1. GİRİŞ
Suyun bütün canlılar için önemi herkesçe bilinmektedir. Tüm canlıların ana
maddesi sudur. Suyun olmadığı bir ortamda canlılık olmaz. Su ve hayat birbirlerinden
ayrılmayacak biçimde, iç içe girmiş ve birbirlerine kenetlenmiştir. Özellikle suyu
insandan, insanı sudan ayırmak mümkün değildir. Bu nedenle insanların sudan
yararlanma ve zararlarından korunma çabaları ilk çağlarda başlamıştır. Su
kaynaklarından yararlanılarak zengin medeniyetler kurulmuştur. Bu kaynakların ölçüsüz
ve sorumsuzca kullanılmaları veya zararlarının disipline edilememeleri halinde ise çok
büyük felaketler yaşanmıştır.
Çağımızda su kaynaklarından yararlanma çok daha önemli olmuştur. Zira bir
ülkenin sahip olduğu su kaynaklarından yararlanma düzeyi, onun gelişmişliği ve
zenginliğinin önemli bir göstergesi olmuştur. Hal böyle iken Türkiye’de mevcut su
kaynakları potansiyelinden yeteri kadar yararlanılabildiğini söylemek güçtür (Yüksel,
1993). Ülkenin yağışları genellikle kış ve ilkbahar aylarında düşmekte ve yazlar çok
kurak geçmektedir. Yaz aylarında yoğun olarak suya ihtiyaç duyulmasına karşılık, kış
ve ilkbahar aylarında coşan derelerden hiçbir şekilde yararlanılmamaktadır.
Başta baraj ve göletler olmak üzere muhtelif su yapıları, hiçbir şekilde
değerlendirilmeden boşa akıp giden, suların çeşitli amaçlar için kullanılmasına imkan
vermek için depolanmasını, kabartılmasını ve yönlendirilmesini sağlayan tesislerdir. Bu
yapıların projelendirilmesi ise, havza su verimlerinin ve taşkın pik debilerinin
bilinmesini gerektirmektedir. Halen bu tahminler, Amerika Birleşik Devletleri (ABD)
Toprak Muhafaza Servisi (SCS)’nin geliştirdiği ampirik yöntemler kullanılarak
yapılmaktadır. ABD koşullarında geliştirilen bu yöntemlerin ülkemizin belli bir
yöresinin koşulları için geçerliliği tartışma konusudur ve araştırmalar ile henüz
kanıtlanmamıştır.
Bu çalışma, Trakya Bölgesi Edirne ili kırsalında inşa edilecek su yapıları ve
bunlara ait dolu savak planlamalarında; havza taşkın debisi ve havza su verimi
tahmininde karşılaşılan sorunun, hangi ampirik yöntem kullanılarak aşılabileceğini
2
amaçlamaktadır. Bunun için farklı büyüklüklere sahip birbiri içerisinde yer alan üç alt
havza araştırma alanı olarak seçilerek, burada SCS boyutsuz, Snyder, Mockus, Turc,
Mc Math, ve Rasyonel yöntemlerin uygulaması yapılmıştır.
3
2. KAYNAK ARAŞTIRMASI
Başta Amerika Birleşik Devletleri’nde olmak üzere birkaç ülkede daha önce
başlayan, yağışlara kısa sürede cevap veren küçük havzalarda yağış-akış ilişkileriyle
ilgili çalışmalara Türkiye’de 1967 yılında başlanmıştır. Ankara Beytepe su toplama
havzasında başlayan ilk çalışmalar, günümüzde her biri 25 yıl süreli 27 havzada olmak
üzere birçok yerde yürütülmektedir. Yağış ve yüzey akış karakteristiklerinin
belirlendiği, çok sayıdaki benzer yerli ve yabancı araştırmalardan elde edilen sonuçlar
aşağıda özetlenmiştir.
Soykan (1972), Ankara çayının bir kolu olan Maslak deresi üzerinde yer alan
Beytepe temsili havzasının yağış-akış kayıtlarını gözlemleyerek, havza birim hidrografı
ve buna dayanarak ampirik birçok yönteme ait havza karakteristiklerini çıkarmıştır.
Ayrıca havzaya komşu olan Böğürtlencik ve Yardımözü havzalarının sentetik birim
hidrograflarını tayin etmiştir.
Langbein (1974), akış karakteristikleri ile topografik karakteristikler arasındaki
bağıntıyı incelemiş ve bu iki ayrı özelliği temsil eden karakteristikler arasında doğrudan
ve dolaylı bağıntıların bulunduğunu, özellikle topografik faktörlerle taşkın pik debileri
arasında çok kuvvetli bir bağıntının olduğunu belirtmiştir.
Şorman (1975), yağışların ve özellikle havza karakteristiklerinin akışlar üzerine
etkisini araştırmıştır. Kızılırmak ve Sakarya havzalarının dördüncü ve beşinci
mertebedeki kollarına ait 47 adet havzanın parametreleri ile ilgili araştırması sonucunda;
yıllık ortalama debi ile havza çevresi, eğimi ve dairesellik oranı arasında yüksek bir
ilişki bulmuştur.
Özdemir (1978), daha önce Kubilay (1971)’ın Gediz havzası için elde etmiş
olduğu birim hidrografı, bazı sentetik yöntemlerle mukayese etmiş ve Snyder
yönteminin Türkiye şartları için uygun olduğunu belirtmiştir.
4
Aykanlı ve Abalı (1985), İzmir-Menemen’in 10 km güney batısında bulunan
Akdeniz ikim tipi etkisinde, % 90’ı tabii mera ve % 10’u kuru tarım alanı olan toplam
19.916 ha’lık W–1 havzasında (Ulucak homojen havzası) 1975–1982 su yıllarında
yaptıkları çalışmada, akışı oluşturan yağışı ölçmek için havzada kurulan 4 yağış
istasyonundan yararlanmış ve havzanın 8 yıllık ortalama yağışını 587.9 mm buna
karşılık ölçülen akış miktarını da ortalama 99.5 mm olarak bulmuşlardır. Sekiz yıllık
dönemde ölçülen en yüksek debi 861.0 L/s olarak 01.01.1975 tarihinde saptamışlardır.
Değişik tarihlerde gözlenen taşkın akışlarından elde edilen havza ortalama birim
hidrografının pik debisini Qp = 48.4 L/s olarak bulmuşlardır.
Yılmaz (1987), alanı 98.0 km2 olan Konya-Çumra Çiçek deresi havzasında,
1975 yılında başladığı yağış-akış ilişkilerinin belirlenmesine yönelik araştırma
çalışmasının ilk 12 yıllık bulgularını değerlendirmiştir. Bu dönem için havza yıllık
ortalama yağışını 502.8 mm ve buna karşılık yüzey akışını 33.4 mm ve en yüksek taşkın
debisini 29.3 m3/s olarak tespit etmiştir. Bir saat süreli havza ortalama birim hidrografı
pik debisi Qp = 12.8 m3/s olarak bulmuştur.
Akbay ve Sevinç (1988), Eskişehir-Karapazar Çayır deresi havzasında 1977
yılında başlanan ve süresi 25 yıl olan araştırmanın ilk 10 yıllık bulgularını
değerlendirmişlerdir. Havza içinde biri akış istasyonu yanında olmak üzere iki yağış
istasyonu ve havza çıkışına inşa edilmiş bir akış istasyonu mevcuttur. Havza yıllık
ortalama yağışı 426.9 mm ve yıllık ortalama akışı 2.97 mm olmuştur. En yüksek yıllık
akış 11.77 mm ve en düşük yıllık akış 0.19 mm olarak tespit etmişlerdir. Anlık
maksimum debi miktarı 12.2 m3/s olmuştur. Üçgen hidrograf yöntemine göre havzada
10 yıl tekerrürlü ve 6 saat süreli yağışın meydana getirebileceği akışın maksimum
debisini Qmax = 6.4 m3/s olarak bulmuşlardır.
Çelebi
(1988),
Ankara-Beytepe
yöresindeki
bazı
havzaların
yağış
karakteristiklerini 20 yıl süreyle araştırmış ve havza ortalama yağışını 388 mm olarak
bulmuştur. Havzalarda yükseklikle yağış miktarı arasındaki ilişkiyi istatistiki olarak
% 1 seviyesinde önemli bulmuş, yağışlara ait frekans analizleri yapmış ve şiddet-süre
tekerrür eğrileri çıkarmıştır.
5
Canbolat (1990), havza akış karakteristiklerinin araştırılması, havza su verimi ile
taşkın azami debilerinin ve frekanslarının saptanması, elde edilen bulguların benzer
havzalara aktarılması amacıyla, alanı 1.69 km2 olan İçel-Tarsus Topçu deresi
havzasında 1985 yılında başladığı ve 25 yıl sürecek olan araştırmanın ilk 5 yıllık
sonuçlarına göre; havzanın yıllık ortalama yağışını 698.3 mm buna karşılık ortalama
akışını 73.2 mm olarak bulmuştur.
Abalı (1991), Çanakkale-Ezine Bahçeli göleti Bük deresi havzasında yürüttüğü
araştırmasının 10 yıllık ara raporunda havza ortalama yağışını 574.4 mm olarak
bulmuştur. Alanı 37.22 km2 olan havzada en yüksek yağışa (798.3 mm) eş ve daha
büyüğünün düşme olasılığını % 9, günlük en yüksek yağışa (73.4 mm) eş ve daha
büyüğünün düşme olasılığını ise % 19 ve yineleme süresini 5.3 yıl olarak bulmuştur.
Aşık ve ark. (1993), İzmir yağış istasyonunda kaydedilen standart süreli
maksimum yağışların frekans analizinde, Gumbel dağılım modelini kullanarak dağılıma
ait α ve β parametrelerinin belirlenmesinde uygulanacak yöntemi saptamaya
çalışmışlardır. Elde edilen bulgulardan yararlanarak bu dağılım parametrelerinin
saptanmasında en uygun yöntemin Maksimum Olabilirlik Yöntemi (MOY) olduğunu
belirlemişler ve İzmir’e ait yağış-süre-tekerrür eğrilerini çizmişlerdir.
Denli ve Sevinç (1993), alanı 16.125 km2 olan Ankara-Yenimahalle Güvenç
havzasında 1984–1991 su yıllarını içeren süre için hidrolojik araştırma sonuçlarını
sunmuşlar; yağışla ilgili çalışmalarda yağışın zamansal ve alansal dağılımı, havza
ortalama değerleri ve frekans analizlerini vermişlerdir. Yüzey akış çalışmalarında ise
ortalama değerler, bireysel sağanak hidrografları ve bunlardan bulunan havza ortalama
birim hidrografını vermişler ayrıca bu hidrografı değişik sentetik yöntemlerle bulunan
hidrograflarla karşılaştırmışlardır.
Törün (1993), alanı 1.20 km2 olan Samsun Öteköy havzasında bulunan bir akış
ve üç yağış istasyonundan yıllık ortalama yağışı 615.5 mm ve ortalama akışı ise 60.17
mm olarak tespit etmiştir. Bu akışın 40.65 mm’si yüzey akış ve 19.52 mm’si ise taban
akışıdır. Toplam akışlı günlerin % 92.1’inde akış miktarı 0.25 mm’den az olmuştur.
6
Havzanın 20 dakika süreli birim hidrografının pik debisini Qp = 306.75 L/s olarak tespit
etmiştir. Genellikle yüzey akışı veren yağışlar 2.8 mm’nin üstünde ve iki yağış arası
süre 210 saati geçmeyen yağışlar olmuştur.
Aykanlı
(1994),
Erzincan-Refahiye
Berbeyin
deresi
havzasında
yağış
karakteristiklerini araştırmak amacıyla 1987–1993 su yıllarında yürüttüğü araştırmadan
elde ettiği sonuçlara göre, alanı 0.288 km2 olan havzanın yıllık ortalama yağışını 341.7
mm ve en şiddetli yağışını 5 dakikada 111.6 mm/h olarak bulmuştur.
Canbolat (1994), alanı 12.03 km2 olan İçel-Tarsus-Çavuşlu Kaleönü deresi
havzasında 1986–1992 yıllarında yürüttüğü hidrolojik araştırma sonuçlarına göre;
yağışla ilgili çalışmalarda havza ortalama değerleri ve frekans analizleri, akış
çalışmalarında ise 1986–1987 su yıllarına ait pik debiler ile 1988-1992 periyoduna ait
aylık, yıllık ve ortalama havza su verimlerini ve buharlaşma kayıplarını bulmuştur.
Ayrıca elde ettiği bu sonuçları ampirik yöntemlerle bulduğu değerlerle karşılaştırmıştır.
Hromadka and Whitley (1994), rasyonel yöntemin, yaklaşık 3 km2 veya daha
küçük havzalarda taşkın pik debisini bulmada çok kolay bir yöntem olduğunu
bildirmişlerdir. Bunu brim hidrograf yöntemi izlemiştir. Günümüzde deneyimli teknik
elemanlar ve geniş bilgisayar kullanımı ile bu tekniğin çok daha yaygınlaşacağını
söylemişlerdir.
Sheridan (1994), Amerika’da düz alanlarda uygulanan düşük eğimli drenaj
sistemlerinde kullanılacak akış hidrograflarının zaman parametrelerini belirlemiştir.
Havzalarda ana akarsu yolu uzunluğu ve eğimi gibi fiziksel karakteristiklerin önemini
tespit etmiş ve bu hususta basit ampirik eşitlikler geliştirmiştir.
Denli (1995), havza alanı 23.5 km2 olan Çankırı-Şabanözü Mahmuthacılı deresi
havzasında 1987–1992 su yıllarını içeren süre için hidrolojik araştırma sonuçlarını
sunmuştur. Yağışla ilgili çalışmalarda, yağışın zamansal ve alansal dağılımı ile havza
ortalama değerleri vermiştir. Akış çalışmalarında ise ortalama değerler ve bireysel akış
hidrograflarını vermiş ayrıca bu hidrografı değişik sentetik yöntemlerle bulunan
7
hidrograflarla karşılaştırmıştır. Havzanın bu dönemi için ortalama 365.5 mm yağışa
karşın ortalama 66.4 mm akış olduğunu tespit etmiştir. Havza ortalama birim hidrograf
pik debisini Qp = 4415.4 L/s olarak belirlemiştir.
Rinaldo et al. (1995), çalışmalarında bir nehir havzasının şeklini tanımlayan
geometrik faktörlerin etkilerini araştırmışlardır. Bunlardan havza şekil faktörünün
hidrolojik tepki için çok önemli bir karakter olduğunu tespit etmişlerdir. Zira havza
çıkış noktasından belli uzaklıktaki akışın, çıkış noktasına ulaşması o havzanın şekli ile
çok yakından ilişkili olduğunu gözlemlemişlerdir.
Robinson et al. (1995), araştırmalarında, bir havzayı şekillendiren onun drenaj
ağı ve eğiminin, yağış-akış üzerinde meydana getireceği etkiyi araştırmışlardır.
Havzaların yağış-akış ilişkilerinde havza jeomorfolojisi, drenaj ağı ve topografyası
önemli parametreler olup, her farklı havza için belli rollere sahip olduklarını
saptamışlardır.
Shalaby (1995), muhtemel maksimum taşkın debisinin, meteorolojik ve
hidrolojik birçok faktörün fonksiyonu olduğunu ve bunun eksiksiz tahmini için,
faktörlerin optimum kalibrasyonun gerektiğini söylemiştir. Bugün yaygın olarak
kullanılan bir yöntemdir. Maryland’da Seneca deresinde bunun ilk durum çalışmasını
yapmıştır.
