İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ
ORMAN FAKÜLTESİ
YAYINLARI
İ.Ü. YAYIN NO : 4261
O.F.YAYIN NO : 462
TOPRAK İLMİ
TOPRAĞIN OLUŞUMU OLAYLARI
2. YENİDEN OLUŞUM 3. YER DEĞİŞTİRME
1. AYRIŞMA
OLAYLARI
OLAYLARI
OLAYLARI
1.1 Anorganik
materyalin
ayrışması.
2.1 Kil mineralinin
oluşumu
(balçıklanma),
demirin
serbest kalması
(esmerleşme).
1.2 Organik
materyalin
ayrışması
(Fiziksel kimyasal).
ANAKAYA
İKLİM
YERYÜZÜ ŞEKLİ
CANLILAR
ZAMAN
3.2 Sızıntı ile yer
değiştirme
olayları.
2.2 Humusun ve
diğer kolloid
organik
maddelerin
oluşumu
O
Ah
O
Ah
Cv
Bv
(Eluviasyon)
 KİLİN TAŞINIP BİRİKMESİ
(Lesivasyon)
 DURGUN SU TOPRAKLARI (Pseudogleyleşme)
 LATERİTLEŞME
 KİREÇLENME
O
Ah
O
Ah
Ae
Cv
Cn
KİLİN
TAŞINIP
BİRİKMESİ
TABAN
SUYU
OLUŞUMU
O
Ah
Cn
Bs
A1
B-C
Bt
A
Ah
Cv
B-C
B
A
Cn
Cv
B-C
B
Cn
OLUŞUM

Kireç taşı ve

benzeri anakayalar
OLGUNLAŞMA

Esmer orman toprağı
veya Esmer toprak
Rendsina 
Esmer orman toprağı
veya Esmer toprak
Ranker
DURGUN
SU
OLUŞUMU
O
Ah
Cv
AYRIŞMA
(Salinizasyon)
 İNSAN ETKİSİ İLE TAHRİP (Antropojen
degradasyon)
B-C
Silikat anakayası
(Kalsifikasyon)
 KARSTİK TOPRAKLAŞMA
 TUZLANMA
Bv
Cn
 YIKANMA (Podsollaşma)
 TABAN SUYU TOPRAKLARI (Gleyleşme)
3.1 Toprağın
karıştırılması
(Biyolojik).
YIKANMA
Cv
Cn
TOPRAĞIN GELİŞİMİ OLAYLARI
TOPRAK YAPAN FAKTÖRLER
Go
O
Sw
Gr
Sd
GELİŞİM
Prof. Dr. M. DOĞAN KANTARCI
İ.Ü. Orman Fakültesi
Toprak İlmi ve Ekoloji Anabilim Dalı
İSTANBUL, 2000
KİREÇ
BİRİKİMİ
VEYA
TUZLANMA
O
Ah
Bv
B-C
Ca
B-C
Cv
Cn
TOPRAK İLMİ
İstanbul Üniversitesi
Orman Fakültesi Yayını
İ.Ü. Orman Fakültesi, 80895 Bahçeköy - ISTANBUL
Tel: (0212) 226 11 00 (12 Hat)
Fax:(0212) 226 11 13
e-mail:[email protected]
M. DOĞAN KANTARCI
(0212) 226 11 00 (295)
[email protected]
©
Kitabın Her Hakkı Saklıdır. Yazarın izni olmaksızın
çoğaltılması ve kısmen de olsa alıntı yapılması yasaktır.
Birinci Baskı, Eylül 1987 - İ.Ü. Yayın No: 3444, O. F. Yayın No: 387
İkinci Baskı,
2000 - İ.Ü. Yayın No:
.........................
İstanbul,
Basımevi
2000
ISBN ......................
, O. F. Yayın No:
Sordum sarı çiçeğe;
“annen baban varmıdır?”
Çiçek eyütür;
“derviş baba annem kara topraktır”.
Yunus Emre
ARMAĞAN
Hocam, Ord. Prof. Dr. Asaf IRMAK, 12.9.1996 tarihinde Hakka yürüdü.
