ğ e r h a s t a l ı ğ ı o l a n h a s t a l a r d a n ö r o l e p t i k l e r i n s o l u n u m d e p r e s y o n u v e
la r . A n t ı p s i k o t i k i l a ç l ar ı n ( n ö r o l e p t i k l e r ) e t k i e y l e m i ise e s a s o l a r a k p o s t - -
s o l u n u m d i s k i n e z i s i y a p j cı e t k i s i d i k k a t e a l ı n m a l ı d ı r .
s i n a p t i k r e s e p t ö r b l o ka j ı y a p m a l a r ı n a d a y a n ı r . Ö n c e l i k l e d o p a m i n r e s e p t ö r ­
le rin i bloke ederler.
Y a ş lı h a s t a l a r d a f n e o t i a z i n k u l l a n ı m ı ile, a n t i d i ü r e ı i k h o r m o n d a
a r t ı ş ve h i p o n a t r e m i b i l d i r i l m i ş t i r .
B i p o l a r a f f e k t i f h a s t a l ı k t e d a v i ve p r o f i l a k s i s i n d e e tk i l i o l a n l i t ­
y u m b ir a l k a l i k t o p r a k m e t a l i o l u p g e n e l l i k l e l i t y u m k a r b o n a t ş e k l i n d e v e r i ­
N ö r o l e p t i k l e r i p r o n i a z i d v e y a a n t i - t b e ilaç i z o n i a z i d gibi d i ğ e r
li r, m e k a n i z m a s ı t a m o l a r a k a n l a ş ı l m ı ş d e ğ i l d i r . S i n i r m e m b r a n ı n d a s o d ­
M A O I ’l e r i ile b i r l i k t e k u l l a n ı m ı k a r a c i ğ e r ve m e r k e z i s i ni r s i s t e m i n d e t o k -
y u m p o m p a s ı , s o d y u m a g or e l i t y u m u h ü c r e d ı ş ı n a ç ı k a r m a k t a d a h a y e t e r s i z ­
sik t a b l o g e l i ş i m i n e yol a ç a b i l i r . N ö r o l e p t i k l e r , n a r k o t i k l e r , e p i n e f r i n ve
d i r . B ö yl e c e l it yu m si ni r h ü c r e l e r i i ç i n d e b i r i k i r , b u d a h ü c r e l e r i n e l e k t r o i z -
a n e s t e z i k l e r l e b i r l i k t e k u l l a n ı l ı n c a , h i p o t a n s i f ya n e t k i l e r i a r t a r . G e n e l o l a ­
yolojik özelliklerini değiştirir. A y ı c a lityum sinir uçlarında salgılanan bi yo­
je n ik
a minle rin
(geri
alınım la)
etkisiz le şt ir il m esin !
güçlendirir.
r ak n a r k o t i k l e r v e b a r b i t ü r a t l a r l a b e r a b e r k u l l a n ı m ı j e d a t i f ( y a n ) e t k i d e
Be l ir li
artış yapar.
r e s e p t ö r l e r a r a s ı bi lgi a k ı ş ın ı a z a l t ı r . P s i k o f a r m a k o l o j i k i l a ç l a r ı n e t ki m e k a ­
n i z m a s ı a y nı ş e k i l d e ya n e t k i l e r i n i n m e k a n i z m a s ı n ı o l u ş t u r u r .
F e n o t i a z i n l e r , t r i s i k l i k l e r v e p r o p r a n o l o l u n k an d ü z e y l e r i n i a r t t ı ­
rır. B a r b i t ü r a t l a r , g r i s e o f u l v i n , f e n i l b u t a z o n , k a r b a m a z e p i n ve b a r b i t ü r a t
olmayan
A nti- psikotik ilaçların nörolojik, e n d o k r in , derm atolojik , h e m a t o ­
nö ro le pti kle rin
metaboliz masını
hız la ndırara k
kan
ile
nöro le ptik d ü z e yle r in de artış a sebe p olurlar, nörole ptikle rin hepsi, L -do pa
l o j i k ve s i s t e m i k b ir dizi y a n e t k i l e r i v a r d ı r . Bu y a n e t k i l e r i k li ni k k u l l a n ı m
y ö n ü n d e n e k s t r a p i r a m i d a l ve a n t i k o l i n e r j i k ş e k l i n d e iki alt gr u pd .ı s ı n ı f l a ­
hip n o ti k le r,
Hü z e y l e r i n i a z a l t ı r l a r . M A O I , t r i s i k l i k l e r , d i s u l f i z a n ve a l o z o m i n o f e r
ve b r o m o k r i p t i n i n a n t i p a r k i n s o n i e n e t k i l e r i n i a n t a g o n i z e e d e r l e r .
m a k ve b u n l a r ı bi r e k s e n ü z e r i n d e d ü ş ü n m e k m ü m k ü n d ü r . T ı b b i h a s t a l a r d a
N ö r o l e p t i k i la ç la r , g e n e ı t ı p u y g u l a m a s ı n d a ö z el l i k l e t ı b b i - p s i k i -
n ö r o l e p t i k s e ç i m i n i e s a s a l a r a k bu ya n e t k i p r o f i l l e r i n e ve il aç e t k i l e ş i m
a l a n l a r ı n a g ö r e y a p ı l ı r . T ı b bi h a s t a l a r d a n ö r o l e p t i k k u l l a n ı m ı n d a i la cı n k l i ­
n ik e t k i s i y a n ı n d a , h a t t a s ık l ı k l a b u n d a n ö n c e y a n e t k i l e r i n i d i k k a t e a l m a k
g e r e k i r . Bu n e d e n l e i k i . u çt u e k s e n b i ç i m i n d e s ı n ı f l a n m a y a ( K ö k n e l ) u y gun
y a t r i k a cil o g l u l a r d a s ı k l ık la k u l l a n ı l ı r l a r . A j i t a s y o n , p s i k o t i k d a v r a n ı ş ve
d e l i r i u m bu a l a n d a
e n sık u y g u l a n ı m a l a n l a r ı d ı r . G e n e l o l a r a k o r g a n i k
b ey in s e n d r o m l a r ı n d a e k i laç o l a r a k k u l l a n ı l a b i l i r . E t yo l oj i n e o l u r s a o l s u n
psikotik d e k o m p a n s a s y ö n d a uygulanır. Ayrıca duşuk do zlarda
i l a ç s e ç i m i ö n c e l i k ta ş ır .
anksiyolik
amaçlı ku ll anılırlar. Özellikle m a dd e kullanım bozukluğu ola n olgulard a,
H alop e ri do l, tioteksen, flufenazin,
tr if lu p er a z in
ve p e r f e n a z i r
g r u b u n ö r o l e p t i k l e r e y ü k s e k a n t i - p s i k o t i k p o t a n s i y e l n ö r o l e p t i k l e r d e n i r ve
b u n la r ın e k s tr a p ir a m id al yan etkileri ön pla nda olu p (ak ut distoni, rijidite,
p a r k i n s o n i z m ) a n t i k o l i n e r j i k ve o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n y a p ı c ı y an e t k i l e r i
ç o k a z d ı r . Bu g r u p i l a ç l ar ı n k ıs a s ü r e l i ve o r t a d o z d a k u l l a n ı m ı t ıbbi h a s t a ­
l a r d a c i d d i s o r u n l a r y a r a t m a z l a r . A n c a k u z u n s ü r e l i k u l l a n ı m ile t a r d i v di s-
b e n zo d ia z e p in le r in bağımlılık yapıcı e tk ile ri dik ka te alınarak tercih e d i l i r ­
ler. A j i t e d e p r e s y o n , m a n i , p s i k o t i k a n k s i y e t e , a g r e s i f d a v r a n ı ş l a r d i ğ e r k u l ­
lanım ala nla rıdır.
Tıbbi
h a sta la rd a
orta ya
çıkan ajitasyon
va ka la rı nd a ,
g e r e k h a s t a n ı n k l i n i k u y u m u ve g e r e k s e s e r v i s d ü z e n i a ç ı s ı n d a n hızl ı m ü d a ­
h a le g e r e k i r . A y r ı c a bu s e r v i s l e r i n y a p ı s ı bu h a s t a l a r ı n k e n d i l e r i n e ve ç ev rel erin e
zarar
v e rm es in i
en gelle yecek
şekilde
ya pılandır ılm am ıştır .
Bu
k i n e z i r i s k i a r t a r . Ay rı c a ö z e l l i k l e y a ş lı t ı b bi h a s t a l a r d a bu g r u p n ö r o l e p t i k -
o lg u l a r d a ilke o l a r a k k e n d i s e r v i s l e r i n d e ç a b u k m ü d a h a l e y i b e n i m s e m e k
l e r l e p a r k i n s o n i z m t a b l o s u ( r i j i d i t e , s t a t i k t r e m o r , b r a d i k i n e z i , d işl i ç a r k )
g e r e k i r . Bazı o l g u l a r ı n ise t ı b b i - p s i k i y a l r i k l i y a z o n s e r v i s i n e ( g e ç i c i ) n a k l i
d a h a ç a b u k g e li şi r . Ö z e l l i k l e ilk k e z n ö r o l e p t i k a l a c a k o l a n h a s t a l a r d a
gerekebilir.
g e n e l p s i k i y a t r i u y g u l a m a s ı n a k ı ya s l a d a h a d ü ş ü k d o z d a b a ş l a m a l ı v e E P S
Ajite tıb bi- p si kiy atrik o g l u la r d a
y ö n ü n d e n h a s t a y ı i z le meyi . G e n e l t ı b b i u y g u l a m a d a , a cil d u r u m l a r d a h a l o ­
p e r i d o l i.v. u y g u l a m a l a r ı , h ız l ı t r a n k i l i z a s y o n ve y ay g ın u zu n s ü r e l i y a n
h a l o p e r i d o l e n sık u y g u l a n a n
n ö r o l e p t i k t i r . Bu ç e r ç e v e d e 2- 5 m g d o z l a r d a b a ş l a y ı p ( p . o . , i . m .) , 1-2 s a a t ­
te bu u y g u l a m a , y e t e r l i s e d a s y o n s a ğ l a n ı n c a y a k a d a r t e k r a r l a n ı r . H a l o p e r i ­
e t k i g e l i ş i m i s i s t e i n i n az o l m a s ı n e d e n i y l e t e r c i h e d il me l i d i r *
d ol bu o l g u l a r d a i.v. d e u y g u l a n a b i l i r . Bu u y g u l a m a y a v a ş y a p ı l m a l ı ve d a k i ­
K l o r p r ü m j z i n ve t i o r i d a z i n i n p r o t o t i p o l d u ğ u i kinci g rup n ö r o l e p t i k l e r d e il e e k s t r a p i r a m i d a l y a n e t k i o r t a y a ç ı k a r m a r isk i e n az ol up , a n t i
k o l i n e r j i k y a n e t k i l e r i ç ok g u ç l u d u r . G e n e l a n t i k o l i n e r j i k ya n e t ki l e r i y a n ı n ­
d a , g ü ç l ü o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n y a p m a l a r ı , b u g r u p i l a çl a rı n t ıbbi h a s t a ­
la rd a ve geriatr ik h astala rda kull anım ın da d ik ka t edilmesi gere ke n esas
k a da 1 mg. d o z u n u a ş m a m a l ı d ı r . T ı b b i p s i k i y a t r i k a ci l o l g u l a r d a ve ö z e l l i k ­
le y o ğ un b a k ı m h a s t a l a r ı n d a k l o r p r a m a z i n d e n s a k ı n m a k g e r e k i r ( a n i h i p o ­
t a n s i y o n ) . D a h a d ü ş ü k d o z l a r d a ise ( 5 0 - 150 mg ) u z u n s ü r e k u l l a n ı l a b i l i r .
A n c a k bu i laç s e d a t i f e s k i l e r i n i n y a n ı n d a a n t i e m e t i k a m a ç l ı da k u l l a n ı l ı r
( k e m o t e r a p i ’d e ) .
n o k t a l a r d ı r . K l o r p r o m a z i n k u l l a n ı m ı i le o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n y a n ı n d a ,
g ü ç l ü s e d a s y o n y a p a r l a r , k o l e s t a t i k s a r ı l ı k ve ı şı ğa d uy a r l ı l ı k g e l i ş i m i n i
k o l a y l a ş t ı r ı r l a r . T i o r i d a z i n d e a n t i k o l i n e r j i k e t k i l e r y a n ı n d a , 600 ya d a 80 0
mg g ü n l ü k d o z l a r ı n d a r e t i n o p a t i y a p a b i l d i ğ i b e l i r t i l m i ş t i r . T ü m n ö r o l e p t i k l e r d e b e l i r l i ö l ç ü l e r d e c i n s e l i şl ev b o z u k l u ğ u ş e k l i n d e y a n e t k i g ö r ü l e b i l i r .
A n t i k o l i n e r j i k p o t a n s i y e l i y ü k s e k o l a n l a r d a v e ö z e l l i k l e t i o r i d a z i n de e r k e k ­
l e r d e e r e k s i y o n ve e j a k ü l a s y o n g ü ç l ü k e l r i d a h a s ı k b i l d i r i l m i ş t i r .
N ö r o l e p t i k k u l l a n ı m ı ile ö z e l l i k l e ilk k ez b u i l aç l ar ı a l a n h a s t a l a r ­
d a ve g e n e l o l a r a k t ı b b i h a s t a l a r d a d a h a ç a b u k o l m a k ü z e r e E PS g e l i ş i r .
Bazı o l g u l a r d a ilk u y g u l a m a ile b a z ı l a r ı n d a ise 1-2 g ü n ve h a t t a 5-7 g ü n d e
o r t a y a ç ı k a b i l i r . Bu k o n u d a b i l i n e n b i r t a r t ı ş m a b u t a b l o n u n d o z ile t e r s
o r a n t ı l ı o r t a y a ç ı k t ı ğ ı d ü ş ü n c e s i d i r . A n c a k t ı b b i h a s t a l a r d a h a l e n k l in ik o l a ­
r a k y ü k s e k d o z l a r a n c a k k ı s a s ü r e l i k u l l a n ı l ı r l a r . T e r c i h hız lı t r a n k i l i z a s y o nu t a k i b e n m ü m k ü n o l a n e n a z d o z l a s ü r d ü r m e k t i r . B a z ı y a z a r l a r p r o f i l a k tik a m a ç l ı i laç k u l l a n ı m ı ile ( d i f e n i d r a m i n , b e n z t r o p i n ) a k u t E P S g e l i ş i m i ­
N ör oleptikle rin ayrıca etki ve eylem
m e k a n i z m a l a r ı ile i li şk il i
ni n e n g e l l e n d i ğ i n i b e l i r t m e k t e d i r l e r . A k u t E P S d u r u m l a r ı n d a d i f e n i d r a m i n
( a n ti- d o p a m in e r jik p ost-s in ap ti k r e s e p tö r blokajı ) o la r a k g ala ktore (p ro la k -
2 0- 5 0 mg. v ey a b e n z t r o p i n 1-2 m g p a r e n t e r a l u y g u l a n ı r . G e r e k l i d u r u m l a r ­
ti n a r t ı ş ı ) ve a g r a n u l o s i t o z ( ö z e l l i k l e k l o z a p i n
k u l l a n ı m ı il e) y a p ı cı y a n
e tk il e ri vardır .
d a b e n z t r o p i n 1-2 mg. 3x1 s ü r d ü r ü l ü r . E ğ e r h a s t a n ı n t ı b bi d u r u m u y ö n ü n ­
d e n ( p r o s t a t h i p e r t r o f i s i ) a n t i k o l i n e r j i k e t k i l e r k o n t r e n d i k e ise ya d a d i f e ­
n i d r a m i n ile s ı k l ı k l a g ö r ü l e n s e d a t i f a n t i h i s t a m i n i k e t k i l e r i s t e n m i y o r ise,
N ö r o l e p t i k l e r k a r d i a k i l e t i h ı z ı n ı e t k i l e r l e r . E K G ’d e PR ve Q T
a r a l ı k l a r ı n d a a r t m a ve T - d a l g a l a r ı n d a d ü z l e ş m e b i l d i r i l m i ş t i r . T i p 1 a n t i a tit m ik
ila çlarla sinerjik e tki e de rle r. A n ca k k a rd ia k yan etkileri ciddi kli­
n ik s o r u n y a r a t m a z l a r . F e n o t i a z i n l e r i s e g u a n e z ı d i n i n a n t i h i p e r t a n s i f e t k i s i ­
amantadin
bu
ama ç la
ku lla nıla bilir .
