Eğitim Psikolojisi
Gelişim-Öğrenme-Öğretim
Editör: Binnur YEŞİLYAPRAK
Betül AYDIN
Filiz BİLGE
Mehmet BİLGİN
Gürhan CAN
Kurtman ERSANLI
Mustafa KILIÇ
İbrahim KISAÇ
İsa KORKMAZ
Hadiye KÜÇÜKKARAGÖZ
Şermin KÜLAHOĞLU
Bülent ÖZTÜRK
Ertuğrul UÇAR
Yeni YÖK Kur Tanımına Uygun
11. Baskı
Editör: Prof. Dr. Binnur Yeşilyaprak
EĞİTİM PSİKOLOJİSİ
Gelişim - Öğrenme - Öğnetim
ISBN 978-975-6802-77-9
Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti’ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
“Bu kitapta yer alan geçmiş yıllarda ÖSYM'nin yapmış olduğu sınavlardaki ÇIKMIŞ
SORULAR'ın her hakkı ÖSYM'ye aittir. Hangi amaçla olursa olsun, tamamının veya bir kısmının kopya edilmesi, fotoğraflarının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması ya da kullanılması,
yayımlanması ÖSYM'nin yazılı izni olmadan yapılamaz. Pegem Akademi Yayıncılık telif ücreti ödeyerek bu izni almıştır.”
1. Baskı: Ekim 2006, Ankara
11.Baskı: Ocak 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Ahmet Resul Kaymakçı
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Şti.
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle / ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
E-ileti: [email protected]
Bu kitap
Öğrencilerinin gelişimlerini tanımak,
onların tüm olarak sağlıklı gelişebilmelerine yardımcı olmak ve öğrencilerine uygun
öğrenme yaşantıları kazandırmak isteyen
ÖĞRETMENLERE VE ÖĞRETMEN
ADAYLARINA
Eğitim sürecini geliştirmede önemli
sorumluluklar taşıyan
YÖNETİCİLERE VE MÜFETTİŞLERE
Çocuğunun gelişim ve öğrenme sürecini öğrenip ona yardımcı olmak isteyen
ANNE VE BABALARA
Dünyada varolma, gelişme ve yaşamayı öğrenme sürecini merak eden ve bu
süreci olumlu etkileyerek kendini geliştirmek isteyen
TÜM BİREYLERE
ithaf olunur..
Bir Okuyucu Mektubu
“Siz hiç bir kitaba aşık oldunuz mu?”
Hayatımı Değiştiren KİTAP
Ben şu an dershanemde oturmuş “Eğitim Psikolojisi” kitabınızı okuyorum belki 50. kez! Evet, evet yanlış duymadınız, en az elli kez... Bir
kitap bu kadar sevilir mi? Ya da hangi kitap bu kadar çok okunmayı
hak edecek kadar değerlidir! Ben size hayatımın küçük bir özetini
yapayım. Bu kitaptan öncesini mi duymak istersiniz yoksa sonrasını
mı?...
Fen-Edebiyat Fakültesi’ni bitirdikten sonra iş bulamayacağımı düşünüp pedagojik formasyon eğitimi almaya karar verdim. Gelişim ve
Öğrenme dersi hocamız sizin kitabınızı kullanıyordu. Ben de aldım.
Daha kitabı elime ilk aldığım andan itibaren inanamayacağım bir
dünyanın içinde buldum kendimi. Kitap sanki en sevdiğim bir kıyafetim gibi, üzerimden çıkmaz gibi, nereye gitsem yanımda. Siz hiç
bir kitaba aşık oldunuz mu?...
... Neden bu kadar etkilendim diye düşündüm. Eğer bir kitap yazsaydım, emin olun böyle bir kitap yazmak isterdim. Bu kadar duygulara
hitap eden ya da duyguları en doğru yerinden yakalayan...
... Siz beni ben yapmadınız, bana şunu gösterdiniz: Nesrin, bu sensin.
Artık kendinin farkına var. Sen değerli bir insansın. Dürüst, empatik
ve içten olduğun sürece başarı seni kovalayacak... Kitabınızın sonundaki hikayedeki gibi “kuşun geleceği benim elimde”...
Nesrin Ertunan (Kimya Öğretmeni)
Teşekkür: Olumlu değerlendirmeleri ile bizleri ödüllendiren öğrenciler; Dicle
Üniversitesi’nden Ayten ÇEÇER, Kıbrıs’tan Bahar OKÇU, Gazi Üniversitesi’nden Feridun
CAVLI, Çukurova Üniversitesi’nden Sema ERGÖNÜL, Balıkesir Üniversitesi’nden Başak
VARGÜN, Süleyman Demirel Üniversitesi’nden Nejdet DÜZELTEN’e teşekkürler...
Okuyucu değerlendirmelerini merakla bekliyoruz.
Önsöz
Bu kitap öncelikle insan yaşamındaki iki temel ‘MUCİZE’yi
anlatıyor:
Birincisi, döllenmiş bir yumurtadan bir bebeğin dünyaya gelişi, büyüyüp gelişmesi ve bir yetişkin olması!
İkincisi, dünyaya geldiğinde yaşama dair hiçbir bilgisi olmayan bu bebeğin yaşamayı öğrenmesi! Yani konuşmayı, yürümeyi,
yemek yemeyi, şarkı söylemeyi, kavga etmeyi, fareden korkmayı, bisiklete binmeyi, insanları sevmeyi, kopya çekmeyi, trafik
kurallarını ve onlara uymamayı, flört etmeyi, doktor, hemşire,
mühendis ya da öğretmen olmayı! “Yaşamayı öğrenmek” için ne
kadar çok davranış öğrenmemiz gerektiğinin bir listesini yapmak
mümkün olsa bu listenin uzunluğu ne kadar olur dersiniz?
İşte bu kitap, aslında, sürekli gerçekleştiği ve hepimizi kapsadığı için pek de farkında olmadığımız ve olağan karşıladığımız bu iki temel mucizeyi; GELİŞİM ve ÖĞRENME’yi açıklamayı
amaçlıyor. Bu amacı gerçekleştirmede geçerli olan yaklaşım ve
modelleri de inceleyerek bireyin gelişim ve öğrenmesine yardımcı olacak ÖĞRETİM’i de kapsıyor.
Kitap, özellikle öğrencilerin gelişim özelliklerini tanıyarak
onların ‘öğrenme’ yaşantıları kazanmalarını sağlamakla yükümlü
öğretmenlere yönelik olarak hazırlanmıştır. Bu nedenle üniversitelerin, öğretmenlik programlarındaki ