ABD DIŞ POLİTİKASI
III. ÜNİTE
Doç. Dr. Atilla SANDIKLI
AMAÇLAR
Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
 Dış politikada Karar Alma Yaklaşımının anlamı ve önemini
açıklayabilecek,
 ABD devlet ve dış politika sisteminin işleyişini özetleyebilecek,
 ABD dış politika aktörlerini ve yetkilerini ayırt edebilecek,
2
AMAÇLAR
Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
 ABD Yürütme gücü olan başkan ve diğer yürütme
organlarının dış politika sürecindeki rolünü açıklayabilecek,
 ABD Yasama gücü olan Kongre’nin dış politika sürecindeki
rolünü açıklayabilecek,
 ABD’nin savaş kararı ile ilgili olarak başkan ve Kongre’nin
birbirine dengeleme ve denetleme mekanizmasını
3
değerlendirebilecek bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz
ANAHTAR KAVRAMLAR
Dış Politika Karar Alma
Yaklaşımı
ABD Anayasası
Denetim ve Denge
ABD Dış Politika Yapım
Modelleri
ABD Dış Politikasında
Başkan
ABD Dış Politikasında
Bakanlıklar
ABD Dış Politikasında
Kongre
Savaş Yetkileri Yasası
4
Dış Politikada Karar Alma Yaklaşımının
anlamı ve önemi
 Devletlerin dış politikalarının nasıl oluştuğunu anlamak için,
dış politika karar alma sistemini ve sürecini incelemek
gerekir.
 Bu anlayış ABD dış politikası açısından da geçerlidir.
 Örneğin, ABD’nin bir ülkeyle veya bir bölgeyle niçin
yakınlaştığı veya uzaklaştığı, bir savaşa niçin girdiği veya
girmediği ve genel olarak uluslararası sistemi niçin
etkilemeye çalıştığı gibi soruların cevabını, ancak ABD dış
politikasının nasıl oluştuğunu inceleyerek anlayabiliriz.
5
Dış Politikada Karar Alma Yaklaşımının
anlamı ve önemi
 İşte bu nedenle Uluslararası İlişkiler disiplininde Dış
Politika Karar Alma Yaklaşımı yaygınlaşmıştır.
 Bu yaklaşıma göre, ABD dış politika kararlarının
alındığı devlet sistemi, bu sistem içindeki aktörler,
kurumlar ve yetkiler önemlidir.
 Daha açık bir ifadeyle, ABD dış politikasını analiz etmek
6
için ABD iç politikasının analiz edilmesi gerekir
ABD devlet ve dış politika sisteminin işleyişi
 ABD karar alma sisteminin ve sürecinin incelenmesi için
öncelikle ABD devlet sisteminin temel özelliklerini açıklamak
gerekir.
 ABD Anayasası,federal bir model içinde Yürütme, Yasama ve
Yargı şeklinde üç erkten oluşan bir devlet düzeni kurmuştur.
 Anayasaya göre, devletin yasalarını Kongre yapar, başkan ve
7
ona bağlı yürütme organları tarafından yürütülür ya da
uygulanır, yargılama ise Yüksek Mahkeme ve onun altındaki
mahkemeler tarafından yapılır.
ABD devlet ve dış politika sisteminin işleyişi
 Yürütme: Başkan, başkan yardımcısı, 15 bakanlık ve ilgili
birimlerden (CIA, Milli Güvenlik Konseyi vb.) oluşur.
 Başkan 4 yılda bir seçilir.
 ABD dış politika yapımında başaktör başkan olup dışişleri
bakanlığı ve dışişleri bakanı esasen kararların
uygulanmasında başkana yardım etmekle görevlidir.
8
ABD devlet ve dış politika sisteminin işleyişi
 Yasama: Senato ve Temsilciler Meclisinden oluşur.
 Senato: Her eyaletten altı yıllığına seçilen 2, toplam 100
senatörden oluşur. Senatoda 17 Komite bulunmaktadır.
