RADYASYON FARKINDALIĞI
ve KORUNMA
Doç.Dr. Mustafa KOPLAY
Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Radyoloji Anabilim Dalı
Öğrenme hedefleri








Radyasyon, radyasyon dozu ve absorpsiyonu ile ilgili
birimler
Doğal radyasyon kaynakları
Radyasyonun stokastik ve deterministik etkileri
ALARA prensibi
Radyasyonun erken ve geç etkileri
Radyasyon ölçüm cihazları ve dozimetreler
Radyasyonla çalışan personel ve diğer bireylerde güvenli
radyasyon dozu sınırları
Radyasyondan korunmada genel kurallar ve gereksiz doz
alımını önlemeye yönelik tedbirler
Radyasyon

Radyasyon veya Işınım, elektromanyetik
dalgalar veya parçacıklar biçimindeki enerji yayımı ya da
aktarımıdır.

"Radyoaktif maddelerin alfa, beta, gama gibi ışınları
yayması"na veya "Uzayda yayılan herhangi
bir elektromanyetik ışını meydana getiren unsurların
tamamı"na da radyasyon denir.

X ışınları, ultraviyole ışınlar, görülebilen ışınlar, kızıl
ötesi ışınlar, mikro dalgalar, radyo dalgaları ve manyetik
alanlar, elektromanyetik tayfın parçalarıdır.
RADYASYON BİRİMLERİ

EKSPOJUR BİRİMİ

RADYASYON DOZU BİRİMİ

EŞDEĞER DOZ BİRİMİ
EKSPOJUR BİRİMİ



X-ışını tüpünden salınan x-ışınları
iyonizasyona neden olur.
Buna ekspojur adı verilir.
Ekspojur birimi Röntgendir (R).
havadan
geçerken
RADYASYON DOZU BİRİMİ

X-ışınlarının enerjisi hastanın vücudunda, oluşan iyonizasyon
nedeniyle depolanır.

Radyasyon ekspojuruna bağlı olarak bu enerji depolanmasına
radyasyon absorbsiyon dozu adı verilir.

Birimi RAD dır.

İnternasyonal sisteme göre, radyasyon doz birimi Gray (Gy)’dir. (1
Gy= 1 joule/kg= 100 RAD)
EŞDEĞER DOZ BİRİMİ 1
Radyasyona maruz kalan kişi, radyasyon çalışanı ise mesleki
radyasyon ekspojuru, eşdeğer doz birimiyle (REM) belirlenir.
 İnternasyonal sisteme göre, Seivert (Sv) olarak adlandırılır (1
SV= 1 joule/kg).
 1 Sv=100RAD
 RAD ve REM’in birimleri aynıdır.
 Aralarındaki fark REM’in radyasyondan korunma amacıyla
kullanılmasıdır.

EŞDEĞER DOZ BİRİMİ 2




Radyasyon dozu biriminin kalite faktörüyle çarpımı, eşdeğer doz birimini
verir.
RAD x Kalite faktörü = REM
Tanısal radyoloji pratiğinde, kalite faktörü 1 olarak kabul edildiğinden,
radyasyon dozu birimi ile eşdeğer doz birimi aynıdır.
Röntgentanıda, Röntgen, RAD ve REM değerleri oldukça yüksek rakamlar
oluşturduğundan bu birimlerden 1000 kat az olan miliröntgen, milirad ve
milirem birimleri kullanılır.
 1Gy═1000mGy
═ 1Sv═ 100 rad
Radyoaktivite

Bir atomun parçacık (alfa, beta, gama) ya da
ışıma (x-ışınları) yoluyla enerji kaybetmesidir.
X-Işınları

1895 yılında Wilhelm Röntgen tarafından keşfedildi.

Röntgen ışınları ışığa benzeyen fakat gözle
görülmeyen, oldukça delici özellikli bir ışımadır.

İnsan dokusundan geçebildiği fakat kemik ve
metalden geçemediği fark edilmiştir.

Etkileşime girdiği her atomdan bir elektron
koparabilecek enerjiye sahiptir. Bu nedenle
iyonlaştırıcı radyasyon sınıfına dahil olduklarından
zararlıdırlar.
X-Işınları

Elektrik enerjisinden elde edilir.

Hızlandırılan elektronlar atom numarası
yüksek bir maddeye çarptığında kinetik
enerjilerinin bir bölümü x-ışınına çevrilir.

Çarpan elektronların %99’u ısıya, %1’i xışınlarına dönüşür.
Röntgen

Görüntülenecek vücut bölgesinden x-ışını geçirilir.

Bu geçiş yapıların
 Atom
ağırlıkları
 Yoğunlukları
 Kalınlıklarına
göre farklı oranlardadır

Bu farklılıktan röntgen görüntüsü oluşur.