Sorman (1995), Suudi Arabistan’da yer alan çok sayıdaki havzada, her 5-10
yılda bir meydana gelen ani taşkınlar ile, bir çok küçük ve büyük yerleşim yerlerinde
can ve mal güvenliği tehlikesinin yaşandığını söylemiştir. Buralarda bir takım yağışakış gözlemleri yapmış ve birim hidrograf katsayılarını belirlemiştir. Sınırlı hidrolojik
veriler ile kurak iklime sahip bu ve benzeri alanlarda; su yolları, setler ve baraj gibi
çeşitli projelerin hidrograf tahminlerinde bulunmuştur.
Beven (1996), hidroloji ve diğer çevre bilimlerinin, ilgilendikleri problemlerin
çözümünde diğer bilim dallarına ihtiyaç duyduklarını ve tüm hidrolojik olayların birçok
bilim dalıyla iç içe girmiş olduğunu belirterek, hidrolojik olayların ölçümler, verilerin
8
işlenmesi, onların matematik modellerinin kurulması ve olasılık hesabı veya istatistik
analizleri içerdiklerini belirtmiştir.
Bakanoğulları ve ark. (1997), SWRRBWQ (Simulator for Agriculture’s
Simulator for Water Resources in Rural Basin Water Quality) adlı bilgisayar
programının, geniş ve kompleks kırsal havzalarda hidroloji, sediment ve bitki besin
elementi ile tarımsal mücadele ilaçlarının taşınmasını tahmin edebilmesi konularında
kulanılması ve geliştirilmesi hakkında uygulamaya yönelik bilgiler sunmuşlardır.
Karaş (1997), havza su verimlerinin belirlenmesinde kullanılan ampirik
yöntemlerin ve bunların Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM) bünyesindeki bazı
araştırma havzalarındaki sonuçları ve uygulama olanaklarını tartışmıştır. Araştırma
havzalarında gözlenen akışları; Turc, Coutagne, Langbein, Thornthwaite ve su bütçesi
yöntemleri ile bulunan sonuçlarla karşılaştırmıştır. Havzalarda su verimine etkili
unsurların çok değişkenli ve kompleks bir yapı arz etmesi, seçilen ampirik yöntemin
sonuçlarının gözlenen sonuçlardan farklı olmasına sebep olmuştur. Sonuçta su bütçesi
yöntemi ile elde edilen değerleri, gözlenen sonuçlara daha yakın olarak bulmuştur.
Öztürk ve Apaydın (1997), Türkiye’de seçilen birkaç küçük su toplama
havzasında belirli tekrarlanma aralığına sahip, farklı yöntemlerle hesaplanan pik
debilerle, akış gözlemlerinden elde edilen debileri karşılaştırılmışlar. Havzaların alanları
1.20-26.25 km2 arasında değişmiştir. Burada, birim hidrograf yöntemi, rasyonel yöntem,
Mc Math yöntemi, SCS grafik yöntemi, Snayder ve Mockus yöntemleri kullanılmıştır.
Uygun yöntemin seçimi veri varlığına, proje ihtiyacına, havza büyüklüğüne, uygulama
ve yöntem kısıtlarına bağlı olacağı belirtilmiştir.
Törün (1998), alanı 3.61 km2 olan Samsun Ayvalı deresi havzasında 1980-1995
su yıllarını içeren süre için hidrolojik araştırma sonuçlarını sunmuş, ilk 15 yıllık
periyotta havza ortalama yıllık yağışını 609.7 mm ve ortalama akışını 38.48 mm olarak
tespit etmiştir. Bu akışın 17.01 mm’si yüzey akış ve 21.47 mm’si ise taban akışı
olduğunu belirtmiştir. En yüksek akış 1989 su yılında 94.80 mm ve en düşük akış 1986
su yılına 8.50 mm olduğunu belirtmiştir. Yıllık yüzey akış katsayısı % 2.8 olmuştur.
9
Otuz dakika süreli havza ortalama birim hidrografının pik debisini Qp = 1339.5 L/s
olarak bulmuştur. Bu sürede havzada kaydedilen yağışların etkili yağış süreleri
genellikle 0.08–0.50 saattir. Havza yağışlarının yüzey akış sınır eğrisini çıkarmış, 2
mm’nin üzerinde ve iki yağış arasındaki süre 500 saati geçmeyen yağışların genellikle
yüzey akış verdiğini saptamıştır.
Demiryürek ve ark. (1999), alanı 10.6 km2 olan Konya-Çifliközü Karabalçık
deresi havzasında yürüttükleri araştırmanın 20 yıllık (1979–1998) sonuçlarına göre
havzanın ortalama yıllık yağışını 466.4 mm ve ortalama akışını 62.9 mm olarak tespit
etmişlerdir. Ölçülen en yüksek debiyi 1200 L/s ve bir saat süreli birim hidrografın pik
debisini ise Qp = 1284 L/s olarak bulmuşlardır. Standart zaman sürelerinde önemli
yağışların şiddet-süre-tekerrür eğrilerini çıkarmışlar, yağış ve akışların frekans analizini
yapmışlardır. Üçgen hidrograf yöntemine göre yaptıkları hesaplamada bu havzadan 5
yıl tekerrürlü ve 6 saat süreli bir yağıştan gelebilecek taşkının maksimum debisini 6.8
m3/s olarak tespit etmişlerdir. Havza yıllık su verimini tahmin için uygulanan Turc
yöntemiyle bu değer 84.37 mm olarak bulmuşlardır. Benzer havzaların birim
hidrograflarının sentetik olarak çıkarılmasında kullanılan Snyder ve Mockus
yöntemlerine ilişkin katsayıları hesaplamışlardır.
Ashfaq and Webster (2000), İngiltere’de taşkın pik debisi ve taşkın pik debisine
ulaşma süresi arasındaki ilişkiyi analiz etmek için 49 adet havzada yağış-akış gözlemleri
yapmışlardır. Buna göre pik taşkın debisi ile pik taşkın süresi arasında sistematik bir
ilişki belirlemişlerdir. Elde edilen bulgular çok sayıda fiziksel ve arazi çalışmaları ile
doğrulanmıştır. Ayrıca bu bulgular sonucunda birim hidrograf yöntemi içinde bazı
değişiklikler önermişlerdir.
Aykanlı (2000), Balıkesir-Bigadiç Kocatepe havzasında 1987–1997 yıllarını
kapsayan dönemde yıllık ortalama yağışı 536.0 mm, akışı 47.98 mm ve havza ortalama
birim hidrograf pik debisini Qp = 1829.7 L/s olarak tespit etmiştir. Snyder yöntemine ait
Ct ve Cp katsayılarını sırasıyla 0.889 ve 0.802; Mockus yöntemine ait K ve H
katsayılarını ise sırasıyla 0.293 ve 1.072 olarak belirlemiştir.
10
Bakanoğulları ve Akbay (2000a), Edirne-Merkez Kumdere havzasında 19851999 yıllarında yıllık ortalama yağışı 609.6 mm, yüzey akışı 21.3 mm ve havza
ortalama birim hidrograf pik debisini Qp = 599.7 L/s olarak tespit etmiştir. Snyder
yöntemi katsayılarını Ct = 0.358 ve Cp = 0.472; Mockus yöntemi katsayılarını ise K =
0.174 ve H = 2.641 olarak hesaplamışlardır.
Bakanoğulları ve Akbay (2000b), Kırklareli Vize deresi havzasında 1985-1999
yıllarında yıllık ortalama yağışı 535.5 mm, yüzey akışı 6.62 mm ve havza ortalama
birim hidrograf pik debisini Qp = 346.5 L/s olarak tespit etmiştir. Snyder yöntemi
katsayılarını Ct = 2.659 ve Cp = 0.834; Mockus yöntemi katsayılarını ise K = 0.250 ve H
= 1.302 olarak hesaplamışlardır.
Demirkıran ve Denli (2000), Çankırı-Şabanözü Mahmuthacılı deresi havzasının
1987-1998 yıllarını içeren ara sonuç raporunda yıllık ortalama yağışı 400.5 mm, yüzey
akışı 90.0 mm ve havza ortalama birim hidrograf pik debisini ise Qp = 3785.5 L/s olarak
tespit etmişlerdir.
Kaya (2000), alanı 11.662 km2 olan Adıyaman-Kahta Harabe deresi havzasında
1985–1999 su yıllarını içeren hidrolojik araştırma sonuçlarına göre; yağışla ilgili
çalışmalarda, yağışın zamansal ve alansal dağılımı ile havza ortalama değerlerini, akış
çalışmalarında ise, ortalama değerler ve bireysel akış hidrograflarını vermiştir. Ayrıca
elde ettiği birim hidrografı, değişik sentetik yöntemlerle bulunan hidrograflarla
karşılaştırmıştır. Bu dönem için tespitleri; yıllık yağış ortalaması 612.9 mm ve akış
ortalaması 184.09 mm olmuştur. Havza ortalama birim hidrografının pik debisini Qp =
1669 L/s olarak belirlemiştir.
Karaş (2000), Bilecik-Pazaryeri Kurukavak deresi havza ortalama yıllık yağışını
705.7 mm ve yıllık ortalama akışını 137.35 mm olarak tespit etmiştir. En yüksek yıllık
akışı 241.14 mm ve en düşük yıllık akışı 66.16 mm bulmuştur. Günlük ortalama
maksimum debi 811.07 L/s ve en yüksek anlık debi ise 4798.17 L/s olarak
kaydedilmiştir. Havza ortalama akış katsayısı % 20’dir. Havza ortalama birim
hidrografının (BH15) pik debisi Qp = 1656.2 L/s olmuştur.
11
Kuşvuran ve Canbolat
(2000), alanı 1.69 km2 olan İçel-Tarsus Topçu
havzasında 1985–1999 su yıllarını içeren süre için hidrolojik araştırma sonuçlarını
sunmuşlar, yağışla ilgili çalışmalarda yağışın zamansal dağılımı, havza ortalama
değerleri ve frekans analizlerini vermişlerdir. Akış çalışmalarında ise ortalama akış
değerleri, bireysel sağanak hidrografları ve bunlardan bulunan havza ortalama birim
hidrografını vermişler, ayrıca bu hidrografı değişik sentetik yöntemlerle bulunan
hidrograflarla karşılaştırmışlardır. Havzanın onbeş yıllık verilerinin değerlendirilmesi
sonucu ortalama 688.1 mm’lik yağışa karşılık elde edilen yıllık akış derinliğini 59.16
mm olarak bulmuşlardır. Havza ortalama birim hidrografı pik debisini 434.8 L/s olarak
tespit etmişlerdir.
Lewis et al. (2000), California’da Sierra-Nevada’nın batısındaki dağ eteklerinde
yer alan 103 ha’lık meşelik alanın yok edilmesi ile ortaya çıkan durumun, su verimi
üzerine etkilerini araştırmışlardır. Yağış-akış değerlerinin ölçüldüğü 17 yıllık çalışma
sonucunda yağış, akış ve evapotranspirasyon değerleri sırasıyla 708, 344 ve 364 mm
olmuştur. Yağışın genelde buharlaşmanın az olduğu dönemlerde düştüğü bölgede
meydana gelen yüzey akış miktarı, meşelik alana göre % 14 daha fazla olmuştur.
Oğuz ve Balçın (2000), alanı 13.0 km2 olan Yozgat-Sorgun İkikara havzasında
1990–1999 su yıllarını içeren süre için hidrolojik araştırma sonuçlarını sunmuşlardır.
Araştırmanın bu 10 yıllık döneminde havzanın yıllık ortalama yağışını 434.4 mm ve
ortalama akış miktarını 34.58 mm olarak tespit etmişlerdir.
Sharma (2000), Hindistan’da Jamnagar bölgesinde 30 yıllık gözlemleri
kullanarak yağış-akış ilişkilerini veren regresyon modelleri geliştirmiştir. Kurak
koşullar içeren havzada akış katsayısını 0.07–0.29 arasında saptamıştır. Havza
büyüdükçe toprağa sızan yağış miktarının artacağını ifade etmiştir.
Sivakumar et al. (2000), İsveç’te Gota havzasında bazı ekim alanlarında aylık
yağış-akış ilişkilerini ele alarak, toprak nem derinliklerini hesaplamışlardır. Buradan
yörede dikimi yapılacak bazı fidanların ekim derinliklerini tatmin etmeye çalışmışlardır.
12
Tekeli ve Babayiğit (2000), Ankara-Haymana Çatalkaya deresi havzasında
1994–1999 yılları arasında yürüttükleri araştırmada yıllık ortalama yağışı 430.3 mm ve
ortalama akışı 43.81 mm olarak belirlemişlerdir. Ayrıca havzanın ortalama birim
hidrograf pik debisini Qp = 2579.0 L/s, Snyder yöntemi katsayılarını Ct = 1.011 ve Cp =
0.880; Mockus yöntemi katsayılarını K = 0.216 ve H = 1.516 olarak tespit etmişlerdir.
Aykanlı ve ark. (2001), Çanakkale-Bayramiç Eğridere havzası yağış-akış
karakteristiklerinin belirlenmesi çalışmasında, 1991–2000 yıllarını içeren on yıllık veri
kaydının sonunda; 10.363 km2 büyüklükteki havzanın yıllık ortalama yağışını 719.5
mm ve buna karşılık gelen yüzey akışını 104.68 mm olarak elde etmişlerdir.
Dolcine et al. (2001), son yıllarda radar bilgileri kullanılarak yağış miktarının
belirlendiği modellerin birçok çeşitlerinin geliştiğini, ancak bunların yararları ve
kullanımlarını
sınırlayan
faktörleri
açısından
henüz
detaylı
bir
şekilde
değerlendirilmediğini ifade etmişlerdir. Buna örnek bir çalışmada 1, 2 ve 4 saat süreli
yağış miktarları kullanılarak Gardan d’Anduze adlı havzada yapılan test sonucunda en
iyi performans değeri 2 saat süreli yağışlardan elde edilmişlerdir.
Kovar et al. (2001), farklı ormanlık alanlar içeren iki (Vseminka %48 ve
Drevnice %81) küçük havzada su dengesi hesaplaması çalışmışlardır. Bunun için
WBCM-5 adlı bir model kullanarak yağış-akış değerlerini test etmişlerdir. Ölçümlerde,
daha fazla ormanlık alana sahip olan Drevnice havzası, diğerine göre % 30 daha fazla
yağış almış ancak % 65 daha az yüzey akışa neden olmuştur. Test edilen WBCM-5
modelinde benzer sonuçlar vererek yeterli bir uygunluk göstermiştir.
Marani et al. (2001), yağışlı bölgelerin hidrolojisinde, yüzey altı hidrolojik
unsurların çok önemli rol oynadığını gözlemlemişlerdir. Özellikle taban suyu derinliği,
akifer basıncı ve yeraltı suyu akışı gibi unsurların yağış-akış üzerinde belirleyici
olduğunu ve bu tür havzaların hidrolojik karakteristikleri bir model kullanılarak
çözülebileceğini ifade etmişlerdir.
13
Molnar and Ramirez (2001), Meksika’nın kuzeybatısında Rio Puerco havzasında
yarı çorak bölgelerde nehir sistemleri, kanal aşınımları ve akarsu şekillerini dikkate
alarak yağış-akış ilişkileri üzerinde durmuşlardır. Elli yıllık yağış verilerini kullanarak
günlük, aylık ve yıllık analizler yapmışlardır. Yağış miktarı, belli şiddet ve süreli yağış
tekerrürleri, yağışlı gün sayıları ve sıklıklarından hareketle akış üzerindeki etkilerini
araştırmışlardır.
Moody and Martin (2001), Amerika’nın batısında üç farklı dağlık havzada, bir
yangın sonrası yağış-akış ilişkisini analiz etmişlerdir. Bu alanda maksimum 30 dakika
yağış şiddeti için yaklaşık 10 mm/saat’lik bir akış sınır değeri vermişlerdir. Yağış
yoğunluğu arttıkça yüzey akış miktarında da buna bağlı olarak artışlar kaydetmişlerdir.