 Temsilciler Meclisi: Ülke çapındaki seçim bölgelerinden 2
yıllığına seçilen 435 temsilciden oluşur. Temsilciler
Meclisinde 19 komite bulunmaktadır
9
ABD devlet ve dış politika sisteminin işleyişi
 Yargı: Yargı işlevi yüksek mahkeme tarafından görülür.
 Yüksek mahkeme, başkanın aday göstermesi ve senatonun
onayıyla seçilen ve ömür boyu görevde kalan 9 üst düzey
yargıçtan oluşur.
 Yüksek mahkeme anayasal ve yasal konulardaki sorunlarla
ilgilenir.
10
ABD devlet ve dış politika sisteminin işleyişi
 ABD devlet sistemi, en üstte yer alan bu federal yapıya ilave
olarak 50 federal devlet ve 1 federal bölge (başkent
Washington DC), iki köklü siyasi parti, çok sayıda sivil
toplum örgütü ve Amerikan toplumundan oluşur.
 ABD dış politikası, uluslararası şartlar bir yana bırakılırsa
içerideki bu yapının verdiği kararlara göre belirlenir ve
uygulanır.
11
ABD dış politika aktörleri ve yetkileri
 ABD dış politikasının oluşumunda rol oynayan iki büyük ve
temel aktör bulunmaktadır.
 Biri Yürütme gücü olan başkan ve ona bağlı kurum ve
memurlar, diğeri de Yasama gücü olan Kongre’dir.
 Dış politika yapım yetkisi bu iki kurumada verilmiş, ancak
bu yetki dağılımı, ‘paylaşma’ şeklinde değil, erklerin
birbirini ‘denetleme ve dengeleme’ mekanizması içinde
yapılmıştır.
12
ABD dış politika aktörleri ve yetkileri
 Denetleme ve dengeleme, bu iki erkten birinin otoriterlik
ve tiranlık gücüne gelmesini önlemek için karşılıklı kontrol
ve fren amacını güder.
 Bu anlayışın, ABD dış politikasında özellikle savaş gibi
olumsuz durumları engellemeye çalıştığı söylenebilir.
13
ABD Başkanının ve diğer yürütme
organlarının dış politikadaki rolü
 ABD Başkanı ve Yürütme erkinin ABD dış politikasındaki
yetkileri aslında hem çok sade hem de çok girifttir.
 Sadedir çünkü ABD dış politikasında başat aktör başkandır
ve onun yürütme gücüne göre yapılanmış bir dış politika
karar alma sistemi ve süreci vardır.
14
ABD Başkanının ve diğer yürütme
organlarının dış politikadaki rolü
 Zira ABD Yönetimini oluşturan tüm bakanlıkların,
kurumların, kuruluşların ve diğerlerinin üst yönetimleri,
başkanın atamasıyla oluşur ve her biri de esas olarak
başkana yardım ve destek vermekle görevlidir.
15
ABD Başkanının ve diğer yürütme
organlarının dış politikadaki rolü
 Hatta bu nedenledir ki bakanlıklara ‘bölüm-department’,
bakanlara da ‘sekreter-secretary’ denilir.
 Bu isimlendirme, Amerikan İngilizcesinin özelliği
nedeniyle değil, onların konumunu ve rolünü açıklamak
amacıyla yapılmıştır.
 Ama diğer yandan, başkanın dış politika yetkileri çok
16
girifttir.
ABD Başkanının ve diğer yürütme
organlarının dış politikadaki rolü
 Başkanın resmî ve siyasi açılardan pek çok yetkileri ve
görevleri bulunmaktadır.
 Bu giriftliğin bir başka yönü, başkanın/Yürütmenin
yetkilerinin Yasama/Kongre’nin denetimi ve dengelemesi
altında işlemekte olmasıdır.