İncelenecek bölgedeki organlar üstüste düşerek
(süperpozisyon) yapıların seçilebilmesini zorlaştırır.
Röntgen

Koyu tonlar x-ışınını az tutan (çok geçiren)[radyolusent]

Açık tonlar ise x-ışının çok tutan (az geçiren)[radyopak]
dokulardır.

Röntgenin iki farklı temel yöntemi vardır.
 Floroskopi
(radyoskopi) canlı görüntü oluşturur.
 Radyografide
ise görüntüler sabittir.
Radyasyonun Etkileri

1895’te x-ışınlarının bulunmasından hemen sonra 1896’da
radyasyona bağlı 23 radyodermatit olgusu yayınlanmıştır.

1911-1914 yılları arasında 3 ayrı yayında radyasyonla
ortaya çıkmış 198 kanser olgusu ve 54 kanserden ölüm
bildirilmiştir.
Radyasyonun Etkileri

Isı

Eksitasyon
 X-ışınının
gelmesi

çarptığı atomun kimyasal olarak reaktif hale
İyonizasyon
 X-ışını
çarptığı atomdan elektron koparır ve kimyasal
olarak çok aktif olan iyonize atom meydana gelir.
Radyasyonun Etkileri

Kimyasal
 Elektron
getirir.
kaybı maddeyi kimyasal olarak çok aktif hale
 Örneğin
x-ışınları suda iyonizasyona sebep olarak doku
için zararlı olan hidrojen peroksit (H2O2) oluşurabilir.
 X-ışınlarının
etkilerine maruz kalan enzimlerde
bozulmalar görülebilir.

Biyolojik
 Alınan
ışın miktarına göre değişiklik gösterir.
 Deride
kızarıklıktan (eritem) yara açılmasına (nekroz)
kadar değişiklikler ortaya çıkar
 Kanser
oluşumu gözlenebiliir
Radyasyonun Hücreye Etkileri

Radyasyona tamamen dirençli hücre yoktur, ancak
dokuların etkilenmeleri farklı olur.
 Radyosensitif
(duyarlı):
dokusu, üreme hücreleri
 Radyoresponsif
epiteli, deri
 Radyorezistif
Fetus, kan hücreleri, lenf
(cevap oluşturabilen):
(dirençli):
Sindirim sistemi
Kas, kemik ve sinir dokuları
Radyasyonun Hücreye Etkileri

DNA gibi moleküllerin hücre içinde benzeri yoktur. Bu
“anahtar” moleküllerde oluşan değişiklik doğrudan hücre
yapısını etkiler.

DNA’da meydana gelecek değişiklikler derecesine göre
genetik mutasyon ya da hücrenin ölümü ile sonuçlanır.

Üreme hücrelerindeki DNA değişikliği gelecek nesli
etkileyebilir. Yüksek doz radyasyon hücrenin çoğalma
yeteneğini kaybetmesine ve ölümüne sebep olur.
Radyasyonun Organizmaya Etkileri
Deterministik Etki
Sitokastik Etki
Eşik doz değeri vardır
Genellikle etkiler erken (dkgün) ortaya çıkar
Eşik doz değeri yoktur
Genellikle etkiler geç (ay-yıl)
ortaya çıkar
 Akut radyasyon sendromu
 Radyolojik yanıklar
 Radyoaktif
intoksikasyonlar
 Radyasyona bağlı gelişen
kanser
 Mutasyonlar
 Kromozom kırıkları
Radyasyonun Organizmaya Etkileri
Deterministik Etki:
Yüksek
dozlarda radyasyon (> 0,5 Gy-50 rad) etkisi
deterministiktir ve başlıca hücre ölümüne neden olur.
Doz-sonuç
ilişkisi ile açıklanabilen etkilerdir. Düşük
dozlarda etkiler oluşmazken eşik değer üzerinde etkilerin
ortaya çıkma olasılığı %100’e ulaşır.
Bağışıklık
sistemi hücreleri olan lenfositler radyasyona en
duyarlı hücrelerdir ve 1Gy’den düşük dozlarda sayılarında
azalma gözlenir.
Deterministik etkiler
Deterministik etkiler
Radyasyonun Organizmaya Etkileri

5Gy deri dozu ile deride kızarıklık oluşur, 30Gy’de ise
deri nekrozu ortaya çıkması beklenir.

Katarakt oluşumu total doza ve bu dozun ne kadar kısa
sürede alındığına bağlıdır.

Üreme sisteminde testis ışınlamasında 0,15-0,3 Gy’lik bir
dozda sperm sayısı azalabilir. Sterilitenin meydana
gelmesi için kadında 3-4Gy (300-400rad), erkekte 56Gy(500-600rad) gerekir.

Tanısal amaçlı radyolojide bu tarz deterministik etkiler
görülmez.

Yalnız floroskopi süresinin çok uzun olduğu ve çok sayıda
film çekilen girişimsel işlemlerde ciltte kızarıklık gibi
etkiler nadiren görülebilir.
Akut Radyasyon Sendromu

Vücudun tamamının veya büyük bir bölümünün akut bir
ışınlamaya maruz kalması sonucunda gelişen Akut
Radyasyon Sendromları (ARS) iyonlaştırıcı radyasyonların en önemli deterministik etkisidir.

Hafif (1-2Gy), orta (2-4Gy), şiddetli (4-8Gy) ve ölümcül
(>8Gy) olabilir.

Kusma, ishal gibi semptomlarla başlayıp bilinç kaybı ve
ölüme kadar ilerleyebilir.
Geç etkiler

Geç etkiler ışınlanmadan çok zaman sonra oluşur.

Geç etkiler yüksek doz ve kısa zamanda ışınlanmaya bağlı
olabileceği gibi tanısal radyolojide olduğu gibi uzun zaman
içerisinde düşük doza bağlı olarak da gelişmiş olabilir.
Geç etkiler

Düşük doz radyasyon maruziyetine bağlı bölgesel doku
değişiklikleri oluşabilir.

Örneğin deride görülen renk değişikliği, lenfositlerde
kromozom değişikliği, katarakt bölgesel değişikliklere
örneklerdir.
Radyasyonun Organizmaya Etkileri

Rastlantısal (sitokastik) Etki:
Radyasyonun rastlantısal etkisi kanser gelişimi
ve genetik hasardır.
Etkinin şiddeti alınan dozdan bağımsızdır, alınan
doz sadece olasılığı arttırır.
Tanısal incelemelerde olduğu gibi düşük dozlarda
(<0,5Gy-50rad) rastlantısal etki önem kazanır.
Radyasyondan korunma alınan dozu dolayısıyla
rastlantısal etkiyi en aza indirecek şekilde
düzenlenir.
Radyasyonun Riskleri
Etkileyen faktörler:
Yaş
 Erken
dönemde maruziyet kanser riskini artırır.
Cinsiyet
 Kadınlar
daha duyarlıdır.
Bölge
 Işınlamanın
Radyasyon
 Düşük
total ya da bölgesel olması
tipi
ya da yüksek enerji değeri
Radyasyonun Riskleri

Gebede ışına maruziyette fetal risk gebelik dönemine göre
değişir. İlk 10 gün içerisinde önemli bir radyasyona maruz
kalınma sonrası en önemli değişiklik erken intrauterin
ölümdür.

Fetüsün radyasyona bağlı anomali gelişimine en duyarlı
olduğu dönem ilk 3 ay, özellikle ilk 20-40 gündür.

Radyasyona bağlı olasılığı en yüksek anomali mikrosefalidir
(kafa çapının normalden küçük olması). Bunun haricinde
büyüme geriliği ve zihinsel gerilik de görülebilir. 150 günden
sonraki maruziyetlerin en büyük etkisi çocukta kanser
gelişimidir.

Fetal anomaliler için eşik doz 100-200 mGy olup bu doza
3 batın BT ve 20 direk batın grafisi ile yaklaşmak
mümkün değildir
Radyasyona ikincil kanser riski
• Akut lösemi
• Kadın meme ca
• Tiroid ca
• Mide ca
• Kolon ca
• AC ca
• Mesane ca
• Prostat ca
• Uterus/over ca
• Non-melanotik melanoma
• Diğer
Günlük hayatımızda aldığımız
radyasyon miktarları

Doğal radyasyon
% 48

Tıbbi amaçlı radyasyon
% 46

Nükleer silah testleri ve sızıntılar

Diğer
%3
%3
Radyasyondan Korunma

Temel prensip ışınla olabildiğince az karşılaşmak ve
ışından uzak durmaktır.
Radyasyondan Korunma

Her düzeyde iyonizan radyasyon zararlıdır.

Pratikte yapılması gereken olabilecek en az dozun
verilmesidir.

Gereksiz tetkikler yapılmamalı, tetkiklerin gereksiz yere
tekrarından kaçınılmalıdır.
Toplum Dozu

Doğal zemin radyasyonu yaklaşık 3mSv/yıldır.

Doğal rasyasyon kaynakları kozmik ışınlar, topraktan
gelen radyoaktivite ve vücudun içindeki
radyonükleidlerdir.

Kozmik ışınlar enerjisi çok yüksek partiküllerdir ve çoğu
atmosferde tutulur. %0,05’ten azı deniz seviyesine
ulaşır. Kozmik ışınlar yükseldikçe artar.

Bir transatlantik uçuşta alınan doz yaklaşık 30-50mSv,
uzay uçuşlarında 10mSv/saattir.
Toplum Dozu

Doğal radyasyona en önemli katkı evlerdeki radondan
gelir.