Toprak İlmi kitabımın ikinci baskısı onun aziz hatırasına
armağan edilmiştir.
M. Doğan Kantarcı
TEŞEKKÜR
Toprak İlmi kitabınıın ikinci baskısının hazırlanmasında, Yük. Maden Müh. Nuray Tokgöz hanımefendi
insanüstü gayret göstererek yardımcı olmuştur. Kendisine teşekkür ediyorum.
M. Doğan Kantarcı
ÖNSÖZ
(2. BASKI İÇİN)
Ord. Prof. Dr. Mustafa Asaf Irmak tarafından yazılan “Toprak İlmi” kitabının birinci
baskısı 1968, ikinci baskısı 1972 yılında yayınlanmıştır. Tarafımızdan yazılan “Toprak İlmi”
kitabının birinci baskısı 1987 yılında yayınlanmıştır. O kitap Asaf Bey Hoca’nın başlattığı
Bahçeköy Okulu’nun devamı idi. Bu defa yayınladığımız ikinci baskı da aynı okulun
devamıdır. Asaf Bey Hoca’nın deyimi ile; yurdumuzun topraklarını öğrenmek ve öğretmek
yolunda biz de bir meslek ömrü tüketmiş olmamıza rağmen, Toprak İlmi’ne ancak birkaç satır
katkıda bulunabildik. Herhalde izimizden yürüyecek olan arkadaşlarımız, hocamızın
geleneğini devam ettirmek için gayretlerini esirgemeyeceklerdir. Ancak, kalitenin kantititeye
feda edildiği günümüzde, gerçek bilim üreten üniversitelere ve bilime verilen önemin
azalması, İbni Sina’nın bin yıllık sözünü hatırlatmaktadır.
“ İlim ve Sanat Takdir Edilmediği Yerden Göçer”
Bahçeköy, 15.4.2000
M. Doğan Kantarcı
ÖNSÖZ
İnsanlığın binlerce yıldan beri toprak hakkında edindiği bilgilerin bilimsel bir disiplin
içinde ele alınması, Toprak İlmi ile mümkün olabilmiştir. Asrın başında ilk toprak ilmi
kitabını yayınlayan E. Ramann (1911) kitabının önsözünde; «Bilimdeki gelişmeler, toprağın
oluşumu, özellikleri ve gelişimi öğretisinin bağımsız olarak ele alınmasını gerektirmektedir»
ifadesini kullanmıştır. Toprak İlmi’nin bağımsız bir bilim dalı olarak ele alındığı bu tarihten
beri geçirdiği gelişme süreci dikkat çekicidir. Yirminci yüzyıldaki teknolojik gelişime paralel
olarak Toprak İlmi’nde kullanılan inceleme teknikleri ve araştırma yöntemleri de gelişmiştir.
Bütün bu hızlı gelişmelere rağmen toprak konusundaki bilgilerimizin yeterli düzeye
yükseldiği, Toprak İlmi’nin gelişme sınırlarına dayandığı söylenemez. Yapılması gereken pek
çok araştırma ve öğrenilmesi gereken pek çok toprak özelliği vardır. Heterojen bir ekolojik
sistem olan toprağın bölgesel farklara göre gösterdiği değişik özellikler ve antropojen etkilere
karşı reaksiyonları toprakçıları daha uzun zaman meşgul edecektir.
Türkler tarihin ilk çağlarından beri toprakla çok yakından ilgilenmişlerdir. Türk
Coğrafyasındaki toprak bilgisi birikiminin giderek bilimsel bir şekilde sistemleştirildiği
anlaşılmaktadır. Hacı İbrahim’in 17. yüzyılın ortalarında yaptığı toprak sınıflandırması sözü
edilen gelişimin tipik bir örneğidir. (Revnak-ı Bostan 1651). Türkiye’de Toprak İlmi’nin son
elli yıldan beri giderek daha hızla geliştiği görülmektedir. Bbu gelişme ülkemizdeki
toprakçıların bitmek tükenmek bilmeyen enerjileri ve gayretleri sayesinde olmuştur. Ancak
toprakların incelenmesi ve araştırılması uzun süreli, yorucu ve yıpratıcı arazi ve laboratuvar
çalışmalarını gerektirmektedir. Bu duruma Ord. Prof. Dr. Asaf Irmak, Toprak İlmi kitabının
birinci baskısının (1968) önsözünde şu mütevazi ifadesi ile değinmiştir; «Yurt toprak
şartlarını öğrenmek ve öğretmek yolunda bir meslek ömrü tüketmiş olmamıza rağmen sadece
mahalli şartları yansıtan bir toprak ilminin henüz başlangıçlarında bulunmaktayız».