Buradan elde edilen verilerin yangın sonrası havza taşkın debilerinin tahmininde
kullanılmasını önermişlerdir.
Ozelkan and Duckstein (2001), bulanık mantığın belli olmayan parametrelerin
yer aldığı yağış-akış modellerinde uygulanabileceğini vurgulamışlardır. Burada yağışakış modelini kavram olarak netleştirmiş ve bulanık kurallar uygulayarak sınırlayıcı
faktörlerini belirlenmeye çalışmışlardır. Özellikle iki veya üç belli olmayan
parametreleri olan yağış-akış modellerine uygulanabilecek bir teknik olduğunu ifade
etmişlerdir.
Rico et al. (2001), İspanya’da Orta Pyrene’lerde çok eğimli iki farklı havzadan
meydana gelecek taşkın debisi ve sıklığını palaeohidrojik ve hidrolojik teknikler
kullanarak tahmin etmişlerdir. Buradan elde edilen yağış-akış parametrelerini, kayıt
alınmayan benzer küçük havzalar için önermişlerdir.
Bakanoğulları ve Baran (2002), Vize deresi havzasında 1985-1999 su yıllarını
içeren 15 yıllık süre için elde edilen yıllık havza ortalama yağışı 535.5 mm, yıllık
ortalama yüzey akışı ise 6.62 mm olarak tespit etmişlerdir. Bu akışın havza ortalama su
verimi olarak değeri 30716.8 m3/yıl olmuştur. Vize deresi havzasında yapılan çalışmalar
sonucu bir saatlik birim hidrografın taşkın pik debisi 346.5 L/s olarak bulunmuştur.
14
Bulunan birim hidrograf elemanları bazı sentetik yöntemlerle elde edilen birim
hidrograflarla karşılaştırılmıştır.
Bakanoğulları ve Akbay (2002), alanı 8.26 km2 olan İstanbul-Çatalca Damlıca
deresi havzasında yağış-akış ilişkilerinin ve özellikle akış karakteristiklerinin tespiti
amacıyla 1982 su yılında başlatılan araştırmanın geçen 20 yıllık verilerini sunmuşlardır.
Havzadaki bir akım ve üç yağış istasyonundan elde ettikleri rasatları değerlendirmişler;
havzanın yıllık ortalama yağışını 687.6 mm ve ortalama yüzey akışını ise 54.2 mm
olarak tespit etmişlerdir. Kaydettikleri en yüksek taşkın debisi 3664 L/s’dir. Değişik
zamanlarda gözledikleri taşkınlardan elde edilen 60 dakikalık havza ortalama birim
hidrografının pik debisi Qp = 456 L/s olmuştur.
Kaya ve Helaloğlu (2002), alanı 26.25 km2 olan Şanlıurfa Kızlar deresi
havzasında 1982–2001 su yıllarını içeren süre için havzada bulunan beş yağış ve bir
akış istasyonu rasatlarını değerlendirmiş, havzanın yıllık ortalama yağışını 428.1 mm ve
ortalama yüzey akışını ise 18.85 mm olarak tespit etmişlerdir. Bu akışın 2.36 mm’si
yüzey akış, 0.07 mm’si yüzey altı akış ve 11.70 mm’sinin ise taban akışı olduğunu
tespit etmişlerdir. Havzanın yıllık ortalama yüzey akış katsayısını % 0.58 ve en büyük
taşkın debisini 10875 L/s olarak 01.11.1984 tarihinde tespit etmişlerdir. Havzanın 60
dakika süreli ortalama birim hidrografının pik debisini Qp = 5170 L/s olarak
bulmuşlardır. Günlük havza ortalaması 4.0 mm’nin üzerinde ve iki yağış arasındaki süre
210 saatten az olan yağışların genellikle yüzey akış meydana getirdiğini saptamışlardır.
Madenoğlu (2002), Samsun Minöz deresi havzasında yürüttüğü araştırmanın ilk
beş yıllık (1994–1998) sonuçlarına göre, 8.687 km2 olan havzanın yıllık ortalama
yağışını 428.1 mm ve buna karşılık ortalama yüzey akışını ise 18.85 mm olarak
bulmuştur. Havza ortalama birim hidrografın pik debisi Qp = 1038.32 L/s olarak
belirlemiştir.
Oğuz ve Balçın (2002), alanı 7.376 km2 olan Tokat-Zile Akdoğan deresi
havzasında 1987–2002 su yıllarını içeren süre için hidrolojik araştırma sonuçlarını
sunmuşlardır. Onbeş yıllık araştırma sonuçlarına göre havza ortalama yağış miktarını
15
552.9 mm ve ortalama yüzey akış miktarını 35.92 mm olarak tespit etmişlerdir. En
büyük taşkın debisi 10.06.1995 tarihinde 1700 L/s olarak ölçmüşlerdir. Havza ortalama
bir saatlik birim hidrografının pik debisini Qp = 1551 L/s olarak bulmuşlardır. Araştırma
havzası birim hidrograf metodu katsayıları; Snyder yöntemi için Ct = 0.320 ve Cp =
0.990; Mockus yöntemi için K = 0.319 ve H = 0.854 olarak tespit etmişlerdir.
Sheridan et al. (2002), Amerika’nın güneydoğusunda düz veya kıyı alanlarda yer
alan sekiz farklı araştırma havzasında 46 adet yağış fırtınasını kullanarak sentetik birim
hidrograf geliştirmesi çalışması yapmışlardır. Özellikle havza alanı ve ana akarsu kolu
eğimi gibi havza karakteristikleri ile taşkın pik debisi arasındaki ilişkiyi belirlemeye
çalışmışlardır. Elde edilen bulgular ile Amerika Birleşik Devletleri’nin güneybatısında
yağış-akış ölçümlerinin yapılmadığı düz alanlı havzalar için bir model geliştirilmesinde
gerekli olan hidrolojik verileri saptamışlardır.
Tekeli ve Babayiğit (2002), Ankara-Yenimahalle Güvenç deresi havzasında
1984-2001 dönemi için yıllık yağış ortalamasını 497.9 mm ve 1987-2001 döneminde ise
ortalama 496.4 mm’lik yağışa karşılık 119.32 mm akış olduğunu belirlemişlerdir.
Ayrıca havzanın ortalama birim hidrograf pik debisini Qp = 4362.1 L/s, Snyder yöntemi
katsayılarını Ct = 0.432 ve Cp = 0.525; Mockus yöntemi katsayılarını K = 0.225 ve H =
2.150 olarak tespit etmişlerdir.
Bakır ve ark. (2003), alanı 1.465 km2 olan Erzurum-Ilıca Sinirbaşı deresi
havzasında 1997–2002 su yılları döneminde yağış ve 1998–2002 su yılları döneminde
ise hem yağış hem de akış verilerinin yer aldığı hidrolojik araştırma sonuçlarını
sunmuşlardır. 1997–2002 dönemi için yıllık yağış ortalaması 322.4 mm ve 1998–2002
döneminde ortalama 325.0 mm yağışa karşılık ortalama 101.3 mm akışın oluştuğunu
tespit etmişlerdir. SCS Boyutsuz, Snyder ve Mockus sentetik birim hidrograf
yöntemlerine göre pik debileri sırasıyla 0.384, 0.302 ve 0.396 m3/s olarak
saptamışlardır.
Gardner and Muck (2003), İngiltere Hidroloji Enstitüsü’nü temsilen, Kuzey
İrlanda’da 17 küçük havzada kaydedilen 190 adet yağış fırtınasını inceleyerek taşkın pik
16
değeri ile yağış fazlası merkezi arasındaki zamanı ifade eden anlık birim hidrografta
pike erişme zamanını tahmin etmişlerdir. Havza karakteristiklerinin de dikkate alındığı
bu çalışmada elde edilen değerin, kullanılan ampirik yöntemlerden elde edilenden daha
büyük olduğunu belirlemişlerdir. Bu durumun Kuzey İrlanda’nın bölgesel farklılığından
kaynaklandığı sonucuna varmışlardır.
Oğuz ve Balçın (2003), alanı 7.0 km2 olan Tokat Uğrak havzasında 1977–2002
su yıllarını içeren araştırmalarının sonucunda, 26 yıllık sürede havzanın ortalama yıllık
yağışını 485.5 mm, akışını değerlerinin alınmaya başlandığı 1978–2002 su yıllarını
kapsayan 25 yıllık dönemde yıllık ortalama yağışı 483.6 mm, ortalama akışı 55.64 mm
olarak belirlemişlerdir. BH15 süreli birim hidrografının pik debisini Qp = 4022 L/s
olarak tespit etmişlerdir. Bu havza için Snyder yöntemi katsayılarını Ct = 0.236 ve Cp =
0.999; Mockus yöntemi katsayılarını K = 0.343 ve H = 0.718 olarak hesaplamışlardır.
Istanbulluoglu et al. (2005), Trakya bölgesinde yaptıkları muhtelif araştırma ve
değerlendirme sonucu Turc yönteminde yer alan L parametresinin hesaplandığı
eşitlikteki 300 olan A katsayısının 601 olarak değiştirilmesini önermişlerdir. Yine aynı
araştırma ve değerlendirmelerden Snyder yönteminde yer alan, birim hidrografın
yükselme zamanı ve taşkın debisi hesaplamalarında kullanılan Ct ve Cp katsayılarının
sırasıyla 1.8-2.2 ve 0.5-0.7 yerlerine 0.78-2.04 (ortalama 1.41) ve 0.34-0.78 (ortalama
0.56) olması; Mockus yönteminde taşkın pik debisinin sönünceye kadar ki geçen
zamanı veren H ve birim taşkın debisinde etkili olan K katsayısının sırasıyla 0.208 ve
1.67 yerine 0.134-0.247 (ortalama 0.190) ve 1.29-3.52 (ortalama 2.40) olması
gerektiğini önerilmişlerdir.
Kocaman et al. (2005), Edirne ili alt havzalarını da içine alan araştırmalarında,
bölge akarsularının ülkenin diğer havza veya bölgelerine oranla daha az olmakla birlikte
önemli miktarda sediment taşıdıklarını saptamışlardır. Bölgenin % 40’ını temsil eden ve
en büyük akarsuyu olan Ergene nehri ile taşınan yıllık toplam süspanse sediment
miktarını 688 229 ton ve kaba sediment miktarını ise 17 670 ton hesaplamışlardır.
Havzanın her tarafında sediment verimi aynı ölçüde olmamış, özellikle en fazla aşınma
ve taşınma eğimli tarım arazilerinde gerçekleşmiştir. Havzanın yıllık toplam sediment
17
verimi 74 ton/km2 olmuş ve bu miktar Türkiye ortalamasının altında olmasına rağmen
önemli bir miktar olarak ifade edilmiştir.
Konukcu et al. (2005), Türkiye’nin değişik bölgelerinde yer alan 22 farklı alt
havzadaki, doğrudan ölçülen yüzey akış değerleri ile Turc yönteminin bu havzalara
uygulanması sonucu elde edilen değerleri karşılaştırmışlardır. Turc yönteminde yer alan
katsayıların söz konusu havzalar için uygun olmadıklarını saptamışlardır. Yöntem
eşitliklerindeki mevcut 300 ve 0.9 katsayıları yerine Trakya Bölgesi için 601 ve 0.65 ve
Anadolu için 765–209 ve 1.04–0.44 aralığında değerleri önermişlerdir. Anadolu için
kesin bir değer vermenin çok zor olduğunu, zira havza koşullarının çok değişik
olduğunu ifade etmişlerdir. Bu nedenle de, verilen değerler içerisinde kalmak kaydıyla
uygulayıcılar tarafından karar verilmesinin daha doğru olacağını vurgulamışlardır.
Önerilen katsayıların mevcut havzalarda kullanılması ile gölet rezervuar hacmi daha
isabetli hesaplanacağını belirtmişlerdir. Bu ise gölet rezervuar yüzey alanı, kret hacmi
ve yüksekliğini azaltacağını vurgulamışlardır. İnşa edilen gölet maliyetlerinde önemli
oranlarda bir azalmaya neden olacağını söylemişlerdir.
Istanbulluoglu et al. (2006), Soil Conservation Service Curve Number (SCS-CN)
yöntemi içerisinde yer alan ve önceki yağış indeksi olarak tanımlanan toprak nem
koşulunun yüzey akış miktarına olan etkisini araştırmışlardır. Bunun için İstanbulÇatalca Damlıca deresi havzasında ölçülen çok yıllık günlük yağış ve akış değerlerini
kullanmışlar. 5-günlük önceki yağış indeksinin kullanıldığı ve kullanılmadığı koşullar
için, yüzey akış miktarında aylık bazda çok önemli farklılıklar olmasına rağmen, yıllık
bazda istatistiki anlamda bir farkın olmadığını göstermişlerdir. Yine her iki koşul
değerlerinin, havzadan ölçülen doğrudan yüzey akış değerleriyle karşılaştırılmasında da
çok önemli farklılıklar belirlemişlerdir.
18
3. MATERYAL ve METOT
3.1. Materyal
3.1.1. Araştırma havzalarının yeri
Araştırma
havzaları,
Trakya
Bölgesi’nde
Edirne
ili
merkez
ilçenin
kuzeydoğusunda 10 km uzaklıkta yer almaktadır. Denizden yüksekliği 55–154 m’ler
arasında olan havzalar 26°40'–26°45' doğu boylamları ile 41°35'–41°45' kuzey
enlemleri arasındadır. Havzalar kendi içerisinde farklı büyüklüklere sahip üç alt
havzadan oluşmaktadır. Bunlar Subaşı, Musabeyli ve Kumdere Havzalarıdır. Söz
konusu havzaları gösteren bir harita Şekil 3.1’de verilmiştir.
Şekil 3.1. Edirne-Merkez ilçe yakınında yer alan araştırma havzaları
19
3.1.2. İklim özellikleri
Edirne ili, Trakya Bölgesi’nde, kuzeyi Yıldız (Istranca) Dağlarıyla çevrili, genel
olarak karasal iklimin etkisi altındadır. Kışları soğuk ve yağışlı, yazları kurak ve
sıcaktır.
Bölgede yağışın tamamına yakını yağmur şeklinde olup, çok yıllık ortalamalara
göre kar yağışlı gün sayısı 9 ve karla örtülü gün sayısı 17’dir. Yine çok yıllık rasat
verilerine göre; sıcaklık 13.5 °C, toplam yağış 603.5 mm, nispi nem % 70, toplam
buharlaşma 922.5 mm ve rüzgar hızı 1.7 m/s’dir. Rüzgarlar çoğunlukla kuzeyden
esmektedir. İlk don Ekim ayının ikinci yarısında, son don ise Nisan ayının son
haftasında görülmektedir (DMİ, 1984; 2004). Edirne iline ait çok yıllık, aylık ortalama
bazı iklim verileri Çizelge 3.1’de verilmiştir.
Çizelge 3.1. Edirne iline ait çok yıllık ortalama bazı iklim verileri (DMİ, 1984; 2004)
Aylar
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Temmuz
Ağustos
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık
Yıllık
Ortalama
sıcaklık
(°C)
2.1
3.9
7.1
12.6
17.9
22.0
24.4
23.9
19.6
14.2
9.3
4.4
13.5
Ortalama
nispi nem
(%)
81
77
73
68
67
63
56
56
63
73
81
83
70
Rüzgar
hızı
(m/s)
2.0
2.3
2.2
1.9
1.6
1.5
1.6
1.6
1.4
1.4
1.5
1.9
1.7
Toplam
yağış
(mm)
65.6
49.0
47.7
49.2
50.1
51.3
31.9
24.2
33.8
56.7
70.6
73.6
603.5
Toplam
buharlaşma
(mm)
19.2
27.4
48.1
72.9
92.9
116.5
158.6
159.1
108.4
64.5
31.5
23.5
922.5
Güneşlenme
süresi
(saat)
2.36
3.53
4.48
6.41
8.29
9.52
11.27
10.52
8.26
5.55
3.26
2.28
6.34
3.1.3. Toprak ve jeolojik özellikleri
Araştırma havzaları topraklarının çok büyük bir kısmı Kireçsiz Kahverengi
olmak üzere, çok az bir kısmı Vertisol büyük toprak gruplarından meydana gelmiştir.