17
ABD Başkanının dış politika yapımında sahip olduğu gücün siyasi
ve anayasal kaynaklarını önem bakımından karşılaştırınız.
 ABD Başkanının dış politika yapımındaki gücü, esasen
dayandığı siyasal temelden kaynaklanır.
 Başkanın yöntem gereği kademeli bir seçim sürecinde ama
özünde doğrudan halk tarafından seçilmiş olması, ona büyük
birçok avantajlar kazandırmaktadır.
 Başkanın, halkın yüzde 50’sinden fazlasının desteğine sahip
olması, ona hem siyasal hem de sembolik birçok avantajlar
vermektedir.
18
ABD Başkanının dış politika yapımında sahip olduğu gücün siyasi
ve anayasal kaynaklarını önem bakımından karşılaştırınız.
 Ama tabii ki, başkana bu avantajları kazandıran Anayasal
meşruiyet zeminini ihmal etmemek gerekir.
 Diğer bir ifadeyle, başkanın siyasal gücünün tabanında,
Anayasal şartlar ve bu şartlara göre oluşmuş olan ABD
Devlet Sistemi bulunmaktadır.
 ABD Başkanlık Sistemi, başkanı tüm siyasal sürecin
merkezine koymuş olduğu için başkanların iç ve dış
politikada öne çıkmasına izin veriyor.
19
ABD Başkanının dış politika yapım sürecindeki
yetki, görev ve rolleri
 En üst yöneticidir/yürütücüdür.
 Devletin başıdır.
 Başkomutandır.
 Antlaşmaları müzakere eder.
 Üst düzey yöneticilerin seçimi için aday gösterir.
 Diğer devletleri tanır.
20
ABD Başkanının dış politika yapım sürecindeki
yetki, görev ve rolleri
 Başkan tekeldir.
 Kamuoyunu şekillendirir.
 Uluslar arası diplomatik faaliyetler yapar ve yürütür.
 Başkanlık dokrinleri yayınlar.
21
ABD Başkanının dış politika yapımında sahip olduğu gücün siyasi
ve anayasal kaynaklarını önem bakımından karşılaştırınız.
 Anayasa, başkanı dış politikada aktif olmakla
görevlendiriyor.
 Sonuç olarak, aslında siyasal ve anayasal kaynakları
birbirinden ayırmak çok kolay değildir;
 ancak eğer bir sıralamaya koymak gerekirse siyasal gücünün
daha ön planda olduğunu söyleyebiliriz.
22
Başkanın İç Halkası’nın ABD dış politika yapımındaki
rolünü açıklayınız.
 İç Halka ya da kabinenin dış politika yapımındaki temel ve
asıl rolü, başkana yardım ve hizmet etmektir.
 Peki bunu nasıl yapar? İç Halka aktörlerinin dış politika
yapımına katkıları, doğrudan ve dolaylı olmak üzere
gerçekleşir.
 Doğruda katkısı, başkanın kararlarına olumlu ve yapıcı bir
23
şekilde destek vermek yoluyla gerçekleşir.
Başkanın İç Halkası’nın ABD dış politika yapımındaki
rolünü açıklayınız.
 Bir anlamda başkanla müzakere ederek ABD dış
politikasının oluşumunu ve uygulanmasını sağlarlar.
 Dolaylı katkısı ise başkanın kullanımına sunmak üzere bilgi,
belge, arşiv, rapor ve benzeri araçlar veya malzemeler
sunmaktır.
 Başkan bunları kullanarak kararını oluşturur.
24
Başkanın İç Halkası’nın ABD dış politika yapımındaki
rolünü açıklayınız.
 Nihayet, İç Halka’nın kendine ait özerk rolleri de
bulunmaktadır.
 Özellikle Dışişleri ve Savunma Bakanları, aynı zamanda
kendi bakanlıklarının sevk ve idaresinden sorumlu olmaları
nedeniyle kendi bakanlılarıyla ilgili olarak aldıkları
kararlarla ABD dış politikasına ve dolayısıyla başkana
25
katkı yaparlar.