Radondan türeyen radyoaktif ürünler aerasollere
yapışarak akciğere gelir ve bronş mukozasını ışınlayarak
bronkojenik kanser riskini arttırır. Toplam doz yıllık
2mSv kadardır.

Toplumun tıbbi incelemelerde aldığı doz birey başına
yıllık yaklaşık 1mSv’dir. Bu dozda en büyük pay BT’nindir.
Diğer tetkiklere görece dozu yüksektir ve sık kullanılır.

BT’den alınan doz miktarı çok dedektörlü BT’ler ile daha
da artar.
Hasta Korunması

ALARA (As Low As Reasonably Achievable) prensibine
uyulmalı, hasta dozu mümkün olduğu kadar aza
indirilmelidir.

İncelemelerde daima kolimasyon kullanılmalıdır.

Işınlanan alan gonadlara (over ve testis) yakınsa ve
görüntüyü engellemeyecekse gonadal koruma yapılmalıdır.

Mümkün olan her durumda floroskopi yerine radyografi
yapılmalıdır.
ALARA

Radyasyon kaynağı ile ilgili uygulamalar

Fiziksel ortamın uygun hale getirilmesi

Tekrardan kaçınma

Algoritmik yaklaşım

Yetkisiz kişilerin çalışmamaları

Periyodik eğitim
Hasta Korunması

Gebeler ve çocuklar öncelikle korunmalıdır.

Periyodik röntgen ile tarama mümkün olduğunca
azaltılmalıdır.

40 yaşın altında zorunlu olmadıkça mamografi
yapılmamalıdır.

Oda dışındakileri korumakiçin duvarlar 2m yüksekliğe
kadar 1.6 mm’lik kurşunla zırhlanır.
Hasta Korunması
Çocuk Hastalar:
Çocuklar
Boyut
Yaşam
fazla
Doz
erişkinlere göre daha radyosensitif
nedeniyle daha fazla efektif doz alırlar
süreleri uzun olduğu için kanser gelişme riski daha
azaltma teknikleri
 Düşük
kVp ve mA ayarlarını kullanmak
 Tarama
alanını minimumda tutmak
 Tekrarlardan
 Pediatrik
kaçınmak
meme, göz, gonad ve tiroid koruyucuları
Otomatik ekspojur kontorlü
Pediatrik Koruyucular
BT’de Alınan Doz

Bir bayanın BT pulmoner anjiyografide her bir memeye
aldığı doz 20mGy, standart 2 yönlü mamografide aldığı
doz ise 4mGy’dir.

Tek toraks BT incelemesinde 35 yaş altı bayana verilen 1
Rad dozun yaşam boyu meme ca gelişme riskini %13,6
arttırdığı tahmin edilmekte.

Tekrarlayan tetkikler insanlarda birikerek iyonizan
radyasyonun biyolojik etkilerinde artışa neden olur.

Endikasyon doğru konulmalıdır..
Çoklu travma hastaları
Çoklu künt travma
•
Tüm vücut BT uygulaması
•
Sessiz hasarları ortaya koyar
•
Zamanında sağaltım sağlar
•
Yaşam kurtarıcıdır
•
~15 mSv doz maruziyeti *
•
Tarama testi İR bağlı mortalite riski
~1/1250
Röntgende Alınan Doz

Radyografide ekran film teknolojisinde bir röntgenogram
oluşturmak için gereken miktar sabittir ve yaklaşık
500uR (mikro röntgen)’dir. Dijital sistemlerde ise
incelemeye göre değişiklik gösterebilir.

Dijital yöntemlerde dozun çok azaltılmasına rağmen
kalitesi düşük de olsa görüntü elde edilebilmesi kalitenin
önemli olmadığı bazı incelemelerde dozun önemli oranda
azaltılabilmesine olanak sağlar.
Floroskopi

Floroskopide bir çerçeve görüntü için alınan doz aynı
bölgenin radyografisi için alınan dozdan daha düşüktür
fakat floroskopik gözlem daha uzun süren bir işlemdir.
Bu nedenle toplam doz çok daha yüksek olur. Örneğin bir
hastanın karın grafisinde aldığı doz 3mGy’dir. Karın
floroskopisinde ise doz yaklaşık 45mGy/dk’dır.

Daha az doz alımı için yüksek voltaj kullanılması, son
görüntünün ekranda tutulması ve geniş FOV kullanılması,
daha az floroskopi-daha çok radyografi gibi teknikler
kullanılır.
Ultraviyole Işıma

Birçok insan, güneş ışınlarına çok fazla maruz kalmanın
cilt kanserine neden olduğunu bilmektedir.

UV ışınlarına maruz kalmanın cilt kanseri (melanoma,
temel hücre kanseri, pullu hücre kanseri), diğer cilt
problemleri, katarakt, diğer göz problemleri ve bağışıklık
sisteminin baskı altına alınması gibi ciddi sağlık
problemlerine neden olabileceği gösterilmiştir.