20
Ondüleli topografyanın yer aldığı, orta eğimli (% 6–12) ve derin topraklardır.
Havzaların büyük çoğunluğu üçüncü sınıf arazidir (Köy Hizmetleri, 1984). Tümünde
buğday–ayçiçeği münavebe sisteminin uygulandığı nadassız kuru tarım yapılmaktadır
(Tarım İl Müdürlüğü, 2004).
Havzalar jeolojik yapı itibariyle iki formasyondan oluşmuştur. Havzaların
genelinde beyaz renkli kum, kil ve çakıl mercekli birimlerin oluşturduğu Ergene
formasyonu hakimdir. Bu formasyon üst miosen yaşlıdır. Diğer formasyon ise
havzaların kuzeyinde Hızırağa tepesi çevresinde gözlenen kireçtaşı, kil ve marn
tabakalarının oluşturduğu Sinanlı formasyonudur. Bu formasyonda polisan yaşlıdır.
(Köy Hizmetleri, 1984)
3.1.4. Havza karakteristikleri
Havza karakteristikleri, özellikle bir havzayı diğer bir havzayla karşılaştırmada
çok önemli katkıları olan parametrelerdir. Bunlar alan, şekil, eğim gibi jeomorfolojik;
akarsu şekli, sızma gibi hidrojeolojik; toprak fiziği gibi pedolojik karakteristikler ve
bitki örtüsüdür. Bu parametrelerden bir kısmı sabittir ve zamanla değişmez veya çok
uzun sürelerde değiştiği için sabit olarak alınabilir; alan, şekil ve eğim gibi. Diğerleri ise
zamanla değişir örneğin bitki örtüsünün mevsimle değişmesi, sızma kapasitesinin bazı
faktörlere göre değişimi gibi.
Bir kısım havza karakteristikleri ve bunların araştırma havzalarında ifade
ettikleri değerler toplu olarak Çizelge 3.2’de verilmiştir.
3.1.5. Havza arazi kullanma ve bitki örtüsü
Araştırma havzaları topraklarının tamamında nadassız kuru tarım yapılmaktadır.
Hakim ürün deseni buğday–ayçiçeği ikili münavebe sistemidir. Bitki münavebe sistemi
içerisinde buğday ağırlıklı bitkidir. Kasım ayı ilk haftasında kışlık ekimi yapılan
buğday, Temmuz ayı ilk yarısında hasat edilmektedir. Bitkinin büyüme mevsimi
21
uzunluğu 245–255 gün civarındadır. Münavebe sisteminin diğer bitkisi Ayçiçeği, Nisan
ayı ilk yarısında ekilmekte Ağustos ayı son haftasında ise hasat edilmektedir. Bitkinin
büyüme mevsimi uzunluğu 150–155 gün civarındadır.
Havzalarda, ilkbaharda ayçiçeği ekimi için tarla hazırlığında sorun çıkaran
buğday anızının, yazın buğdayın hasadını takiben tarlada yakılması işlemi çok önemli
erezyon sorunu oluşturmaktadır. Zira bu durum tarlaların sonbahar ve kış yağışlarına
karşı korumasız kalmasına neden olmaktadır.
Çizelge 3.2. Araştırma havzalarını tanımlamada kullanılan bazı havza karakteristikleri
Havza
karakteristikleri
Havza alanı, A (km2)
Havza çevre uzunluğu, P (km)
Havza uzunluğu, LH (km)
Havza genişliği, WH (km)
Havza en fazla yüksekliği, hmax (m)
Havza en düşük yüksekliği, hmin (m)
Havza röliyefi, r (m)
Havza nispi röliyefi, rn (%)
Havza yöneyi
Havzanın ortalama yüksekliği, hort (m)
Havza median yüksekliği, hmed (m)
Havza ortalama eğimi, SH (%)
Ana akarsu yoluna bağlı şekil indisi, S1
Havza uzunluğuna bağlı şekil indisi, S2
Dairesellik oranı, S3
Sıkışıklık indisi, Kc
Havza dikdörtgen eşdeğeri, La (km)
Havza dikdörtgen eşdeğeri, Lb (km)
Havza dikdörtgen eşd. göre eğim indisi, Ip
Ana akarsu yolu uzunluğu, L (km)
Toplam su yolları uzunluğu, Lu (km)
Havza ağırlık merkezinin havza çıkış
noktasına olan uzunluğu, Lc (km)
Ana akarsu yolu profil eğimi, Ss (%)
Ana akarsu yolu harmonik eğimi, S (%)
Dallanma oranı, Rb (%)
Drenaj yoğunluğu, Dd (m/km2)
Su yolları frekansı, Fr (suyolu/km2)
Havzalar
Musabeyli
10.2
16.8
7.4
2.0
154
85
69
Subaşı
Kumdere
27.3
4.4
31.3
9.5
13.0
3.5
4.0
2.0
154
154
55
115
99
39
0.41
Kuzey-güney Kuzey-güney Kuzey-güney
140
135
4.0
2.7
3.6
7.8
14.5
1.9
1.3
0.9
3.7
8.4
0.8
0.7
22
3.1.6. Tarımsal yapı ve üretim
Edirne ili 627 595 ha arazi varlığına sahiptir. Bunun 446 105 ha’ı (% 71.1)
işlenen arazi olup 349 077 ha’ında nadassız kuru, 90 032 ha’ında sulu tarım ve geri
kalanında ise bağ–bahçe tarımı yapılmaktadır. İlin 117 888 ha’ı (% 18.8) ormanfundalık ve 44 229 ha’ı (% 7.1) çayır-mera alanlarıyla kaplıdır (Köy Hizmetleri, 1993).
Son yıllarda ülke genelindeki yapılaşma nedeniyle uğranılan tarımsal arazi kaybı
Edirne’de de sorun olarak görülmektedir. Özellikle konut inşası ve sanayileşme şehir
merkezi civarındaki tarım alanlarının elden çıkmasına neden olmaktadır.
İlde bitkisel üretim denince ilk akla gelenler buğday, ayçiçeği ve çeltiktir. Söz
konusu bu ürünler işlenen arazilerin yaklaşık % 92’sinde üretilmektedir. Buğday ve
ayçiçeği sulanmayan alanlarda ikili münavebe şeklinde üretilmektedir. Diğer ürünler
üretim miktarına göre sırasıyla çeltik, silajlık mısır, şeker pancarı, arpa, yonca, tritikale
ve dane mısırıdır. Çeltik özellikle Tunca Havzası, Uzunköprü, Meriç ve İpsala civarında
yoğun sulanan alanlarda üretilmektedir. İl çiftçisinin tarımsal girdi kullanım alışkanlığı
yanında ekimden hasada değin tarımsal mekanizasyon yaygındır (İstanbulluoğlu ve
Kocaman, 1996). Hayvancılık ilde diğer önemli bir tarımsal faaliyet olup, sahip olunan
hayvan populasyonuna verimi yüksek kültür ırkı egemendir (Tarım İl Müdürlüğü,
2004).
3.1.7. Yağış ve akış gözlem istasyonları
Kendi içerisinde farklı büyüklüklere sahip olan araştırma havzaları içerisinde,
membada ve en küçük olanı Subaşı havzasıdır. İkisi bu havza içinde ve birisi havzaya
çok yakın olmak üzere dışında toplam üç adet yağış istasyonu ve havza çıkışında yüzey
akışı ölçmek üzere bir adet akış istasyonu bulunmaktadır.
Havza çıkışında 115 m yükseklikte, havza ortalarında 145 m yükseklikte ve
havza üst sınırına çok yakın olmak üzere havza dışında 150 m yükseklikte birer adet
yağış ölçer (pülviograf) yerleştirilerek yağışların yer ve zaman olarak dağılımı takip
23
edilmiştir. Akış gözlemleri için havza çıkışında 110 m yükseklikte 1/5 şevli üçgen savak
inşa edilmiştir. Savak inşasının hemen yanına savağa bir kanalla bağlantısı olan
söndürme havuzu üzerine bir adet akış ölçer (limnigraf) yerleştirilerek, savak
yardımıyla dere yatağından geçen akışın zamana göre dağılımı ölçülmüştür.
Yukarıda sözü edilen yağış ve akış istasyonlarından 1985–1999 (15 yıl) yılları
süresince kaydedilen ölçüm değerleri araştırmada kullanılmıştır (Bakanoğulları ve
Akbay, 2000a). Yağış ve akış değerleri toplu olarak yıllar itibariyle Çizelge 3.3’de
verilmiştir.
Çizelge 3.3. Edirne-Merkez Subaşı havzası aylık yağış ve akış değerleri (mm)
Yıllar
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
Yıllık
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
Yağış
Akış
N
53.9
M
8.5
Aylar
H
T
26.6
10.7
A
24.7
E
1.2
E
0.0
37.3
4.6
12.7
9.4
6.0
0.0
106.9
28.7
43.7
11.9
19.2
39.6
21.0
38.1
5.6
30.6
56.0
86.5
21.7
82.7
24.8
42.9
93.0
1.31
74.5
45.0
43.1
27.5
34.4
14.0
18.7
15.0
31.9
62.4
134.8
19.20
29.4
0.80
22.8
0.06
46.9
2.33
60.5
5.26
39.9
1.88
34.3
0.04
127.5
31.10
20.2
83.9
1.47
79.6
7.60
58.7
93.9
19.85
93.3
27.97
53.7
6.30
79.1
2.02
79.2
3.66
62.8
1.97
82.0
0.40
59.0
1.70
77.5
0.09
29.6
O
76.5
0.07
90.0
0.47
76.7
Ş
88.9
10.23
114.4
5.11
37.6
M
28.6
2.53
52.8
5.99
57.5
25.7
66.2
0.0
7.9
1.2
11.1
145.9
1.21
130.3
5.02
8.5
9.7
26.6
1.9
39.4
0.14
28.8
3.9
Yıllık
A
16.9
10.4
K
123.7
19.06
94.7
43.6
82.7
18.5
35.3
0.0
32.1
31.1
162.4
23.1
31.1
19.4
90.3
5.47
3.2
73.7
64.4
131.6
0.35
66.7
6.8
20.5
14.2
52.1
79.2
17.3
5.9
16.1
1.70
4.8
109.5
1.64
16.5
19.3
1.5
40.9
3.6
537.0
3.79
83.4
0.43
65.7
55.6
0.36
57.3
11.0
0.4
49.8
19.7
104.5
0.86
28.4
110.3
4.29
83.4
0.77
99.0
0.69
87.6
100.8
3.56
77.5
1.04
77.9
0.35
55.2
8.90
25.8
103.5
35.0
111.6
58.9
6.4
1.9
1.0
54.0
78.7
24.6
41.1
12.8
47.6
0.5
10.7
48.4
4.0
126.4
76.4
76.9
32.8
168.6
2.61
71.4
77.8
0.04
23.3
120.1
1.50
104.2
51.4
0.37
35.3
4.43
24.6
0.32
80.3
14.58
33.6
1.34
9.5
53.0
0.15
74.8
10.61
40.6
0.77
129.0
2.77
58.7
0.46
129.6
25.01
94.2
3.44
29.9
0.11
22.4
18.8
51.4
115.4
7.60
52.9
0.10
85.0
2.30
107.5
3.27
100.1
35.76
67.2
4.19
460.2
31.89
454.6
11.56
562.2
668.5
4.77
686.7
11.88
526.5
1.66
121.0
18.82
470.6
1.20
438.0
2.33
504.7
1.22
864.8
28.71
635.1
42.80
558.8
2.49
880.9
30.08
895.7
130.05
609.6
21.30
24
3.2. Metot
Araştırma havzalarından elde edilecek taşkın pik debileri ve havza su
verimlerinin hesaplanmasında; Subaşı alt havzasında ölçülen doğrudan yüzey akış
değerleri yanında, aşağıda alt başlıklar halinde verilen ampirik eşitliklerde
kullanılmıştır.
3.2.1. Doğrudan yüzey akış ölçümü
Bunun için bir akış ölçer (limnigraf), Subaşı havzası çıkışında 110 m yükseklikte
inşa edilen 1/5 şevli üçgen savağa bir kanalla bağlantılı olan söndürme havuzu üzerine
yerleştirilerek, dere yatağından geçen akışın zamana göre dağılımı ölçülmüştür. Sonra
bu ölçüm kayıtlarındaki eğriler, günlük bazda analiz edilerek doğrudan akış değerleri
elde edilmiştir (Bakanoğulları ve Akbay, 2000a).
3.2.2. SCS Boyutsuz birim hidrograf yöntemi
Türkiye’de Devlet Su İşleri (DSİ) tarafından kullanılan bu yöntem, Amerika
Birleşik Devletleri (ABD) Toprak Muhafazası Servisi (SCS) tarafından geliştirilmiştir.
Bu yöntem ile sentetik birim hidrografın çiziminde boyutsuz birim hidrograftan
yararlanılır. İki saat süreli yağış fazlasına ait taşkın pik debisinin hesaplandığı eşitlik
aşağıda verilmiştir (Soil Conservation Service, 1956; 1971; Linsley et al., 1988).
Q p = A h a q p 10 −3
(1)
Burada; Q p , iki saat süreli yağış fazlasına ait taşkın pik debisi (m3/s mm); A,
havza alanı (km2); h a , havzadan oluşan yüzey akış yüksekliği (mm). Yüzey akış
yüksekliği havzanın toprak, arazi kullanma, bitki örtüsü, ekim şekli ve toprak koruma
önlemlerinin dikkate alınarak belirlendiği yüzey akış eğri numarası sonucu bulunur. q p ,
iki saat süren ve havza üzerinde 1 mm’lik akış meydana getireceği kabul edilen bir
25
yağış fazlasından sonra, taşkın debisinin en yüksek (pik) değerine ulaştığı anda
havzanın her bir kilometre karesinden gelecek debi (L/s km2 mm)’dir.
Bu yöntemle bir işlem yapılması halinde, ilk önce havzanın ana akarsu yolu,
uzunluğu boyunca genel olarak on eşit kısma ayrılarak, her bir kısmının eğiminin
bulunmasından sonra, aşağıdaki eşitlikle harmonik eğimi bulunur.


P
S=

1
∑
Si







2
(2)
Burada S , ana akarsu yolunun harmonik eğimi; P , ana akarsu yolunun ayrılan
kısım sayısı ve S i , ana akarsu yolunun her bir kısmının eğimidir.
Daha sonra
E=
L Lc
değeri hesaplanarak, bu değer ve havza alanı kullanılarak
S
Şekil 3.2’de verilen grafikten, birim alandan gelen ve 1 mm yükseklikte yüzey akışa
karşılık olan pik debi değeri q p okunur. Burada; L , havza ana akarsu yolunun uzunluğu
(km); L c , havza şekilsel ağırlık merkezinin ana akarsu yolu üzerindeki izdüşümü ile ana
akarsu yolunun havzayı terk ettiği nokta arasındaki uzaklık (km)’dır. Ayrıca birim
taşkın pik debisi q p , Şekil 3.2 kullanılmadan aşağıdaki eşitlik yardımıyla da
hesaplanabilir.
qp =
414
A
E 0.16
0.225
(3)
Burada q p , iki saat süreli yağış fazlasına ait birim taşkın pik debisi (L/s km2
mm); A, havza alanı, (km2) ve E,
L Lc
S
değerine eşit bir katsayıdır. Taşkınlardan
meydana gelen toplam su hacmi (m3) aşağıdaki eşitlikten hesaplanır.