Bahçeköy’de Asaf Bey Hoca’nın geleneğini devam ettirmeğe çalıştığımız 20 yıllık süre içinde
ülkemizin topraklarından verebileceğimiz araştırma sonuçları ve örnekler hayli artmıştır.
Ancak bizim de henüz bu yolun başında bulunduğumuz bir gerçektir.
Ülkemizin barınılabilirliği ve devamlılığı, topraklarımızın korunması, özelliklerinin
öğrenilmesi, bu özelliklere uygun olarak kullanılmaları ve verimliliklerinin arttırılması ile
sağlanılabilir. Türkiye topraklarının incelenmesi, öğrenilmesi ve öğretilmesinin daha pek çok
toprakçımızın alın terini ve göz nurunu gerektiren kutsal bir görev olduğu inancındayım.
Bahçeköy, 7.9.1987
M. Doğan Kantarcı
SUMMARY
Soil Science; examines formation, development and properties of soils, classifies the
soils and investigate the ways to increase soil productivity. Thus, related subjects in soil
science books and in index of the titles of this subjects, it should be conformed to definite
standard. But, soils are formed, developed and used according to geographical and ecological
characteristics for each country. In submitted this book, research results belonging to Turkey
Forests are also used. Furthermore, classification of Turkey Soils is also given. These are the
originality of this book.
Such kinds of books must not be summarized in foreign language. There are many
summaries in foreign language pertaining to references and researches that are attributed and
used in this book. There is not any summary in Turkish or English in books written by
professors at universities from other countries. I am criticizing the condition that “writing
English summary in lesson books” sentenced by University of Istanbul Publication
Commission (12.1.1999 dated, 18th article of 1th decision) with Farabi’s sentences are given
below;
“Man who thinks right and has the will to actualize his thoughts is free.
If he is lacking both free thinking and will, he is an animal.
If he thinks right but would not have the will, he is a slave.
Some people who are working in science and philosophy exceed some others who are
categorized as slaves. Nothing could be benefited from their work and knowledge
while they are disgrace to the scientific world.”
(Farabi 870-950)
İ Ç İ N D E K İL E R
1.
GİRİŞ..............................................................................................................
2.
TOPRAĞIN OLUŞUMU...............................................................................
2.1. Toprağın oluştuğu anakaya ve anamateryaller....................................
2.1.1. Anakayalardaki elementler ve mineraller........................................
2.1.1.1. Mineralleri oluşturan elementler.........................................
2.1.1.2. Oksitler...............................................................................
2.1.1.3. Mineraller ..........................................................................
2.1.1.4 Minerallerin iyonik yapısı....................................................
2.1.1.5. Minerallerin sınıflandırılması ve özellikleri.......................
2.1.1.5.1. Silikatlar..............................................................
2.1.1.5.2. Diğer mineraller..................................................
2.1.2. Toprak yapan anakayalar ve anamateryaller...................................
2.1.2.1. Erüptif kayalar....................................................................
2.1.2.2. Tortul kayalar......................................................................
2.1.2.3. Başkalaşım kayaları............................................................
2.2. Toprağın oluşumu....................................................................................
2.2.1. Toprağın oluşumunda etkili faktörler (Oluşum faktörleri)..............
2.2.2. Toprağın oluşumu olayları...............................................................
2.2.3. Ayrışma olayları..............................................................................
2.2.3.1. Fiziksel ayrışma-parçalanma olayları.................................
2.2.3.2. Kimyasal ayrışma olayları..................................................
2.2.3.3. Biyolojik ayrışma olayları..................................................
2.2.3.4. Ayrışma derecesi................................................................
3.
