SOSYAL GİRİŞİMCİLİK
Doç. Dr. Özlem ÇETİNKAYA BOZKURT
SOSYAL GİRİŞİMCİLİK
TOPLUMLARIN VARLIKLARI MADDİ VE MADDİ
OLMAYAN VARLIKLAR OLARAK 2’YE AYRILIR.
MADDİ VARLIKLAR: coğrafi büyüklük, denizler,
ovalar, dağlar, göller, madenler, akarsular, tarımsal
araziler, hayvancılık, enerji vb. kaynaklardır.
MADDİ OLMAYAN VARLIKLAR (ENTELEKTÜEL
VARLIKLAR):
girişimciler, yöneticiler, çalışanlar,
üniversite öğretim üyeleri, öğretmenler, öğrenciler,
yazarlar, sanatçılar vb. değerlerdir.
2
SOSYAL GİRİŞİM NE DEMEK?
• Sosyal girişim” terimi bünyesinde “sosyal” ve “girişim”
olmak üzere iki farklı olguyu barındırır. Girişimcilik anlayışı
beraberinde tıpkı ticari girişimlerde olduğu gibi sorun ve
fırsatları fark etme, doğru değerlendirme, risk alma ve
yenilikçi yollarla çözümleme olgularını getirir. “Sosyallik”
anlayışı ise girişimcilik prensiplerinin kar maksimizasyonu
yerine sosyal sorunlara uyarlanmasını kapsar.
• Ayrıca, sosyal girişim yaklaşımı sosyal sorunların çözümünde
“sistematik değişimi” hedefler. Sosyal girişimler ele aldıkları
alanlarda benzer vakaları tek tek düzeltmektense sistematik
değişim yaratmayı, çözümlerini yaygınlaştırmayı ve uzun
vadede toplumun desteğini kazanarak sorunun ortadan
kaldırılmasını hedeflerler.
Sosyal girişimcilik
• Kavram olarak ilk kez 1953’te Bowen’in
«girişimcilerin sosyal sorumlulukları» adlı
kitabında yer almıştır. 2000 yılından sonra kar
amaçlı iş dünyası ile sosyal bir amaca sahip
hayırseverlik dünyasını birleştiren ve bir köprü
vazifesi gören sosyal girişimcilik kavramı,
bireyin yaşadığı çevredeki toplumsal bir
sorunu belirleyerek ve girişimcilik ilkelerini
kullanarak
kalıcı
çözümler
üretmesi
anlamında kullanılmaktadır.
4
• sosyal girişimler, sosyal sorunların çözümünde
girişimcilik esaslı veya serbest piyasa bazlı
yöntemler benimseyen ve sistematik değişimi
hedefleyen kuruluşlar olarak ortaya çıkarlar.
Bu kuruluşlar kar amacı gütmeyen gönüllü sivil
toplum kuruluşları olarak örgütlenebildikleri
gibi, işlevlerini şirket veya kooperatif olarak da
yürütebilmektedir.
Sosyal Girişimlerin Ortak Paydaları
Toplumsal Odak
• Sosyal girişimlerin temel özelliği misyonlarını
merkeze
koyarken,
ticari
faaliyetlerini
misyonlarını gerçekleştirmek için araç olarak
kullanmalarıdır. Sosyal girişimler etik veya
sosyal sorumlu şirketlerden tam da bu
noktada ayrılmaktadır. Şirketlerin aksine sosyal
girişimlerde başarı ölçütü elde edilen kar değil,
toplum üzerinde yaratılan olumlu etkidir.
Girişimci Yaklaşım
• Serbest piyasa koşullarında mal ve hizmet
üreterek ticari bir girişim işlevi gören sosyal
girişimler, bu faaliyetlerinden elde ettikleri
gelirleri yine sosyal amaçlara yönlendirirler.
Ancak sosyal girişimler tıpkı ticari girişimlerde
olduğu gibi faaliyetlerinde yaratıcı, cesur ve
girişimci bir ruhla hareket ederler.
Gizli Kahraman: Sosyal Girişimci
• Bir diğer ortak nokta, sosyal girişimlerin çoğunun
sosyal
girişimciler
tarafından
başlatılıp
sürdürülmesidir. İş dünyasının yüzünü değiştiren
girişimciler gibi, sosyal girişimciler de toplumsal
dönüşümün önemli araçlarıdır.
Bu bireyler
başkalarının göremediğini görerek yeni fırsatlar
yaratır, sistemleri değiştirir ve yeni yaklaşımlar
bularak toplumun önemli sorunlarına çözüm
getirirler. Ticari bir girişimcinin yeni sanayiler veya
iş alanları kurması gibi, sosyal girişimciler de
toplumsal sorunlara yenilikçi çözümlerle yaklaşır
ve bu çözümleri geniş ölçekte uygularlar.
