Ə. Əliyev ad. Azərb.HTİ
onkologiya kafedrasi
Akad., C.Ə.ƏLİYEV
t.ü.f.d., Fəxrəddin Zeynalov
Prof., Ə. X.Kərimov
XƏRÇƏNGİN BİOLOJİ
XÜSUSİYYƏTLƏRİ.Kanseroqenez.
XƏRÇƏNG NƏDİR?
Toxumaları təşkil edən hüceyrelerin
ölümsüzlük qazanarak,amaçsız ve
denetimsiz çoxalması,normal
toxumaları işgal etmesi və
funksiyalarını əngəlləməsidir.
Xərçəng necə yaranir?
Çeşidli hüceyrə içi və dışı etkenlere bağlı
olarak hüceyrələrde önce sərhədsiz
çoxalma yeteneği (ölümsüzlük) ortaya
çıxmaqta, ardından eklenen mutasyonlar
hüceyrələrin sadəcə bulundukları yerde
deyil daha uzak yerlərdə də
çoxalabilməsini mümkün kılmaktadır
(metastaz).
• Xərçəng hüceyrəsi (EM)
• Xərçəng Hüceyrəsi (EM)
XƏRÇƏNG VƏ LİMFOSİTLƏR
XƏRÇƏNG VƏ LİMFOSİTLƏR
Kanser hücreleriyle (pembe),
lenfositlerin (sarı) savaşı.
TÜMÖR: Anormal hüceyrələrin
kontrolsüz çoxalmasıdır. Ancak
hər tümör xərçəng deyildir.
Xoş xassəli(iyi huylu)
Kapsülsüz
Yayılmayan
Farklılaşmış
Nadiren mitoz böl.
bölünmeli
Yavaş büyüyen
Metastaz yapmayan
bəd xassəli(kötü)
Kapsüllü
Yayılımcı
Farklılaşmamış
Yaygın mitoz
Sürətli büyüyen
Metastaz yapan
XƏRÇƏNGİN SƏBƏBLƏRİ
Sigara, alkohol istifadəsi
Uzun sürən və təhlükəli saatlarda günəş altında
qalma,
Aşırı dozda rentgen şüalanmasina məruz qalma,
Bazı kimyasal maddələr (qətran, benzin, boya
maddələri, asbest v.b.)
Bəzı virüslar
Hava kirliliği
Radyasiyaya məruz qalma,
Pis qidalanma alışkanlığı
Xərçəng Təhlükəsinin 7
Xəbərçisi
Rahim ve makattan gelen normal olmayan bir
kanama veya akıntı
Məmədə vəya vücudun hərhansı bir yerinde
ortaya çıxan şişlik ve sərtliklər
İyileşmeyen yaralar
Uzun süreli ses kısıklığı ve öskürək
Yutkunma güçlüğü ve həzimsızlık
Ben ve siğillerde meydana gelen büyüme,
qanama, rəng değişikliği, yara...
Büyük ve küçük abdest yapmakta ki değişiklikler
Əlamətləri Nələrdir?
Vücudun hərhansi bir yerinde şişlik
İyileşmeyen veya iyileşmesi geciken
yara
Ben ve siğillerdeki dəyişiklik
Olağan dışı kanama
Yutma güçlüğü
Sürəkli öskürək və səs kısıklığı
İdrar ve dışkılama alışkanlıklarında
dəyişiklik
Səbəbi açıxlanmayan atəş ve zəyıfləmə
Disentrik Aberasyonlu Metafaz
Hüceyrəsi
disentrik
asentrik
ƏN SIX GÖRÜLƏN XƏRÇƏNG
TİPLƏRİ
Süd vəzi xərçəngi
Akciğer xərçəngi
Prostat vəzin xərçəngi
Mədə xərçəngi
Kolon xərçəngi
Uterus ve serviks xərçəngi
QADIN VƏ KİŞİLƏRDƏ ƏN SIX
QARŞILAŞILAN XƏRÇƏNG TÜRLERİ
1.Süd vəzi xərçəngi;
Süd vəzisi xərçənginin əlamətləri
bunlardır:
Məmələrdə başında axıntı
Kütlə ağrı,
Məmə cildində qalınlaşma
Məmə cildinde çuxurlaşma olması
Məmə başında ağrı vəya məmə başının içəri
çəkilmesi
Məmə başında və ya məmə cildində qızarma ya
da yara əmələ gəlməsi
Məmə başlarında asimetriya olması
Məmə Başı Axıntısı
Məmə Başında Çəkilmə
2. AgCİĞƏR
XƏRÇƏNGİ
AGCİĞƏR XƏRÇƏNGİ
Agciğər kanserlerinin çoğunluğu, genellikle
xəstəlık ilerlemeden önce belirti
vermemelerine rəğmən, bazı xəstəlardə erken
dönəmde belirti və ya bulgulara rastlanabilir.