UV-B ışınlarına uzun süreli maruz kalınması durumunda;
önce insan derisinde bozulma, 40 yaşlarında tümör
oluşumu ve 50 yaşlarında ise ileri safhada kanser
görülebilmektedir.
uvC

Kısa ultraviyole dalgaları (uvC) yüksek enerji içermekte
olup ortam sterilizasyonunda (ameliyathane, hasta odası
vb) kullanılır.

Kullanıldığı ortamdaki her çeşit mikroorganizmayı
öldürebilir.

Armatürler dezenfekte edilecek odanın tavanına ya da
yerden en az 210cm yüksekliğe konur

Tüberküloz izolasyon odalarının, koridora ve diğer odalara göre
negatif basınçlı olması gerekir.

Bu odalardaki kirli havanın seyreltilmesi ve uzaklaştırılması
sağlanmalıdır. Bunun için bir saatte 6-10 hava değişimi yapacak
yeterli havalandırmaya gerek vardır.

Odadaki bulaştırıcı damlacık çekirdeklerinin havalandırma
borusunda ya da havayı resirküle eden sistem içinde filtre edilmesi
için HEPA (Yüksek Etkinlikte Partikül Yakalayıcı )filtreleri kullanılabilir.

UVGI, M. tuberculosis’in inaktivasyonunda ya da öldürülmesinde
etkilidir. Dalga boyu 254 nm olan UV-C ışınları, bulaştırıcı damlacık
çekirdekleri olan alanlarda üst oda havasına uygulanmalıdır.

İnsanların yaşadığı odanın alt kesimlerine bu ışınlar ulaşmamalı (ışını
görmememiz gereklidir), üst oda havasına yönelik olarak 24 saat açık
bırakılmalıdır. Yirmi metrekarelik bir oda için, her biri 15W iki UV
lamba ünitesi gerekir

 Avantajları
UV
İrradiasyon

Merkezi havalandırmaya
göre daha ucuzdur.

Oda oda kurulabilir

Büyük bir onarım,
v.b.gerektirmez

Gürültü yapmaz
Dezavantajları

Hasta ve personel için
zararlı olabilir

Montajı özel uzmanlık
gerektirir

Her montaj yapıldığı yere
özgüdür

Sadece TB a özgüdür, toz
ve diğer partikülleri
uzaklaştırmaz

Nemli ortamlarda etkinliği
düşük

Işığı hastayı rahatsız
edebilir

Hasta ve personeli
huzursuz edebilir.
Temel korunma kuralları

Zaman
-Mümkün olduğunca az süre

Uzaklık
-Mümkün olduğu kadar uzaktan

Paravan
-Arada bir engel ile çalış
Radyasyondan Korunma

ZAMAN
 Tetkik
mümkün olduğu kadar kısa sürede tamamlanmalı
 Floroskopi
 Aralıklı
 Statik
mümkün olduğu kadar kısa tutulmalı
skopi yapılmalı
çekimlerde odada bulunulmamalı
Radyasyondan Korunma
UZAKLIK
Hasta yakını/çalışan mümkün olduğu kadar hastadan uzakta durmalı
Uzaklık arttıkça doz %75 azalır
X-Işını
miktarı
 Tüpün hemen yanında 16 birim ise
 1m uzakta 4 birim
 2m
uzakta 1 birimdir.
İçerde bulunacaklar
 Yakınlar
 Diğer hastane personeli
 Radyoloji personeli
Radyasyondan Korunma

ENGEL
 X-Işını
odası uygun şekilde kurşunlanmalı
 Çalışan
paravanın arkasından işlemleri
gerçekleştirmeli
 Hastayla
yardımcı olunması gereken durumlarda hasta
yakını uygun koruyucu ekipmanla odada bulunmalıdır.
 Kurşun
önlük giyilmezse 1m’de hasta dozunun %0.1’i
 Röngen
cihazı üzerindeki ek koruyucular
alınır
 Kolimatörler
 Kurşun
 Yüzük
plakalar
dozimetre (cilt dozu)
BARİYER 2


Koruyucu bariyerler düzenlenirken başlıca üç tip radyasyon gözönüne
alınmalıdır.
1- Direkt radyasyon (Primer radyasyon)
2- Saçılan radyasyon (Sekonder radyasyon)
3-Sızıntı radyasyon (Sekonder radyasyon )
Primer radyasyondan korunmak için kullanılan bariyerler “Primer
koruyucu bariyer”, sekonder radyasyondan korunmak için kullanılan
bariyerler ise “Sekonder koruyucu bariyer” olarak adlandırılır.
Direkt Radyasyon

En etkili ve korunması en zor olandır. Bir vertikal statifin arkasına
geçen radyasyon primer radyasyondur.