TOPRAĞIN YAPISI VE BİLEŞİMİ............................................................
3.1. Toprağın genel yapısı..............................................................................
3.2. Toprağın mineralojik bileşimi................................................................
3.3. Topraktaki oksitler..................................................................................
3.4. Kil mineralleri..........................................................................................
3.4.1. Kil minerallerinin kristal yapısı.......................................................
3.4.2. Kil minerallerinin sınıflandırılması.................................................
3.4.3. Topraktaki önemli kil mineralleri....................................................
3.4.3.1. İki tabakalı kil mineralleri..................................................
3.4.3.1. Üç tabakalı kil mineralleri..................................................
3.4.3.1. Dört tabakalı kil mineralleri................................................
3.4.3.1. Amorf killer (Alofan).........................................................
3.4.4. Kil minerallerinin oluşumu..............................................................
3.4.5. Kil minerallerinin değişimi ve ayrışması.........................................
3.5. Toprağın canlıları ve organik maddesi..................................................
3.5.1. Toprak canlıları, yaşama şartları ve toprakta bulunuşları................
3.5.1.1. Toprak canlıları...................................................................
3.5.1.2. Toprak canlıların yaşama şartları........................................
3.5.1.3. Topraktaki canlıların miktarı..............................................
3.5.1.4. Toprak canlıların faaliyetleri ve etkileri.............................
3.5.2 Toprağın organik maddesi................................................................
3.5.2.1. Ormanda ölü örtü................................................................
3.5.2.2. Ölü örtü bileşimi ve organik maddelerin ayrışması............
3.5.2.3. Humus tipleri......................................................................
3.5.2.4. Toprakta organik maddenin bulunuşu................................
3.5.2.5. Organik maddenin önemi...................................................
4.
TOPRAĞIN ÖZELLİKLERİ........................................................................
4.1. Toprağın fiziksel özellikleri....................................................................
4.1.1. Toprağın derinliği............................................................................
4.1.2. Toprağın taşlılığı..............................................................................
4.1.3. Toprağın taneliliği (tekstür) ve toprak türleri..................................
4.1.3.1. Toprağın taneliliği..............................................................
4.1.3.2. Toprak türleri......................................................................
4.1.4. Toprağın iç yapısı (Bünyesi=Strüktürü)..........................................
4.1.4.1. Toprağın iç yapı elemanları................................................
4.1.4.2. İç yapının oluşumu ve devamlılığı üzerinde etkili faktörler
4.1.5. Toprağın bağlılığı...........................................................................
4.1.6. Toprağın gözenekliliği....................................................................
4.1.7. Toprağın özgül ağırlığı ve hacim ağırlığı.......................................
4.1.8. Toprağın geçirgenliği......................................................................
4.1.9. Toprak suyu....................................................................................
4.1.9.1. Toprakta suyu tutan kuvvetler...........................................
4.1.9.2. Toprak suyu ve çeşitleri.....................................................
4.1.9.3. Toprakta suyun hareketi....................................................
4.1.9.4. Toprak nemi.......................................................................
4.1.9.5. Bitki-toprak suyu ilişkileri.................................................
4.1.10. Toprak havası.................................................................................
4.1.10.1. Toprak havasının bileşimi................................................
4.1.10.2. Toprağın havalanması......................................................
4.1.10.3. Bitki-toprak havası ilişkileri............................................
4.1.10.4. Toprağın hava kapasitesinin arttırılması çareleri.............
4.1.11.Toprak sıcaklığı..............................................................................
4.1.12.Toprağın rengi................................................................................
4.2. Toprağın kimyasal özellikleri.................................................................
4.2.1. Toprağın iyonları tutma özelliği ve sebepleri.................................
4.2.2. Toprakta katyon değişimi...............................................................
4.2.2.1. Katyon değişiminin esasları...............................................
4.2.2.2. Katyon değişimine etkili faktörler.....................................
4.2.2.3. Toprağın katyon değişim kapasitesi ve baz doygunluğu...
4.2.3. Toprakta anyon değişimi.................................................................
4.2.4. Toprak reaksiyonu...........................................................................
4.2.4.1. Toprak reaksiyonunun tanımı ve ifadesi.............................
4.2.4.2. Toprak reaksiyonunun etkileyen faktörler..........................
4.2.4.3. Toprağın tampon etkisi.......................................................
5.