Bu belirtilere önem verilmesi ile bazı
xəstələrda erken dönəmde teşhis ve tedavi
mümkün olabilmektedir.
Aşağıdaki simptomlar mütləq önəm
verilməsi gərəkən əlamətlərdir.
Yaxşılaşmayan öskürək
Dərin nəfəs almaqla ortaya çıxan göğüs ağrısı
Səs kısıklığı
Yeni başlayan nəfəs hırıltısı
Kilo kaybı, iştah azalması
Qanlı yada paslı bəlgəm
Nəfəs darlığı
Kütle (kanserin dəri yada limfa düyünlərinə
yayılması nəticəsində yaranan boyun vəya
körpücük sümüyü i civarında əllə hissedilen
kütlə )
Nedeni ortaya konamayan ateş
Bronşit veya zatürre gibi tekrarlayan
enfeksiyonlar (akciğerin iltihabi hastalıkları)
AGCİĞƏR XƏRÇƏNGİ
Sigara-Akciğər Xərçəngi
Ülkemizde erkeklerin %60’ı, kadınların %5-10’u
sigara içmekte.
Akciğer kanserli olguların %90’ı sigara içenler
(risk 24-36 kat artıyor)
Dünya erişkin nüfusunun1/3’ü sigara
içmektedir (1.2 milyar)
Her 10 ölümden 1’i sigaradan
Agciğər xərçəngini
önləmək üçün
sigarayı buraxın və
sigara içilen qapalı
ortamlardan qaçının.
3.PROSTAT VƏZİN XƏRÇƏNGİ
Sıx sıx (özəlliklə geceleri) idrara qalxma,
Yavaş ya da kəsik kəsik idrar yapma,
İdrar kisəsini tam boşaltamama hissi,
İdrarı başlatma və durdurma güçlüğü,
İdrar yaparken ağrı və yanma,
Bel, pelvis ve qalçalarda sürekli sümük ağrısı,
Heçbir şikayəti olmasa
da 45 yaş üzerinde hər
kişi, senede bir dəfa,
PSA (prostat spesifik
antijen) qan testi
yaptırmalıdır.
4.MƏDƏ XƏRÇƏNGİ
Dünya üzerində bəzı ölkələrdə sıx
görülməsi, bu xərçəngin genetik faktorlarla
və yeme alışkanlıkları ile ilgisi olduğunu
göstərməktədir. Özəlliklə Yaponya başta
olmak üzərə, Çin ve İrlandiyada da bu
xəstəlık sıx görülməktədir.