Böbrek
yetm ezliğ i olan
h a sta la rd a
am a nta din dozu dü şük tutu lm alı . A m a n t a d i n , a n ti kolin erji k yan e tk il e ri
olmadığınd an, a n ti p a r k in s o n am aç lı te r c ih e dile bilir . Ancak bu d u ru m d a
d a t o ks i k d e l i r i u m g e l i ş i m i y ö n ü n d e n g ö z l e m e k g e r e k i r .
ni b l o k e e d i c i y ö n d e e t k i e d e r l e r .
N ö r o l e p t i k l e r e i li şk i n b i r d i ğ e r y a n e t k i k a s r i j i d i t e s j il e b e l i r g i n
O ra l
hip cglisem ik
ilaçlar
almakta
olan
diyabet
h a sta la rın da
k l o r p r o m a z i n ile k a n ş e k e r i a y a r l a n m a s ı n d a g ü ç l ü k l e r o r t a y a ç ı kt ığı b i l d i r i l ­
k a t a t o n i t a b l o s u d u r . H a l o p e r i d o l g r u b u i l a ç l a r l a d a h a s ı k g ö r ü l ü r ve a m a n ­
t a d i n , L - d o p a v e y a b r o m o k r i p t i n g ib i i l a ç l a r l a t e d a v i e d i l i r l e r .
133
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
N ö r o le p t ik le r in
S e d a tif
e tk i
E şd eğer d oz
(m g )
İlaç
D o z v e Y a n E tk i P r o f ille r i
H ip o ta n s if
E k stra p ir a m id a l
A n tik o lin erjik
F e n o tia z in le r
K lo rp ro m a z in
100
T io r id a z in
95
M e to rid a zin
50
F lu fen a zin
2
H a lo p e r id o l
2
T io tik s e n
5
L ok sap in
15
2
P im o z it
K Jozapin
50
1 - h a fif
3 - ileri
2 - orta
4 -
0 - h iç yok
ş id d e tli
Tıbbi H a s:: ıl a rd a Benzo dia 'r.ep in le rj n Kull an ım ı
Tıbbi h a s ta la r d a n ö r o le p tik seçimi tı bb i d u r u m ve ilaçla rla e tk i l e ­
ş i m i d i k k a t e a l ı n a r a k e s a s o l a r a k y a n e t k i l e r i n t i p i , ş i d d e t i ve ş e k l i n e g ö r e
Tıbbi h a s t a la r d a b e n z o d i a z e p i n l e r , p r im e r a n k s iy e te b o z u k l u k l a ­
y a p ı l ı r . Bu a m a ç l a a k u t a j i t a s y o n v e p s i k o z d u r u m l a r ı n d a e n s ı k l ı k l a y ü k ­
r ı, o r g a n i k a n k s i y e t e s e n d r o m l a r ı , t ı b b i h a s t a l ı ğ a a n k s i y e t e l i u y u m g ü ç l ü ğ ü
s e k p o t e n t o l a n , a n t i k o l i n e r j i k ve h i p o t a n s i f y a n e t k i l e r i e n a z o l a n n ö r o -
h a l i v e ç e ş i t l i a k u t a n k s i y e t e n ö b e t l e r i n d e ve b a z e n d e y o k s u n l u k s e n d r o m -
l e p t i k l e r ( h a lo p e r id o l) g en el p sik iy a tr id e k i uy g u la m a y a gö r e d a h a düşü k
la r ın d a , in s o m n i u y u m su z lu k gibi g e ç ic i da v ra n ışsa l s o r u n l a r d a k u l la n ı l ı r ­
d o z d a ve da ha yavaş doz a r tt ı r ı m ı n a g id il e re k k u ll a n ılır . A n c a k belirti ld iğ i
lar.
g i b i t ü m bu i l a ç l a r d a d i ğ e r e t k i l e r i n y a n ı n d a n ö r o t o k s i k y a n e t k i l e r p o t a n s i ­
Kuşkusuz
y e l y a n e t k i l e r o l m a k t a d ı r l a r . D i s t o n i , p a r k i n s o n i z m , h i p e r t e r m i . t a r d i v di s-
bu
i la çla r la
ilgili
o la r ak
te m e l
yan
etkileri
dikkate
k in e zi ve nö r o le p ti k m alig n s e n d r o m ciddi yan e t k i l e r o lm a k t a d ır . N ö r o t o k ­
a lm a k ge r e k ir . S o lu n u m sis te m i d e p r e s y o n u , ba ğım lılık y a p m a l a r ı , k o g n it if
si k yan e tk il e r a ç ıs ın d a n riskli olan h a s ta la r d a (a k u t kafa tr a v m a sı geçiren
ve m o to r fa aliy eti y a v a ş la tm a l a r ı, b e lle k bo zuklu ğu y a p m a la r ı, an i b ı r a k ı l ­
h a s t a l a r , il aç e t k i l e ş i m l e r i n i n s ö z k o n u s u o l d u ğ u v a k a l a r , g e r i a t r i k h a s t a ­
m a l a r ı ile y o k s u n l u k s e n d r o m u n a y o l a ç m a l a r ı v e k a s y o r g u n l u ğ u , a t a k s i .
la r, ileri so lunum ve b ö b re k y etm ez li ğ i ola n h a s t a l a r ) d ah a e m n iy e tli diğer
d i z a r t r i , v e r t i g o , s o m n o l a n s g e n e l y a n e t k i l e r o l a r a k s ı r a l a n a b i l i r . B u y an
t e d a v i s e çe n ek le ri ü z e r in d e d u r u l m u ş tu r . N ö r o l e p t i k l e r a r a s ın d a kloz ap in
e t k i l e r , 1) y a ş l ı h a s t a l a r d a , 2 )
t a r d iv dis kine zi y a p m a m a s ı y ö n ü n d e
di s o l u n u m y e t m e z l i ğ i o l a n h a s t a l a r d a . 4 )
t e r c i h e d i l m i ş t i r a n c a k bu i l a ç l a r d a
k o g n i t i f işlevleri bo zu k h a s t a l a r d a , 3)
cid­
k a r a c iğ e r y et m e z liğ i o la n h a s t a ­
l a r d a risk te şk il e d e r . G e n e l o la r a k ya şl ı h a s ta la rd a n ö r o p s i k o lo ji k v e k o g ­
a g ra n ü lo s ito z olgu la rı d i kka ti ç e k e c e k d ü z ey d e sık b il d ir il m iş ti r .
n itif yan e t k i l e r d a h a ç a b u k o r t a y a ç ık a r.
G e n e l l i k l e t ı b b i h a s t a l a r d a d ü ş ü k d o z n ö r o l e p t i k l e b a ş l a m a k ve
3 0 0 m g k l o r p r o m a z i n e ş d e ğ e r i n i a ş m a m a k ö n e r i l i r . Bu h a s t a l a r d a E P S n i n
A lk o l ile b e n z o d i a z e p i n
o r t a y a çık ma o r a n ı n ın d a h a fazla o ld u ğu d i k k a t e a lı nm a lı E P S gelişince
antiparkinsonian
il açlar
veya
antikolinerjiklerden
sakınm ak
alınımı
farm akodinam ik
etkileşim
ile
s in e rjis t n ö ro t o k s i k etk i e d e r .
ge rekliyse
S im e tid in , is onia z id ve d is u lf iz a n da b e n z e r « tki ile b e n z o d i a z e ­
A m a n t a d i n e k le n m e li d ir .
pin kan dü z e y in i a r ttır ır la r .
D ah a y ü k se k d o z la ra ç ık m a k g er e k li o ld u ğ u z a m a n çe şi tl i s e ç e ­
Ö s t r o j e n ve n i k o t i n a l ı n ı m ı i se b e n z o d i a z e p i n e t k i l i d ü z e y i n i a z a l ­
n e k l e r d ü ş ü n ü l m e l i . B e n z o d i a z e p i n e k l e n m e s i b i r s e ç e n e k t i r . A n c a k ya şl ı
hastalarda
il eri s o l u n u m
güç lüğü ya da k a r a c i ğ e r y e tm e z li ği
t ı r . B e n z o d i a z e p i n i n a l k o l ve b a ı b i t ü r a t l a r l a b i r l i k t e a l ı n ı m ı a y r ı c a s o l u ­
o lg u la rı nd a
b u n a ba şv urm a k d o ğ r u de ğil dir. EPS, k a ta to n i v ey a n ö r o le p tik ma li g n s e n d ­
n u m y e t m e z l i ğ i n e y o l a ç a b i l i r . İ l e r i k r o n i k p u l m o n e r y e t m e z i ğ i o l a n ve
r o m g e l i ş m e r i s ki y ü k s e k v a k a l a r d a v e n ö r o l e p t i k d o z u n u n a r t t ı r ı l m a s ı n ı n
C 0 2 re ta ns iy on ris k i ol a n h a s ta la r d a b e n z o d i a z e p i n l e r i n ku ll a nım ı s ın ı r l ı ­
g e r e k li olduğ u a ku t a ji ta s y o n e l d e lir iu m v a k a l a r ı n d a , b e n z o d i a z e p i n e k l e n ­
d ı r ve u z u n s ü r e l i k u l l a n ı l m a z l a r . T ı b b i s o r u n l a r ı n ö n p l a n d a o l d u ğ u h a s t a ­
m e s i düş ünü le b il ir . İle r i aji te d e p r e s y o n v a k a l a r ı n d a , klinik tı b b i ve p sik i­
l a r d a y a r ı - y a ş a m s ü r e s i k ıs a o l a n v e k o n j u g a s y o n a
yatrik
ola n b e n z o d i a z e p i n l e r te rc ih e d ilir le r ( L o r a z e p a m , o k s a z e p a m ) . Bu gru p
duruma
gö re ,
ECT
bazen
i lk s e ç e n e k d i r .
M an i,
bipolar
affe k ti f
uğrayarak metabolize
ilaçlar ka nda m a k s i m u m dü z e ye ç a b u k u la şır la r, bi rikmezle r* hızla e lim in e
b o z u k lu k o lg u la r ın d a n ö r o l e p t i k + lityum te d a v i s i z a t e n s t a n d a r t u y g u la m a ­
olurl ar.
d ır. E ğ e r n ö r o le p tik le r d e n s a k ın m a k iste n i y o r sa a n t i m a n i k e tk in liğ i olduğu
b e lir tile n k a r b a m a z e p i n ♦ lity um d ü ş ü n ü le b ilir . K e n d i risk ve ko n tr e n d ikasyon
a la nla rın ı
düşünerek,
beta-blokerler
de
anksiyete
ve
U z u n e t k i s ü r e c i ve o k s i d a s y o n a
ajitasy on
uğrayan
b e n z o d i a z e p i n l e r is e
( d i a z e p a m , k l o r d i a z o p o k s i t ) k a n d a b i r i k m e v e ç o ğ u l u y g u l a m a il e k o g n i t i f
d u r u m l a r ı n d a diğer s e ç e n e k l e r o l a r a k
düşünülebilir.
Ö z e llik l e a k u t kafa
ve m o to r işle vle ri uz u n sü re li bo z m a riski ta ş ır la r . Bu g ru p il açla rın g ü nlü k
travm ası vakalarındaki ajitasyonda n öroleptiklerin santral solunum d e p re s ­
t e k d o z ş e k l i n d e u y g u l a n m a s ı t e r c i h e d i l m e l i d i r . B u i l a ç l a r d a i se. k ı s a e t k i
y o n u etk is in i d ik k a te a la r a k b e t a - b l o k e r l e r d ü ş ü n ü l m e l i d i r ( 4 0 -6 0 m g g ü n ­
s ü re li le re kıyasla y o k s u n lu k s e n d r o m u d a h a az ş id d e tli d ir . U yku bo z uklu ğu
d e ) . E n ö n e m l i y a n e t k h e r h i o t a n s i y o n t a ş i k a r d i ve a ş ı r ı s e d a s y o n d u r . K a f a
( in so m ni. d is s o m n i ) o lg u la r ın d a uz un e tk i s ü r e li d e ğil kısa e tk i sü re li o l a n ­
t r a v m a s ı o l a n v a k a l a r d a k u ş k u s u z E E G g i b i d i ğ e r t e t k i k l e r y a p ı l m a l ı ve
la r ter cih e d i lm e li, g ü n d ü z aıjk siy olitik e tk i ve e y le m in d e v a m e tm e s i is te ­
p a r o k s i s m a l bulg ular s a p t a n ı n c a ; ö n c e li k le k a r b a m a z e p i n d ü ş ü n ü lm e l id ir ,
n e n o lg u la rd a is e u z un et ki li o la n la r te r cih e d i l m e l i d i r . U y k u su z lu k o l g u l a ­
ç ü n k ü bu h em a n tik o n v ü ls a n h em s e d a t i f e tk il i olup, b a r b i t ü r a t l a r a gö re
rında benzodiazepinlerin
e m p u ls if aj it e d a v r a n ış la rın k o n t r o l ü n d e t e rc ih e dilir. B e t a b l o k e r l e r ayrıca
uzun s ü re li k u lla n ım la r ı
i le a m n e z i k e p i z o d l a r
k o n f ü z y o n e l t a b l o l a r , d i ü r n a l i ş le v b o z u k l u k l a r ı v e t e p k i s e l u y k u s u z l u k b i l ­
t r e m o r , ta şik a rd i gibi fizyolojik b u lg u la rın ön pla n d a old u ğ u a n k s iy e te -a ji -
d i r i l m i ş t i r . S o n y ı l l a r d a b i r t r i a z o l o b e n z o d i a z e p i n o l a n a l p r a z o l a m ’ın a n k s i -
[as yon v a k ala r ın d a k u lla n ıla b il irle r . E ğ e r n ö r o l e p t i k l e r d e n s a k ı n m a k g e r e k ­
yolitik etk is in in y a n ı n d a a n t i d e p r e s i f etk is i o l d u ğ u n a y ö n e li k klinik a r a ş t ı r ­
li i s e b e n z o d i a z e p i n + b e t a b l o k e r b i l e ş k e n i d ü ş ü n ü l e b i l i r .
m a l a r di kka ti ç e k m e k t e d i r . A n c a k b ip o la r h a s t a l a r d a
bu
i l a ç ile i k i n c i l
h i p o m a n i b ild i r il m iş tir . Fiz ikse l b a ğ ım lı lı k ve y o k s u n l u k y a p m a l a r ı di ğe r
so r u n la r o l m a k t a d ı r .