TOPRAKTA BİTKİ BESİN MADDELERİ................................................
5.1. Azot..........................................................................................................
5.1.1. Toprakta azotun bağlanışı................................................................
5.1.2. Toprakta azotun mineralizasyonu....................................................
5.1.3. Orman topraklarında azotun bulunuşu.ve etkili faktörler................
5.1.4. Toprakta amonyum (NH4+) fiksasyonu..................................
5.1.5. Topraktaki azot ile bitki arasındaki ilişkiler....................................
5.2. Fosfor.......................................................................................................
5.2.1. Toprak reaksiyonu ile fosfat bileşiklerinin ve fosfat çözünürlüğünün
ilişkisi...................................................................
5.2.2. Topraktaki fosfat fraksiyonlarının ekstraksiyonu............................
5.2.3. Kalsiyum fosfatların ayrışması........................................................
5.2.4. Toprak kolloidlerinde fosforun tutulması........................................
5.2.5. Topraktaki fosforun toprak suyu ile ilişkisi.....................................
5.2.6. Toprak tipi ile fosfor miktarı arasındaki ilişki.................................
5.2.7. Bitkiler için fosforun önemi ve alınışı.............................................
5.3. Kükürt.....................................................................................................
5.4. Potasyum.................................................................................................
5.5. Sodyum....................................................................................................
5.6. Kalsiyum..................................................................................................
5.7. Magnezyum.............................................................................................
5.8. Topraktaki diğer bitki besin maddeleri.................................................
5.8.1. Demir...............................................................................................
5.8.2. Mangan............................................................................................
5.8.3. Bakır.................................................................................................
5.8.4. Çinko................................................................................................
5.8.5. Molibden..........................................................................................
5.8.6. Bor...................................................................................................
5.9. Bitkiler tarafından alınan diğer elementler..........................................
5.9.1. Silisyum...........................................................................................
5.9.2. Klor..................................................................................................
5.9.3. Kobalt...............................................................................................
5.9.4. İyot...................................................................................................
5.9.5. Fluor.................................................................................................
5.9.6. Alüminyum......................................................................................
5.9.7. Nikel.................................................................................................
5.9.8. Selen.................................................................................................
6.
TOPRAK GENETİĞİ...................................................................................
6.1. Toprağın oluşum ve gelişiminde etkili faktörler..................................
6.1.1. Anakaya........................................................................................
6.1.2. İklim..............................................................................................
6.1.2.1.Toprakların oluşum ve gelişiminde iklim etkisinin tanımlanması ….
6.1.2.2.Bölgesel iklim farklarının topraklarının oluşum ve gelişimine etkisi
6.1.2.3.Yükselti - iklim kuşaklarının toprakların oluşum ve gelişimine etkisi
6.1.3. Yeryüzü şekli................................................................................
6.1.4. Canlılar.........................................................................................
6.1.5. Zaman..........................................................................................
6.2. Toprağın olgunlaşaması ve gelişimi olayları........................................
6.2.1. Balçıklanma.................................................................................
6.2.2. Esmerleşme..................................................................................
6.2.3. Biyolojik karıştırılma...................................................................
6.2.4. Yıkanma ve podsollaşma.............................................................
6.2.5. Kilin taşınıp- birikmesi (léssivation)...........................................
6.2.6. Tabansuyu topraklarının gelişimi (Gleyleşme)............................
6.2.7. Durgunsu topraklarının gelişimi (Pseudogleyleşme)...................
6.2.8. Lateritleşme.................................................................................
6.2.9. Kireçlenme (Calcification)..........................................................
6.2.10. Karstik arazide topraklaşma .......................................................
6.2.11. Tuzlanma (Salinisation)...............................................................
7.