MƏdƏ XƏRÇƏNGİ;
Həzimsizlik/epigastrik rahatsızlık,
İştah azalması,
Kilo qaybı ya da
anoreksiya(iştahsızlık),
Yutma güçlüğü,
Qarında kütlə,
Ülserə bənzər ağrı,
Dəmir əksikliği anemiyası,
Tahmini yeni kanser olguları
Kanser
Erkek
Akciğer
Meme
Kolon
Mide
Karaciğer
Prostat
Serviks
Özefagus
Mesane
NHLenfoma
902 000
0
499 000
558 000
398 000
543 000
0
279 000
260 000
167 000
(Dünyadaki en sık 10 kanser – 2000)
Kadın
337 000
1 050 000
446 000
318 000
166 000
0
471 000
133 000
76 000
121000
Toplam
1 239 000
1 050 000
945 000
876 000
564 000
543 000
471 000
412 000
336 000
287 000
Tahmini kanser ölümleri
Kanser
Akciğer
Mide
Karaciğer
Kolon
Meme
Özefagus
Serviks
Pankreas
Prostat
Lösemi
Yüzde
12.3
10.4
9.4
8.7
5.6
5.4
4.7
4.1
3.3
2.9
(Dünyadaki en sık 10 kanser – 2000)
Erkek
Kadın
810 000
405 000
384 000
255 000
0
227 000
0
112 000
204 000
109 000
293 000
241 000
165 000
238 000
373 000
111 000
233 000
101 000
0
86 000
Toplam
1 103 000
647 000
549 000
492 000
373 000
338 000
233 000
213 000
204 000
195 000
Yüzde
17.8
10.4
8.8
7.9
6.0
5.4
3.8
3.4
3.3
3.1
Erkek
Kadın
Japonya
Çin
Doğu Avrupa
Güney Amerika
Güney Avrupa
Polonezya
Orta Amerika
Karaibler
Orta Afrika
Batı Avrupa
Kuzey Avrupa
Batı Asya
Avusturalya
Güneydoğu Asya
Güney Afrika
Doğu Afrika
Kuzey Amerika
Orta Asya
Melenezya
Kuzey Afrika
Batı Afrika
Mide kanseri insidansı /100 000 kişi
Parkin DM ve ark CA Cancer J Clin 2005;55:74-108
Organlar
n
%
İnsidans
Akciğer
7739
15.90
11.17
Meme
5380
11.05
7.76
Mide
3371
6.93
4.86
Deri
2991
6.14
4.32
Mesane
2414
4.96
3.48
Diğer
13548
27.83
19.55
Toplam
48676
100. 00
70.24
/100 000
Mide kanseri
Türkiye’ de en sık rastlanan kanserler
(Sağlık Bakanlığı) (2002)
TÜRKİYE
Erkek (1754) %
Mide
22.5
Özefagus
10.7
Akciğer
10.2
Mesane
9.5
Larenks
5.0
♂: 51/ 100 000
♀: 15/ 100 000
Mide CA ➚
Kadın (1109) %
Özefagus
20.2,
Mide
15.9
Meme
11.4
Kolorektal
5.2
Tiroid
5.2
Van Bölgesinde en sık rastlanan 5 kanser
İRAN
J Clin Pathol 2004;57:37–42
Mədə
xərçəngində(Alarm)
simptomlar
Disfaji
İştahsızlık, erken doyma
İnatçı kusma
Kilo kaybı
Anemi
GİS kanama
İkter
2003 (%)
Mədə xərçəngində tanı
gecikmesi
1993 (%)
Evre I
21
20
Evre II
14
16
Evre III
49
35
Evre IV
16
29
Tarama yöntəmləri
Radyografi
Endoskopi
Seroloji
Standart
Magnifiye
Narrow band
Kromoendoskopi
Sigara və Mədə Xərçəngi
Sigara mədə xərçəngi riskini 50-60% artırır.
Sigara mədə xərçənginin 11%inden sorumlu.
Sigara istifadəsi, mədə xərçəngindən
qoruyucu olan karatonoidlər və Vitamin
C’nin etkisini azaltıyor.
5.Kolon Xərçəngi;
Bağırsak alışkanlığında
değişme:tıkanıklık ya da ishal,
Rektal qanama,
Qarın ağrısı,
Qarında kütlə,
Tenezm (kaka yapamama)
Dəmir əksikliği anemiyası,
Sağlıklı ve dengeli
beslenmeye dikkat
edin. Az yağlı, bol
lifli (səbzə, meyve,
kəpəkli unla
yapılmış yiyecekler)
besinleri tercih
edin.
6.Uterus ve Serviks Xərçəngi
Menopozdan sonra olan qanamalar,
Səbəbi bəlli olmayan vaginal axıntılar,
Bir aydan çox davam edən adət
qanaması, düzensizliklər və ya anormal
qanamalar,
Qarında şişlik,
Qaşıntı,
7. Yogun Bagırsaq Xərçəngi
Yogun bagırsak xərçəngi taramasında 4 test
istifadə olunur. Bunların başarı oranları
birbirine eşittir.