134
P sikofarm akoloj ide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
Tıbbi H a s t a l a r d a . A n tid e p r e s a n Kull anım ı
G e n e l k u r a l o l a r a k t ı b b i h a s t a l a r d a kıs;ı e t k i s ü r e l i b e n z o d i a z e pinle rin ter cih e d ilm e s i ge re kti ği b e li rtilm e kte dir . B e n z o d ia z e p in le r kulla -
Tıbbi h a s t a l a r d a o rta y a çıkan m a jo r d e p re s y o n , o r g a n i k d e p r e s i f
nıla mayınca (ileri s o lu n u m ye tm ezliğ i) düşük doz .n örole pti kl er veya trisik-
sendrom , d e p re s if m iz a çlı uyum bo zukluğ u, d is tim ik b o z u k lu k v e b e n z e r
lıkler kulla nılabilir
se n d ro m la r d a a n t i d e p r e s a n l a r kullanılır. Ku şk usuz tıbbi h a s t a l a r d a d e p r e s ­
T ı h h i H a s t a l a r d a L i t y u m K u l la n ı m ı
yon ve a l t t i p l e r i n i n t a n ı s ı n d a b a z ı g ü ç l ü k l e r v a r d ı r . B u n l a r ı n b a ş ı n d a f i z y o ­
lojik b e l i r t i - b u l g u h r ı n d e p r e s y o n a mı, t ı b b i h a s t a l ı ğ a mı b a ğ l ı o l d u ğ u s o r u ­
L i t y u m - .s as o l a r a k m a n i , b i p o l a r a f f e k i l f h a . t a l i k v e b a z e n de
sudur. A y ır .a genel tıp d a k ulla n ıl an birç ok ilacın far m a k o lo jik d e p r e s y o n a
t e d a v i y e d i r e n ç l i d e p r e s y o n v a k a l a r ı n d a t e r a p ö t i k ve p r o f i l a k t i k a m a ç l ı k u l ­
ne de n ola bileceği d ik k a t e alı nm a lı dır. Tıbbi h a s ta la r d a d e p r e s i f s e n d r o m l a -
l a nı lı r . H a s l a ya l i t y u m t e d a v i s i a l t ı n d a o l u p a y r ı c a t ı b b i h a s t a l ı ğ ı n t e d a v i s i
rın y e t e r i n c e t a n ı n m a d ı ğ ı ve s i s t e m l i t e d a v i e d i l m e d i k l e r i b e l i r t i l m e k t e d i r .
y a p ı l m a k t a d ı r v e y a t ı b b i h a s t a l ı k ile e t k i l e ş i m i i ç i n d e o r t a y a ç ı k a n p s i k i y a t ­
Bunun ön em li bir n e d e n i de kuşk u su z a n t i d e p r e s a n l a r ı n yan e t k i l e r i n e iliş­
rik s e n d r o m u n t e d a v i s i n e y ö n e l i k o l a r a k l i t yu m k u l l a n ı l m ı ş ı d ü ş ü n ü l m e k t e ­
kin e n d i ş e l e r d i r . G e n e l l i k l e a n t i d e p r e s a n l a r ı n y e t e r l i d o z ve s ü r e d e k u l l a ­
ge çerli dir .
n ılm adıkla rı g ö r ü l m e k t e d i r . A sl ın d a birçok yan e tk i ol m akla b i r l i k t e , tıbbi
A n c a k a y r ı c a b i r t ı b b i h a s t a l ı ğ ı n o l u şu ve d i ğ e r i l a ç l a r ı n a l ı n m a k t a o l u ş u
dir. K u ş k u s u z l i t y u m
ku ll an ım ın a
i lişk in g e n e l
ilk e le r a yne n
ön t e t k i k l e r i y a p t ı r a r a k v e i lgi li u z m a n l a r d a ( s ı k l ı k l a k a r d i y o l o g ) i ş b i r l i ğ i
d i k k a t e a l ı n ı n c a , t ı b b i h a s t a l a r d a l it yu m k u l l a n ı l ı r k e n d a h a y a k ı n i z l e n m e
i ç i n d e v e d o ğ r u il a cı s e ç e r e k ; a n t i d e p r e s a n l a r t ı b b i h a s t a l a r d a e m n i y e t l e
ve d a h a sık k an d ü z e v i ö l ç ü m ü g e r e k l i o l m a k t a d ı r .
da ha yaygın k ull a n ıla b ilir le r. A n ıi d e p r e s a n l a r ( tr is ik li k ) çok y ü k s e k d o z l a r ­
önce gerek li ola n
tü m
Lity u m k u ll an ım ın d a
la b o ra tu v a r tetkikle ri ( b ö b r e k
fon ksiy on te st le ri.
d a t o k s i k ve l e ' . a l d ı r l a r , a n c a k t e d a v i d o z l a r ı n d a d o ğ r u d a n t r i s i k l i k l e r e b a ğ ­
Bun, k e r a t i n i n . s t a n d a r t i d r a r t e t k i k i , e l e k t r o l i t l e r . T 3 - T <l T S H , E K G )
lı a r i t m i ve a n i ö l ü m e n d e r d i r .
y a p ı lı r
Bu i l a ç l a r ı n g e n e l t ıp u y g u l a m a s ı a ç ı s ı n d a n d i k k a t e a l ı n m a s ı g e r e ­
Lity um u n kulla n ım ın d a k i esas od ak n o k t a s ı bu tu zun b ö b r e k t e n
k en
yan
etk il eri
a t ı ld ı ğı ve bu a n l ı m ı n y a ş , b ö b r e k i ş ler li ği ve k l e r a n s il e i l iş k il i o l d u ğ u d u r .
2)
L i ty u m Ht ılımı g l o m e r u l d e f i l t r a s y o n h ı z ı n a b a ğ l ı o l a r a k y a p ı l ı r . G l o m e r ü l -
ki ya n e t k i l e r i .
3 grupda
in ce lenebilir.
O r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n y a p m a l a r ı , 3)
1) A n t i k o l i n e r j i k
yan
etk il e r,
Kardiyovasküler sistem ü z e rin d e ­
d e n f i l tr e o l u r ve p r o k s i m a l t u b u l u s l a r d a n r e a b s o r b e o l u r . H i p o r a t r e m i d e
h e m s o d y u m , h e m l i t y u m u n g e r i e m i l i m i a r t a r ve l i t y u m k l e r a n s ı a z a l ı r .
Tiazid d i u r etik le ri
a l ı n ı m ı il e l i t y u m u n p r o k s i m a l
reabsorbsiyonu
H e rh a n g i bir ila cı se ç er k en h a sta nın tıb bi d u r u m u , tı b b i ö z g e ç m i ­
artar.
şi, h a l e n k i d e p r e s i f t a b l o n u n ş i d d e t i , ya şı ve a n t i d e p r e s a n l a r ı n b u y a n e t k i
Diğer dı'üre tik lerin ise lityum klir ensi üzerine da h a az e tk i e tt ik le ri b ilin ­
po ta n siy e ll e ri ç e r ç e v e s in d e d ü ş ü n m e k ger ekir.
mek te dir . T ia zid d i u r e t i k l e r i a lm a kta olan ha s ta la r bu n e d e n le , a l m a d ı k l a ­
rı d o n e m e k ıy a s l a y a r ı d o z ile a y n ı ka n d o z u ve t e d a v i e t k i n l i ğ i n e u l a ş ı r l a r .
A n ti k o l in e r jik van e t k i l e r : A n t i d e p r e s a n l a r m u s k a r i n i k r e s e p t ö r ­
L it yu m a l m a k t a o l a n b i r h a s t a d a t i a z id d i u r e t i ğ i b a ş l a n m ı ş ise , d o z k u r a l
l er i t u t a r a k a n t i k o l i n e r j i k e t k i l e r e s e b e p o l u r l a r .
o l a r a k y a r ı y a r ı y a a z a l t ı l ı r v e s ı k ka n d ü z e y i l ö ç ü m ü y a p ı l ı r . L i t y u m a b a ğ l ı
bir ya n e t k i o l a r a k g e l i ş e n p o l i ü r i d e de t i a z i d d i u r e t i k l e r i t e d a v i a m a ç l ı k u l ­
T r a z o d a n d ı ş ı n d a b ü t ü n s i kl i k a n t i d e p r e s a n l a r ı n d e ğ i ş i k d ü z e y l e r ­
lanılırlar.
d e a n t i k o l i n e r j i k e t k i l e r i o l d u ğ u b e l i r t i l m e k t e d i r . Bu e t k i a m i t r i p t i l i n d e e n
f a z l a d ı r . D e s i p r a m i n , t r a z o d o n e v e k ı s m e n m a p r o t i l i n d e b u e t k i n i n e n az
L i t y u m d i a l i z e o l a n b i r i l a ç tı r. L i t y u m z e h i r l e n m e s i n d e d e d i a l i z
o l d u ğ u b e l i r t i l m e k t e d i r . Bu g r u p i l a ç l ar ı n a n t i m u s k a r i n i k ö z e l l i k l e r i d a h a
bu n e d e n l e h a y a t k u r t a r ı c ı d ı r . Bu n e d e n l e d i a l i z e t a b i t u t u l a n h a s t a l a r d a
a z d ı r. T r a z o d a n c i d d i y a n e t k i l e r y a p m a m a s ı il e b u a l a n d a y a y g ı n k u l l a n ı l ­
li ty um d i y a l i z d e n s o n r a v e r i l i r v e g e n e l l i k l e b i r d a h a k i d i y a l i z e d e k b a ş k a
ma eğilim i va rd ır . A n c a k te r a p ö ti k dozlar da (30 0 - 5 0 0 ) aşırı se da ti l' old u ğu,
v e r i l m e z ( t e k d o z 3 0 0 - 6 0 0 m g ) . A s e t a z o l a m i d , t e o f i l i n , a m i n o f i l i n g ib i i l a ç ­
pr iapizm ya p t ığ ı ve y e te r li te r a p ö tik p otansiye li o lm a d ığ ı y ö n ü n d e g ö r ü ş le r
l ar . p r o k s i m a l t u b u l u s l a r d a n g e r i e m i l i m i e n g e l l e y e n d i u r e t i k e t k i s i y a p a r -
va r d ı r .
la t ve l it y um a t ı l ı m ı n ı a r t t ı r ı r l a r . N o n s t e r o i d a n l i e n f l a m a t u a r i l a ç l a r ise
Özellikle
bö b r e k lityum k l r e a n s ı n t a z a ltır la r, lityumun b i r i k m e s in e yol aça rla r.
yaşlı
h a sta la rda
a nti k o lin e rj ik
etkiler
daha
şiddetli
ortaya çık a r ve m e r k e z i antik oli nerji k se n d r o m (d e lir iu m ) risk i ön p l a n d a ­
dır . Bu h a s t a l a r d a a n t i k o l i n e r j i k e t k i s i az o l a n i l a ç l a r t e r c i h e d i l m e l i ve
L it yum un en ö n e m l i yan etkisi de b ö b r e k ü z e r i n e d i r . Kro nik kul­
la nım
ile b ö b r e k d e
in te r stisy a l
fıbroz yap tı ğın a
ilişkin
ya yın la r
diğer a n ti k o lin e r jik e tk il i ila çlarla bir likte k u ll a n ılm a m a lı
vardır
a n c a k bu p e k y a y g ı n b i r y a n e t k i o l a r a k g ö z ü k m e m e k t e d i r . K l i n i k o l a r a k l i t ­
Bu ila ç la rın ü r in e r re ta ns iyon yapı yo r o lm a la r ı, p r o s t a t h i p e r t r o -
yum böbreğin, i d r a r ı k o n s a n t r e e tm e ye te n eğ in i H e n l e ve d is ta l tü b le r e t o k ­
sik etki ed e re k
azaltırlar
ve sonuç ta
poliu ri
görülür.
Ender
f ısi o l a n h a s t a l a r d a c i d d i s o r u n y a r a t ı r . D a f a ç ı l ı g l o k o m u o l a n h a s t a l a r d a
o l a r a k bu
mutlaka göz u z m a n ı ile ba ğlantı kurulmalı. T r is ik lik le r i n a ç ık - a ç ı lı g lo k o m
d u r u m D .i n s ip id a u s ta nısı k o n a c a k şid d ette d ir .
ü z e r i r. e k a y d a d e ğ e r e t k i s i y o k t u r .
L i t y u m k u l l a n ı m ı , E K G d e b az ı d e ğ i ş i k l i k l e r y a p a r a n c a k c id di
Siklik a n t i d e p r e s a n l a r karac iğerd e m e ta b o liz e olu rla r . K a r a c i ğ e r
ka rdiy o va sk ü le r y a n e tk il e r azdır. A ritmi ta n ım la y a n v a k a l a r d a E K G k o n ­
h a s t a l ı k l a r ı n d a i l a c ı n y a r ı l a n m a s ü r e s i uz a r. K a r a c i ğ e r y e t m e z l i ğ i o l a n h a s ­
t r o l l e r i n i y a p m a k v e k a r d i y l o g il e i ş b i r l i ğ i n e y ö n e l m e l i d i r .
t a l a r d a bu n e d e n l e d ü ş ü k d o z l a r k u l l a n ı l m a l ı d ı r . B u g r u p i l a ç l a r k a r a c i ğ e r ­
de m e ta b o liz e o l d u k l a r ı n d ı n dialize olmazlar.
ECT u y g u la m a sı a lt ın d a k i h a sta la rd a n ö r o m u s k ü l e r blok ajı a r t t ı r ­
m a s ı ve p o s t - i k t a l k o n f ü z y o n r i s k i n i a r t t ı r m a s ı n e d e n i y l e l i t y u m a a r a v e r i ­
T artrazin
lir .
ile
e tk il e şi m e
geçen
antidepresanlar,
astım
öyküsü
olan ha sta la r d a , y e n i b ir nö bet gelişim ini p r o v o k e e d e r le r . D o a a m i n , d e s i p ­
r a m i n H CI , i m i p r a m i n , t r a z o d o r k t u g r u p i l a ç l a r d a n d ı r .