V = A h a 10 3
(4)
26
Hidrograf taban süresi (saniye), T = 3.65  V  ve hidrograf yükselme süresi
 
 QP 


(saniye), Tp = 744  A  veya Tp =
 QP 
T
eşitlikleri kullanılarak hesaplanırlar.
5
Buradan, boyutsuz birim hidrografın çizimi işlemine geçilir. Bunun için SCS
tarafından geliştirilmiş birim hidrografa ait Q / Q p ve T / Tp oranları ile elde edilen Q p ve
Tp değerleri çarpılarak havzaya ait sentetik birim hidrograf çizilir. Ancak, bu yöntemde
birim hidrografın yükselme zamanı Tp en az, yağış fazlası süresine eşit veya ondan
büyük olmalıdır. Zira sentetik olarak elde edilen birim hidrografın yükselme zamanı
Tp’nin iki saatten küçük olması halinde, yağış devam ederken, hidrografın yükselerek
azaldığını gösterir ki bu mümkün değildir. Bu nedenle Tp’nin iki saatten küçük çıkması
halinde bu yöntem kullanılmamalıdır.
1000
900
800
L : Havza ana akarsu yolu uzunluğu (km)
Lc : Havza şekilsel ağırlık merkezinin ana akarsu yolu
üzerindeki izdüşümü ile ana akarsu yolunun havzayı terk
ettiği nokta arasındaki uzaklık (km)
S : Ana akarsu yolunun harmonik eğimi S = [p / ∑ (1/ S )]
Si : Ana akarsu yolunun her bir kısmının eğimi
tr : Yağış fazlası süresi (2 saat)
700
600
2
i
400
1 mm yüzey akışa karşılık olan debi, qp (L/s km
2
mm)
500
300
200
40
1
2
5
10
20
50
100
200
500
1000
2000
5000
10000
20000
30
50000
100000
150
L * Lc
S
100
90
80
70
60
50
20
15
2
Havza alanı, A (km )
Şekil 3.2. SCS Boyutsuz birim hidrograf için yüzey akış grafiği
800
900
1000
700
600
500
400
300
200
80
90
100
70
60
50
40
30
20
9
10
7
8
6
5
4
3
2
1
10
27
3.2.3. Snyder yöntemi
Bu yöntem ile, bilinen süreli bir yağış fazlasına ait istenen bir sentetik birim
hidrograf, aşağıdaki işlemleri takiben hesaplanır (Chow et al., 1988; Linsley et al.,
1988). Bu yöntem ile, bilinen süreli bir yağış fazlasına ait istenen bir sentetik birim
hidrograf için ilk işlem olarak Snyder tarafından önerilen standart birim hidrografın
yükselme zamanı aşağıdaki eşitlikle hesaplanır.
t p = 0.75 C t (L L c ) 0.3
(5)
Burada; t p , birim hidrografın yükselme zamanı (saat). Diğer bir ifade ile, yağış
fazlası hiyetograf merkezi ve birim hidrograf piki arasındaki zaman farkı; C t , arazi
koşullarına bağlı bir katsayı (az eğimli 2.2, orta eğimli 2.0 ve çok eğimli 1.8); L , havza
ana akarsu yolunun uzunluğu (km) ve L c , havza şekilsel ağırlık merkezinin ana akarsu
yolu üzerindeki izdüşümü ile ana akarsu yolunun havzayı terkettiği nokta arasındaki
uzaklık (km)’dır.
Yukarıda belirtilen, hidrograf yükselme zamanı tp = 5.5 tr olması koşulları
içindir. Bu durumda tr = tR ve qp = qpR olmaktadır. Ancak bunun farklı durumunda yani
belli süreli bir yağış fazlası için istenen bir sentetik birim hidrografın yükselme zamanı
aşağıdaki eşitlikle hesaplanır.
veya
TpR = tp – 0.25 (tr – tR)
(6)
tpR = tp + 0.25 (tR – tr)
(7)
Burada; tpR, istenen süreli birim hidrografın yükselme zamanı
(saat) ve tr,
standart yağış fazlası süresi (saat)’dir. Bu değer t p = 5.5 t r koşulundan elde edilen
t r = t p /5.5 eşitliğinden hesaplanır. tR, istenen süreli birim hidrografın yağış fazlası
süresi (saat)’dir.
28
Havzadan meydana gelen birim taşkın pik debisi, koşuların t p = 5.5 t r olması
durumunda,
C
q P = 2.75  P
 tP



(8)
eşitliği ile hesaplanır. Ancak belli süreli bir yağış fazlası için istenen bir sentetik birim
hidrografın taşkın pik debisi aşağıdaki,
 t
q PR = q P  P
 t PR



veya
C
q PR = 2.75  P
 t PR



(9) (10)
eşitliği ile hesaplanır. Burada; qp, birim alandan oluşan birim yağış fazlası yüksekliği
için taşkın pik debisi (m3/s km2 cm); Cp, toprak koşullarına bağlı bir katsayı (Kumlu 0.5,
kumlu-killi 0.6, ağır killi veya kayalık 0.7) ve qpR, birim alandan oluşan belli süreli
birim yağış fazlası yüksekliği için taşkın pik debisi (m3 /s km2 cm)’dir.
Belli süreli bir yağış fazlasına ait taşkın pik debisi aşağıdaki eşitlik ile
hesaplanır.
Q PR = q PR h a A
(11)
Burada; QpR, havzadan oluşacak taşkın pik debisi (m3/s); ha, havzadan oluşan
yüzey akış yüksekliği (cm) ve A, havza alanı (km2)’dir. ha, yüzey akış yüksekliği daha
önce ifade edildiği üzere, havzanın toprak, arazi kullanma, bitki örtüsü, ekim şekli ve
toprak koruma önlemlerinin dikkate alınarak belirlendiği yüzey akış eğri numarası
sonucu bulunur.
Belirtilen hesaplamalardan sonra istenen süreli sentetik birim hidrografın
çizimine geçilir. Bunun için aşağıdaki eşitlikler kullanılır. Birim hidrografın taban
süresi (saat) için,
tb =
5.56
q PR
(12)
29
Birim hidrografın belli genişlikleri (saat) için,
W50 = 2.14 q PR
−1.08
W75 = 1.22 q PR
−1.08
(13) (14)
Burada; W50 ve W75, taşkın pik debisinin % 50 ve % 75’ine karşılık gelen birim
hidrograf genişlikleri (saat)’dir.
W50 ve W75 değerleri yukarıda verilen eşitlikler dışında Şekil 3.3’de verilen
grafik yardımıyla da elde edilebilir. Birim hidrografın çizimi esnasında, W50 ve W75
değerlerinin
1/3’ü
hidrografın
yükselme,
2/3’ü
alçalma
tarafında
alınmaları
gerekmektedir.
4000
3000
tp
2000
Debi (L/s km2 cm)
tr
1000
900
800
700
600
W 75
qp
W 50
%75 qp
%50 qp
2
Debi qpR (L/s km cm)
500
400
Zaman (saat)
300
200
W 50
W 75
100
90
80
70
60
50
40
30
20
300
200
80
90
100
70
60
50
40
0
20
8
9
10
7
6
5
4
3
2
0.8
0.9
1.0
0.7
0.6
0.5
0.4
0.3
0.2
0.1
10
Birim hidrograf genişliği (saat)
Şekil 3.3. Birim hidrograf çiziminde kullanılan W50 ve W75 değerlerinin belirlendiği
grafik
Ayrıca Türkiye’de Trakya Bölgesi alt havzalarında yapılan çok yıllık doğrudan
ölçüm ve gözlem sonuçlarından bölge için elde edilen katsayıların kullanıldığı modifiye
edilmiş Snyder yöntemi ile de çözüm yapılmıştır. Burada kullanılan katsayılar önerilen
30
ortalama için Ct = 1.41, Cp = 0.56 ve maksimum için Ct = 0.75, Cp = 0.78 olarak
kullanılmıştır (Istanbulluoglu et al., 2004).
3.2.4. Mockus yöntemi
Bu yöntemde birim hidrograf üçgen kabul edilmiştir. Üçgen hidrograflar, eğrisel
hidrograflar kadar güvenli sonuçlar vermektedir. Toplanma zamanı 30 saate kadar olan
havzalar için uygulanmaktadır (Chow et al., 1988).
Mockus yöntemi ile bir sentetik birim hidrografın çizimi işlemine, havzaya ait
ana akarsu yolu uzunluğu ve eğimi kullanılarak, taşkın toplanma zamanının
hesaplanması ile başlanmaktadır.
Tc = 0.00032
L0.77
S 0.385
(Dikdörtgen şekilli havzalarda)
(15)
(Daire şekilli havzalarda)
(16)
veya
Tc =
L1.15
3100 H 0.385
Burada; Tc , taşkın toplanma zamanı (saat); L, ana akarsu yolu uzunluğu (m); S,
ana akarsu yolu eğimi (m) ve H, havza memba ve mansap yükseklikleri farkı (m)’dır.
Bunlardan havza şeklinin dikdörtgene, ikincisinin ise daireye benzemesi halinde
kullanılması önerilmektedir. Havza şeklinin dikdörtgen veya daireye benzemesinin
tespiti; gerçek havza alanının, havza çevresi değerinden hareketle elde edilen daire
alanına oranlanması sonucu elde edilen sayıdan ( R d ) yapılmaktadır. Şayet R d sayısı
0.6–0.7 arasında bir değer veriyorsa, havza şeklinin daireye benzediği kabul
edilmektedir. Bunun dışındaki durumlarda havza şeklinin dikdörtgene benzediği kabul
edilmektedir.
Bilahare diğer hidrograf elemanları hesaplanır;
31
Yağış fazlası süresi, tr = 2
Gecikme zamanı,
Tc
tP = 0.6 Tc
Hidrografın yükselme zamanı,
Tp =
veya
Tc
+ 0.6 Tc
Tp = 0.5 tr + 0.6 Tc
Tp = 0.6 Tr
Tp = 3 / 8 Tb
Hidrografın çekilme zamanı,
Tr = 1.67 Tp (1.67 = H)
veya
Tr = 5 / 8 Tb
Hidrografın taban süresi,
Tb = 2.67 Tp
veya
Tb = Tp + Tr
Burada; t r , yağış fazlası süresi (saat); tp, taşkın gecikme zamanı (saat), diğer bir
ifadeyle yağış fazlası hiyetograf merkezi ve birim hidrograf taşkın pik debisi arasındaki
zaman farkı; Tp, taşkın hidrografının yükselme zamanı (saat); Tr, taşkın hidrografının
çekilme (alçalma) zamanı (saat) ve Tb, taşkın hidrografının toplam taban süresi
(saat)’dir.
Havzadan meydana gelen birim taşkın pik debisi aşağıdaki eşitlikle hesaplanır.
q P = 0.208
A
TP
(0.208 = K)
(17)
Burada; q p , birim taşkın pik debisi (m3/s mm) ve A, havza alanı (km2)’dır.
Bilahare Q p = q p h a eşitliğinden havzaya ait toplam taşkın pik debisi elde edilir.
Burada, ha havzadaki yüzey akış yüksekliği (mm) olup, havzanın toprak, arazi
kullanma, bitki örtüsü, ekim şekli ve toprak koruma önlemlerinin dikkate alınarak
belirlendiği yüzey akış eğri numarası sonucu bulunur.
32
Son olarak yukarıda hesaplanan veriler kullanılarak, sentetik üçgen birim
hidrografın çizimi gerçekleştirilir. Buradan elde edilen birim hidrograf, t r yağış fazlası
süresine ait bir birim hidrograftır. Bulunan QP değeri de yine t r yağış fazlası süresine ait
taşkın pik debisidir. Ancak yağış fazlası süresinin t r = 2 Tc
alınmayıp, farklı
alınabileceği havza şartları olabilmektedir.
Ayrıca Türkiye’de Trakya Bölgesi alt havzalarında yapılan çok yıllık doğrudan
ölçüm ve gözlem sonuçlarından bölge için elde edilen katsayıların kullanıldığı modifiye
edilmiş Mockus yöntemi ile de çözüm yapılmıştır. Burada kullanılan katsayılar önerilen
ortalama için H = 1.29, K = 0.190 ve maksimum için H = 2.40, K = 0.247 olarak
kullanılmıştır (Istanbulluoglu et al., 2004).
3.2.5. Turc yöntemi
Turc tarafından, farklı iklim koşullarında yer alan havza çalışmaları sonucu
geliştirilmiş bir yöntemdir. Havza yıllık su veriminin hesaplanması için aşağıdaki
eşitlikler kullanılmaktadır (Özer, 1990; Shaw, 1994).
h=P–E
(18)
Burada; h, havzadan oluşan yüzey akış miktarı veya yüksekliği (mm); P,
havzaya düşen yıllık ortalama yağış miktarı (mm) ve E, havzadan oluşan yıllık ortalama
gerçek evapotranspirasyon miktarı (mm)’dır. Gerçek evapotranspirasyon miktarının
belirlenmesi ise aşağıdaki eşitlikle hesaplanır.
E=
P
2
P
0.9+ 2
L
L = 300 + 25 t + 0.05 t3
(19) (20)
Burada; L, parametre ve t, havzaya ait yıllık ortalama sıcaklık (°C)’dır. Bu değer
özellikle, havza içinde inşa edilecek tesis ile rasat istasyonu arasındaki enlem ve
yükseklik farkları dikkate alınarak düzeltilmiş değer olmalıdır.
33
Yine L parametresinin belirlenmesinde kullanılan eşitlikte yer alan 300 katsayısı
bütün akarsu havzaları için aynı kullanılması halinde, her bir havzanın kendine özgü
özelliklerinin göz ardı edilmiş olmaları nedeniyle yanlış olacağı ortaya çıkmıştır. Bunun
giderilmesi için Türkiye’deki akarsu havzalarının rasat sonuçlarına dayalı ortalama akış
ve yağış değerleri alınarak, bu defa hesaplanmaya tersten gidilerek L eşitliğinde havza
ortalama sıcaklığı kullanılarak A katsayısı 300 değeri yerine değişik katsayılar elde
edilmiştir. Bu değer araştırma havzalarının yer aldığı Meriç-Ergene havzası için 285.9
verilmiştir.(Özer, 1990) Türkiye’deki mevcut büyük akarsu havzalarına ait A katsayıları
Çizelge 3.4’de verilmiştir.
Çizelge 3.4. Turc yönteminde kullanılan A katsayısının Türkiye’deki havzalara ait
değerleri (Özer, 1990)
Havza
adı
Meriç-Ergene
Marmara
Susurluk
Kuzey Ege
Gediz
Küçük Menderes
Büyük Menderes
Batı Akdeniz
Antalya
Burdur (Göller)
Akarçay
Sakarya
Batı Karadeniz
Yeşilırmak
Kızılırmak
Konya (Kapalı)
Doğu Akdeniz
Seyhan
Asi
Ceyhan
Fırat
Doğu Karadeniz
Çoruh
Aras
Van gölü (Kapalı)
Dicle
Ortalama
yağış (mm)
Ortalama
akış (mm)
Ortalama
sıcaklık (°C)
A
Katsayısı
637
751
668
731
591
745
662
880
947
536
498
502
801
514
430
412
748
670
914
714
568
1272
681
432
525
814
144.2
208.7
228.5
214.8
94.1
132.6
126.1
403.3
989.0
66.2
59.7
87.8
252.0
143.4
75.0
90.4
402.1
302.4
116.7
324.2
286.7
532.8
280.0
181.5
120.6
438.3
13.1
13.1
13.5
16.3
15.0
16.0
14.3
15.2
15.2
12.0
11.0
12.0
11.5
11.5
12.0
9.2
15.2
12.8
15.2
12.8
10.1
9.9
8.1
9.6
9.6
10.1
285.9
303.7
102.0
69.8
283.7
354.3
330.3
- 0.1
-461.0
505.0
278.5
385.5
145.4
291.0
210.1
- 171.0
6.0
104.2
30.0
13.0
491.3
255.0
16.1
306.5
76.0
34
Elde edilen yüzey akış miktarı, havza alanı ile çarpılarak havza yıllık su verimi
hesaplanır.
Q = h A 10 3
(21)
Burada; Q, havza su verimi (m3/yıl) ve A, havza alanı (km2)’dır.
Yöntemde yer alan ortalama yağışın, hassas bir şekilde belirlenmesi önemlidir.
Bunun için mümkün olduğunca havzayı en iyi temsil edecek yağış istasyonu değerleri
kullanılmalıdır. Dikkate alınan istasyonun yıllık toplam yağışlarının eksik yılları varsa
istatistiksel yöntemlerle tamamlanmalıdır. Ayrıca farklı olasılıklar için beklenen yağış
miktarlarının belirlenmesinde kullanılmak üzere standart sapma değeri hesaplanmalıdır.
Ayrıca Türkiye’de Trakya Bölgesi alt havzalarında yapılan çok yıllık doğrudan
ölçüm ve gözlem sonuçlarından bölge için elde edilen katsayıların kullanıldığı modifiye
edilmiş Turc yöntemi ile de çözüm yapılmıştır. Burada L parametresinde yer alan 300
katsayısı 601 olarak kullanılmıştır (Istanbulluoglu et al., 2002; Konukcu et al., 2005).
3.2.6. Mc Math yöntemi
Bu yöntem özellikle yüzey drenaj kanallarının kapasitelerinin hesaplanmasında
kullanılmaktadır. Ancak, dik eğimli yamaçlardan beslenen yan dereler içinde
önerilmektedir. Yöntem aşağıdaki eşitlikle ifade edilmektedir (Kızılkaya, 1988).
Q = 0.0023 C I S1/5 A4/5
(22)
Burada; Q, yüzey akış miktarı (m3/s); C, havza bitki örtüsü, toprak cinsi ve
topografya koşullarına bağlı yüzey akış katsayısı; I, yağışların seçilen tekerrür frekansı
için toplanma zamanına eşit yağış şiddeti (mm/saat); S, ana akarsu yolu yatak eğimi *
1000 ve A, havza alanı (hektar)’dır.
Bu yöntemin kullanılmasında takip edilen işlemlerin ilki havza toprak,
topografya ve bitki örtüsü kullanılarak havza yüzey akış katsayısının bulunmasıdır.
35
İkincisi seçilen tekerrür süresinde toplanma zamanına eşit bir yağış süresi için yağış
şiddetinin bulunması ve son olarak havza ana akarsu yolu yatak eğiminin
hesaplanmasıdır.
3.2.7. Rasyonel yöntem
Bu yöntem genellikle yeteri kadar rasadı bulunmayan küçük havzalarda, yan
derelerin ve yüzeysel drenaj kanallarının kapasite hesaplamalarında çok yoğun olarak
kullanılmaktadır. Aşağıdaki eşitlikle ifade edilmektedir (Kızılkaya, 1988).
Q = 0.0028 C I A
(23)
Burada; Q, yüzey akış (m3/s); C, havza koşullarına bağlı yüzey akış katsayısı; I,
yağışların seçilen frekans için toplanma zamanına eşit yağış şiddeti (mm/saat) ve A,
havza alanı (hektar)’dır.
Bu yöntemde yer alan yüzey akış katsayısı (C), Mc Math yönteminde ifade
edilenden farklı olmakla birlikte, benzer şekilde hesaplanır. Ancak, yağışların seçilen
tekerrür frekansı için toplanma zamanına eşit yağış şiddeti (I) değerinin hesaplanması
tamamen farklı olmaktadır. Bunun hesaplanması için gerekli olan toplanma zamanı
değeri bir eşitlikle hesaplanabileceği gibi aşağıda verilen Şekil 3.4’den yararlanılarak da
bulunabilmektedir.
36
100
I. eğri
II. eğri
10
Toplanma zamanı,Tc (dak)-II. eğri
Toplanma zamanı,Tc (dak)-I. eğri
1000
1
1
10
100
1000
K değeri (bin)
Şekil 3.4. Rasyonel yöntemde toplanma zamanının bulunmasında kullanılan eğriler
37
4. SONUÇLAR ve TARTIŞMA
4.1. Havza yağış karakteristikleri
Araştırma havzalarını temsilen konumlandırılan yağış ölçerlerden kaydedilen
yağış değerleri Çizelge 3.3’de verilmiştir. Çok yıllık toplam (1985-1999) yağış değerleri
ortalaması 609.6 mm olmuştur. En az yağış 1991 yılında 121.0 mm ve en çok yağış
1999 yılında 895.7 mm düşmüştür. Havzalar, altı yıl ortalama yağışın altında dokuz yıl
ise ortalama yağışın üzerinde yağış almıştır. Yağış en çok sonbahar ve kış aylarında
yağmıştır. Kasım ayı en çok yağışın düştüğü ay olmuştur.
Havza yağış rejimi, yer aldığı Edirne ili çok yıllık yağış değerleri ile de çok
benzerlik göstermiştir. Zira ilin çok yıllık yağış değerleri 603.5 mm’dir. Hatta bunun
Meriç-Ergene havzası ile de örtüştüğünü söyleyebiliriz.
4.2. Havza akış karakteristikleri
Araştırma havzaları içerisinde membada yer alan ve en küçük olan Subaşı
havzası çıkışında ölçülen yüzey akış değerleri Çizelge 3.3’de verilmiştir. Çok yıllık
(1985-1999) toplam yüzey akış değerleri incelendiğinde 1987 yılında yüzey akışın
meydana gelmediği gözlenmiştir. En fazla yüzey akış ise 1999 yılında 130.05 mm
olarak gerçekleşmiştir. Ortalama toplam yüzey akış miktarı 21.30 mm olmuştur. Yüzey
akış en fazla, yağış miktarının da arttığı, sonbahar aylarında görülmüştür.
Havza yağış-akış ilişkilerine bakıldığında yıllar arasında hatta aylar arasında da
bir ilişki gözlenememiştir. Ancak ilkbahar aylarında yüzey akış miktarı belirgin bir
şekilde azalma göstermiştir. Bunun nedeni havza bitki örtüsünde meydana gelen
gelişme söylenebilir.
38
4.3. Ampirik yüzey akış yöntemleri
4.3.1. SCS Boyutsuz, Snyder ve Mockus yöntemleri
SCS Boyutsuz birim hidrograf, Snyder ve Mockus yöntemleri, su depolama
yapıları olan baraj ve göletlerin en önemli ünitesi dolusavakların boyutlandırılmasında
kullanılmaktadır. Dolusavaklar, baraj veya gölet göllerinin dolu iken gelebilecek büyük
taşkınların bir tehlikeye meydan vermeksizin mansaba aktarılmasını sağlayan
tesislerdir. Bunlara verilmesi gereken kapasite “taşkın ötelemesi” (flood ruoting)
yapılarak belirlenir. Bunun içinde baraj gölüne ait “hacim-alan” ve “boşalım” eğrileri ile
“taşkın hidrografı”nın bilinmesi gerekmektedir (Şentürk, 1988).
Uygulamada, elde edilen taşkın hidrograflarının güvenilir olması çok önemlidir.
Bu da doğrudan ölçülen yağış ve akış değerlerinin kullanılmasıyla elde edilen
hidrograflarla mümkün olmaktadır. Ancak bu durum uygulamada çoğu zaman
gerçekleşmemektedir. Bu nedenle de yukarıda ifade edilen ampirik yöntemlerin
kullanılmasını zorunlu kılmaktadır.
SCS Boyutsuz ve Snyder sentetik hidrograf yöntemleri Türkiye’de baraj ve
gölet, Mockus yöntemi ise gölet ve diğer küçük su yapılarının projelendirilmesinde
kullanılmaktadır. Araştırma alanında yer alan havzalar için elde edilen taşkın pik
debileri aşağıdaki Çizelge 4.1’de verilmiştir.
Çizelge 4.1. SCS Boyutsuz, Snyder ve Mockus yöntemlerine göre araştırma
havzalarından meydana gelecek taşkın pik debileri
Araştırma
havzaları
Subaşı
Musabeyli
Kumdere
SCS Boyutsuz
0.658
1.016
1.695
Yöntemler (m3/s mm)
Snyder
0.238
0.395
0.702
Mockus
0.572
0.907
1.527
Görüldüğü üzere SCS Boyutsuz ve Mockus yöntemlerinden elde edilen debi
değerleri yaklaşık sonuçlar vermiştir. Snyder yöntemi ise diğerlerine göre çok düşük
39
bulunmuştur. Bu durum uygulamacı kuruluşlar tarafından dikkate alınması gerekli çok
önemli bir husus olmaktadır.
Yöntemler arasındaki bu farklılığın nedeni, her bir yöntemin içerdiği eşitliklerde
kullanılan katsayıların yöre iklim ve havza koşullarını tam olarak yansıtmayışlarından
kaynaklanmaktadır. Bu olumsuzluğun giderilmesi için, Bakanoğulları ve Akbay (2000a)
tarafından Trakya Bölgesinde farklı havzalarda ölçülmüş doğrudan yüzey akış
değerlerinin kullanılması ile hesaplanan yine Istanbulluoglu et al. (2004; 2005)
tarafından Snyder ve Mockus yöntemleri için önerilen katsayıların kullanılarak elde
edildiği taşkın pik debileri Çizelge 4.2’de verilmiştir. Istanbulluoglu et al. (2004; 2005)
tarafından önerilen katsayıların kullanılmasıyla elde edilen debi değerlerinin mevcut
uygulama ve Bakanoğulları ve Akbay (2000a) tarafından hesaplananlardan büyük
olması risk payı içermesinden kaynaklanmaktadır.
Çizelge 4.2. Snyder ve Mockus yöntemlerine göre araştırma havzalarından meydana
gelecek taşkın pik debileri
Yöntemler (m3/s mm)
1
Araştırma
Snyder yöntemi
Mockus yöntemi
havzaları Uygulama1 Hesaplanan2 Önerilen3 Uygulama1 Hesaplanan2 Önerilen3
Subaşı
0.238
0.294
0.634
0.572
0.523
0.679
Musabeyli
0.395
0.499
1.111
0.907
0.828
1.077
Kumdere
0.702
0.898
2.083
1.527
1.394
1.813
: İlgili kurumlar tarafından bugüne kadar uygulanagelen hesaplamalar sonucu elde edilen veriler.
: Bakanoğulları ve Akbay, 2000a.
3
: Istanbulluoglu et al., 2004; 2005.
2
Yukarıda ifade edilen SCS Boyutsuz, Snyder ve Mockus yöntemlerinin, üç farklı
araştırma havzalarına uygulanmasıyla elde edilen birim hidrografları; SCS Boyutsuz
birim hidrograf yöntemi için Şekil 4.1’de, Snyder yöntemi için Şekil 4.4, 4.5 ve 4.6’da
ve Mockus yöntemi için ise Şekil 4.9, 4.10 ve 4.11’de verilmiştir. Bu şekillerin
irdelenmesiyle, farklı katsayıların kullanıldığı Snyder ve Mockus yöntemlerinde
kullanılan katsayıların havza hidrograflarını nasıl değiştirdiği çok belirgin bir şekilde
gözlenmiştir. Istanbulluoglu et al. (2004) tarafından önerilen katsayıların kullanıldığı
hidrografların debi değerleri diğerlerinden yüksek çıkmakla birlikte, hidrograf çekilme
(alçalma) eğrisi de çok kısa süreli olmuştur. Bunun anlamı, kısa bir sürede çok fazla
40
debinin dolusavaklardan öteleneceğidir. Diğer bir ifade ile baraj veya gölet
dolusavakların günümüze dek planlanan boyutlarından daha büyük inşa edilmelerini
gerektirecektir. Ancak bu aynı zamanda söz konusu yapıların daha küçük depolama
hacimlerine sahip olabileceklerine de imkan sağlamaktadır.
