RUH SAĞLIĞI VE HASTA
PSİKOLOJİSİ
BEDEN İMGESİ
BEDEN İMAJI
BEDEN İMAJI
• Beden imajı, her hangi bir kişinin kendi bedeni hakkındaki
düşüncelerini, duygularını ve algılarını ifade eden bir
kavramdır.
• Beden imajı, bebeklikte başlayıp şekillenen, vücut
uyaranlarının algılanması, bilişsel işlevler, çevreden ve
ebeveynlerden alınan mesajlarla somutlaşan sosyo-psikolojik
bir süreçtir.
• Beden imajı, bireyin ruh sağlığını etkileyen ve ondan
etkilenen bir kavramdır.
• Beden imgesi, benlik saygısı ile yakından ilişkilidir; benlik
saygısı düşük olanlar daha olumsuz beden imgesine
sahiptirler.
Benlik Saygısı
• Benlik saygısı, kişinin kendini
değerlendirmesi sonunda
ulaştığı benlik kavramının
onaylanmasından doğan
beğeni durumudur.
Bireylerde Benlik Saygısı….
Benlik Saygısı Yüksek Olan Birey
• Kendine güven
• İyimserlik
• Başarma isteği
• Zorluklardan yılmama
Benlik Saygısı Düşük Olan Birey
• Kendine güvensiz
• Olumlu geri bildirimleri reddetme
• Tedavide işbirliği yapmama
Beden İmajının Özellikleri:
• Beden imajının gelişmesinde bedenle ilgili eski ve yeni tüm algı, duygu
ve tutumlar önemlidir.
• Beden imajı bireyin kendi algıları kadar başkalarının bakış açısından
da etkilenir.
• Dinamik ve değişebilen niteliktedir.
• Bireyin beden imajı ve bedenini algılaması başkalarının
gördüklerinden farklı olabilir.
• Kişilik için temeldir.
Beden İmajını Etkileyen Faktörler:
• Yaş
• Kültür
• Çevre
• Cinsiyet
• İnanış-değerler
• Roller
• Kullanılan başetme becerileri
• Kronik böbrek yetmezliği olan ve diyalize bağımlı hastalar,
yapılan işlemlere bağımlılığın yanı sıra tıbbi tedavi, diyet ve
sıvı kısıtlaması, fiziksel aktivite gibi kısıtlamalarla karşı karşıya
kalmakta, kronik yorgunluk, seksüel fonksiyonlarda bozulma,
uyku bozuklukları, beden imgesinde değişme ve gelecekle
ilgili kaygılar, başkalarına bağımlı olma, rol değişikliği ile ilgili
olarak benlik saygısında bozulma olmaktadır. Hastaların
bütün bu kısıtlamalara rağmen kendilerini iyi hissetmelerini
sağlamak, sağlık bakımının en önemli amacıdır
• Beden imajı, bireyin bedenini biçim olarak algılama ve
zihinsel düzeyde canlandırma şeklidir. Beden imajı fizyolojik
temele dayanmasına karşın fiziksel, psikolojik ve sosyal
deneyimlerden oluşur. Bu nedenle bireyin kişilik yapısını
kapsamakla birlikte, toplumsal olarak sosyolojik bir anlam da
içermektedir
• Beden imajı gerçek beden yapısı ile uyumlu ya da uyumsuz
olabilir ve benlik, kendilik, kimlik, kişilik kavramları ile
yakından ilişkilidir. Beden imajında gözle görülür kalıcı
değişiklikler (bir ekstremitenin amputasyonu) olabildiği gibi,
gözle görülmeyen fakat bir organın fonksiyonlarını tamamen
ya da kısmen yitirmesi (akut-kronik böbrek yetmezliği)
sonucu ortaya çıkabilir. Bunların yanında uygulanan
tedavilerde beden imajını değiştirebilmektedir
• Fiziksel hastalık ya da organ kayıplarında kişi yaşamını,
bedenini, geleceğini ve amaçlarını tehdit altında hisseder.