Dışkıda gizli kan aranması:
Sigmoidoskopi:
Baryumlu kolon grafisi:
Kolonoskopi:
NECƏ ÖNLƏNİLƏ BİLİR?
BİRİNCİLİ QORUNMA
Tütün ve tütün ürünleri
Alkohol
Günəş işığı
Məsləki təmas
Qidalanma
İKİNCİLİ QORUNMA:
Xərçəng tarama testleri ile
ÖÖMM
Özü Özünə məmə muayinəsi: 20 yaşından
başlayarak hər ay yapılması önerilir.
Klinik məmə muayinəsi: 20-40 yaş arası 2-3
ildə bir, 40 yaş üzerindeki qadınlarda isə hər il
doktor tərəfındən yapılması önerilir.
Mammografiya (məmə rentgeni)
Pap-yaxma
NECƏ MÜALİCƏ Edilir?
Cərrahi müalicə
Radyoterapiya
Kimya terapiyası
İmmünoterapiya
Hormonal müalicə
 Lazer müalicə
XƏRÇƏNGDƏ ERKƏN DİAQNOZ
Müalicə şansını artırır.
Müalicəni asanlaşdirir.
Müalicə giderlerini azaltır.
Toxuma və organ kaybını
önler
Sakatlık bırakmaz.
HƏYAT QURTARIR…
HAVA
FİZİKSEL
ÇEVRE ve
İKLİM
HAYVA
N
SU
BİTKİ
TOPRA
K
İNSAN
SOSYAL
ÇEVRE
QİDALANMA VƏ XƏRÇƏNG
XƏRÇƏNGƏ SƏBƏB OLAN BAŞLICA
FAKTORLAR
Dengesiz qidalanma %35
Sigara
% 30
İnfeksion xəstəlikləri
% 10
Mesleki nedenler
%4
Alkohol
%3
Çalışma yerinin tozlu ve pis
olması
%2
Gıdalara konan katkı maddeleri
%1
Qidalanma və Xərçəngin Etkileşim
Yolları
Yiyeceklerin hangi ortamdan sağlandığı
(sulamada ve/veya beslemede
kullanılanların durumu),
Yiyeceklerde bulunan doğal olan veya
olmayan karsinojenler,
Yiyecekleri hazırlama yöntemleri,
Depolama ve saklama koşulları.
Plastik gapıları uzun süre yiyecek
saklamada kullanmayınız. Bu kimyasal
xərçəngə, özellikle de məmə kanserine,
səbəb ola bilmektedir.
XƏRÇƏNGDƏN
QORUNMA
GÜNDƏ 5 KƏS SƏBZƏ-MEYVE
YENMELİ
SƏBZƏLƏR :Lahana, brokoli, karnabahar,
Brüksel lahanası, hardal bitkisi, turp,
şalgam, tere, Tatlı kabağı, patates, havuç
ve pırasa. Tüm sebzelerde vücudun
koruyucu enzimler salgılayarak kanserojen
maddelerin hücrelere sızmasını ve
tümörlerin büyümesini engelleyen güçlü
kimyasallar bulunuyor.
BİBƏR: İçerdiği C ve A vitaminleri, folik asit ve
potasyumla kanserle mücadele çok önemli bir
kaynak.Uzmanlar, taze biberin her sofrada
olmasını öneriyor.
BROKOLİ: Kansere karşı koruyucu vitamin
dolu bir sebzedir.Göğüs, kolon, ve mide
kanserini önler. Betakaroten ve C vitamini
ihtiva eder.Vitamin ve demir eksikliğini
giderir. İçerdiği kalsiyum nedeniyle kemik
erimesini önler.
POMİDOR: Kanserle mücadele çok önemli
rolü var. Salçasında, ketçap ve soslarında
‘‘likopen’’ adlı güçlü anti-oksidan bulunuyor.
Likopenler prostat kanseri ve bazı diğer
kanser çeşitlerinin riskini azaltıyor. Pişirilmiş
domates, çiğ domatese göre daha etkili.
Çünkü kanserle mücadele eden likopenler
pişirilme sırasında açığa çıkıyor.