Başkanların dış politika yapımındaki
bazı başarısızlık ve yetersizliklerinin nedenleri
 Uluslar arası sistemin sınırlamaları
 Zamanında tam ve doğru bilgi alamama
 Zaman baskısı
 ABD’nin imkanları ve gücünün yetersizliği
26
Başkanın dış politika yapımındaki
başarısızlık ve yetersizliklerinin nedenleri
 Önceki ABD taahhütleri ve sorunlarına göre hareket etme
durumu
 Bürokratik yapıdan ve memurlardan kaynaklanan
sınırlamalar
 Kendi kişilik özelliklerindeki zafiyetler
27
Kongrenin dış politika yapımındaki
Görevleri
 Yasama gücü
 Cüzdan gücü
 Onaylama gücü
 Denetleme Gücü
 Antlaşma Gücü
 Savaş ilanı gücü
28
Kongre’nin dış politika sürecindeki rolü
 Kongre’nin dış politika yetkileri esas olarak iki bölümden
oluşur.
 Bir bölümü, Kongre’nin tamamen kendisine ait olan, kendi
inisiyatifi ile yapabileceği işlerdir ki bunlardan en önemlisi
savaş kararı verme yetkisidir.
 Bunun dışında, Kongre’nin yeni yasalar yaparak ABD dış
politikasında yön verme veya etkileme yetkisi vardır.
29
Kongre’nin dış politika sürecindeki rolü
 Kongre’nin ikinci bölüm yetkileri, başkanın/Yürütmenin
dış politikayla ilgili kararlarına ret veya kabul veya
değişiklik yapmasıdır.
 Metin içinde liste hâlinde belirttiğimiz ve açıkladığımız bu
yetkiler, Kongre’nin başkanı karşılıklı olarak denetlemesi
ve dengelemesi için kullanılır.
30
 Bunlardan en önemlisi, savaş yetkisidir.
ABD’nin savaş kararında başkan ve Kongre’nin
dengeleme ve denetleme mekanizması
 ABD’nin asker ve ordu gücü, Kongre ile başkan arasında
paylaştırılmıştır.
 ABD ordusunun başkomutanı başkan olup normal
şartlarda sevk ve idaresi onun komutasındadır.
 Ancak ABD ordusunun savaş amacıyla sevk ve idaresi
Kongre’nin kararıyla mümkündür.
 Bu ikili durum pratikte başkanın öne çıkmasına yol
açmıştır.
31
ABD’nin savaş kararında başkan ve Kongre’nin
dengeleme ve denetleme mekanizması
 Özellikle soğuk savaş döneminde başkan, ‘yürütme’
görevleri bağlamında ABD ordusunu savaşlara göndermiş
veya destek vermiştir.
 Dolaylı olarak ABD’yi savaşa sokmasına rağmen, Kongre
ciddi bir muhalefet göstermemiştir çünkü olaylar ABD’nin
lehine ve çıkarlarına uygun olduğu için göz yumulmuştur.
32
ABD’nin savaş kararında başkan ve Kongre’nin
dengeleme ve denetleme mekanizması
 Ancak Vietnam Savaşı’ndaki yenilgi, bir dönüm noktası
olmuş ve Kongre başkanı denetlemek için 1973 yılında
Savaş Yetkileri Yasası’nı kabul etmiştir.
 Bu yasaya göre, başkan orduyu ‘yürütme’ bağlamında da
olsa savaşa göndermeden önce ve sonra Kongre’ye
danışma, rapor ve en fazla 60 gün içinde durdurma yetkisi
vermiştir.
33
ABD’nin savaş kararında başkan ve Kongre’nin
dengeleme ve denetleme mekanizması
 Bu yasa, başkanı kısmen frenlemiş ama tamamen kontrol
etmeyi başaramamıştır.