Bu duvarın arkasına geçen radyasyon miktarını azaltmak için daha
kalın bir kurşun tabakası kullanılmalıdır.
Saçılan Radyasyon

Radyografi ya da floroskopi masasındaki hasta, saçılan
radyasyon üreten bir kaynak gibidir.

Hastadan 1 m uzaklıktaki saçılan radyasyon miktarı,
hastaya gelen ışınların yoğunluğunun % 0,1’idir.

Radyografi sırasında alınan doz, teknisyenin koruyucu
engel arkasında olması nedeniyle, oldukça azdır.

Teknisyen dozu,
azaltılabilir.
kurşun
koruyucular
kullanılarak
Sızıntı Radyasyon



Ekspojur sırasında, tüp penceresi dışında, tüpten sızıntı şeklinde
çıkan radyasyondur.
Saçılan ve sızıntı radyasyondan korunmak için kullanılan sekonder
radyasyon bariyerleri primer radyasyon bariyerlerine göre daha
incedirler.
Sekonder radyasyon bariyeri olarak genellikle 0,4 mm kurşun
eşdeğeri veya daha az bir kalınlık yeterli olabilmektedir.
Alınacak Dozun Sınırları

Radyasyondan korunmanın temel amacı doku hasarı gibi
deterministik etki olasılığını önleme ve kanser oluşumu
gibi rastlantısal etki olasılığını en aza indirmektir.

Radyoloji bilimdalı gibi radyasyon kontrollü alanlar
oldukça önemli miktarda doz alınabilecek bölgelerdir ve
ilgili atom enerji kurumları tarafından kontrol
edilmelidirler.
Alınacak Dozun Sınırları

Radyoloji çalışanları için tüm vücut doz sınırı
50mSv/yıl’dır. Bu miktarlara çalışanın kendi hastalığı
dolayısıyla yapılan tetkikler ve alınan doğal zemin
radyasyonu dahil değildir.

Radyoloji çalışanları personel dozimetreleri ile
izlenmelidir.

Radyoloji teknisyenlerinin aldığı tipik yıllık doz yaklaşık
0,2mSv’dir. Bu değer radyoterapi teknisyenlerinde
1,5mSv, nükleer tıp teknisyenlerinde ise 2mSv’dir.

Girişimsel radyoloji gibi çok yüksek maruziyet olan
alanlarda çalışanlarda alınan yıllık dozun 5mSv’yi geçmesi
beklenmez
Alınacak Dozun Sınırları

Hamile çalışanlar:
 Hamile
bir radyoloji çalışanının fetüsünün alacağı doz
ayda 0,5mSv’yi geçmemelidir.
 Hamileler
dozimetrelerini abdomen bölgesinde
tutmalıdırlar.
 Fetüsün
edilir.
aldığı doz alınan deri dozunun yarısı kabul
Maksimum Müsaade
Edilebilir Dozlar




Radyasyon çalışanlarında
- Tüm vücut
(gonad, kan yapıcı hücreler ve lens için)
5 rem/yıl
- Deri
15 rem/yıl
- Eller
75 rem/yıl
- Diğer organ, doku yada sistemler
15 rem/yıl
Diğer insanlarda
0,5 rem/yıl
Öğrencilerde
0,1 rem/yıl
Gebelikte (Ebriyo ve fetus dozu)
0,5 rem
(gebelik süresince)
Çalışan Korunması

Röntgen teknisyeninin aldığı doz hemen
daima hastadan saçılan ışına bağlıdır ve
kişisel radyasyon monitörü ile ölçülür.

Bu ölçümde sonuçlar milirem olarak elde
edilmektedir.

Portal radyografi ve floroskopi sırasında
alınan
doz,
röntgen
teknisyeninin
radyoloji pratiğinde aldığı dozun %95’ini
oluşturur.
Çalışan Korunması

Yüksek zayıflama katsayısına sahip olan kurşun etkin bir
koruyucudur.

Tanısal radyolojide kullanılan kurşun gömlekler 0.25mm
veya 0.50mm kurşun eşdeğeridir.

0.50mm kurşun gömlek radyasyon dozunu 10 kat düşürür.

Lens ve tiroid gibi organlar floroskopide yüksek doz
alabilirler.

Girişimsel radyolojik işlemlerde kurşun camlı gözlükler
mutlaka kullanılmalı ve boyun kurşunlu bir boyunlukla
korunmalıdır.
Çalışan Korunması

Sindirim sistemi floroskopisinde olduğu gibi hastaya elle
müdahale gerektiren durumlarda 0.25mm kurşun eşiti bir
materyalden yapılmış kurşun eldivenler kullanılmalıdır.

Girişimsel işlemlerde tavana monte ya da taşınabilir
kurşun camlı radyasyon koruma bariyerleri
kullanılmalıdır.
Çalışan Korunması

Radyasyon yoğunluğu mesafenin karesi ile doğru orantılı
olduğu için mesafenin iki katına çıkarılması dozun 4 kat
azalmasına neden olur.