Kişinin beden imajı ve özgüveni zedelenir, özgürlük ve
yeterliliği kısıtlanır.
• Beden imajı, fizyolojik temele dayanmasına rağmen, fiziksel,
psikolojik ve sosyal deneyimlerden oluşur.Beden imajının
gelişmesinde bedenle ilgili eski ve yeni tüm duygu tutum ve
algılar önemlidir. Bireyin beden imajı, kendi algıları kadar
başkalarının bakış açısından da etkilenir. Beden imajı
değişebilir bir niteliktir. Sadece beden ve parçalarına değil
onların işlevlerine karşı tutumu da gösterir. Sosyokültürel
değerler bir kişinin beden imajı kavramına yansıtılır. Beden
imajı gerçek beden yapısıyla uyumlu ya da uyumsuz olabilir.
Kişi beden imajıyla doğmaz, büyüme ve gelişme sürecinde
oluşur.
•Fizyolojik değişiklikler: Gençlik, yaşlılık, hamilelik, doğu
•Yavaş gelişen değişiklikler: Şişmanlık, eklem ağrıları
•Hızlı gelişen değişiklikler: Yaralanmalar, felçler, ameliyatlar
•Geçici değişiklikler: bandaj, alçı, katater
•Kalıcı değişiklikler: Ampütasyon, organların alındığı
ameliyatlar ( mastektomi : göğsün alınması)
•Ruhsal hastalıklar: Yeme bozuklukları, şizofreni, depresyon
Beden İmajına Uyum
• 1.Olay
• 2.Yeniden tedavi
• 3.Kabul
• 4.Yeniden yapılandırma
1. Etki / Olay
• Birey, beden ve beden fonksiyonlarının değişimini fark eder.
• Şoka girer (ani değişimler daha uzun etki yaratır).
• Anksiyete ortaya çıkar.
• Depersonalizasyon duygusu gelişir.
• Gelişimsel regresyon olabilir.
• Bedensel eksiklik duygusu hissedebilir.
2. Yeniden Tedavi (duyguları stabil hale
getirmeye çalışma)
• Re-organizasyon ve güçlenme süreci başlar.
• Hasta bozulan kendilik algısını re-organize etmeye çalışır.
3.Kabul (kaybın yasını tutma ve umutsuzluk
duygusu yaşama)
• Hasta, “kendinin kendisi olmadığı” duygusu yaşar.
• Yeni bedenini kabullenmede zorlanır.
• Eski beden imajına sıkı sıkı sarılır.
• Değişen ya da yeni oluşan benliği (self) ile çatışmaları çözmeye çalışır.
• Kendi gereksinimlerine odaklanarak ben merkezli olmayı sürdürür.
• İlişkileri tehdit edici algılayabilir ve terk edilme duygusu yaşayabilir.
• Aile, hastanın beden imajı kaybı için yas yaşayabilir.
4. Yeniden yapılandırma
• Değişen beden imajını kabullenir.
• Sosyal değerlerini yeniden oluşturur.
• Teknik araç ya da prosedürlere uyum sağlar.
İlişkilerde bozulma
• Aile içi rollerin net olmaması, aşırı koruyuculuğun egemen olması,
çatışmaların çözümünü daha da güçleştirmektedir.
• Ailenin hastayı ve hastalığı algılayışı hastanın kendisini algılayışını
doğrudan doğruya etkileyecektir.
• Bireysel kimlik gelişimine izin vermeyen, duygu ifadesi ve yaşam
problem çözümlerinde başarısız olan, rol karmaşası yaşanan iletişimin
yetersiz olduğu, fonksiyonel olmayan ailelerde sorun daha fazladır. O
zamana kadar örtülü kalmış olan çatışmalar yüzeye çıkar.
• Cinsellik algısı, beden imajı alt üst olmuş bireyin rol karmaşası da
eklenince evlilikte çatışmalar ve eşini kaybetme korkusu da
eklenmektedir. Kendini yeniden değerlendiren hasta bireylerin,
ilişkilerini tekrar gözden geçirdiği ve ayrılıkların en çok bu dönemde
olduğu gözlenmektedir.