K ronik li ty um k u lla n ım ı h ip o tı ro id iz m e yol a ç a b i lir. H ip o ti r o d iiz m i o l a n h a s t a l a r d a , l i t y u m , t i r o i d h o r m o n u ile b i r l i k t e u y g u l a n ı r . T S H t e s t ­
leri klinisyene yol g ö s te r ic id ir . Lityum n örolojik y an e tk i l e r i d e v a rdır ( t r e ­
K o n vüls if
nöbetleri
olan
h as ta la rda
antidepresan
uygulam aya
m o r , k o n f ü z y o n ) . G e n e l o l a r a k y a ş l ı l a r d a ve s e r e b r a l h a s t a l ı ğ ı o l a n l a r d a bu
geçerken, n ö b e t l e r i n d e n e tim altın a alındığını, a n t i k o n v ü l s i f l e r i n d ü z e n li
y a n e t k i l e r d a h a ç a b u k o r t a y a ç ı k a r . İ l ke o l a r a k b u g r u p h a s t a l a r d a d ü ş ü k
a lın dığ ın da n
d o z l i t y u m u y g u l a n ı r ( 0 , 6 - 1 m E q / l ) ve bu d o z d a g e n e l l i k l e k l i n i k o l a r a k
nöbet
yete rlid ir .
tutu lm a m u s k a r ik de ğil, nik oti n ik r e s e p tö rle r d e o ld u ğ u n d a n s ik lik a n t i d e p ­
emin
eşiğini en
olu n m alıd ır .
fazla
M a p r o t i l i n e ’n i n
düşürdüğü
b elir tilm iştir .
bu
grup
M yasteni
ilaçlar
gravisde
iç in de
esas
r e s a n l a r k u l l a n ı l a b i l i r . P a r k i n s o n a e ş l ik e d e n d e p r e s y o n v a k a l a r ı n d a B O S
5 -H IA A d ü ş ü k o lu şu d ik k a te a lına ra k, ön ce li kle s e r o t o n i n g e r i a l ın ım ın ı
blo ke e d e n a n t i d e p r e s a n l a r te rc ih edi lm e kte dir .
135
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
m ı n ı e n g e l l e d i k e l r i i ç in ; s e m p a t o m i m e t i k l e r i n h i p e r t a n s i f e t k i l e r i n i a r t t ı r ı r ­
Siklik a n t i d e p r e s a n l a r a ra sın d a d i ğ e r l e r i n d e n farklı ola r a k am oksa pin, d o p a m in r e s e p t ö r bloka jı y a p m a k ta ve EP S t a b lo s u n a n e d e n o l a b il­
lar. G e n e l o l a r a k a n tik o a g ü la n la r ın m e ta b o li z m a sın ı a z a lt a r a k , p r o t r o m b i n
m e kte d ir . D o k s e p i n d e ise a n ti h is ta m in ik etk i ön p la n d a d ı r . A m in e p tin , t ı b ­
z a m a n ı n d a u z a m a y a n e d e n ol urla r.
bi h a s t a l a r a e ş l i k e d e n * d e p r e s y o n t e d a v i s i n d e ü z e r i n d e ç a l ı ş ı l m a k t a o l a n
D is ü lf ir a n ve a n tip s ik o tik le r siklik a n ti d e p r e s a n il aç la rın s e r u m
bir diğe r ilaçdır.
d ü z e y l e r i n i a r t t ı r ı r k e n ; n i k o t i n , a l k o l , o r a l k o ı K r a s e p t i f l e r , b a r b i t ü r a t ve
f en it o in s ik li k le rin k an düzeyini d ü şü r ü r le r .
Q s t o s t a tik h ip o ta n s iy o n
Tıb bi h a s t a l a r d a a n ti d e p r e s a n k u l l a n ı m : n d a dik k a t e dil m e si g e r e ­
Tıbbi h a s ta la r d a a n t id e p r e s a n k ull a nırke n gene l ilek o la r a k da h a
ke n bir y an e tk id ir . G e n e llik l e ilke ol a ra k bu h a s t a l a r a siste m ik a n t i d e p r e ­
d ü ş ü k d o z b a ş l a n ı r , d o z d a h a y a v a ş a r t t ı r ı l ı r . T e d a v i d o z l a r ı n ı n i se . g e n e l
sa n b a ş la m a z d a n ön c e o r t o s t a t i k h ip o ta ns iy on o lu p o lm a d ığ ı inc e le nm e li -
p s ik iy a t r id e k in e g e ne ll ik le e ş d e ğ e r olduğ u kabul ed ilir. Bu il a ç la r ın yarı
d i r . T e d a v i ö n c e s i o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n u o l a n s ol v e n t r i k ü l i ş le v b o z u k l u ­
y a ş a m s ü r e l e r i n i n u z u n o l d u ğ u ve p l a z m a d a e n y ü k s e k d ü z e y i n 3 -4 s a a t s o n ­
ğu tan ım la yan, y an dal b lok u o la n la r ve yaşlı h a s t a l a r bu a ç ıd a n riskli b i r e y ­
ra eld e edi ld iği d ik k a te alın malı. G e n e l ola ra k gece d o z la r ı te r c ih ed ilm e li
l e r d i r . N o r t r i p t i l i n ve d o k s e p i n d e o s t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n y a p m a e t k i s i n i n
İlaç p la z m a d ü z e y le r in in olç üm u klinisyene d oz -e tk i-ya n etk i ç e r ç e v e s in d e
e n az o l d u ğ u b e l i r t i l m i ş t i r .
d ü ş ü n m e ve iz l e m e d e y a rdım c ıd ır.
M o n o a m i n o k s id a z i n h i b i t n r l e r i
Tris ik lik
antidepresanların
kalp-damar
sistem i
M A O I'leri.
üzerindeki y a n
be yi nde
ka te icolam inlerin
parçalanmasını
ve
geri
e tk il e ri kinid in b e n z e r i ileti ge c iktir ic i y ö n d e e tk i e t m e l e r i d i r . Ö y k ü s ü n d e
t u t u l m a s ı n ı ö n l e y e r e k , b a ş a r m a s ı n ı h ı z l a n d ı r ı r l a r ve b ö y l e c e k a t e k o l a m i n
k a l p h a s t a l ı ğ ı o l a n y a d a h a l e n b u y ö n d e t e d a v i ç ö r e n h a s t a l a r d a bu a ç ı d a n
d ü z e y le r in in y ü k se lm e s in e n e d e n o lu rla r.
d i k k a t l i o l m a k g e r e k l i d i r . G e n e l i lke o l a r a k a n t i k o l i n e r j i k y a n e t k i l e r i az
o l a n i l a ç l a r t e r c i h e d i l m e l i v e d a h a d ü ş ü k d o z l a r i i b a ş l a m a l ı d ı r . M üm- k ün -
Bu i l a ç l a r ç o k c i d d i y a n e t k i l e r i n d e n d o l a y ı , a n c a k y a k ı n g ö z l e m
s e i laç p l a z m a k a n d ü z e y l e r i n i i z l e m e l i , k a r d i y o l o g l a i ş b i r i l g i i ç i n d e o l m a l ı ,
v e i z l e m e a l t ı n d a k u l l a n ı l m a l ı d ı r l a r . Bu i l a ç l a r l a , d i ğ e r t ı b b i i l a ç l a r a r a s ı n ­
antidepresan
d a k i e t k i l e ş i m v e M A O I ile y i y e c e k l e r a r a s ı n d a k i f a t a l o l a b i l e c e k e t k i l e ş i m
k u ll an ım ı
ile
beraber
t ip
1 an t İj r i t m i k
ilaçla rı
(k in id in ,
h a s t a ve a i l e s i n e a ç ı k l a n m a l ı . H a s t a l a r d a t i r a m i n i ç e r e n y i y e c e k l e r y a s a k ­
p ro k a in a m id , d i s o p i r a m i d ) bir lik te k ull a n m a k ta n s a k ı n m a l ı d ı r .
tır. Ip r o n ia z id , is o c a rb o k sa z id , n ia la m id , p h e n e lz in e bu grup il a ç la r d a n d ı r .
G e n e l o l a r a k .tris iklik a n ti d e p r e s a n l a r E K G de; P R aralığ ı. Q R S
s ü r e c i n d e u z a m a v e T d a l g a s ı n d a d ü z l e ş m e y a p a r l ı r : B u n e d e n l e i l e ti k u s u ­
Bu g r u p i l a ç l a r ö z e l l i k l e a t i p i k d e p r e s y o n , a g o r o f o b i . p a n i k a t a k ­
ru olan, a t r i y o v e n t r i k ü l e r n oda l bloğu olan, ya n da l b l o k ta n ım la y a n h a s t a ­
lar, bu lim ia ve genel o la ra k tr isik li kle re cevap v e rm e y e n d e p r e s y o n v a k a l a ­
l a r d a d i k k a t l i o l u n m a l ı d ı r v e m u t l a k a E K G i le i z l e n e r e k v e d ü ş ü k d o z u y g u ­
r ı n d a k u l l a n ı l ı r l a r . A n c a k t r i s i k l i k l e r d e n M A O I ’l e r e g e ç e r k e n 2 h a f t a l ı k
l a m a s ı y a p ı l m a l ı d ı r . Bu h a s t a l ı ğ ı o l a n h a s t a l a r d a j s e m p t o m a t i k ve k o n t r o l ­
a r a v e r m e k g e r ek ir . Son yı ll ard a bu g ru p ilaçların g e r ia tr ik tıb bi h a s t a l a r ­
lü d ö n e m i ta k ib e n tris ik li k ba şla na bilir.
da ve o b s e s if - k o m p u ls if bo zuk lu k ta n ım la y a n h a s t a la r d a ya ra rlı o ld uğu b i l ­
d iri l m e k t e d i r . Y an e tk il e r i n d e n do layı klin is ye nle r bu g ru p ilaçla rı k u l l a n ­
B i f a s i k ü l e r ve y a t r i f a s i k ü l e r b l o ğ u o l a n h a s t a l a r d a t r i s i k l i k k u l l a ­
n ım ı ile b r a d i a r i t m i ve A d a m -S to k e s g e liş eb il ir . K alp b lo k la rın d a a s e m p to -
m a k t a n g e n e l o l a r a k s a k ı n ı r l a r . A n c a k s o n y ı l l a r d a d ü n y a d a bu g r u p i l a ç l a ­
m a t i k o l m a k k a y d ı y l a ve k a r d i y o l o g l a i ş b i r l i ğ i i ç i n d e ve t e r c i h e n y a t ı r ı l a ­
r ı n ö z g ü l d u r u m l a r d a k u l l a n ı m ı n ı n d a h a g e n i ş a r a ş t ı r ı l d ı ğ ı ve k l i n i k k u l l a n ı ­
ra k i z le n m e k kaydıyla trisik li kler k u lla n ıla b i lir , a n ca k ayrıca s e n k o p a t a k l a ­
m ı n d a y e n i d e n a r t ı ş o l d u ğ u d i k k a t ç e k m e k t e d i r . Bu i l a ç l a r ı n y a n e t k i l e r i n e
rı d a v a r s a
gö re şöyle g r u p l a n d ı r a ^ l i r i z :
tr is ik li k le r k o n t r e n d i k e d i r .
Bö yle d u r u m l a r d a
"p a c e
maker'
t a k ılm a s ın ı ta k ib e n tr isiklik le r kul la n ıla b ilir .
1) H i p e r t a n s i f k r i z l e r i ,
2) O r t o s t a t i k h ip o ta n siy o n,
G e n e l o la r a k d okse p in ve t r a z o d o n u n k a r d i y o v a s k ü le r sis te m ü z e ­
3) H e p a t o t o k s i s i t e ,
r i n e y a n e t k i l e r i n i n d a h a az o l d u ğ u b i l d i r i l m i ş t i r .
4 ) D i ğ e r ( s e d a t i f b a z e n s t i m u l a l i f e t k i , k il o a s t ı m ı , s e k s ü e l i ş l e v
bo zukluğ u, uyku b o z u k lu ğ u , k a r pa l tü n e l s e n d r o m u ) .
K a r d i y a k a r i t m i ö y k ü s ü o l a n h a s t a l a r d a , t r i s i k l i k k u l l a n ı m ı ile
ma li gn v e n t r i k ü l e r a ri tm i g e li şe b ile c e ğ i b i lin m e lid ir . K inidin b e n z e r i etki
ile k a l p b l o ğ u g e l i ş i m i v e v e n t r i k ü l e r t a ş i k a f d i v e f i b r i l a s y o n g e l i ş i m i k o l a y ­
Bu y a n e t k i l e r e n f a z l a d i ğ e r i l a ç l a r l a e t k i l e ş i m ile o r t a y a ç ı k a r .
l a ş ı r . Ö z e l l i k l e k o n j e n i t a l ve ya e d i n s e l Q T s e n d r o m u ( Q T a r a l ı ğ ı n ı n u z a m a ­
Z a t e n bu g r u p i l a ç l a r ı n g e r e k h e k i m , g e r e k h a s l a i çi n k u l l a n ı m s ı n ı r l ı l ı ğ ı ­
sı ) o l a n v a k a l a r d a ç o k d i k k a t l i o l m a k g e r e k i r . H e r v a k a n ı n k e n d i k l i n i ğ i n e
n ı n e n y a y g ı n s e b e b i , t i r a m i n i ç e r m e y e n d i y e t z o r u n l u l u ğ u n ve y a y g ı n i l aç
gö re ve k a rd iy olo g la birlikte k a r a r v e r m e k k u ş k u su z en u y g u n u d u r . G e n e
e tk il e şim le r i
de ge ne l ola r a k Q.T . aralığının 0.45 sa n iy e ve ü z e ri ol m as ı tr is ik li k k u ll a n ı ­
h i p e r t a n s i f k r i z d e s ı k l ı k b i n d e 3 ’d ü r . Ö l ü m o r a n ı i se o n b i n d e b i r o l a r a k
mı a ç ı s ı n d a n k o n ı r e n d i k e k a b u l e d i l m e k t e d i r .
bild iril m iş tir.
oluşudur.
Tüm bunlara
rağmen
en
k o rk u la n yan
e tki ol an
M v o k a rd e n f a r k tü s ü g e ç ir e n v a k a l a r d a , a n t i d e p r e s a n k u l l a n ı m ı n ­
M A O l ' l e r i n i n . t ris ik li kle re gö r e ö n e m li bir fa rk ı a n tik o li n e r jik
d a e e n e l k a r d i y a k d u r u m ve e n f a r k t ü s s o n r a s ı k o m p l i k a s y o n l a r ( k a l p bl o-
e t k i l e r i n i n y o k d e n e c e k k a d a r m i n i m u m o l u ş u d u r . Bu d u r u m a n t i k o l i n e r j i k
5u, o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n ) o l u p o l m a d ı ğ ı d i k k a t e a l ı n m a l ı d ı r ;
yan e tk id e n öz e llik l e s a k ın ıl m as ı g e r e k e n h a s t a l a r d a bir a v a n ta jd ır . Ö r n e ­
ğin k a r d i y o v a s k ü l e r h a s t a l a r ı n b a z ı l a r ı n d a ( k a l p b l o ğ u o l a n l a r ) t r i s i k l i k l e r e
g ö r e d a h a e m n i y e t l i d i r . M A O I i le o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n o r a n ı %
E n f a r k t ü s s onra sı ileti b o z u k lu ğ u , a r itm i, k o nje stik kalp y e t m e z l i ­
1 1- 14
o l a r a k b i l d i r i l m i ş t i r ki b u d a i m i p r a m i n d e k i e ş d e ğ e r b i r y a n e t k i s ı k l ı ğ ı d ı r .