Genel bir kural olarak hastadan 1 m mesafede bulunan
kişi saçılma etkisi ile hastanın deri giriş dozunun %0.1’ini
alır. Bu nedenle çalışırken hastadan mümkün olduğunca
uzak durulmalı, oda içerisinde gereksiz hiç kimse
bulunmamalıdır.

Radyoloji çalışanları hastayı asla tutmamalı, bu işi kurşun
gömlek giydirilmek şartıyla hasta yakınları yapmalıdır.
Çalışan Korunması

Taşınabilir röntgenle yapılan radyografik incelemelerde
teknisyen hastaya en az 2m uzaklıkta bulunmalıdır.

Floroskopi devamlı değil aralıklı yapılmalı, son görüntü
gerektiğinde monitörde sabitlenmeli, floroskopi
süresince gerekli olmadığı zaman çalışanlar odada
bulunmamalıdır.
Radyasyon Dedektörleri

İyonizasyon Odaları
 İçi
gaz dolu odacıklardır.
 Tüplerin
x-ışını çıkışlarını
ölçmede kullanılırlar.
Radyasyon Dedektörleri

Cep iyonizasyon odaları
 Büyük
bir kalem şeklindedir. İçlerinde hava odacığı
vardır.
 Lensler
aracılığıyla ekspojur değişimi izlenebilir.
Radyasyon Dedektörleri

Geiger sayacı
 Yüksek
voltaj uygulanan iyonizasyon odalarıdır.
Radyasyon Dedektörleri

Film dozimetreleri
 Çalışanların aldıkları ekspojur değerini
belirlemek için kullanılabilir.
 Alınan dozu hesaplamak için film banyo
edilir. Banyo edilen filmin optik dansitesi
ölçülerek alınan doz yaklaşık olarak
hesaplanır.
 Genellikel
20 mR altındaki dozlar bu
yöntemle ölçülemez. Zaman içinde ısı ve
nem nedeniyle sislenme olabileceğinden 1
aydan fazla kullanılmamalıdır.
Radyasyon Dedektörleri

Termoluminesans dozimetri (TLD)
 Yöntem
termoluminesans olayına (ışın sonrası ışık
yayma) dayanır.
 Sıklıkla
hastanın aldığı dozu ölçmekte kullanılır.
Personel dozimetresi olarak da kullanılabilir.
 Daha
duyarlı ve doğru olarak >5 mR dozlar ölçebilirler.
Isı ve nemden etkilenmez ve 3 ay süreyle kullanılabilir
Dozimetre Kullanırken Dikkat
Edilecek Konular





Floroskopi dışında, dozimetreler göğüs cebinde
taşınabilir.
Floroskopi sırasında dozimetre, kurşun önlüğün boynu
seviyesinde önüne gelebilecek şekilde takılmalıdır.
Dozimetre önlüğün arkasına takıldığında, korunmayan
bölgelerin aldığı doz belirlenemez.
Önlüğün içine takıldığında ölçülen doz dışarıdaki dozun
yaklaşık 20 katı kadar az olmaktadır.
Dozimetreler radyasyon alanlarında ya da buraya yakın
yerlerde saklanmamalıdırlar.
TAEK
Halkın
1
almasına izin verilen doz 1 mSv/yıldır
mSv doz nedeniyle kanserden ölme olasılığının
100000'de 5 olduğu varsayılmaktadır.
Kaza veya Tehlike Durumunda Yapılması
Gerekenler
1. Radyasyon ile tanı amaçlı uygulamalarda dozun rehber
düzeyin belirgin şekilde üzerine çıkması veya cihaz arızası,
kaza, hata gibi nedenlerle hastanın beklenenden fazla doz
alması durumunda;
 a)
Hasta dozu belirlenir,
 b)
Durum hakkında Sağlık Bakanlığı ilgili birimi ve
TAEK bilgilendirilir,
 c)
Durum hastaya, radyasyon korunması sorumlusuna
ve ilgili doktoruna bildirilir,
 d)
Önlemler ve hastanın durumuna göre yapılması
gerekenler belirlenerek, uygulanması sağlanır.
 e)
Tekrarlanmaması için önlemler alınır.
Kaza veya Tehlike Durumunda Yapılması
Gerekenler
2. Tehlike durumu veya kaza durumlarında Radyasyon
Güvenliği Komitesinin hazırladığı “Tehlike Durumu Planı”
uygulamaya konulur.
3. Tehlike durumu veya kaza halinde alınması gerekli
önlemler derhal yerine getirilir ve durum en hızlı
haberleşme aracı ile Sağlık Bakanlığı ilgili birimine ve
TAEK’e bildirilir.