41
Subaşı-SCS Boyutsuz
1.8
Debi (m3/s mm)
1.6
1.4
1.2
1
0.8
0.6
0.4
0.2
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
Zaman (saat)
Musabeyli-SCS Boyutsuz
1.8
Debi (m3/s mm)
1.6
1.4
1.2
1
0.8
0.6
0.4
0.2
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
12
13
14
15
16
17
Zaman (saat)
Kumdere-SCS Boyutsuz
1.8
Debi (m3/s mm)
1.6
1.4
1.2
1
0.8
0.6
0.4
0.2
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Zaman (saat)
Şekil 4.1. Edirne-Subaşı, Musabeyli ve Kumdere Havzalarına ait SCS
boyutsuz birim hidrograflar
42
Şekil 4.2. Subaşı Havzası çıkışında yer alan ölçüm savağı
Şekil 4.3. Subaşı havzası ve yüzey akış ölçüm savağından bir görünüş
43
Subaşı-Snyder (Uygulanagelen)
(Ct=2.00, Cp=0.60)
Debi (m3/s km2 cm)
7
6
5
4
3
2
1
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
12
13
14
15
12
13
14
15
Zaman (saat)
Subaşı-Snyder (Önerilen/ortalama)
(Ct=1.41, Cp=0.56)
3
2
Debi (m /s km cm)
7
6
5
4
3
2
1
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Zaman (saat)
Subaşı-Snyder (Önerilen/maksimum)
(Ct=0.78, Cp=0.78)
3
2
Debi (m /s km cm)
7
6
5
4
3
2
1
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Zaman (saat)
Şekil 4.4. Edirne-Subaşı Havzasına ait uygulanagelen (Ct=2.00, Cp=0.60) ile
önerilen ortalama (Ct=1.41, Cp=0.56) ve maksimum (Ct=0.78,
Cp=0.78) Snyder birimhidrograflar
44
Musabeyli-Snyder (Uygulanagelen)
(Ct=2.00, Cp=0.60)
Debi (m3/s km2 cm)
12
10
8
6
4
2
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
12
13
14
15
13
14
15
Zaman (saat)
Musabeyli-Snyder (Önerilen/ortalama)
(Ct=1.41, Cp=0.56)
3
2
Debi (m /s km cm)
12
10
8
6
4
2
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Zaman (saat)
Musabeyli-Snyder (Önerilen/maksimum)
(Ct=0.78, Cp=0.78)
Debi (m3/s km2 cm)
12
10
8
6
4
2
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Zaman (saat)
Şekil 4.5. Edirne-Musabeyli Havzasına ait uygulanagelen (Ct=2.00, Cp=0.60)
ile önerilen ortalama (Ct=1.41, Cp=0.56) ve maksimum (Ct=0.78,
Cp=0.78) Snyder birim hidrograflar
45
Kumdere-Snyder (Uygulanagelen)
(Ct=2.00, Cp=0.60)
20
3
2
Debi (m /s km cm)
25
15
10
5
0
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25
Zaman (saat)
Kumdere-Snyder (Önerilen/ortalama)
(Ct=1.41, Cp=0.56)
20
3
2
Debi (m /s km cm)
25
15
10
5
0
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25
Zaman (saat)
Kumdere-Snyder (Önerilen/maksimum)
(Ct=0.78, Cp=0.78)
20
2
Debi (m /s km cm)
25
3
15
10
5
0
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25
Zaman (saat)
Şekil 4.6. Edirne-Kumdere Havzasına ait uygulanagelen (Ct=2.00, Cp=0.60)
ile önerilen ortalama (Ct=1.41, Cp=0.56) ve maksimum (Ct=0.78,
Cp=0.78) Snyder birim hidrograflar
46
Şekil 4.7. Araştırma havzası ve mevcut bitki örtüsünden bir görünüş
Şekil 4.8. Araştırma havzası yan suyolundan bir görünüş
47
Subaşı-Mockus (Uygulanagelen)
(H=1.67, K=0.208)
0.8
Debi (m3/s mm)
0.7
0.6
0.5
0.4
0.3
0.2
0.1
0
0
1
2
3
4
5
6
5
6
5
6
Zaman (saat)
3
Debi (m /s mm)
Subaşı-Mockus (Önerilen/ortalama)
(H=2.40, K=0.190)
0.8
0.7
0.6
0.5
0.4
0.3
0.2
0.1
0
0
1
2
3
4
Zaman (saat)
Subaşı-Mockus (Önerilen/maksimum)
(H=1.29, K=0.247)
0.8
Debi (m3/s mm)
0.7
0.6
0.5
0.4
0.3
0.2
0.1
0
0
1
2
3
4
Zaman (saat)
Şekil 4.9. Edirne-Subaşı Havzasına ait uygulanagelen (H=1.67, K=0.208),
önerilen ortalama (H=1.29, K=0.190) ve maksimum (H=2.40,
K=0.247) Mockus birim hidrograflar
48
Musabeyli-Mockus (Uygulanagelen)
(H=1.67, K=0.208)
1.2
Debi (m3/s mm)
1
0.8
0.6
0.4
0.2
0
0
2
4
6
8
10
Zaman (saat)
Musabeyli-Mockus (Önerilen/ortalama)
(H=2.40, K=0.190)
Debi (m3/s mm)
1.2
1
0.8
0.6
0.4
0.2
0
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Zaman (saat)
Musabeyli-Mockus (Önerilen/maksimum)
(H=1.29, K=0.247)
Debi (m3/s mm)
1.2
1
0.8
0.6
0.4
0.2
0
0
2
4
6
8
10
Zaman (saat)
Şekil 4.10. Edirne-Musabeyli Havzasına ait uygulanagelen (H=1.67, K=0.208),
önerilen ortalama (H=1.29, K=0.190) ve maksimum (H=2.40,
K=0.247) Mockus birim hidrograflar
49
Kumdere-Mockus (Uygulanagelen)
(H=1.67, K=0.208)
Debi (m3/s mm)
2
1.5
1
0.5
0
0
2
4
6
8
10
12
14
Zaman (saat)
Kumdere-Mockus (Önerilen/ortalama)
(H=2.40, K=0.190)
Debi (m3/s mm)
2
1.5
1
0.5
0
0
2
4
6
8
10
12
14
Zaman (saat)
Kumdere-Mockus (Önerilen/maksimum)
(H=1.29, K=0.247)
Debi (m3/s mm)
2
1.5
1
0.5
0
0
2
4
6
8
10
12
14
Zaman (saat)
Şekil 4.11. Edirne-Kumdere Havzasına ait uygulanagelen (H=1.67, K=0.208),
önerilen ortalama (H=1.29, K=0.190) ve maksimum (H=2.40,
K=0.247) Mockus birim hidrograflar
50
Şekil 4.12. Araştırma havzası çalışmalarından bir görünüş
Şekil 4.13. Araştırma havzası çıkışından bir görünüş
51
4.3.2. Turc yöntemi
Turc yöntemi, Türkiye’de kırsal altyapı yatırımlarını gerçekleştirmekle görevli
olan
Köy
Hizmetleri
Genel
Müdürlüğü
tarafından
gölet
göl
hacimlerinin
belirlenmesinde kullanılmaktadır. Yöntemin, inşa edilecek gölete su sağlayacak yağış
havzasına uygulanmasıyla, gölete gelecek havza su verimi elde edilmektedir. Ancak,
işletmedeki göletlere ait yapılan gözlemlerde özellikle gölet göl hacmini belirleyen
havza su verimi tahminlerinde sapmalar olduğu sonucuna varılmıştır. Bir kısım
göletlerde su yılı içinde projede belirtilen kapasitenin aşıldığı ve dolu savakların uzun
süreli çalıştığı, bir kısım göletlerde ise beklenen kapasitenin oluşmadığı, su seviyesinin
normal su kotunun çok altında kaldığı gözlenmiştir (Dalgün, 2000).
Araştırma alanında yer alan havzalardaki, doğrudan ölçülen yüzey akış değerleri
ile Turc yönteminin bu havzalara uygulanması sonucu elde edilen değerler
karşılaştırılmıştır.
Turc yöntemiyle yapılan ilk su verimi hesaplaması, araştırma havzasının yer
aldığı Meriç-Ergene havzası için önerilen ve bugüne kadar uygulanagelen şekliyle
olmuştur. Farklı büyüklükteki araştırma havzaları için farklı olasılık yüzdeleri için
hesaplanan yüzey akış yükseklikleri ve bunlara karşılık gelen yüzey akış hacimleri
Çizelge 4.3’de verilmiştir. Buradan elde edilen değerler, söz konusu havzadan doğrudan
ölçülen yüzey akış değerlerinden çok fazla olmuştur.
Çizelge 4.3. Turc yöntemine (uygulanagelen) göre araştırma havzalarından meydana
gelecek su verimi değerleri
Araştırma
havzaları
Subaşı
Musabeyli
Kumdere
% 50
122.6*
539 440**
1 250 520
3 346 980
*: Yüzey akış yüksekliği (mm/yıl)
**: Yüzey akış hacmi (m3/yıl)
Olasılık (A = 285.9 için)
% 60
% 70
% 80
102.1
82.1
61.1
449 240
361 240
268 840
1 041 420
837 420
623 220
2 787 330 2 241 330 1 668 030
% 90
36.8
161 920
375 360
1 004 640
52
Bilahare, Istanbulluoglu et al., (2002) tarafından Trakya Bölgesinde farklı
havzalarda ölçülmüş doğrudan yüzey akış değerlerinin kullanılması ile elde edilmiş
katsayıların yer aldığı Turc yöntemi kullanılarak yüzey akış yükseklikleri ve bunlara
karşılık gelen yüzey akış hacimleri hesaplanmıştır. Çizelge 4.4’de verilen bu değerler,
havzalardan ölçülen değerlere göre % 50, 60, ve 70 olasılıklar için fazla, % 80 olasılık
için yaklaşık ve % 90 olasılık için daha az olmuştur. Bunun anlamı şimdiye kadar inşa
edilen göletlerde, olması gerekenden daha büyük gölet göl hacmi planlanıyor olmasıdır.
Çizelge 4.4. Turc yöntemine (önerilen) göre araştırma havzalarından meydana gelecek
su verimi değerleri
Araştırma
havzaları
Subaşı
Musabeyli
Kumdere
% 50
59.9*
263 560**
610 980
1 635 270
Olasılık (A = 601.0 için)
% 60
% 70
% 80
47.1
35.0
23.3
207 240
154 000
102 520
480 420
357 000
237 660
1 285 830
955 500
636 090
% 90
10.0
44 000
102 000
273 000
*: Yüzey akış yüksekliği (mm/yıl)
**: Yüzey akış hacmi (m3/yıl)
4.3.3. Mc Math ve Rasyonel yöntemleri
Mc Math yöntemi genellikle yüzey drenaj kanallarının kapasitelerinin
bulunmasında iyi sonuç vermektedir. Bu nedenle Türkiye’de DSİ tarafından sulama
yapılan veya ıslaklık sorunu olan alanlarda inşa edilen toprak tahliye kanallarının
boyutlandırılmasında kullanılmaktadır. Rasyonel yöntem ise benzer koşulların yanı sıra
yeteri
kadar
rasadı
bulunmayan
yan
derelerin
sahip
oldukları
havzalarda
uygulanmaktadır. Türkiye’de Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından köprü ve
menfezlerin boyutlandırılmasında yoğun olarak kullanılmaktadır.
Mc Math ve Rasyonel yöntemlerin araştırma alanında yer alan havzalara
uygulanmalarıyla elde edilen akış değerleri farklı tekerrür aralıkları için Çizelge 4.5 ve
4.6’da ayrı ayrı verilmiştir.
53
Çizelge 4.5. Mc Math yöntemine göre araştırma havzalarından meydana gelecek taşkın
debileri
Araştırma
havzaları
Tekerrür aralığı (yıl)*
2.33
5
10
25
50
100
Subaşı
3.4
4.2
5.3
6.1
6.8
7.5
Musabeyli
7.9
9.8
12.2
14.0
15.7
17.5
Kumdere
20.5
25.6
32.9
36.5
40.9
45.3
*: Tüm taşkın debileri m3/s’dir.
Çizelge 4.6. Rasyonel yöntemine göre araştırma havzalarından meydana gelecek taşkın
debileri
Araştırma
havzaları
Tekerrür aralığı (yıl)*
2.33
5
10
25
50
100
Subaşı
13.7
17.0
21.4
24.4
27.4
30.3
Musabeyli
38.6
48.0
60.0
68.5
77.1
85.7
128.4
160.5
206.4
229.3
256.8
284.4
Kumdere
3
*: Tüm taşkın debileri m /s’dir.
İki farklı yöntemin aynı havzalara uygulanmasına rağmen elde edilen sonuçlar
çok farklı olmuştur. Zira Rasyonel yöntemden elde edilen debi değerleri, Mc Math
yönteminden elde edilen tüm değerlerden büyük olmuştur. Bu büyüklük küçük
havzalarda 4 katı kadar olurken, büyük havzalarda 6 katına çıkmıştır. Bu da Rasyonel
yöntem kullanılarak inşa edilecek su yapıları boyutlarının, özellikle kanal kesit
alanlarının daha büyük olacağını ifade etmektedir. Ayrıca bu değerler, söz konusu
havzalardan doğrudan ölçülen yüzey akış değerlerinden de çok fazla olmuştur.
54
5. SONUÇ ve ÖNERİLER
Trakya Bölgesi Edirne ili sınırları içerisinde yer alan ve kendi içerisinde farklı
büyüklüklere sahip üç alt havzada yapılan taşkın debisi ve havza su verimi hesaplarında
kullanılan ampirik eşitliklerden elde edilen sonuç ve öneriler aşağıda özetlenmiştir.
5.1. Sonuçlar
Araştırma havzalarına çok yıllık (1985-1999) toplam 609.6 mm yağış
düşmüştür. Bu yağışın 21.3 mm’si yüzey akışı olarak havzayı terk etmiştir. Buna göre
havza yüzey akış katsayısı 0.035 hesaplanmıştır. Bu değer yer aldığı Meriç-Ergene
havzası yüzey akış katsayısı olan 0.13’den (Bayazıt, 1995) çok küçük olmuştur.
Trakya bölgesi Edirne ili alt havzalarında taşkın debisi hesabı için kullanılan
SCS Boyutsuz, Snyder ve Mockus gibi ampirik yöntemlerin her biri farklı sonuçlar
vermiştir. Bunlar içerisinde SCS Boyutsuz ve Mockus yöntemi kısmen birbirine yakın
değerler vermekle birlikte Snyder yöntemi yarı yarıya daha az değer vermiştir.
Snyder ve Mockus yöntemlerinde yer alan katsayıların, araştırma bölgesi için
Istanbulluoglu et al.. (2004; 2005) tarafından önerilenlerinin kullanılması ile yapılan
hesaplamalar sonucunda ise her iki yöntem değerleri birbirlerine yakın sonuçlar
vermiştir.
Yine
buradan
elde
edilen
değerler
bugüne
kadar
uygulamada
hesaplananlardan büyük olmuştur.
Havza yıllık su veriminin hesaplandığı Turc yöntemi ile elde edilen sonuçlar,
havzadan elde edilen doğrudan ölçüm sonuçlarından çok yüksek olmuştur. Bu nedenle,
Turc yönteminin, doğrudan ölçülen yüzey akış verileri kullanılarak içerdiği
katsayılarının geliştirildiği Turc eşitliği ile de hesaplamalar yapılmıştır. Buradan elde
edilen değerler, uygulamada hesaplana gelen yöntem içerisinde, % 80 olasılık için elde
edilen değerlere yakın sonuç vermiştir.
55
Aynı havzalar için, Mc Math ve Rasyonel yöntemler ile farklı tekerrür aralıkları
için hesaplanan taşkın debileri birbirlerinden çok farklı olmuştur. Rasyonel yöntem her
zaman Mc Math yönteminden daha büyük değerler vermiştir. Havza alanları büyüdükçe
bu farklılıklar daha da artmıştır.
5.2. Öneriler
Havza yüzey akış katsayısının çok küçük olması, düşen yağışın düştüğü yerde
depolanmasını zorunlu kılmaktadır. Bu da bölgede inşa edilecek su depolama
yapılarının alt havza bazında planlanmasını gerektirmektedir.
Gölet göl hacimlerinin hesaplanmasında, Turc yöntemi için önerilen yeni
katsayıların yer aldığı eşitlikler kullanılmalıdır. Zira bu koşullarda hesaplanan havza su
verimleri ile daha isabetli gölet göl hacimleri elde edilecektir. Çoğu zaman çok daha
ekonomik su yapılarının ortaya çıkmasına imkan sağlanacaktır.
Akarsular üzerinde inşa edilecek çeşitli su yapıları ve bunlara ait dolu savakların
planlanmasında, Snyder ve Mockus yöntemleri için önerilen yeni katsayılar
kullanılmalıdır. Yeni katsayılarla elde edilen taşkın debileri, şimdiye kadar
hesaplananlardan daha büyük olacağından söz konusu yapıların daha büyük
planlanmasına neden olacaktır. Bu durum ilave bir maliyet getirmesine karşılık daha
fazla can ve mal güvenliği sağlayacaktır.
56
6. KAYNAKLAR
Abalı, İ., 1991. Çanakkale-Ezine Bahçeli Göleti Bük Deresi Havzası Yağış
Karakteristikleri. Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, 473,
Menemen.
Aşık, Ş., Baş, S. ve Avcı, M., 1993. Maksimum Yağışların Frekans Analizleri ve
Uygulanan Dağılım Modeli Parametrelerinin Belirlenmesi. Topraksu Dergisi,
2(2), Ankara.
Aykanlı, N. ve Abalı, İ., 1985. İzmir-Menemen Ulucak Homojen Havzası Akınları. Köy
Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, 112/75, Menemen.
Aykanlı, N., 1994. Erzincan-Refahiye Berbeyin Deresi Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri. Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları,
Erzurum.
Aykanlı, N., 2000. Balıkesir-Bigadiç Kocadere Havzası Yağış-Akış Karakteristikleri.
KHGM Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi
Başkanlığı, 117, Ankara.
Aykanlı, N., Acar, CO. ve Yolcu, G., 2001. Çanakkale-Bayramiç Eğridere Havzası
Yağış ve Akış Karakteristikleri. KHGM Toprak ve Su Kaynakları Araştırma
Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı yayınları, 119, Ankara.
Akbay, Ş. ve Sevinç, N., 1988. Eskişehir-Karapazar Çayır Deresi Havzası Yağış ve
Akış Karakteristikleri. Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları,
Eskişehir.
Ashfaq, A. and Webster, P., 2000. The Timing of Runoff Response in Desing Flood
Analysis. Hydrological Processes, 14(7): 1217-1233.
Bakanoğulları, F., Albut, S. ve Yüksel, AN., 1997. Kırsal Havzalarda Su Tahmininde
SWRRBWQ Bilgisayar Modelinin Kullanımı. Uludağ Üniversitesi Ziraat
Fakültesi ve Kültürteknik Derneği. 6. Ulusal Kültürteknik Kongresi Bildirileri.
120-125, Bursa.
Bakanoğulları, F. ve Akbay, Ş., 2000a. Edirne-Merkez Kumdere Havzası Yağış ve
Akım Karakteristikleri (Ara Raporu 1985-1999). KHGM Toprak ve Su
Kaynakları Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı yayınları, 117,
Ankara.