ği, o r t o s t a t i k h i p o t a n s i y o n g e l i ş e n v a k a l a r d a t r i s i k l i k l e r d e n s a k ı n m a l ı d ı r .
İlke o l a r a k a k u t d ö n e m i geç m e si ni b e k l e m e k g e r e k ir. E ğe r siklik a n t i d e p r e ­
Bu y a n e t k i ö z e l l i k l e s e r e b r o v a s k ü l e r h a s t a l ı ğ ı o l a n ve o s t e o p o r o z t a n ı m l a ­
sa n
yan h a s t a l a r d a d a h a f a z la d ır . M A O I k u lla n ır k e n gelişen o r t o s t a t i k h i p o t a n ­
k u lla n ıl a b il e c e ğ i d ü ş ü n ü lü rse , n o n t r i p t i l i n ,
doksepin. tra z o d o n e
gi bi
s iy ond a en e m n iy e tl i te d a v i h ac im a r t t ı r ı m ı d ı r ( P e r f ü z y o n ) .
d a h a a z y a n e t k i l i o l a n l a r , ya d a a n k s i y e t e ö n p l a n d a i s e A l p r a z o l a m t e r c i h
edilebilir.
M A O I ’l e r i g e n e l o l a r a k s e m p a t o m i m e t i k e t k i l i i l a ç l a r l a k u l l a n ı l ­
m a z l a r . N ö r e p i n e f r i n l e r i n d e p o l a r d a n h ı z l ı b o ş a l ı m ı c i d d i ve s ı k l ı k l a s e r e b -
S i k l i k a n t i d e p r e s a n l a r g u a n i d i n , r e z e r p i n v e d a h a az o l a r a k k l o n i d i n i n a n t i h i p e r t a n s i f e t k i l e r i n i e n g e l l e r l e r . P r a z o l i n ’ in h i p o t a n s i f e t k i s i n i
ral h e m o r a ji ile b ir l i k t e s e y r e d e n h i p e r t a n s i f k r iz le r ya p a r la r . A m f e ta m in -
i s e a r t t ı r ı r l a r . L - d o p a i le b i r l i k t e k u l l a n ı n c a , t r i s i k l i k l e r L - d o p a ’n ı n e m i l i -
ler. e f e d r in . ti r a m i n . p s ö d o e f e d r i n , s ik l o p e n t a m i n , kokain , f e n ilp r o p a n o la m i n, m e t a r a m i n o l i s o p r o t e r e n o l , m e t a r a m i n o l s e m p a t i k o m i m e t i k e t k i l i i l a ç
m ini a za lt ıc ı y ö n d e e tk i e de rle r. T r i s i k l i k l e r . kim y a sa l ile ti cile rin ge r i alın ı-
ve m a d d e l e r d i r . B i r ç o k r e ç e t e s i z s a t ı l a n d e k o n j e s ı a n v e a n t i g r i b a l i l a ç l a r d a
136
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
bu m a d d e le r v a r d ır.
Propranolol,
a lf nm e ti ld o pa ,
rezerpin
N M S ’n i n k l i n i k b e l i r i t e l r i ve % f r e k a n s l a r ı
ve g u a n a l i d i n
g ib i a n t i h i p e r t a n s i f i l a ç l a r d a , M A O I ile b i r l i k l e k u l l a n ı l ı n c a h i p e r t a n s i f k r i ­
Ç ekirdek bulgulat:
z e y ol a ç a b i l i r l e r M A O I , a n t i k o l i n e r j i k i l a ç l a r ı n ( a t r o p i n , s k o p o i a m i n ) e t k i
Ateş
v e e y l e m i n i g ü ç l e n d i r i r l e r . M A O I ’l e r i g e n e l o l a r a k k a n ş e k e r i n i d ü ş ü r ü c ü
92
O t o n o m sini r sis te m i işlevlerinde dü z en si z li k
lan ilaçların e tk isin i a r t t ı r ı r l a r . D op a m in e r jik il a ç la r la bir lik te kullanımı,
hip e rt a n sif kr iz c r t a y a ç ık a r m a riskini taşır. Klinik o l a r a k , se m p a tik o m im e ti k e t k i l i i l a ç l a r l a , d o p a m i n e r j i k e t k i l i i l a ç l a r l a , a m f e t a m i n ile a s t ı m i n h a l a n l a r ı ile, a n t i - g r i ^ n l i l a ç l a r l a d e m e r o l ile k u l l a n ı l a m a z l a r . S a d e c e s t e r o i d
taşikardi
79
diaforez
60
kan ba sın c ın d a değişkenlik
54
Ş u l .' l - o z u k l u g u
iç er en a n ıia s ı m a ıik i n h a l a r ilaçlar (V anc eril ), bazı a n tin ıs t a m in ik le r (klorif e n i l a m i n . b r o m f e n i la m i d ). e p i n e f r i n i ç e r m e y e n l o k a l a n e s t e t i k l e r l e k o n ­
trollü ku lla nıl a bilir
100
R ijid it e
ve a o t i k o . ı g ü l a n y ö n d e e t k i e d e r l e r . Bu n e d e n l e h i p o g l i s e m i k ve a n t i k o a g ü -
T e o l i l i n ve a m i n o p i l i n ile b i r l i k t e k u l l a n ı m ı ise d a h a
stupor
-7
koma
27
Di ğ er b ul gul a r
hafif pr e sso r e tk il id ir
Trem or
A s tm a tik h a s t a l a r d a sa de ce be ta -2 a g o n i st a kti vite ye sa hip ila ç­
l a r ( a l b u ı e r o l i s e t e r i n e ) e m n i y e t l e M A O I ile k u l l a n ı l a b i l i r .
H e r v a k a d a klin ik e nd ik asy on ala nı, te d a v i se ç e ne kle ri, te d a v i ­
5û
A k in e z i
38
Distoni
33
Silaore
31
T aşipne
25
n in r i s k l e r i , y a r a r l a r ı n e o l a c a ğ ı d ü ş ü n ü l e r e k ; ö n c e l i k l e y a t ı r ı l a r a k ve p l a z ­
L a b o r a ı u v a r bulguları da şöyle ö z e tle n e b ilir :
ma d ü z e y l e r i ö l ç ü m ü il e k l i n i k u y g u l a m a y a c e ç m e l i d i r .
Tıb bi h a s t a l a r d a n ö r ole p ti kle r k u lla n ır k e n ve ya çoğul p sı kotrop
i laç k u l l a n ı l ı n c a g e l i ş e b i l e c e k y a n e t k i y e i li ş k i n 2 s e n d r o m v a r ki b u n l a r tıbb i - p s i k i v a t r i k a c i l t e d a v i g e r e k t i r i r . B u nl a r:
K r e a ti n fosfokinuzda artm a
9C 92
Lokositoz
9; 70
M y o g lo b u li n em ı
9C ' 5
D e h i d r a t a s y o n ve k a r a c i ğ e r e n z i m l e r i n d e a r t m a e ş l i k e d e n di ğe r
1- M e r k e z i A n t i k o l i n e r j i k s e n d r o m
b ozukluklardır.
2- N ö r o l e p t i k m a l i g n s e n d r o m
B e y i n s i n t i g r a f i s i , BBT n o r m a l b u l u n u r . E E G v e B O S ' d a n o n s p e -
M e rk e z i A n tik o l i n e r j i k Sen dro m
sifik b o z u k l u k l a r olabi li r.
F i z i k s e l h a s t a l ı ğ ı n e d e n i y l e a n t i k o l i n e r j i k i l a ç a l m a k t a o l a n bi r
h a s t a v a , a n t i k o l i n e r j i k ( y a n ) e s k i s i güçlü b i r n o r o l e p t i k u y g u l a n ı n c a , ya da
N.MS'de la hor.v uv ar
: ?e r l e n d i r m e s i
n o r o l e p t i k i l a ç l a r ı n , a n t i p a r k i n s o n i la ç l a r l a b i r l i k t e k u l l a n ı m ı ile a n t i k o l i ­
A r t e r i a l kan gazları (p u lm o n e r y e te r s iz lik )
nerjik aynı y ö n d e k i e tk i l e r i n i n birleşmesiy le ( K o kr.e l) , " C en tr a l arıicholine rgic s y n d r o m ' g e liş e b ilm e k t e d ir . Çoğul p s ık o tr o p
ilaç u ll a nım ı
K a n s a y ı m ı ( Tok osi toz )
ile bu
se n d r o m u n sıklık ve ş id d e t i n a rtt ığ ı bildirilmiştir. Bu s e n d r o m u n siste m ik
E le k t r o l i t l e r (de hid ra t.ısyon)
ve n ö r o p s i k i y a t r i k b e l i r t i l e r i v a r d ı r ( h y m a n ) . S i s t e m i k b e l i r t i l e r ; t a ş i k a r d i ,
K a r a c iğ e r en zimleri (a rtm ış o la b il ir )
alk a li fosfataz
p u p i l d i l ı t a s y o n u . g ö r m e b u l a n ı k l ı ğ ı , ılık ve k u r u d e r i , a t e ş , k a b ı z l ı k , ür i ner reta nsi y on, n ö r o p s i k i y a t r i k belirtiler: A ji ta sy on , k o n f ü z y o n , h u z u r s u z ­
la k ta t dehi d ro g e na z
l u k, d i z a r t r i , m y o k l o n u s , g ö r s e l h a l l ü s i n a s y o n l a r , k o n v ü l s i y o n , d e l i r y u m .
SGOT
K an e n z i m le r i (a rtm a)
a ld o ta z
T e d a v i : E t y o l o j i k a j a n ı n s a p t a n ı p b ı r a k ı l m a s ı ve h ı z l ı g e n e l k o n -
k r e a t i n f os f ok in .ı z
se r va ti f g ir iş im le r d ir ve F is os ti gm in dir .
B ö b r e k fonks.'\. i te s : ir . (a r tm ış o la bilir )
Ka n ü r e s i ( Bun }
N o ro le p tik m align s e n d r o m
S e r u m krea tin in
Nöroleptik
nıalign
sendrom,
nö ro le p ti k
kullanan
hastaların
S e r u m ve idrard a myoglobulin ( a r t m a )
9c
0 . 5 - % 1.5 u n d a o r t a y a ç ı k a n k a t a s t r o f i k b ir r e a k s i y o n d u r . D e h i d r a t a s y o n ,
f i z i k s e l b i t k i n l i k , t ı b b i h a s t a l ı k v e o r g a n i k b e y in s e n d r o m u d u r u m u n d a bu
K a s la r d a rijidite. myog lo b uli ne m iy e ve ni h a y e t m y oglo bu lin er.ıik
r i sk d a h a d a a r t a r . S i s t e m a t i k a r a ş t ı r m a o l m a m a k l a b i r l i k t e , t ı b b i h a s t a l a r ­
b ö b r e k y e t m e z l i ğ i n e yol a ça r. Ol uj n s ı k l ı k l a s o l u n u m v e ( a k u t ) b ö b r e k y e t ­
da nö role pti k k u l l a n ı m ı n a ilişkin ola ra k ortaya ç ık m a p o ta n s i y e l i n i n daha
m e z l i ğ i n d e n o l u r . Bu a ş a m a d a n s o n r a ö l ü m o r a n ı 9c 2 0 - 2 5 ' d i r . H a s t a l a r ı n
fazla olması b e k l e n i r .
Nöroleptik
tedavisi uy g u la n a n ,
t e d a v i e d e n ya d a g e n e l o l a r a k d o p a m i n a g o n i s t l e r i n i
psikotik
9c 4 0 ı n d a d i s f a j i ve b u n u n l a b a ğ l a n t ı l ı a s p i r a s y o n g e l i ş i r . O t o n o m ı k b o z u k ­
hastaları
te d a v i d e ku ll an a n
luk, h e m o d i n a m i k s o r u n l a r a ve b ö b r e k y e t m e z l i ğ i n e d ö n ü ş e b i l i r . D e h i d r a s -
h e r h e k i m bu t a b l o y u t * n ı y a b i l m e l i ve t e d a v i e d e b i l m e l i d r i . B ö y l e b i r t a b l o ­
vo n,
n u n o r t a y a ç ı k a b i l e c e ğ i n i d ü ş ü n m e k t a n ı d a ilk ve e n ö n e m l i a d ı m d ı r . M o r -
p u l m o n e r e m b o l i d i ğ e r o la sı k o m t ı i l k a s v o n l a r d ı r
m a ln ü t rıs y o n , e nf ek siyon la r, derin ve n‘ tr o m b o z u ,
koroner
ha st alı k,
talitesi yükse k ol a n bu ta b lo d a , e rk en tanı hayat k u r t a r ı c ı d ı r .
N M S o l g u l a r ı n ı n e r k e k l e r d e d a h a sı k g ö r ü l d ü ğ ü ( b i l d i r i l e n v a k a ­
t ik k e z
l a r ı n 9c 6 0 ' ı ) d i k k a t i ç e k m e k t e d i r . S h a l e v v e H e r m e s h , 2 0 2 N M S o l c u s u n u
1 83 2 y ı l ı n d a , p s i k o t i k - h i p e r a k t ı f h a s t a l a r d a f e b r i l s e n d -
r o m l a r t a n ı m l a n m ı ş t ı r . B e n z e r v a k a l a r 1934 y ı l ı n d a s i s t e m a t i k o l a r a k b i l d i ­
i n c e l e m i ş l e r v e y a ş o r t a l a m a s ı n ı 36 b u l m u ş l a r d ı r .
r i l m i ş ve s e n d r o m u n s e m p t o m a t o l o j i s i a t e ş , o ı o n o m i k u y a r ı l m ı ş l ı k ve l ö ko -
gene ll ik le n ö r o l e p t i k tedavisine b a ş la n d ık ta n 10-15 gun s o n r a g ö r ü l m e k t e
s i t o z o l a r a k t a n ı m l a n m ı ş t ı r v e “ 1e t a I k a t a t o n i" o l a r a k
is im l e n d ir ilm iştir .
Av nı y a z a r la r
old u ğ u n u b ild ir m iş le rd ir . S endr omun ta m y e r le ş m e s i
için ge ç e n
N .M S’in
su re
48
D a h a s o n r a n ö r o l e p t i k u y g u l a m a s ı n ı t a k i b e n bu t a b l o l a r ı n g e l i ş t i ğ i g ö z l e n ­
s a a l i b u l m a k t a d ı r . Bu d a e r k e n t a n ı n ı n ö n e m i n i v u r g u l a m a k t a d ı r . N o r o l e p ­
m i ş ve 1968 y ı l ı n d a D e l a y v e D e n i k e r n ö r o l e p t i k m a l i g n s e n d r o m ( N M S )
tik t e d a v i s i a l t ı n d a k i h e r h a n g i h a s t a d a a t e ş + r i j i d i t e + d e l i r i u m g e l i ş i r s e
olarak isim lendirm işlerdir.
noroleptikler
ta nıyı
137
hemen
destekler.
bırakılmalı.