TOPRAKLARIN SINIFLANDIRILMASI..................................................
7.1. Ekolojik toprak sınıflndırmaları.........................................................
7.2. Genetik toprak sınıflandırmaları.........................................................
7.3. Toprak horizonları...............................................................................
7.4. Türkiye’de bulunan önemli bazı toprak tipleri …………………….
7.4.1. Karasal topraklar bölümü..............................................................
7.4.1.1. Azonal topraklar alt bölümü...........................................
7.4.1.1.1. Dağlık arazideki ham topraklar sınıfı.............
7.4.1.1.2. Erozyon alanlarındaki ham topraklar sınıfı....
7.4.1.1.3. Tortul materyaller üstündeki ham topraklar sınıfı ……………….
7.4.1.2. İntrazonal karasal topraklar alt bölümü..........................
7.4.1.2.1.Silikat anakayalarından oluşan intrazonal topraklar sınıfı
7.4.1.1.2. Kireçli silikatlardan oluşan intrazonal topraklar sınıfı
7.4.1.2.3. Kireç taşlarından oluşan intrazonal topraklar sınıfı
7.4.1.2.4. Gevşek materyallerden oluşan intrazonal topraklar sınıfı
7.4.1.2.5. Kara topraklar topraklar sınıfı........................
7.4.1.2.6. Tuzlu topraklar sınıfı......................................
7.4.1.3. Zonal karasal topraklar alt bölümü.................................
7.4.1.3.1. Esmer topraklar sınıfı.....................................
7.4.1.3.2. Yıkanmış topraklar sınıfı................................
7.4.1.3.3. Podsollar sınıfı................................................
7.4.1.3.4. Kırmızı Akdeniz toprakları sınıfı...................
7.4.1.3.5. Laterit toprakları (Latosollar) sınıfı...............
7.4.1.3.6. Fosil topraklar (Paleosollar) sınıfı..................
7.4.1.3.7. Durgunsu toprakları (Pseudogleyler) sınıfı....
7.4.1.4. Antropojen karasal topraklar alt bölümü.......................
7.4.1.4.1. Karasal tarım toprakları sınıfı.........................
7.4.1.4.2. Karasal antropojen orman toprakları sınıfı.....
7.4.1.4.3. Erozyona uğramış topraklar sınıfı..................
7.4.1.4.4. Kirlenmiş topraklar sınıfı...............................
7.4.2. Yarı karasal topraklar bölümü.......................................................
7.4.2.1. Subasar topraklar alt bölümü..........................................
7.4.2.1.1. Subasar orman toprakları sınıfı.......................
7.4.2.1.2. Subasar antropojen topraklar sınıfı.................
7.4.2.2. Tabansuyu toprakları alt bölümü....................................
7.4.2.3. Bataklık toprakları alt bölümü........................................
7.4.2.3.1. Tuzlu bataklık toprakları sınıfı......................
7.4.2.3.2. Kireçli bataklık toprakları sınıfı....................
7.4.2.3.3. Tatlısu bataklık toprakları sınıfı....................
7.4.3. Sualtı toprakları turbalıklar bölümü.............................................
7.4.3.1. Sualtı toprakları alt bölümü............................................
7.4.3.2. Turbalıklar alt bölümü....................................................
TÜRKİYE TOPRAKLARININ GENETİK SINIFLAMASI.....................
KAYNAKLAR................................................................................................
KONU DİZİNİ................................................................................................
1. GİRİŞ
Toprak İlmi (Pedologie) tabiî ilimlerin içinde yeralmaktadır. Toprakla ilgili bilgiler
uzun süre diğer tabiî ilimlerin içinde veya bunların bir yan dalı olarak kabul edilmiş ve
kullanılmıştır. Jeoloji ve petrografi ile uğraşanlar, coğrafyacılar, kimyacılar toprağı kendi
meslekleri açısından incelemişlerdir. Botanikçiler, bitki yetiştiriciler ve bitki beslenmesi ile
ilgilenenler de toprağı bir yetişme ortamı olarak ele almışlardır. Çeşitli ilim dallarına ve bitki
yetiştirme ile ilgili disiplinlere göre toprak bitkilerin kök saldığı, su ve besin maddelerini
sağladığı bir ortam olarak kabul edilebilir. Bu tür bir toprak kavramı içinde toprak ile
topraklaşmamış bir materyal, hattâ yosun veya likenlerin yetişebildiği bir kaya yüzeyi dahi
toprak sayılabilmektedir.