Bakanoğulları, F. ve Akbay, Ş., 2000b. Kırklareli Vize Deresi Havzası Yağış ve Akım
Karakteristikleri (Ara Raporu 1985-1999). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı yayınları, 117, Ankara.
57
Bakanoğulları, F. ve Baran, MF., 2002a. Bazı Sentetik Yöntemler ile Vize Deresi
Havzasının Birim Hidrograf Elemanlarının Belirlenmesi. Su Havzalarında
Toprak ve Su Kaynaklarının Korunması, Geliştirilmesi ve Yönetimi
Sempozyumu. Mustafa Kemal Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, 137-142, AntakyaHatay.
Bakanoğulları, F. ve Akbay, Ş., 2002b. İstanbul-Çatalca Damlıca Deresi Havzası Yağış
ve Akım Karakteristikleri. KHGM Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Sonuç
Raporu, APK Dairesi Başkanlığı yayınları, 121, Ankara.
Bakır, H., Coşkun, T., Birhan, H., Daşçı, E., Özlü, A., Çakal, MA., Sevim, Z. ve Öztaş,
T., 2003. Erzurum-Ilıca Sinirbaşı Deresi Havzası Yağış ve Akış Karakteristikleri
(Ara Rapor 1997/2002). KHGM Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Sonuç
Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 124, Ankara.
Bayazıt, M., 1995. Hidroloji. İstanbul Teknik Üniversitesi, İnşaat Fakültesi yayınları,
165, İstanbul.
Beven, K., 1996. The Limits of Splitting: Hydrology. Science of the Total Environment,
183(1-2): 89-97.
Canbolat, M., 1990. İçel-Tarsus Topçu Deresi Havzası Yağış ve Akış Karakteristikleri.
Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, 192/126, Tarsus.
Canbolat, M., 1994. İçel-Tarsus-Çavuşlu Kaleönü Göleti Su Toplama Havzası Yağış ve
Akışları. Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, 192/126,
Tarsus.
Chow, VT., Maidment, DR. and Mays, LW., 1988. Applied Hydrology. McGraw-Hill
Press, New York, 557 pp.
Çelebi, D., 1988. Ankara-Beytepe Yöresindeki Bazı Havzaların Yağış Karakteristikleri.
Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, 155/74, Ankara.
Dalgün, N., 2000. Su Toplama Yapılarının Projelendirilmesinde Yağış-Akış İlişkilerinin
Değerlendirilmesi ve Karşılaşılan Sorunlar. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü,
Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, No: 73. s. 51-60,
Erzurum.
Demirkıran, O. ve Denli, O., 2000. Çankırı-Şabanözü Mahmuthacılı Deresi Havzası
Yağış ve Akış Karakteristikleri. KHGM Toprak ve Su Kaynakları Araştırma
Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 117, Ankara.
Demiryürek, M., Tongarlak, E. ve Okur, M., 1999. Konya-Çiftliközü Karabalçık Deresi
Havzası Yağış ve Akış Karakteristikleri (Ara Rapor 1979-1999). KHGM Toprak
ve Su Kaynakları Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 115,
Ankara.
58
Denli, Ö. ve Sevinç, N., 1993. Ankara-Yenimahalle Güvenç Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1984-1988). Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü
Müdürlüğü yayınları, Ankara.
Denli, Ö., 1995. Çankırı-Şabanözü Mahmuthacılı Deresi Havzası Akış Karakteristikleri.
Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsü
Müdürlüğü yayınları, Ankara.
Dolcine, L., Andrieu, H., Sempere-Torres, D. and Creutin, D., 2001. Flash Flood
Forecasting with Coupled Precipitation Model in Mountainous Mediterranean
Basin. Journal of Hydrologic Engineering, 6(1): 1-10.
DMİ, 1984. Ortalama, Ekstrem sıcaklık ve yağış değerleri Bülteni. Başbakanlık Devlet
Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü yayınları, 678 s., Ankara.
DMİ, 2004. Bölge İlleri Ortalama ve Ekstrem Kıymetler İklim Verileri. Devlet
Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü Bültenleri, 12 s, Ankara.
Gardner, CMK. and Muck, DN., 2003. Deriving Unit Hydrographs for Small
Catchments. Journal of the Chartered Institution of Water and Environmental
Management, 17(4): 245-250.
Hromadka, TV. and Whitley, RJ., 1994. The Rational Method for Peak Flow-Rate
Estimation. Water Resources Bulletin, 30(6): 1001-1009.
İstanbulluoğlu, A. ve Kocaman İ., 1996. Tekirdağ Koşullarında Mısırın Su-Verim
İlişkileri. Trakya Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yayınları No: 251/97, s. 88.
Tekirdağ.
Istanbulluoglu, A., Konukcu F. and Kocaman I., 2002. Modification of Turc Method to
Determine the Water Yields of Sub-Basins in Thrace Region of Turkey. Journal
of Central European Agriculture, 3(1): 45-52.
Istanbulluoglu, A., Konukcu F. and Kocaman I., 2004. Precise Determination of
Turkish Spillway Sizes from Synthetic Unit Hydrographs to Prevent Flood
Damage. ACTA Agriculturae Scandinavica Section B. Soil and Plant Science,
54(3): 1-8.
Istanbulluoglu, A., Konukcu F. and Kocaman I., 2005. Determination of the Project
Parameters for the Small Earth Reservoirs to be Built in the Sub-Basins of
Thrace Region. International Symposium on Water for Development
Worldwide, General Directorate of State Hydraulic Works (DSI), Istanbul, 2435.
Istanbulluoglu, A., Konukcu F., Kocaman I. and Bakanogullari F., 2006. Effects of
Antecedent Precipitation Index on The Precipitation-Runoff Relationship.
Bulgarian Journal of Agricultural Science, 12(1): 35-42.
59
Karaş, E., 1997. Su Veriminin Hesaplanmasında Kullanılan Ampirik Yöntemler ve
Karşılaştırılması. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Kültürteknik Derneği.
6. Ulusal Kültürteknik Kongresi Bildirileri. 620-628, Bursa.
Karaş, E., 2000. Bilecik-Pazaryeri Kurukavak Deresi Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1984-1998). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 117, Ankara.
Kaya, S., 2000. Adıyaman-Kahta Harabe Deresi Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1985-1999). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 117, Ankara.
Kaya, S. ve Helaloğlu, C., 2002. Şanlıurfa Kızlar Deresi Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1982-1991). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 121, Ankara.
Kızılkaya, T., 1988. Sulama ve Drenaj. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı. Devlet Su İşleri
Genel Müdürlüğü Yayınları, s. 390, Ankara.
Kocaman I., Konukcu F. and Istanbulluoglu A., 2005. A Research on the Sedimentation
and Erosion Problem of Ergene River Basin in Western Turkey and Precautions
to Control. Bulgarian Journal of Agricultural Science, 11(6); - .
Konukcu, F., Istanbulluoglu A. and Kocaman I., 2005. Determination of The Water
Yields for Small Basins in Semi-Arid Areas: Application of The Modified Turc
Meethod to The Sub-Basins in Turkey. Journal of Central European
Agriculture,6(3): 263–268.
Kovar, P., Cudlin, P., Korytar, M., Zemek, F. and Herman, M., 2001. Comparative
Study of Water Balance on the Experimental Catchments Vseminka and
Drevnice. Rostlinna Vyroba, 47(6): 260-266.
Köy Hizmetleri, 1984. Edirne İli Verimlilik Envanteri ve Gübre İhtiyaç Raporu. Köy
Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları, TOVEP Yayın No: 34/741, s. 40,
Ankara.
Köy Hizmetleri, 1993. Edirne İli Arazi Varlığı. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü
Yayınları, İl Rapor No: 22, s. 74, Ankara.
Kuşvuran, K. ve Canbolat, M., 2000. İçel-Tarsus Topçu Deresi Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1985-1999). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 117, Ankara.
Langbein, WB., 1974. The Last Running: A Story. American Society of Civil Engineer,
San Francisco, California.
60
Lewis, D., Singer, MJ., Dahlgren RA. and Tate KW., 2000. Hydrology in a California
Oak Woodland Watershed: a 17-Year Study. Journal of Hydrology. 240 (1-2):
106-117.
Linsley, RK., Kohler, MA. and Paulhus, JLH., 1988. Hydrology for Engineers.
McGraw-Hill, London, 492 pp.
Madenoğlu, S., 2002. Samsun-Minöz Deresi Havzası Yağış ve Akış Karakteristikleri.
KHGM Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi
Başkanlığı, 121, Ankara.
Marani, M., Eltahir, E. and Rinaldo, A., 2001. Geomorphic Controls on Regional Base
Flow. Water Resources Research. 37(10): 2619-2630.
Molnar, P. and Ramirez, JA., 2001. Recent Trends in Precipitation and Streamflow in
the Rio Puerco Basin. Journal of Climate, 14(10): 2317-2328.
Moody, JA. and Martin, DA., 2001, Post-Fire, Rainfall Intensity-Peak Discharge
Relations for Three Mountainous Watersherds in the Western USA.
Hydrological Processes, 15(15): 2981-2993.
Oğuz, İ. ve Baçlın, M., 2000. Yozgat-Sorgun İkikara Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1990-1999). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 117, Ankara.
Oğuz, İ. ve Baçlın, M., 2002. Tokat-Zile Akdoğan Deresi Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1987-2001). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 121, Ankara.
Oğuz, İ. ve Baçlın, M., 2003. Tokat-Uğrak Havzası Havzası Yağış ve Akış
Karakteristikleri (Ara Rapor 1977-2002). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 124, Ankara.
Ozelkan, EC. and Duckstein, L., 2001. Fuzzy Conceptual Rainfall-Runoff Models.
Journal of Hydrology, 253(1-4): 41-68.
Özdemir, H., 1978. Uygulamalı Taşkın Hidrolojisi. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü
yayınları, Ankara.
Özer, Z., 1990. Su Yapılarının Projelendirilmesinde Hidrolojik ve Hidrolik Esaslar
(Teknik Rehber). Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları. s. 714, Ankara.
Öztürk, F. ve Apaydın, H., 1997. Açık Drenaj Kanalı Proje Debisinin Belirlenmesinde
Kullanılan Yöntemlerin Karşılaştırılması. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi
ve Kültürteknik Derneği. 6. Ulusal Kültürteknik Kongresi, 104–112, Bursa.
61
Rico, M., Benito, G. and Barnolas, A., 2001. Combined Palaeoflood and RainfallRunoff Assessment of Mountain Floods (Spanish Pyrenees). Journal of
Hydrology, 245(1-4): 59-72.
Rinaldo, A., Vogel, GK., Rigon, R. and Rodrigueziturbe, I., 1995. Can One Gauge the
Shape of a Basin. Water Resources Research, 31(4): 1119-1127.
Robinson, JS., Sivapalan M. and Snell, JD., 1995. On the Relative Roles of Hillslope
Processes, Channel Routing and Network Geomorphology in the Hydrologic
Response of Natural Catchments. Water Resources Research. 31 (12): 30893101.
Shalaby, AI., 1995. Sensitivity to Probable Maximum Flood. Journal of Irrigation and
Drainage Engineering-ASCE, 121(5): 327-337.
Sharma, KD., 2000. Water Resource Development in Jamnagar District, Gujarat, India.
Annals of Arid Zone, 39(2): 145-150.
Shaw, EM., 1994. Hydrology in Practice. Chapman and Hill Press, London, 569 pp.
Sheridan, JM., 1994. Hydrograph Time Parameters for Flatland Watersheds.
Transactions of the Asae, 37(1): 103-113.
Sheridan, JM., Merkel, WH. and Bosch, DD., 2002. Peak Rate Factors for Flatland
Watersheds. Applied Engineering in Agriculture, 18(1): 65-69.
Sivakumar, B., Berndtsson, R., Olsson, J., Jinno, K. and Kawamura, A., 2000.
Hydrology and Earth Sysstem Sciences, 4(3): 407-417.
Soil Conservation Service (SCS), 1956; 1971. Hydrology. National Engineering
Handbook, Supplement A, Section 4, Chapter 10, USDA, Washington D.C.
Sorman, AU., 1995. Estimation of Peak Discharge Using Giuh Model in Saudi-Arabia.
Journal of Water Resources Planning and Management-ASCE, 121(4): 287-293.
Soykan, İ., 1972. Ankara Beytepe Su Toplama Havzası Birim Hidrografının Çıkarılması
ve Bunun Benzer Havzalarda Uygulama İmkanları Üzerine Bir Araştırma.
Köyişleri Bakanlığı, Topraksu Genel Müdürlüğü, Merkez Topraksu Araştırma
Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları, 17/14, s.112, Ankara.
Şentürk, F., 1988. Barajların Projelendirilmesinde Hidrolik Esaslar. Devlet Su İşleri
Genel Müdürlüğü Yayınları, s. 628, Ankara.
Şorman, AÜ., 1975. Türkiye’de Seçilen Bazı Havzaların Kantitatif Analizi. Orta Doğu
Teknik Üniversitesi yayınları, Ankara.
Tarım İl Müdürlüğü, 2004. Edirne İli 2004 Yılı Çalışma Raporu. Tarım İl Müdürlüğü
Raporu, 57 s, Edirne.
62
Tekeli, Yİ. ve Babayiğit, HG., 2000. Ankara-Haymana Çatalkaya Deresi Havzası
Karakteristikleri (Ara Rapor 1994-1999). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 117, Ankara.
Tekeli, Yİ. ve Babayiğit, HG., 2002. Ankara-Yenimahalle Güvenç Havzası
Karakteristikleri (Ara Rapor 1984-2001). KHGM Toprak ve Su Kaynakları
Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi Başkanlığı, 121, Ankara.
Törün, MA., 1993. Samsun Öteköy Deresi Havzası Akışları (Ara Rapor 1977-1991).
Köy Hizmetleri Samsun Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, 80, Samsun.
Törün, MA., 1998. Samsun Ayvalı Deresi Havzası Yağış ve Akış Karakteristikleri.
KHGM Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Sonuç Raporu, APK Dairesi
Başkanlığı, 106, Ankara.
Yılmaz, A., 1987. Konya-Çumra Çiçek Deresi Havzası Akışları. Köy Hizmetleri
Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü yayınları, 119/93, Konya.
Yüksel, AN., 1993. Kültürteknik. Trakya Üniversitesi, Ziraat Fakültesi yayınları no:
182/19, 189 s, Tekirdağ.
63
ÖZGEÇMİŞ
24.02.1979 tarihinde Edirne’de doğdu. İlk, orta ve lise eğitimini Edirne’de
tamamladı. 1998 yılında Trakya Üniversitesi Tekirdağ Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar
ve Sulama Bölümünü kazanarak, 2002 yılında mezun oldu. Aynı yıl Trakya Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim dalında yüksek lisans
eğitimine başladı. 2005 yılında Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalında
Araştırma Görevlisi olarak göreve başladı. Halen aynı Anabilim Dalında Araştırma
Görevlisi olarak görevini sürdürmektedir.
64
TEŞEKKÜR
Tez konumun belirlenmesinde ve yürütülmesinde yardımlarını gördüğüm
danışman hocam Sayın Doç.Dr. Ahmet İSTANBULLUOĞLU’na, yüksek lisansa
başlamama olanak veren ve tez çalışmalarım süresince tüm imkanları sağlayan bölüm
başkanım
Sayın
Prof.Dr.
Ahmet
Nedim
YÜKSEL’e,
tezin
yazımında
ve
düzenlenmesinde yardımlarını gördüğüm tüm bölüm hocalarıma ve arkadaşlarıma,
ayrıca bu süre zarfında benden maddi ve manevi desteklerini esirgemeyen değerli
aileme saygıyla en derin teşekkürlerimi sunarım.
Download

1. GİRİŞ Suyun bütün canlılar için önemi herkesçe bilinmektedir