F u lm in a n
Laboratuvarda
h ip e r te rm i
CPK
gelişm esini
düzeyindeki
beklem eden
artış
te da viy e
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
g e ç il m e li d ir .
Bu s e n d r o m u n e rke n ta n ın m a sı m e k a n i z m a s ın ın a n la ş ılm a s ı
d a n t r o l e n e s o d y u m ( p a n t r i u m ) a ) 4 - 8 mg kg g ü n d e 4 e ş i t d o z d a
b ) ’0 . 8 - 1 0 m g / k g g ü n d e i. v. 4 e ş i t d o z d a
v e t e d a v i y ö n t e m l e r i n i n g e l i ş t i r i l m e s i ile m o r t a l i t e d e k i a z a l m a d i k k a t ç e k i ­
c i d i r . 1 9 8 0 y ı l l a r ı n d a n ö n c e % 2 7 . 7 o l a r a k b i l d i r i l e n m o r t a l i t e , 1987 y ı l ı n -
3-
Yoğun bakım
Solunum desteği (oksijen)
da % I 1.6'ya d ü ş m ü ş t ü r .
Soğutma
Hidrasyon
A n ı i p s i k o t i k etk isi güçlü, nör olo ji k ve EP S tip in d e yan e tk ile r i
ön p l a n d a o l a n d o p a m i n b l o k a j p o t a n s i y e l i f a z l a o l a n i l a ç l a r l a , N M S d a h a
Beslenme
F iz ik te d av i
s ık g ö r ü l m e k t e d i r . O l g u l a r ı n b ü y ü k ç o ğ u n l u ğ u n u n ( y a r ı d a n f a z l a s ı ) H a l o p e ridol ve d e p o
n ö r o l e p t i k l e r ( f l u f e n a z i n ) ile g e l i ş t i ğ i b i l d i r i l m i ş t i r .
ge li şe n h a s t a l a r ı n
%
4 'ü n u n
is e t r i o r i d a z i n
Am antadin
NMS
k u lla n ı m ı sır a s ın d a ge li ştiğ i
uygulamasına
ra ğ m e n ölü m
1/17 , b r o m o k r ip tin
ile
127, d a n t r o l e n e i l e 4 / 3 0 b i l d i r i l m i ş t i r .
b e l irti lm iş tir (S h a le v . Wise ).
ECT.
b e n z o d i a z e p i n l e r , a n ti k o l in e ıjik ve n it r o p r u s s id de NMS
tedavisinde denenm iştir.
A yır ıcı tanı:
Ç e ş i t l i o r g a n s i s t e m l e r i ve h a s t a l ı k d u r u m l a r ı n d a p s i k o t r o n i laç
N MS; ısı şoku , malign h ip e r te r m i ( M H ) , a n tik o lin e rjik d e l ir i u m ,
( n ö r o l e p t i k l e r e b a ğ l l ı ) k a t a t o n i , l e t a l k a t a t o n i v e b a z ı il a ç e t k i l e ş i m l e r i ile
kullanımı
k a r ı ş a b i l i r . A y ı r ı c ı t a n ı d a b u b e l i r t i ve b u l g u l a r g ö z ö n ü n e a l m a l ı d ı r .
Bu b ö l ü m d e g e n e l t ı p d a b e l i r l i h a s t a l ı k l a r d a p s i k o t r o p ilaç k u l l a ­
Isı ş o k u n d a g e n e l l i k l e t e r l e m e y o k t u r ,
öy k ü d e ısıya h a s s a s iy e t
v ardır ve rijid iıe a zd ır . Malign h i p e r te rm i i s o o to s o m a l d o m in a n g e n e t i k
d e f e k t z e m i n i n d e g e l i ş e n b i r t a b l o d u r . Bu y a t k ı n b i r e y l e r a n e s t e z i i n h a l a s yonu ( h a l o t a n e ) veya ka s g ev şe ticil eri n e (succinil h id r o k l o r û r ) m a ru z k a l ı n ­
c a k a s r i j i d i t e s i v e a t e ş g e l i ş i r . Bu r i j i d i t e b e n z o d i a z e p i - n l e r e c e v a p v e r m e z .
Ayrıca M H h a s t a l a r ı n d a a s e m p to m a tik d ö n e m l e r i n d e de C P K y ük se k b u l u ­
nur.
D antrolene
burada
te m e l tedavid ir. A n tik o lin e r jik d e l iriu m
nıml ını i n c e l e y e c e ğ i z . P s i k o t r o p i l a ç l a r ı n ya n ve t o k s i k e t k i l e r i o l d u k ç a ivit a n ı m l a n m ı ş t ı r . A n c a k t ı b b i s e n d r o m l a r d a p s i k o t r o p ila ç k u l l a n ı m ı n a i l ik i n
ç i f t - k ö r p l a s e b o k o n t r o l l ü a r a ş t ı r m a l a r y e t e r s i z d i r . A y r ı c a ' d ü z e l m e ' n i n ne
ö l ç ü d e p r i m e r t ı b b i h a s t a l ı ğ a i l i ş k i n , n e ö l ç ü d e p s i ş i k d u r u m a i li ş k i n o l d u - /
ğu n e t değ il dir .
P s i k o t r o p i l a ç l a r ı n t ı b b i h a s t a l ı k l a r d a k i e t k i n l i ğ i i l er i ve
si s te m li b iç im d e a r a ş t ı r ı l m a l ı d ı r .
(kom a)
G a s t r o e n t e s t i n a l h a sta lı k:
t a b l o s u g e n e l l i k l e b i r ç o k p s i k o t r o p il aç b i r l i k t e k u l l a n ı l ı n c a o r t a y a ç ı k a r .
Bu t o k s i k t a b l o n u n b e l i r t i ve b u l g u l a r ı ş u n l a r d ı r : G ö r m e b u l a n ı k l ı ğ ı , u r i n e r
Birç ok g a s t r o e n t e s t i n a l h a sta lı k d a p s ik o s o m a tik b ile şk e le r v a r ­
r e ta n s i y o n ve ileus, ta şik a r d i, kuru deri, t e r l e m e n i n a z a lm as ı, h a f i f ateş
h a l i, o r i e n t a s y o n b o z u k l u ğ u v e h a l l ü s i n a s y o n l a r . G ö r ü l d ü ğ ü g ib i t a b l o n u n
özelliği to ksik
a n t i k o l i n e r j i k s e n d r o m o lu ş u d u r v e kas r ij id ite si y o k tu r .
A n t i k o l i n e r j i k d e l i r i u m d a f i s o s t i g m i n ( 1 - 2 m g i . v . ) u y g u l a m a s ı il e 2 - 3 d a k .
d ı r . P e p t i k ü l s e r , u l s e r a t i f k o l i t , s p a s t i k k o l it v e r e g i o n a l e n t e r i t i s ' t e s ı k l ı k ­
la s t r e s r e a k s i y o n l a r ı , d e p r e s y o n v e h o s t i l i t e e ş l i k e d e r . B u h a s t a l ı k l a r d a
"istirahafin
yararlı
olması
kuşkusuz
aynı
zamanda
b a ğım lı lı k
r o lü nü n
b e n i m s e n m e s i , d ı ş s t r e s l e r d e n u z a k k a l m a ve u y a r a n a z a l m a s ı n ı n d a r o l ü
için de g ö r e c e l i d ü z e l m e olur. A n cak NM S, filo s tig m i n 'e c e v a p v e r m e z .
vardır.
N öroleptiklere
yanında.
bağlı ge lişen
katatonide,
katatoni
bulgularının
G a s t r o e n t e s t i n a l h a s t a l ı k d a be nz o id a z e p in le r yayg ın o l a r a k k u l l a ­
P a r k i n s o n b u l g u l a r ı v a r d ı r . O t o n o m s i n i r s i s t e m i b o z u k l u ğ u ve
n ı l m a k t a d ı r l a r ve kl in ik d e n e y l e r h e m a n k siy e te nin a z a ltılm a s ın d a h e m de
a t e ş ö n e m li b o y u t ta d e ğ ild ir . N ö r o le p t ik ke sil m e si ve a n t i p a r k i n s o n
i la ç
ha sta lığ ın tıb bi b o y u t u n u n g e n e l iy ile şm e s in d e ya rdım c ı o ld u ğ u n u g ö s t e r ­
( ö z e ll ik le a m a n t a d i n ) il avesi ile d ü z e lm e sa ğlanır. F o n k s iy o n e l k a t a to n id e ,
m ektedir. A n cak .b u b u jg u la n genelleştirm ek her zam an m üm kün değildir.
a te ş ve o to n o m si nir s i s te m i bo z uk lu ğu yo ktu r. T e d a v i n ö r o l e p t i k l e r l e veya
Ç ü n k ü b irç o k t a b l o d a h a s ta lık r e m is y o n u n d a s p o n ta n iy il eş m e o l a b i l m e k t e ­
E C T iledir. E E G g en e lH k le " O r ga nik -fonk siy o ne l" k a t a t o n i a y ır ım ın d a y a r ­
d i r ve so n u ç la r ı y o r u m l a m a k d a m e ta d o lo jik gü çlü k le r v a rd ır.
d ım c ıd ır .
B e n z o d i a z e p i n l e r bü y ük ölç ü d e m e r k e z i m e k a n iz m a
L e t h a l k a t a t o n i y i N M S ’d e n a y ı r m a k g ü ç t ü r . L e t a l k a t a t o n i n ö r o ­
il e g a s t r i k
salgıyı, asit ü r e t i m i n i a z a lt ır , m i d e n i n b oşa lım ı ve ba r sa k m o t ili te s in i a z a l ­
l e p tik t e d a v is in in kli ni k uyg ula m a ya g e ç m e sin d e n çok ö n c e ta n ı m l a n m ı ş t ı r .
tı r la r .
M a n n v e a r k . , l e t a l k a t a t o n i n i n , n ö r o l e p t i k ö n c e s i d ö n e m d e % 3. 5 o r a n ı n ­
b e n z o d ia z e p in v a r d ır . A n c a k bu p r e p a r a l l a r d a k i b e n z o d i a z e p in le r in dozu
da g ö r ü l d ü ğ ü n ü , e s a s e n N M S ' i n n ö r o l e p t i k k u l l a n ı m ı n a b a ğ l ı g e l i ş e n l e t a l
a n k siy o li ti k te d a v i d o z u n d a n a z d ır . G a s t r o e n t e s tin a l sis te m h a s t a l a r ı n ı n ,
katatoninin
iyatrojenik
şekli o ld u ğ u n u
b elirti r.
Le taJ k a t a t o n i d e
tedavi
E C T 'dir.
Birçok ' m i d e ' il a ç la r ın d a
a n tik o lin e r jik ilacın y a n ın d a
d ü ş ü k do z
diğ e r tıb bi h a s t a l a r a g ö ıe d a h a fazla d e p r e s if s e m p t o m a to l o ji g ö s t e r d i k l e r i
belirtilm ektedir.
Bu b ulgu
da
tr isik lik a n ti d e p r e s a n la r ın d i ğ e r te d a v i l e r
y a n ın d a y a r d ı m c ı ilaç o l a r a k d a h a ya ygın k u lla n ıl ab il e ce ğ in i d ü ş ü n d ü r ü r .
M A O I ile m e p e r i d i n ( D e m e n o l ) b i r l i k t e k u l l a n ı m ı v e y a d e k s t r o -
Bu a l a n d a k i s ı n ı r l ı a r a ş t ı r m a b u n u d e s t e k l e m e k t e d i r . A y r ı c a t r i s i k l i k l e r i n
m e t o r f a n a t e ş d e l e r i u m , h i p o t a n s i y o n v e a j i t a s y o n i ie b e l i r g i n t o k s i k b i r
güçlü a n tik o l i n e r j i k ö z e llik le ri bazı g a s tr o e n te s ti n a l sist em h a s t a l ı k l a r ı n d a
ta b lo y a se be p o lu r la r . D o p a m i n a g o n istle r in in ( L -d o p a , a m a n t a d i n , le vod o-
y a r d ı m c ı o lu r la r . A n c a k tr isik lik ila ç la r ı d iğer a n tik o li n e r jik ila ç la rla b i r l i k ­
pa . b r o m o k r i p t i n ) an i b ır a k ılm a s ın d a da ba ze n N M s 'd e n kli ni k o l a r a k a y ı r ­
te k u lla n m a k te h lik e li o la b ilir (ka b ız lık , p a ralitik ile us ris ki). A yrıc a m e r ­
m a n ın güç o ld u ğ u bir ( y o k s u n lu k ) s e n d r o m u geliş ebil diğ i bil d ir ilm iştir .
ke z i a n t i k o l i n e r j i k s e n d r o m g e li şm e ris k i va rdır. İlke o l a r a k g a s t o r e n t e s t i nal si st e m
T edavi:
hastalıklarında
tris ik li k a n t i d e p r e s a n l a r ı d e p r e s i f s e n d r o m u n
eşl ik etitği (p s i k o s o m a t i k , c o m o r b i d i t e ) d u r u m la r d a k u l la n m a k g e re k ir.
N M S ’d e n ö l ü m , b u t a b l o y a y o l a ç a n f a r m a k o l o j i k m e k a n i z m a l a r ­
Kain h a sta lı ğ ı
d a n d e ğ i l , t ı b b i k o m p l i k a s y o n l a r d a n d ı r . T e d a v i 1) n ö r o l e p t i k l e r i n h e m e n
b ır a k ılm a s ı, 2)
-
K a l p h a s t a l ı ğ ı n d a n ö l ü m g e l i ş m i ş ü l k e l e r d e b i r i n c i s ı r a d a d ı r . Bu
d e s te k le y ic i y o ğ u n b a k ım , b ü tü n lü ğ ü içinde ve h a s t a n e k o ş u lla r ın d a yak ın
i l aç t e d a v i l e r ( a m a n t a d i n , d a n t r o l e n , b r o m o k r i p t i n ) , 3 )
h a s ta l ık la r d a s ık lı kla a n k s iy e te a t a k l a r ı , p an ik hali, d e p r e s y o n eşl ik e d e r .
g ö z l e m v e i z l e m e ile y ü r ü t ü l m e l i d i r .
A r i t m i l e r , m y o k a r d e n f a r k t ü s ü n d e l e t a l b i r k o m p l i k a s o y n d u r . A k u t MI g e ç i ­
MM. Sj j e_t e d a y j p l a n ı
ve bu psişik d a v r a n ı ş s a l s e m p t o m l a r d o ğ r u d a n k a r d ia k a r i t m i l e r i n g e l i ş m e ­
1-
da stfdasyon ç o k ö n e m l i d i r . Bu a m a ç l a a nksiy o li tik le r en e m n iy e tli p s i k o t ­
r e n h a s t a l a r d a is e y a g y ın la şm ış a n k s iy e te . d e p r e s if uy um g ü ç lü ğ ü ç o k s ık tı r
sin i ko la y la şt ırır . Bu n e d e n l e k o r o n e r yoğu n b ak ım b ir i m l e r i n d e k i h a s t a l a r ­
2-
N ö r o l e p t i ğ ikes
Farmakolojik tedavi
gü n lü k doz
a m a n t a d i n HC1 ( s i m m e t r e l )
10 0-2 00 mg
brom okriptin (Parlodel)
2,5 -1 0 mg
138
r o p ilaçla r o l m a k t a d ı r . A y rıc a b e n z o d ia z e p in g r u b u ila ç la r ın az d a
ol sa
a n t i a r i t m i k ö z e l l i k l e r i v a r d ı r . MI s o n r a s ı s e d a s y o n d a , b e n z o d i a z e p i n l e r b a r -
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
A k c iğ e r hasta lık la rı
b i t u r a t l a r d a n d a h a f a z l a y a r a r l ı ve e m n i y e t l i d i r . N i t e k i m k a r d i y o v e r s i y o n
uygulamasında
da
se d a ti f -h ip n o tik
amaçlı
kull:nılırlar.