 ABD Başkanları, bu yasaya rağmen orduyu savaşa
göndermeye devam etmişlerdir.
34
ABD Kongresi’nde lobilerin dış politikayı nasıl
etkileyebileceğini açıklayınız
 ABD Kongresi’nde lobilerin çok önemli bir rolü vardır.
 Lobiler, kendilerine ait çıkar ve hedefleri olan gruplardır.
 Normalde toplumda örgütlenmiş olmalarına rağmen,
siyasal çıkar ve hedeflerini gerçekleştirmek için ABD karar
alıcılarını etkileyerek kendileri lehine politika oluşturmasını
isterler.
35
ABD Kongresi’nde lobilerin dış politikayı nasıl
etkileyebileceğini açıklayınız
 Lobiler, özellikle yasamanın merkezi olan Kongre’de çok
aktif bir rol oynarlar.
 Kongre içinde etkileyebildikleri Senatörleri ve Temsilcileri
ikna ederek kendilerini lehinde yasa çıkmasını sağlamaya
çalışırlar.
 Böylece ABD’yi kendi çıkarları ve hedefleri yönünde
harekete geçirmiş olurlar.
36
ABD Kongresi’nde lobilerin dış politikayı nasıl
etkileyebileceğini açıklayınız
 ABD Kongresi içinde en etkili lobiler, Yahudi, Ermeni ve
Rum lobileri olmakla birlikte, daha birçok alanda çok
sayıda lobilerin olduğu da biliniyor.
 Ticaretten çevreye, sanayiden silahlanmaya, petrolden
otomotive kadar hemen hemen her alanda faaliyet gösteren
lobiler, ABD Kongre üyelerini etkilemeye çalışırlar.
37
ABD Kongresi’nde lobilerin dış politikayı nasıl
etkileyebileceğini açıklayınız
 Hatta bu lobilerden bazılarının Kongre içinde resmen
örgütleri olup sürekli Kongre üyelerini etkilemeye çalışırlar.
 Buna örnek olarak AIPAC’i (American Israeli Public Affairs
Committee-Amerikan-İsrail Kamu İşleri Komitesi)
verebiliriz.
38
ABD Kongresi’nde lobilerin dış politikayı nasıl
etkileyebileceğini açıklayınız
 AIPAC, esas amacı İsrail çıkarlarını korumak ve savunmak
olan, üyeleri arasında Demokrat ve Cumhuriyetçi Kongre
üyelerinin bulunduğu, Kongre içinde resmen faaliyetler yapan
ve bu faaliyetleriyle ABD iç ve dış politikasını etkileyen güçlü bir
lobi grubudur.
 Tabii ki AIPAC ve diğer lobi grupları,sadece Kongre üyelerini
değil, başkanı, diğer yürütme aktörlerini ve ilgili iç ve dış
39
politika karar alıcılarını da etkilemek için çalışırlar.
ABD’nin coğrafya ve nüfus büyüklüğü ve iki yüz yılı aşan tarihi
dikkate alındığında, ABD Anayasası’nın, örneğin Türkiye
anayasaları ile karşılaştırıldığında, çok kısa olmasının ve temelde
hiç değişikliğe uğramamasının nedeni hakkında ne düşünürsünüz?
 Bu soru, coğrafya ve nüfus büyüklüğü ile ilgili değil, büyük
oranda ABD’nin ve Türkiye’nin siyasal kültür ve
gelenekleriyle ile ilgilidir.
 Daha açıkçası, iki ülkenin siyasal kültür ve gelenekleri
arasındaki farklılıktan kaynaklanıyor.
40
ABD’nin coğrafya ve nüfus büyüklüğü ve iki yüz yılı aşan tarihi
dikkate alındığında, ABD Anayasası’nın, örneğin Türkiye
anayasaları ile karşılaştırıldığında, çok kısa olmasının ve temelde
hiç değişikliğe uğramamasının nedeni hakkında ne düşünürsünüz?