Farklı yaklaşımlara göre sosyal
girişimcilik
• 1. grup yaklaşım kar amacı gütmeyen kuruluşlar
alanında gelişmiştir. Sosyal girişimcilik kavramı kar
amacı gütmeyen kuruluşların gelir kazanmak üzere
yenilikçi
yaklaşımlar
geliştirmesi
olarak
tanımlanmaktadır. Buradaki önemli nokta her kar
amacı gütmeyen kuruluşun sosyal girişimci olarak
kabul edilmemesi gerekliliğidir.
• 2. grupta kar amacı güden sosyal işletmeler sosyal
girişimciler olarak kabul edilmektedir. Bu alanda
sosyal girişimcilik , sosyal bir amaca dönük yenilikçi
faaliyetlerde bulunmaktır. Örneğin özel ya da kamu
sektöründe faaliyet gösteren hastaneler sosyal amaçlı
ticari girişimlerdir.
11
• 3. grup yaklaşımlar, sosyal bir amaca sahip
olmayan ancak kar amacı güden kuruluşların
sosyal bir girişimci olarak kabul edileceğini
savunmaktadır. Bu alanda sosyal girişimcilik
sosyal sermaye oluşturmaya yönelik bir takım
yenilikçi faaliyetlerde bulunmaktır. Örneğin tekstil
sektöründe faaliyet gösteren işletme kar amacı
güden bir işletme olup, doğrudan sosyal bir
amaca hizmet etmektedir. Tekstil işletmesi sosyal
sermaye
yaratma
konusunda
yenilikçi
faaliyetlerde bulunuyorsa sosyal bir girişimci
olarak kabul edilmektedir.
12
• 4. grup yaklaşımda sosyal girişimciliğin tek bir
sektöre bağlı kalınarak açıklanamayacağını tüm
sektörlerde sosyal girişimciliğin yaratılabileceğini
savunan yaklaşımdır. Bu alanda sosyal girişimcilik ,
hayırseverlik
yükümlülüğüne
sahip
ticari
işletmelerde sosyal bir amaç için kurulmuş fakat,
ticari işletme olarak faaliyet gösteren işletmelerde
ve gönüllülüğe dayanan ya da kar amacı
gütmeyen kuruluşlarda meydana gelen olgudur.
13
• Sosyal girişimcilik; kar amacı gütmeyen ticari
ve/veya kamusal sektörler içinde gerçekleşebilen
sürdürülebilir, yenilikçi ve sosyal değer yaratan
faaliyetler olarak tanımlanmaktadır.
• Çoğunlukla 3. sektör veya kar amacı gütmeyen
sektör olarak ifade edilen sektörde devlet ve özel
sektörün ilgi göstermediği alanlarda sosyal
girişimcilik faaliyetleri insana yönelik ve çevreye
yönelik sorunların giderilmesinde önemli adımlar
atmaktadır.
14
Sosyal girişimciliğin bileşenleri
•
•
•
•
•
5 temel karakteristiği vardır:
1. Sosyal değerler yaratmada misyon belirlemek,
2. Yeni fırsatların takipçisi olmak,
3. Yeniliği dengeli bir sürece oturtmak,
4. Kaynakların kullanımında azami girişimsel çaba
göstermek,
• 5. Yüksek bir sorumluluk duygusu benimsemek.
15
Faydaları
• Sosyal girişimler,
• Etkin ve kaliteli sosyal hizmetler sağlayarak kamunun üzerinden yük
alır;
• İstihdam imkanları yaratır;
• Birer piyasa aktörü olarak ekonomik büyümeye katkıda bulunur;
• Dezavantajlı grupların istihdamını sağlayarak topluma entegre
olmalarına yardımcı olur;
• Bireylerin bir araya gelmesini sağlayarak sosyal sermaye düzeyini
yükseltir;
• Sivil toplum kuruluşları için sürdürülebilir mali kaynak yaratarak sivil
toplumu ve dolayısıyla katılımcı demokrasiyi güçlendirir; ve
• Böylece ülkelerin kalkınmasına katkıda bulunur ve olumlu sosyal
değişimi tetikler.
SOSYAL GİRİŞİMCİLİK MODELLERİ
• 1) Serbest piyasa koşullarında mal ve hizmet
üreterek ticari bir girişim işlevi gören sosyal
girişimler, bu faaliyetlerinden elde ettikleri
gelirleri yine sosyal amaçlara yönlendirirler. Bu
yöntemde söz konusu ticari faaliyet sosyal
sorunla doğrudan ilişkili olabileceği gibi,
aralarında
hiçbir
doğrudan
bağlantı
bulunmaması da mümkündür.