Koroner
arter
S o lu n u m ye tm e z liğ in d e b e n z o d i a z e p i n l e r ve h a lo p e r i d o l e m n i y e t ­
h a s a t l ı ğ ı o l a n l a r d a i se f e n o t i a z i n l e r ( ö z e l l i k l e t i o r i d a z i n ) k u l l a n ı m ı ile c i d ­
le k u l l a n ı l a b i l i r . A s t ı m d a p s i ş i k d u r u m , a t a k l a r ı n g e l i ş i m i n i k o l a y l a ş t ı r ı r .
d i y a n e t k i l e r o r t a y a ç ı k a b i l i r . Bu i l a ç l a r ı n y a p t ı ğ ı h i p o t a n s i y o n , y e n i b ir
Fenotiazinler
e n f a r k t ü s g e l i ş i m i n i k o l a y l a ş t ı r ı r , a y r ı c a bu i l a ç l a r k a l p k a s ı n ı n r e p o l a r i z a s -
ve
trisikli k
antidepresanlar
antikolinerjik
özelliklerinden
dolayı b r o nşiy al se k r e sy o n d a ku ru m a y a p a r . O k s a z e p a n , a s tm a te d a v is in d e
y o n u n d a uz a m a ve bö ylece çeşitli ta ş ia ritm i ge li şi m in i k o la y la ş tı ra b il ir le r .
m e t a p r o t e r e n o l 'i n e tk ile r in i po ta n si y a liz e e d e r . K lo r p r o m a z i n a kut a stm a-
T r is ik lik l e r d e n im ip r a m in , a m itr ip tilin e g ö r e d a h a e m n iy e tl i g ö z ü k m e k t e ­
t ik a t a k l a r d a d ü ş ü k d o z d a k u l l a n ı l a b i l i r .
d i r . G e n e l l i k l e a k u t M I g e ç i r e n h a s t a l a r d a ilk 6 a y d a t r i s i k l i k k u l l a n ı m ı n ­
d a n s a l ı n m a y ı t e r c i h e t m e l i d i r . K r o n i k k a l p h a s t a l ı ğ ı o l a n l a r d a i se d e p r e s ­
H i d r o k s a z i n , a s t m a t i k h a s t a l a r d a h a v a g e ç i ş i n i k o l a y l a ş t ı r d ı ğ ı ve
y o n v e i n t i h a r r i s k i d a h a f az la o l m a k t a d ı r . B u d u r u m d a t r i s i k l i k l e r . k a r d i -
e m n iy e tl e k ull a nıl a bil e c eğ i b e lir tilm e k te d i r.
yolojik k o n tr o l a l tı n d a kullanılabilir.
H e m a t o lo jik h a sta lı k la r
Kalp h a s ta la r ın d a , a n tip sik o ti k k u lla n m a z o r u nlu lu ğu v arsa , halop e r i d o l t e r c i h e d i l m e l i d i r . K a n b a s ı n c ı ve E K G d e k a y d a d e ğ e r d e ğ i ş i k l i *
T r i s i k l i k l e r v e n ö r o ' . e p t i k l e r ; h a l i f d e o l s a k e m i k ili ği s u p ı e s y o n u
ya p m a z . K a rd iy o v a s k ü l e r h a sta lı k la r d a a n ti k o a g ü l a n l a r d a sıklıkla verilir .
y a p a r l a r v e h e m a t o p o e z i b a s k ı l a r l a r . B e n z o d i a z e p i n l e r ve ö z e l l i k l e k l o r d i -
Bu d u r u m d a k a r a c i ğ e r e n z i m l e r i n i b o z d u k l a r ı i ç i n b a r b i t ü r a t l a r v e r i l m e m e ­
a z e p o k s i t il e k a n d i s k r a z i s i a r a s ı n d a i l i ş k i o l d u ğ u n a y ö n e l i k s o r u l a r v a r d ı r .
lidir. L it yu m , t e r a p ö tik dozda kalp h a s t a l a r ı n d a ciddi yan e tk ile r y a r a t m a z ­
T ris ik li k le r ve f e n o ti a z in le r , or al a n t i k o a g ü l a n l a r ı n m e t a b o liz m a s ın ı b o z a ­
bilirle r.
lar. Ö z e t o la ra k kalp h a sta la rın d a b e n z o d ia z e p in le r . h a lo p e ri d o l ve lityum
e m n iy e tle k ull a nılabilir.
H ipertansiyon:
P s i k o tro p ila çlar g enellik le ağrı k e s ic ile ri n ve n a r k o tik le r i n e t k i ­
si ni a r t t ı r ı r l a r . T r i s i k l i k a n t i d e p r e s a n l a r ( e n s ı k l ı k l a a m i t r i p t i l i n e ) a ğ r ı l ı
H ip e r ta n s iy o n birçok e tk il e şim e bağlı gelişen bir h a s ta lık tı r. B ir ­
çok o lg u d a se b e p le r an laşıls a da, d iğ e r l e r i n d e
eıyo lojik
anlam da
s e n d r o m l a r d a k u l l a n ı l ı r l a r . A ğ r ı ile d e p r e s y o n a r a s ı n d a k l i n i k v e n ö r o k i m -
be lirli
y a s a l i l i şk i v a r d ı r . T r i g e m i n a l s i n i r a ğ r ı l a r ı n d a i s e k a r b o m a z e p i n ’in ö z g ü l
s e b e p b u lu n m a z ve "esansiyel h ip e r t a n s i y o n ' d iy e ta n ım la n a n bu g r u p d a b i r ­
ku ll an ım ı söz k o n u s u d u r
çok biyolo ji k sü re ç le r le b e r a b e r özellikle k r o n ik ge rginlik ve ag r es y o n b i r i ­
k i m i d i k k a t i ç e k e r . Bu v a k a l a r d a b e n z o d i a z e p i n l e r e m n i y e t l e k u l l a n ı l a b i l i r ,
N ö r o j e n i k a t e ş d e d i ğ e r t e d a v i s e ç e n e k l e r i il e b e r a b e r d ü ş ü k d o z
t r i s i k l i k l e i se k o n t r o l l ü k u l l a n ı l a b i l i r l e r . A n i h i p o t a n s i f a t a k l a r y ö n ü n d e n
k lo r p ro m a z in (2 5-50 mg) ku lla nıl abil ir . F e n o t i a z i n l e r , m e r k e z i m e k a n iz m a
dikkatli
ile ıs ı m e r k e z i n i b o z a r .
o lm a k
g e r ek ir .
Ayrıca
gerek
t r is ik li k le r .
gerekse
fenotiazinler
g u a n e t i d i n ' i n e t k i ve e y l e m i n i b l o k e e d e r l e r . ' E s a n s i y e l h i p e r t a n s i y o n d a '
B ir ç ok ta n ı ve te davi t e k n ik le r in d e , h a z ı r lı k a ş a m a s ı n d a p s i k o t ­
g e v ş e m e t e k n i k l e r i d e y a r d ı m c ı bi r t e a d v i o l a r a k , k r o n i k e m o s y o n e l g e r g i n ­
rop ila ç la r kull an ıl ır . K a rd iy o v e r siy o n d a d ia z e p a m sıklıkla ku llanılır. Öze-
l iğ i n a z a l t ı l m a s ı n d a y a r d ı m c ı d ı r l a r .
fag osk o pi ve s ig m o id o s k o p id e b e n z o d ia z e p in t ü r e v le r i, k e m o t e r a p i d e f e n o ­
tia z in le r ek ilaç o la r a k kulla nılabilir.
Y oğu n Bakım Ü n i te le r in d e P s ik o f a r m a k o lo i i
lia ç la rı n b ir ç oğ u ka ra c iğ e r d e m e ta b o liz e o l u r l a r ve biyolojik o l a ­
rak da h a az a k tif ve d a h a fazla s uda-çözül en m e t a b o l i t l e r e d ö n ü şü rle r , böyl e c e b ö b r e k t e n a t ılım a uy gu n hale ge lirler.
Y o ğ u n ba kım
B u a l a n d a ö n e m l i bir i s t i s n a
ünitelerinde
P s ik o f a r m a k o l o j i uygu la m a sı, klinik
t ı p f a r m a k o l o j i v e klinil c p s i k i y a t r i d i s i p l i n i i ç i n d e u y g u l a n ı r . K o n s ü l t a s y o n
büyük ö lç ü d e d e ğiş ik li ğe u ğ r a m a d a n b ö b r e k te n a tıl a n f e n o b a rb ita ld ir .
liya;on
psikiyatrisi
ile ilgili b i r i m l e r i
arasında
bir li kte
iz le m e ğe d ö n ü k
K a r a c i ğ e r h a s t a l a r ı n d a ilaç k u l l a n ı m ı i l e, a k t i f i l a c ı n b i r i k m e r i s ­
y ak ın işb ir li ği g e r e k tir ir . Y o ğ u n b a k ı m s e r v i s l e r i n d e p s ik iy a tr ik s e n d r o m -
ki ö n e m l i b i r s o r u o l u ş t u r u r . Bu n e d e n l e d ü ş ü k d o z l a r l a v e k ı s a y ar ı y a ş a m
l a r d e ğ e r l e n d i r i l i r k e n şu f a k t ö r l e r v e a r a l a r ı n d a k i e t k i l e ş i m l e r d i k k a t e a l ı n ­
sü re si olan ilaçlarla te d a v i te r c ih ed il m eli di r. K a r a c i ğ e r ye tm ezil ği h a s t a l a ­
m a lıd ır : F iz ik se l ha sta lı k, g en e l t ıp d a k u lla n ı la n ila çla rın psik iy a tr ik yan
rı, f e n o t i a z i n il e t e d a v i y e ç o k d u v a r l ı d ı r l a r .
etk i,
kom plikasyonları
i laç
etkileşim leri,
hastanın,
h a sta lı ğın a
ve/veya
y o ğun b a k ım o r t a m ı n a ps iş ik - d a v ra n ış s a l r e a k s iy o n la r ; b ip o la r a f f e k tif h a s ­
talık, ş iz o f r e n i, kişilik bo zukluğ u gibi ö y k ü d e k i o la sı p s ik iy a tr ik s e n d r o m -
K a r a c iğ e r h a s t a l a r ı n ı n akut s e d a s y o n u n d a , b üy ü k ölç üde a k c i ğ e r ­
le rd e n atı la n p a r a l d e h i t kullanılabilir. F e n o t i a z i n l e r ( ö z e llik le klo rp r o m a -
lar. H a s t a n ı n
t u r ) ile a k u t f u l m i n a n k o l e s t a t i k s a r ı l ı k b i l d i r i l m i ş t i r .
te t k i k l e r i ay ır ıcı ta n ıd a ya r d ım cıd ır . R u h s a l d u r u m m u a y e n e s in d e k o g n it if
tıb b i- p sik iy atrik b ü t ü n c ü l d e ğ e r le n d ir ilm e s i ve la b o r a t u v a r
i ş l e v l e r i n i n c e l e n m e s i ö z e l l i k l e ö n e m l i d i r . İ ş t a h , ki l o , u y k u b o z u k l u k l a r ı ,
Böbrek h a s u h t ı
l e ta r ji gibi s o m a t ik s e m p to m la r ın f iz ik se l h a s t a l ığ a mı yo ksa ps iş ik d u r u m a
B ö b r e k h a s t a l ı k l a r ı n d a , i l a c ın m e t a b o l i z m a s ı n d a n ç o k , m e t a b o l i t -
ği, s e m p t o m l a r ı n s e y r i n i n f i z i k s e l d u r u m l a i l i ş k i s i s o r g u l a n m a l ı d ı r .
mı ( d e p r e s y o n ) bağlı olduğu a r a ş t ı r ı l m a l ı d ı r . A f f e k t i f d uru m , d ü ş ü n c e iç e r i­
le ri n a tı lım ın a ili şk in sıjrun e sa sdır. P s ik o tr o p ila ç la r a r a s ı n d a bö b r e k h a s ­
Y o ğ u n b a k ı m s e r v i s l e r i n d e a j i t a s y o n , d e l i r y u m ve i n t i h a r , y o k s u n ­
ta la rı n d a k u ll a n ım ı k o n t r e n d i k e o la bilecek en ö n e m l i ila ç li ty um dur.
luk
sendrom ları
acil
tı b b i- p s ik iy a trik
sendrom lar
olup
hızlı
müdhaale
g e r e k t i r i r . A n k s iy e ıe ve in s om n i ise e n sı k k a y d e d i l e n y a k ın m a la r d ır . H a s ­
tanın
k e n d is i ve ç e vre si
i çin g ü v e n l i ğ i n i n
hızlı
b ir b iç im d e
sağlanm ası
ila çla r ha f if şid d e tt e d e r i r e a k s i y o n l a r ı y a pa b il ir le r.
g e r e k lid ir , ilgili tı b b i- c e r ra h i te d av i e k i p l e r i , p sik i y a tr ik o lg u la rd a be lirli
A n a f i l a k t i k r e a k s i y o n l a r e n d e r d i r . F e n o t i a z i n l e r i le i s e g ü n e ş a l e r j i s i y a y ­
bir ü s k ü n t ü y a ş a r la r . Ç oğu nlu k la da bu s e r v i s l e r i n y a p ıla n m a s ı acil p s i k i y a t ­
Psikotrop
gındır. P r ü r itik tip t e d e r i ha st a lık l a r ı sıklıkla k ro n i k ge rili m le r le il iş kili­
rik d e n e t i m e uyg un değild ir. H a s ta m ü m k ü n o ld u ğ u n c a t ıb b i- c e r ra h i s e r v i ­
dir. A n k is y e te d e p r e s y o n , in so m n i ve vücut i m a jı b o z u k lu ğ u bu h a sta la rd a
sin de , liy a z on p sik iy a tr i uz m a n ı n ın y a r d ı m ve d e n e t i m i n d e iz le n m e li , tıb bi
sıkdır. H y d r o k s itin gibi s e d a t i f a n t ih is ta m in ik i la ç la r y a ygın o la r a k k u lla n ı­
d u r u m d a k i ac il ta b lo d a te m el o l a r a k d e n e t i m a l t ı n a a lın d ık ta n s o n r a tıb-
lırlar.
b i- p s ik iy a tr i k liyazo n ya taklı se r v is e n a k l e d i l e m l i d i r .