 ABD, Avrupa medeniyetinden kaynaklanan modernleşme
ve aydınlanma ile bir dünya gücü hâline gelmiş olması
nedeniyle hem iç yapısında hem de dış politikasında
istikrarlı bir gelişme ve dönüşüm göstermiştir.
 Bu istikrar süreci içinde radikal ya da köklü anayasal veya
41
siyasal değişiklikler yapmamıştır ve buna gerek
duymamıştır.
ABD’nin coğrafya ve nüfus büyüklüğü ve iki yüz yılı aşan tarihi
dikkate alındığında, ABD Anayasası’nın, örneğin Türkiye
anayasaları ile karşılaştırıldığında, çok kısa olmasının ve temelde
hiç değişikliğe uğramamasının nedeni hakkında ne düşünürsünüz?
 Türkiye gibi ülkeler ise modernleşme sürecine katılma çabası
ve arayışı içinde olmaya çalışırken,
 bazen kendi siyasal kültürlerindeki sorunlar nedeniyle bazen
de uluslararası şartların etkisiyle istikrarsızlık göstermiş ya
da sürekli değişim yapmak ihtiyacı duymuşlardır.
42
ANAHTAR KAVRAMLAR
 Denetim ve Denge:
 Yasama, Yürütme ve Yargı’nın görev ve yetkilerinin birbirini
dengelemesini, denetlemesini ve
 böylece üç erkten herhangi birinin aşırı bir şekilde güçlenerek
tüm sistemi kontrol altına alamamasını amaçlayan bir
mekanizmadır.
43
ANAHTAR KAVRAMLAR
 Whig Partisi: Başkan Andrew Jackson döneminde 1832’de ortaya
çıkan ve 1856 yılında kapanan 3. Parti.
 Başkan Andrew’in politikalarına ve Demokratik Parti’ye
muhalefet için kurulmuş, Kongre’nin gücünün daha da artmasını
savunmuştur. Ancak kısa bir süre sonra etkisini kaybetmiştir.
 Üyeleri arasında olan Abraham Lincoln’ın bu partiden ayrılıp
Cumhuriyetçi Parti’den Başkan olması ve köleliğin kaldırılması
konusundaki muhalefeti nedeniyle sona ermiştir.
44
ANAHTAR KAVRAMLAR
 Beyaz Saray ve Oval Ofis: ABD Başkanının resmî malikanesi olan
Beyaz Saray, Washington D.C.’de yer alır.
 Oval Ofis bu malikanenin batı kanadında yer alan ve ‘oval’
şekilde olduğu için bu ismi alan bir bölümdür.
 Oval Ofis’in önemi, başkanın ulusal ve uluslararası misafirlerini
burada ağırlayıp resmî görüşmelerini yapmasıdır.
 Oldukça popüler ve medyatiktir.
45
ANAHTAR KAVRAMLAR
 Doktrin: Literatürde anlamı, kişilerin belli bir konuda
ortaya koyduğu etkileyici ve çığır açıcı güce sahip fikirleri
demektir.
 ABD siyaseti açısından anlamı ise, ABD başkanlarının ABD
iç ve dış politikasında uygulamak için ortaya koyduğu uzun
dönemli (stratejik), kapsamlı ve etkili programlarıdır.
46
ANAHTAR KAVRAMLAR
 Watergate Skandalı: 1972 yılında Başkan Nixon’un
partisinden kişilerin Washington’daki Watergate iş
hanındaki Demokrat Parti’nin bürosuna girerek telefon
dinleme aletleri yerleştirdiğinin ortaya çıkması ile gelişen ve
en sonunda Başkan Nixon’un istifa etmek zorunda
kalmasına yol açan olaydır.
47
ABD DIŞ POLİTİKASI
III. ÜNİTE
Doç. Dr. Atilla SANDIKLI
Download

indirmek için tıklayınız