• 2) Sosyal girişimlerin izlediği bir diğer yöntem
ise dezavantajlı gruplara (kadınlar, gençler,
engelliler, azınlıklar, vb.) yönelik istihdam ve
gelir getirici faaliyetler yaratarak birey ve
toplulukların güçlendirilmesi ve kapasitelerinin
artırılmasıdır. İlk yaklaşımın aksine bu
yöntemde ticari faaliyetin kendisi bizzat sosyal
değişim için etkin bir araç olarak
görülmektedir.
• 3) Mikro-kredi uygulamaları, iş yapma fikri
olup, küçük bir başlangıç sermayesine ihtiyacı
olan
yoksullara
imkan
verilmesini
sağlamaktadır. Sadece güvene dayanan,
teminatsız ve kefilsiz küçük sermaye şeklindeki
mikro kredi, yoksulların kendi kendilerine
yoksulluktan kurtulmaları için etkili bir strateji
olarak görülmekte ve kavramın yaratıcısı
Muhammed Yunus’un kurduğu Grameen
Bankası başta olmak üzere pek çok kuruluş
tarafından kullanılmaktadır.
Sosyal girişimcilik ile ticari girişimcilik
arasındaki farklar
Sosyal girişimcilik
Ticari girişimcilik
Motivasyon
Kardan ziyade sosyal
değişim ve kendi müşteri
grubunun gelişimi
Temel faktör yeni iş kurma,
kendi işine başlama ve
finansal kazanç elde etme
düşüncesi
Risk ve karar
Sivil toplum ihtiyaçları için
risk ve sorumluluk alırlar
Risk tercihi para ve
saygınlık kazanmaya
dönüktür.
Yapılan iş
Kamu kurum ve kuruluşları
ile iletişim ağı içinde
işbirliği yapmak
Sanayi ağı içinde işbirliği
yapmak
Kar özellikleri
Sosyal sermaye yaratmak
ve sosyal sorunları çözmek
Kişisel kar elde etmek,
piyasa odaklı sorunları
çözmek
Yenilikçilik
Toplumun kaynaklarını
birleştirmek
Yeni fikirler bulmak
20
Sosyal girişimcilik
Ticari girişimcilik
Fırsat kollama
Sosyal ihtiyaçlardaki
boşlukları belirlemek
Boşlukları ve uygun işleri
bulmak
Temel değerler
Ekonomik ve sosyal
kaygının birbirinden
ayrılamaması
Sosyal birliktelik ve
katılımın teşvik edilmesi
Farklılık, yenilikçilik ve
yaratıcılık , fırsatları ve
kaynakları kollama.
Uzun dönemli amaçlara
daha etkili hizmet etmeye
odaklanırlar.
Değişim
yaratmaya
çalışırlar.
Ekonomik kaygılar
yüksektir.
Verimlilik, etkinlik, çıktılar,
karlılık ağır basar
Müşterilere ve/veya
hissedarlara karşı
sorumluluk vardır.
Sosyal amaçlı projelere
bağışta bulunma ve
hayırseverlik yaklaşımı
vardır.
İş/işletme yaratmaya
çalışırlar.
Örgütsel çevre
Kurallar çerçevesi dışında
işlemektedir.
Farklı şekillerde bürokratik
prosedür ve kurallara
bağlıdır.
21
Sosyal girişimcinin özellikleri
• 2 gruba ayrılmaktadır. Bireye özgü ve çevreye özgü
özellikler olmak üzere.
• Bireye özgü özellikler:
• Demografik özellikler (cinsiyet, yaş, eğitim gibi),
bilişsel özellikler (özyeterlilik, yenilikçilik, fırsatları
görmek, liderlik), kişisel özellikler ( iyimser, içsel
kontrol odağı, risk alma eğilimi) motivasyonel özellikler
( başarma ihtiyacı, özerklik ihtiyacı, üstünlük ihtiyacı),
değerler ( sosyal sorumluluk, empati sahibi olmak,
ahlaklı olmak, dürüstlük)
olarak alt başlıklarda
incelenmektedir.
22
Sosyal girişimcinin özellikleri
• Çevreye özgü özellikler:
• Ortam ve sahip olunan sosyal sermaye
başlıkları altında toplanmaktadır.