• Bedenine kendisi bile alışamamışken, eşine karşı sorumluluklarını
yerine getirememe, beğenilmeme gibi duygulardan dolayı ilişkileri
olumsuz etkilenmektedir.
• Hastanın eşi ile ilişkisi bu aşamada çok önemli, hemşire hasta ve eşini
iyi gözlemlemeli, elde ettiği veriler doğrultusunda danışmanlık
yaparak doktor, psikolog ve terapiste yönlendirmelidir.
Beden imajı sorunu olan hastaya yaklaşımlar:
• Değişen beden imajı konusunda bireyi değerlendirmeli,
değişiklikle baş etmede bireye yardım etmek için müdahale
etmeli ve müdahalenin etkinliğini takip etmelidir.
Değerlendirme
• Beden imajını bozan asıl nedeni bulma ( etkilenen bölümün
fonksiyonel önemi, fiziksel görünüşün önemi, etkilenen
bölümün görünüyor olması)
• Tehditin hasta için anlamı,
• Bireyin başetme mekanizmaları,
• Sosyal destekler (aile, arkadaşlar vb. ) değerlendirilir.
Değerlendirme
• Hem hastanın tepkilerini etkilemesi açısından hem de bazı
durumlarda kendilerini yetersiz ve güçsüz hissedebildikleri
için öfkeli olabilecekleri için ailenin değerlendirilmesi son
derece önemlidir.
• Daha kapsamlı değerlendirme ve daha ileri terapiye
gereksinimi olup-olmadığı DEĞERLENDİRİLMELİDİR
Yaklaşımlar
1. Hazırlık Aşaması;
• Bireyde beden imajı değişikliği olacağının önceden tahmin edildiği
durumlarda söz konusudur.
• Hasta ile güvenli ve destekleyici bir iletişim kurulmalıdır.
• Beklenen değişiklikle ilgili (saç dökülmesi gibi) duygularını ifade
etmesine fırsat verilmelidir.
• Hasta ve yakınları olası değişikliklere hazırlanmaları için doğru ve
gerçekçi bilgilendirme yapılmalıdır.
Yaklaşımlar
2. Sorunla Karşılaşma Aşaması;
• Bireyin bedeninde bir değişiklik ortaya çıkmıştır. Birey kriz ve yas
reaksiyonu içinde duruma uyum sağlamaya çalışmaktadır.
• Bireyin yaşadığı kriz durumunu anlamasına yardım edilmelidir.
• Hastanın kaybı kabul edilmeli, yas ve öfke duyguları
normalleştirilmeli ve onları ifade etmesi için teşvik edilmelidir.
• Hastanın sosyalleşmesine fırsat verilmelidir.
Yaklaşımlar
• Hastanın değişen bedeni kabul edilmelidir. Değişimleri kabul ederek,
aile ve arkadaşlarına rol modeli olunmalı (tiksinti ifadesi olmadan
bakım verilmeli, pansumanını değiştirme/ giydirme gibi durumlarda..)
• Eşe/Partnere, hastanın beden imajının bozulması durumunda onun
yaklaşımının önemi anlatılarak, hastalıkla ilgili olumsuz düşünceleri
var ise değiştirerek ve duygularını ifade etmesine teşvik ederek
değişimi kabullenmesine yardım edilmelidir.
• Hastalara, her şeylerini kaybetmediklerini öğrenmelerine
yardım edilmelidir.
• Protez ya da estetik cerrahi ihtiyacında yönlendirme
yapılmalıdır.
• Hastanın destek grupları ya da grup terapilerine katılması
sağlanmalıdır.
SONUÇ…
• Tüm bunları yapabilmek için hasta ile ilgilenen sağlıkçılar
bilgi birikimine sahip olmalı, aileyi ve hastayı bakıma katmalı
ve destek alabileceği yerlerden profesyonel yardım almalıdır.
Daha kolay empati yapabilmek için beden imajı kavramının
ve kendi beden imajının da farkında olmalıdır.
Download

3.ruh sağlığı ve hasta psikolojisi