Bu h a s t a l a r d a a ci l g ü v e n l i ğ i s a ğ l a r k e n , t ı b b i d u r u m u n i z l e n m e s i n i
g ü ç l e ş tir e c e k d ü z e y d e se d a sy o n a h e m e n y ö n c l m e m e l i d i r . Y a şa m g ü v e n liğ i­
nin s a ğ l a n m a s ı b ir in ci ve te m el a m a ç o l u p ; e ty o lo jik f a k tö r le r i a r a ş t . r ı r k e n
v ita lb e li r ti ve b u lg u la r ı ( hip o ksi. h i p o g l i s e m i , s iy a n o z , a r itm i.. .) ö n ce lik le
gözden geçirm elidir.
139
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
V ita l b u lg u la r ın gö zd e n g e çir il m e si, n ö r o l o j i k m u a y e n e , k a p sa m lı
T ı b b i - p s i k i y a t r i k a c i l s e n d r o m l a r d a p s i k o t r o p i l aç s e ç e r k e n , y a n
r u h s a l d u r u m m u a y e n e s i ve l a b o r u t a v a r s o n u ç l a r ı b i r l i k t e d e ğ e r l e n d i r i l m e l i ­
e tk i le r ve e t k i l e ş i m l e r öncelik le d ik k a t e a l ı n m a l ı d ı r , p sik o tik a jita sv o n ve
dir. S ıklık la h a s t a l a r ı n m u a y e n e s i n d e ve sözel i l e t i ş i m d e g ü ç lü k va r d ır (en-
d e liriu m d u r u m l a r ı n d a H A lo p e ri do l en e m n iy e tli a n ti- p s i k o t i k ilaç o l a r a k
d o t r a k e a l e n t ü b a s y o n , afazi...)- M im i k - je s tle r le if a d e , y a z ıl ı iletişim y olları
ö n e r i l m e k t e d i r , h a l o p e r i d o l i . m . v e ya i. v. u y g u l a n a b i l i r . S o n y ı l l a r d a a c i l
d e n e n m e l i d i r . Bu t ü r h a s t a l a r ı p s i ş i k m u a y e n e s i n d e h a s t a n ı n k a l p v e k a n
t e d a v i d e H a l o p e r i d o l i.v. u y g u l a m a s ı n ı n e m n i y e t t e u y g u l a n a b i l e c e ğ i b e l i r t i l ­
b a s ın c ın d a k i de ğişi k lik le r bile ipucu v e re b ilir .
m e k t e d i r . 2 0 - 3 0 d a k . a r a l ı k l a r l a 1 mg lık h a l o p e r i d o l ' ü n i.v. u y g u l a n a b i l e c e ­
G örüşm e
s ır a sın d a
h a sta
i çin e m o s y o n e l ö n e m i o l a n b i r k o n u n u n s o r g u l a n m a s ı s ı k l ı k l a h e m o d i n a m i k
ği b i l d i r i l m i ş t i r
derişikliğe yolaçacaktır.
o l a b i l m e k t e d i r . H a l o p e r i d o l ' ü n i. m. u y g u l a m a s ı d a
Bu uyg ulamada to ta l 5 m g .lı k d oz acil o la r a k y e te r li
5 mg. lık d o z l a r d a
20
d a k i k a l ı k a r a l ı k l a r l a t o t a l 5 - 2 0 mg. ş e k l i n d e d i r . S o l u n u m ve k a r d i y o v a s k i ; Bu h a s t a l a r d a h e m e n p s i k o t r o p i l a c a b a ş l a m a z d a n ö n c e 1) e t y o lo ji k f a k t ö r l e r . 2)
p s i k o t r o p i l a c ın t ı b b i d u r u m a e t k i v e y a n e t k i l e r i d i k k a ­
ler h a sta lı k la r ı o la n a ji ta sy o n lu h as ta la r d a bu u y g u la m a te rc ih e d i l m e k t e ­
di r. E k s t r a p i r a m i d a l y a n e t k i r i s k i o l a n h a s t a l a r d a i s e 2 - 5 mg . H a l o p e r i d o l
te a lın m a lıd ı r. Ö r n e ğ i n , ru hsa l d u r u m d a k i b o z u l m a , h ip o k s i, a ne m i, hipovo l e m i . h i p e r k a p n i , e l e k t r o l i t b o z u k l u ğ u , a k u t e n f e k s i y o n , k a r d i y a k ü isi i i t m i
gi bi a c i l t ı b b i m ü d a h a l e g e r e k t i r e n v e t ı b b i m ü d a h a l e i l e h e m e n d e n e t i m
+ 1-2 mg . l o r a z e p a m ’ın b i r l i k t e k u l l a n ı m ı ö n e r i l m e k t e d i r . A n c a k b e n z o d i a zep in le rin k o g n itif işleVleri bo zabil eceği d ik ka te a lın m a lıd ır.
al tı na a lın a b ile c e k b ir d u r u m a bağlı ise; p s i k o t r o p ilaca b a ş l a m a y ı d ü ş ü n ­
m e m e k g e r e k l i id i. Z a t e n b u d u r u m l a r ı n b i r k ı s m ı n d a p s i k o t r o p i l a ç k o n t r e n d i k e d i r . E ğ e r i l a ç y a n e t k i s i ya d a e t k i l e ş i m l e r i ( a n t i h i p e r t a n s i f l e r . k o r t i k o s t e r o i d l e r , a n t i k o n v ü l s a n l a r , h i s t a m i n -2 a n t a g o n i s t l e r i . . . ) s öz k o n u s u
ise m ü m k ü n o l d u ğ u n c a b u i l a ç l a r ö n c e l i k l e , a z a l t ı l m a l ı , y i n e d e p s i k i y a t r i k
A n k s i y e t e v e p a n i k h a s t a l ı k d u r u m l a r ı n d a k ı s a e t k i s ü r e l i o l a n ve
vücutta b ir ik m e riski o lm a y a n be n z o d ia z e p in le r ( l o r a z e p a m . o k sa z e p a m )
kullanılır. A n c a k bu gr u p ilaç la rı n te k r a r la y a n u y g u la m a la r ı, ani bırakılm a
ile y o k s u n l u k s e n d r o n ı u g e l i ş i m i n e y ol a ç . ı b i l i r
a nk siyete h a l l e r i n d e
d u r u m d ü z e lm iy o r s a uy gun ps ik o tro p ilaç e k l e n m e l i d i r .
B u n l a r d a h a çok akut ağır
ya d a b i r t e t k i k - g i r i ş i m ö n c e s i a n k s i y e t e ve ya f o b i
d u r u m l a r ı n d a k u l l a n ı l ı r . U z u n e t k i veva k u l l a n ı m a m a ç l a n ı y o r s a , u z u n e t k i ­
E ğ e r h a s t a n ı n p sikiyatrik d u r u m u , tı bb i d u r u m u n d e n e t l e n m e s i n i
g ü ç le ş tir iy o r ya da s e y r in i o lu m su z et k iliy o r sa ( k o r o n e r h a s t a l a r ı n d a p a nik
li b e n z o d i a z e p i n l e r ( D i a z e p a m ) g ü n d e t e k d oz o l a r a k k u l l a n ı l m a l ı d ı r . A Ö ı r
p a n i k a t a k l a r ı n d a L o r a z e p a m ' ı n i.v
zında verilm ez.
Y oS un
1.2 mg
u y g u la n a b il e c e ğ i be lirtilmiştir .
A n c a k s o l u n u m d e p r e s y o n u r i s k i n e d e n i y l e h i ç b i r p s i k o t r o p i l a ç b o l us l. .r-
a n k s i y e t e ) u y g u n p s i k o t r o p i l ac a h e m e n b a ş l a n m a l ı d ı r .
Ba kım ü n i t e l e r i n d e sıklıkla k u ll an ıl a n p sik o tr o n ilaçlar
ve ö n e r ile n b a ş la n g ıç dozları
D o z f m g)
Nörolentikler
Gülü antipsikotik
D ü ş ü k n ö r o v e j e t a t i f e tkile r
H aloperidol
1-2
Trifluoperazine
2-5
T iotiksen
3-5
G ü ç lü n ö r o v e j e t a t i f düşük
antipsikotik
Klorprom azin
25-50*
T hiosidazine
25-50
Kısa e tk il i
O ksazepam
1 0 - 15
Alpsazolam
0,5-1
Lorazepam
1-2
sedasy on
U z u n etk il i
K lordiazepoksit
5-10
Diazepam
2 -5
Flurazepam
1 5 - 30
se da sy o n
(uyku)
A .ıtidenresanlar
T e r s i y e r a m i n tr is ik li k le r
Am itriptilin
10-25’
tm i p r a m i n
1 0 -2 5
D oksepin
10- 2 5
S e k o n d e r a m in tr is ik li k le r
1 0 -2 5
Nortriptilin
D e s i p r a m i n e 10- 25
Diğer a n tid e p re s a n la r
Trazoijlon
25-5 0
A m oksapin
25
O r g a n i k p s i k o z d a uy g ula nım do zu. Ş iz ofre nik veya m a n i k psikozda
doz d ah a yüksekdir.
D o z yavaş o l a r a k 7-10 g ü n d e 75-200 m g / g ü n d e çıkılab ilir.
140
Psikofarmakolojide Yenilikler Sempozyumu 1991 İstanbul
KAYNAKLAR
1-
Bahnson.CB:
Psychosomatik
Issues
in
Cancer.
The
Psy c h o so m a ti c
12-
A p p r o a c h t o ( U n e l s ) 1982 E l s e v i e r I nc .
2-
B e r n s te in ,J G : D ru g In te r a c tio n s . H a n d b o o k of G e n e r a l H o s p ita l Psyc ­
13-
H y m a n ,ES: Acil 'Pşikiyatri: çevir i e d i t ö r ü : P r o f . D r . R.Saygılı. Ege Ü n i ­
14-
K ö k n e l . Ö . : K l i n i k P s i k o f a r m a k o l o j i , B o z a k M a t b a a s ı , İ s t a n b u l 19 S 1.
v e r s i t e s i T ı p F a k . Y. N o . 133, E g e Ü n i v . B a s ı m e v i , İ z m i r , 1 9 8 {>.
h i a t r y . N e w Y o r k M e d . p u b . I nc .
3-
Bernstein.JG:
Ps ychotrop ic D r u e
Pres crib in g.
H a n d b o o k of G e n e r a l
H o s p i t a l P s y c h i a t r y . N e w Y o r k M e d . P u b . I nc.
4-
H e r s h e y . S C . H a l e s , R E : P s y c h o p h a r m a c o l o g i c A p p r o a c h to t h e m e d i ­
ca l ly ill r a t i e n t P s y c h i a t r i c C l i n i c o f N o r t h A m e r i c a , D e c e m b e r 1984.
15
K ö k n e l . Ö . : G e n e l ve Kl in ik P s i k i y a t r i
16-
L e d e r b e r g . M l ve a r k . : P s y c h i a t r i c C o n s u l t a t i o n to O n c o l o g y . R e v i e w
B o y e r , W ve a r k . : P s y c h o p h a r m a c o l o e y in t h e I n t e n s i v e C a r e U n i t . C l i ­
of Psychiatry.
n i c a l P s y c h o p h a r m . i c o l o g y II. P s y c h i a t r i c C l i n i c s o f N . A m e r i c a D e c e m ­
1990.
N o b e l T ı p K i t a b e v i , 1 9 S9
V o l u m e 9. C h a p t e r 2 6. A m e r i c a n
P s y ch
Pre sj .
Inc.
b e r 19S4.
175-
Ç if te r ,t .: P sikiyatri
6-
C o y l e , J T : P s y c h i a t r i c D r u g s in M e d i c a l P r a c t i c e , T h e M e d i c a l C l i n i c s
18-
Özkan,T.: Ps ik iy a tr id e Biyolojik T e d ;- v ile r .
R o d i n , G . V o s h a r t . K . : D e p r e s s i o n in t h e n . e d i c a l l v 111
An overvie w.
A m J P s y c h i a t r y 1 4 3 : 6 9 6 - 7 0 5 , 1986.
19-
o f N . A m e r i c a J u ly 1977. W . B . S a u n d e r s C o m p a n y .
S a c k . R C : P s y c h o t r o p i c D r u g s in M e d i c a l P r a c t i c e
Psyc h ia try tor the
Prima ry C a re Physician.
7-
D a v i d s o n . J . R . T ve n r k : P s y c h o t r o p i c d r u g s o n g e n e r a l m e d i c i n e a n d
su rgical
wards
of
a
teaching
hosp it a l.
A rch
Gen.
20-
Psyc hia tr y
Rifk in.A : Th e
Problem
of P sy ch o p h arm aco th erap y
in t h e
m e d i c a l l y I II . T h e M e d i c a l l y ill P a t i e n t P s y c h i a t r i c C l i n i c s o f N A m e r i ­
3 2 : 5 0 7 - 5 1 1 . 1975
8-
Siris.SG.
c a, A u g u s t 1981.
G o ld s te i n ,M G : In te nsi ve C a r e U n it S y n d r o m e s . P n i rc ip le s of M e d ic a l
21-
S t r a i n . J J ve a r k . : A n x i e t y a n d P a n i c A t t t a c k s in t h e M e d i c a l l y I II T h e
22-
S t o u d e m i r e . A . . S o g e l . B S : P s y c h o p h a r m a c o l o g y in t h e M e d i c a l l y III
23-
W ise ,M G, R u n d e ll .J R : C o n su lta tio n P sy c h ia tr y A m e r ic a n Psy chia tr ic
24-
W ise,M G,
M e d i c a l l y I II p a t i e n t . P s y c h i a t r i c C l i n i c s o f N . A m e r i c a A u g u s t . I 9 S I .
P s y c h i a t r y , E d r . : S t o n d e m i n e . A . , F o g e l . B S . G r u n e a n d S t r a t t o n , Inc.
1 9 87 .
P r i n c i p l e s o f M e d i c a l P s y c h i a t r y G r u n e a n d S t r a i t e n C o m p . 198 7.
9-
G o m e z ,J . : L ia is on Psy ch ia tr y T h e F r e e Press.
P re s s.
10-
G o l d b e r g . R J ( e d ) : P s y c h i a t r i c A s p e c t s o f C a n c e r . A d v a n c e s in P s y c h o ­
s o m a t i c M e d i c i n e . V ol . 18. K a r g e r 1 98 8.
Callem.W D:
Psy chia tr ic
C onsultation
to
C r itic a l
Care
U n i t s . R e v i e w o f P s y c h i a t r y , V o l u m e P. C h a p t e r 2 3. A m e r i c a n P s y c h i ­
1 1-
G o l d b e r g . R J . C u l l e r . L O : T h e U s e o f P s v c h o t r o p i c s in c a n c e r p a t i e n t s .
a t r i c P r e s s , I nc . 1 990 .
P s y c h o s o m a t i c s O c t o b e r 1 98 6, V o l . 2 7 , N o : 1 0 .
141
J
Download

GENEL TIPTA PSİKOTROP İLAÇ KULLANIMI Sedat ÖZKAN İstanbul