Toprak İlmi; çeşitli anakayalar ve anamateryaller üstünde coğrafî mevkiin, yeryüzü
şeklinin, iklimin ve canlıların etkisi ile belirli bir sürede oluşan ve gene bu sayılan faktörlerin
etkisi ile zaman içinde gelişen, değişik fiziksel ve kimyasal ayrışma olayları, yeniden teşekkül
olayları ve yerdeğiştirme olayları ile kendine özgü birçok özellikler kazanmış olan toprağı
konu edinmiştir. Esasen toprağın, oluşumu ve gelişimindeki olaylar ve kazandığı özellikler ile
üç boyutlu bir sistem durumunda oluşu ve dördüncü boyut olan zaman içinde dinamik bir seri
değişimler içinde bulunuşu, onun başlıbaşına ayrı bir doğal sistem olarak incelenmesini
gerektirmektedir.
Toprak değişik görüş açılarından bakılarak tarif edilmiştir. Toprak İlmi’nin gelişmesine
de bağlı olarak çeşitli toprak tanımları vardır. Önceleri; “Toprak, katı yeryüzünün bitki
taşımaya uygun olan ayrışmış üst tabakasıdır” (Raman, E.1911) şeklinde toprak tanımlamaları
yapılmıştır. Daha sonra toprak ile toprağın oluştuğu anamateryali birbirinden ayıran ve
oluşum-gelişim olaylarını da birlikte kapsayan toprak tanımlamaları yapılmıştır. Özellikle
Pallmann (1948) toprağı kapsamlı bir şekilde tarif etmiştir. Palmann’a göre; “Toprak katı
yeryüzünün gevşemiş, humus teşekkülü ve kimyasal ayrışma ile değişmiş olan, humuslaşma
ve kimyasal ayrışma ürünlerinin taşınması ile değiştirilmiş olan kısımdır” (Irmak,
A.1972’den).
İnsanlar toprak ile çok eskidenberi ilgilenmiştir, onun çeşitli özelliklerine göre tarifini ve
sınıflandırmasını yapmışlardır. İlk toprak sınıflaması 4000 yıl kadar önce Çinli Yu tarafından
renk ve istiflenme durumuna göre yapılmıştır. Daha sonra Theoprastus (M.Ö.371-286)
toprakları jeomorfolojik yapıya, muhtelif bitkilerin yetiştirilebilmesine ve elde edilecek
verime göre incelemiştir (Mückenhausen, E.1977). Toprakların renklerine ve fiziksel
özelliklerine göre Türkiye’de bilinen ilk sınıflaması Sahib-ûlreis Elhac İbrahim İbnülhac
Mehmet tarafından Edirne’de yapılmıştır. Bu sınıflamanın yer aldığı Revnak-ı Bostan isimli
kitabın aslı bugün elde olmayıp 1651 tarihli kopyası Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir
(Kantarcı, M.D.1972). Avrupa’da toprakların fiziksel özelliklerine dayanılarak ilk sınıflaması
1811’de A.Thaer tarafından yapılmıştır (Mückenhausen, E.1977). Diğer ilim dallarındaki
gelişmeler toprak özelliklerine ve sorunlara değişik açılardan bakılmasına sebep olmuştur.
Böylece topraklar daha 19. yüzyılın başlarında farklı yöntemlerle incelenmeğe başlanmış ve
Toprak İlmi farklı yönlerde gelişmiştir (Ramann, E.1911). Bu gelişimin sonucunda Toprak
İlmi giderek farklı dallara ayrılmıştır.
Toprak İlmi’nde ayırtedilen dallar ve inceleme yönleri iki büyük grupta toplanabilir
(Schröder, D.1969’dan değiştirilerek).