23
Sosyal girişimciliğin alanları
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
İnsan hakları
Kadın hakları
Cinsiyet eşitliği
Çocuk hakları
Tüketici hakları
Sağlık ve beslenme
Doğayı koruma
Yoksullukla savaş
Bireyin yeteneğini geliştirme
Herkes için eğitim hakkı
24
DÜNYADAN SOSYAL GİRİŞİMCİ
ÖRNEĞİ: GRAMEEN BANK
• Bangladeş’te Muhammed Yunus kurduğu
Grameen Bank (Yoksullar Bankası) çok yoksul
insanlara ve geleneksel kurumların tamamen
reddettiği kişilere kredi vermektedir. Kredilerin
geri ödemesi haftalık olarak yapılmaktadır. Tutar
oldukça küçüktür. Hedef kitlesi daha çok yoksul
kadınlardır. 1976’da 42 kişiye 27 şer dolar kredi
vererek işe başlayan banka 1997 de 2,4 milyar
dolar kredi dağıtmıştır. Banka şu anda 110 ülkede
1105 şubesi ve 13 bin çalışanı vardır. Muhammed
yunus hizmetleri nedeniyle Nobel Ödülü
kazanmıştır.
25
TÜRKİYE’DEN Sosyal girişimci örnekleri
• Tema vakfının kurucusu Hayrettin KARACA,
• AKUT derneği Nasuh MAHRUKİ
• Toplum gönüllüleri Vakfı başkanı İbrahim BETİL
TÜRKİYEDEN SOSYAL GİRİŞİMCİLİK
ÖRNEKLERİ (1)
• Vakıf modelinde işleyen bir sosyal girişim örneği olarak
Kadın Merkezi Vakfı (KAMER), 1997 yılında Nebahat Akkoç
tarafından kurulmuş olup, kadınların acil ve kritik
ihtiyaçlarına cevap verirken, aynı zamanda birer vatandaş,
eş, anne olarak haklarıyla ilgili farkındalığının artmasını
amaçlamaktadır. Bugüne kadar 40,000 kadına ulasan
KAMER, kadınlara psikolojik, ekonomik ve yasal destek
vermesinin yanında ticari girişimci olabilmeleri için mesleki
girişimlerine
katkıda
bulunmaktadır.
Güneydoğu
Anadolu’nun kendi sağladığı kaynaklarla faaliyetlerine
devam eden kadın merkezini kuran KAMER, restoran, kreş,
yasal ve psikolojik rehberlik, insan hakları eğitimi gibi
hizmetler sunmakta, 23 ile yayılan faaliyetlerini vakıf tüzel
kişiliği altında, iktisadi işletmeleri ve şubeleriyle
yürütmektedir.
TÜRKİYEDEN SOSYAL GİRİŞİMCİLİK
ÖRNEKLERİ (2)
• Dernek modelinde işleyen Buğday Ekolojik
Yaşamı Destekleme Derneği, Victor Ananias
tarafından kurulmuş ve Türkiye’de ilk defa iç
pazara yönelik ekolojik tarım uygulamalarını,
alternatif pazarlama ve tanıtım stratejileri ile
ekolojik yaşam kültürü bilinçlenmesini
sağlamaya çalışmıştır. Ülke genelinde dernek
yapısını benimsemiş pek çok sosyal girişim
bulunmaktadır.
TÜRKİYEDEN SOSYAL GİRİŞİMCİLİK
ÖRNEKLERİ (3)
• Kooperatifler
düzeyinde
incelendiğinde,
Kadın
Emeğini
Değerlendirme Vakfı (KEDV) ve İstanbul, Marmara Deprem Bölgesi,
Diyarbakır ve Mardin’de birlikte çalıştığı kadın grupları yoksul
kadınların ihtiyaç odaklı örgütlenmesi için model geliştirmek üzere
çalışma başlatmış ve bu çalışma sonucunda yerel kadın gruplarının
örgütlenmesi için uygun yasal yapı olarak “kooperatif”
belirlenmiştir. İlk kadın kooperatiflerinin kurulmaya başlanmasıyla
Türkiye’de kadın kooperatifleri hareketi başlamış, ardından da bu
hareket hızlı bir biçimde yayılarak Türkiye’de 2009 yılına kadar yerel
kadınlar tarafından kurulan kooperatif sayısı 60’ı geçmiştir.
Ülkemizde toplum temelli yerel örgütlenmenin ilk örnekleri olan
kadın kooperatifleri; kadınların sosyal ve ekonomik olarak
güçlenmeleri ve yerel düzeyde kendi öncelikleri için ortak girişimler
başlatmaları, savunuculuk yapmaları ve dolayısıyla politik katılım
pratikleri açısından da büyük önem taşımaktadır.
TÜRKİYEDEN SOSYAL GİRİŞİMCİLİK
ÖRNEKLERİ (4)
• Ayrıca Türkiye’de kar amacı gütmeyen şirket
örnekleri
de
bulunmaktadır.
Mikado
Danışmanlık, Gençtur ve Çöp (m)Adam, sosyal
misyonlarını şirket yoluyla hayata geçiren
kurumlara örnek verilebilmektedir.
Download

11.Hafta SOSYAL GİRİŞİMCİLİK - Yrd. Doç. Dr. Özlem Çetinkaya