MEYVƏLƏR: Kızılcık, yaban mersini, ahududu,
çilek, böğürtlen gibi meyvelerde bol miktarda C
Vitamini, folik asit bulunuyor ve potasyum
açısından da bir hayli zenginler. Bu tip meyveler
içerdiği anti-oksidanlarla vücudu zararlı maddelere
karşı koruyor.
ALMA: Almanın qabıqları belə, kanserle
mücadele edən kimyasallardan ihtiva ediyor.
Alma qabığının kolon ve qaraciğər kanseri
hüceyrəlerin böyümesini əngəllediği bilimsel
araştırmalarda da kanıtlandı.
NƏ İÇMƏLİ?
Su, madensuyu və çay, kansere qarşı
tövsiyə edilen içeceklerin başında
gelir.Yapılan bir araştırmaya göre çay
içənlərin, içməyənləə göre mədə ya da
gırtlak kanserine yakalanma riskinin
yarı yarıya azaldığı ortaya çıktı. Günde
6-8 stəkan sıvı alınması öneriliyor.
ZEYTUN YAĞI: Özəlliklə də heçbir
kimyasal işləmə məruz
qalmadan əlde edilen türleri tövsiyə
edilir. En sağlıklı
yağ çeşidlərinin
başında gələn zeytunyağında, E
Vitamini və bəzı anti-oksidantlar
bulunuyor. Zeytun yağının özəlliklə
məmə və kolon kanserine qarşı etkili
olduğu bildirilir.
KANSERE YOL AÇAN GIDA VƏ
KATKI MADDƏLƏRİ:
a. Katkı maddələri: Bazı katkı maddeleri
kansere zəmin hazırlar. Bu səbəblə,
güvenilmeyen qatı yağlar, meyvə suları,
çikolatalar yeyilməməlidir.
b. Tatlandırıcılar(sakkarin): Sakkarin,
böyrəklərə zərər verdiği gibi, mesane
kanserine də neden olmaktadır.
c. Küfler: Gıdalar üzerinde üreyen küfler
“aflatoksin” denilen kanser yapıcı maddeyi
meydana getirir.
d. Kahve: Kahve içenlerde içmeyenlere
göre 2-3 misli fazla mesane ve pankreas
kanseri ortaya çıkmaktadır.
e. Alkol: Alkolün neden olduğu kanserler ağız boşluğu
kanseri, larenks, özefagus ve karaciğer kanserleridir.
YANLIŞ BİŞİRMƏ BİÇİMLƏRİ
PROTEİN GRUBU
YARAKLI SEBZELER
DİĞER SEBZE VE
MEYVELER
AZ YAĞLI SÜT VE
ÜRÜNLERİ
KURU
BAKLAGİLLER
MEYVE SEBZE GRUBU
TAHIL GRUBU
TAM TAHILLAR
AZ RAFİNE
TAHILLAR
YAĞSIZ ETLER
BALIK VE KÜMES
HAYVANLARI
ALIMLARI
SERBEST !!!
ALIMLARI
ORTA
DÜZEYDE
ALIMLARI ÇOK
KISITLI
ALIMLARI
KISITLI
XƏRÇƏNG RİSKİNİ AZALDAN
ÖNERİLER
YÜRÜYÜN, SPOR YAPIN: Yürüyüş,
moralinizi ve enerjinizi artırır. Kilo
kaybı, tansiyonun dengelenmesi, kemik
erimesinin engellenmesi ve kanser dahil
bazı hastalık riskinin azaltılmasında
etkili olur.
GÜNƏŞƏ DİKKAT: Uzmanlara göre
bronz ten, sağlık belirtisi değil. Aşırı
güneşlenme, ciltte kalıcı
sorunlara neden olup cilt kanseri riskini
artırıyor. Bilim adamları en az 15
koruma faktörlü güneş yağı öneriyor ve
solaryumdan da uzak durulmasını tavsiye
ediyorlar.
UNUTMAYIN Kİ!
ERKEN
TEŞHİS
HAYAT
QURTARIR!!!
DİNLƏDİyİNİZ ÜÇÜN
TƏŞƏKKÜRLƏR…
Download

Xərçəng necə yaranir?