I. Toprak İlmi : Toprak İlmi toprakların oluşumu, gelişimi, özellikleri ile sistematiğini ve
yayılışını konu edinir.
1) Toprak Genetiği : Çeşitli ortam faktörlerinin etkisi altında toprakların
oluşumunu ve gelişimini inceler.
2) Toprak sistematiği : Toprakların sistematik olarak ele alınıp incelenmesini ve
sınıflandırılmasını konu edinmiştir.
3) Bölgesel Toprak İlmi (Toprak Coğrafyası) : Toprakların bölgesel özelliklere
göre oluşum ve gelişimleri ile özelliklerini inceler.
4) Toprak Haritacılığı (Toprak Envanteri) : Çeşitli toprak sınıflarının yayılışını ve
özelliklerini inceler.
II.Uygulamalı Toprak İlmi: Uygulamalı Toprak İlmi; tarım, ormancılık, meyvacılık,
bahçıvanlık ve hayvancılık gibi çeşitli konularda üretim amacı ile topraktan
faydalanma imkânlarını araştırır. Uygulamalı Toprak İlmi toprağın ekolojik
özelliklerini inceleyip, sınıflandırıp, sınırlandırarak (haritalayarak) toprakların hangi
faydalanma sektörüne tahsisi gerektiğini belirler ve çeşitli kültür bitkilerinin değişik
toprak özelliklerine göre yetiştirilebilme olanaklarını, beslenmelerini, verimliliklerini
ve verimi arttırmak için gereken tedbirleri konu edinir.
Ormancılıkta Uygulamalı Toprak İlmi; orman topraklarının oluşumunu, gelişimini ve
özelliklerini inceler, toprakları sınıflandırır ve haritalar. Orman ağaçlarının çeşitli toprak
özelliklerine göre yayılışını, beslenme ve büyümesini inceler ve verimin arttırılması için
toprak özelliklerini geliştirici (toprak işlemesi ve gübreleme gibi) yöntemleri ortaya koyar.
Çeşitli ormancılık uygulamalarını orman toprakları üzerindeki olumlu ve olumsuz etkilerini
araştırır ve gereken tavsiyeleri yapar.
Kitabın bundan sonraki bölümlerinde toprakların oluşum ve gelişim olayları, bu
olaylara sebep olan ortam faktörleri, toprakların yapısı ve özellikleri, topraktaki bitki besin
maddeleri, toprakların sınıflandırılması konuları işlenmiştir. Bu konuların işlenmesinde
Toprak İlmi’nin genel prensiplerine bağlı kalınmıştır. Ancak örnekler genellikle orman
topraklarında yapılmış araştırmalardan alınmıştır. Böylece kitap bir yandan “Genel Toprak
İlmi Kitabı” olarak, bir yandan da Ormancılık mesleği’nde çalışanlar için gerekli Toprak İlmi
bilgisini verebilecek bir kitap niteliğini kazanmıştır. Bu nedenle daha önce
Ord.Prof.Dr.A.Irmak tarafından konulmuş olan geleneğe bağlı kalınmış ve kitaba “Toprak
İlmi” adı verilmiştir.
Toprak İlmi (Pedoloji); sistematik bir bilgi sıralaması veya bir tekniğin uygulanma
düsturu değildir. Öyle olduğu takdirde “Toprak Bilgisi” demek yeterli sayılırdı. Toprak;
sadece anorganik ve organik maddelerin bir karışımı olmayıp, toprakta yaşayan canlıların da
katılması ile dinamik madde ve enerji değişimlerinin oluşup-geliştiği bir ekolojik sistemdir.
Bu ekolojik sistemin, yani toprağın dış faktörlerden etkilenmesi olaylarının ve toprağın
içindeki olayların incelenmesi bilimsel sezgi ve yorumu da gerektirmektedir. Bu bilimsel çok
yönlülük ve bilimsel sezgi – yorum gerekliliğinden dolayı Pedoloji = Toprak İlmi’dir.
Download

1.Bölüm giriş - Prof. Dr. M. Doğan Kantarcı Web sitesi