4. Tehlike durumu veya kaza sona erdikten sonra,
kazanın oluş şekli radyasyon görevlilerinin ve diğer
kişilerin etkilendikleri radyasyon dozları ve radyoaktif
maddelerin vücuda alınış şekli ve nedeni araştırılarak,
radyasyon görevlilerinin film ve/veya TLD dozimetre ve
gerekirse kromozom aberasyonu test sonuçları ile
birlikte, sonuç bir raporla en kısa zamanda Sağlık
Bakanlığı ilgili birimine ve TAEK’e bildirilir.
Kaza veya Tehlike Durumunda Yapılması
Gerekenler
5. Radyasyon kazasından sonra, yönetmelikte belirtilen sınırlar
üzerinde radyasyona maruz kalan radyasyon görevlilerinin, eski
görevlerine devam etmesinde bir sakınca bulunmadığının, resmi
sağlık kuruluşu tarafından bir raporla belirlenmesi halinde, bu
kişiler eski görevlerine devam edebilirler.
Raporda eski görevine devamı sakıncalı görülen radyasyon
görevlileri, sosyal ve ekonomik durumları, yaşları ve özel
becerileri göz önüne alınarak radyasyona maruz kalmasını
gerektirmeyecek başka bir görevde çalıştırılır.
Kaza veya Tehlike Durumunda Yapılması
Gerekenler
6. Tehlike durumu ve kaza söz konusu olmamakla birlikte,
doz sınırlarının aşılmasından şüphe edilmesi halinde konuya
ilişkin araştırma ve sonuçlar bir raporla Sağlık Bakanlığı
ilgili birimine ve TAEK’e yazılı olarak bildirilir.
7. Radyasyon kaynaklarının kaybı, çalınması veya hasar
görmesi halinde, ivedilikle gerekli önlemler alınır ve durum
en hızlı haberleşme aracı ile TAEK’e bildirilir.
RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL KURALLAR 1

1.Asemptomatik hastalarda rutin amaçlı tetkiklerden kaçınmak

2. Ekspojur faktörlerinin yanlış seçimi, yanlış pozisyon gibi teknik
hatalar nedeniyle tetkik tekrarına yol açmamak

3. Radyasyon kontrolünde; zaman, mesafe ve bariyerin
anlamak ve pratikte kullanmak.
önemini iyi
RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL KURALLAR 2




X-ışını oluşması ekspojur parametresi olan zamanla doğru orantılıdır.
Eksposur süresi arttıkça aynı oranda x-ışını miktarı artar.
Mesafe ise karesi oranında alınan radyasyonu azaltır yani ters orantılıdır.
Kurşun veya
oluştururlar.
beton
bariyerler
radyasyon
korunmasında
paravan
RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL KURALLAR 3

4. Primer ışının yolunda durmamak

5. Koruyucu bariyer arkasında değilsen kurşun gömlek
giymek

6. Devamlı dozimetre kullanmak ve bunu kurşun gömleğin
dışında tutmak
RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL KURALLAR 4
7. Çekim esnasında hastayı tutmamak, mümkünse metalik
tespitleyiciler kullanmak. Hastanın tutulması gerekli ise
bunu yakınlarına yaptırmak. Rutin olarak hasta tutma için
hiç kimseyi görevlendirmemek.
 8. Hastayı tutan kişiye kurşun gömlek ve mümkünse
kurşun eldiven giydirmek
 9. Doğum çağındaki herkeste tetkike engel olmuyorsa
gonad koruyucu kullanmak

RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL KURALLAR 5


10. Kesin gereklilik mevcut değilse gebelikte inceleme yapmamak.
Doğurgan kadında pelvis ve alt abdominal incelemeyi menstruasyondan
sonraki ilk 10 günde yani gebelik şansının en az olduğu dönemde
uygulamak. Gebelikte bu tip incelemeyi gebelik sonrasına veya
mümkünse gebeliğin 2. yarısına ertelemek.
11. İncelemeler sırasında mümkün olan en küçük kollimasyonu
kullanmak.

Sonuçta;

Radyasyon içeren bir tanı yöntemi ya da tedavi
planlandığında radyasyona bağlı risk, hemen her zaman
elde edilecek yarar karşısında sınırlıdır.

Bununla beraber, hem hastanın hem de personelin (hekim,
teknisyen, hemşire) radyasyon zararı riski almakta
olduğu bilinmeli.

Bu riski azaltmak için eğitim ve uygun özelliklerde
teçhizat ve cihazlar kullanmak gerekir

Radyasyon hasarı konusunda hastalar ve çekim yapan
teknisyenler gerekli durumda uyarılmalı ve takibi
yapılmalı

Özellikle çocuk ve genç erişkinlerde radyolojik
incelemeler mantıklı ve geçerli nedenlerle yapılmalı

“Bir bakalım” mantığı terk edilmelidir
TEŞEKKÜRLER
Download

RADYASYON GÜVENLİĞİ VE ÇEKİM TEKNİKLERİ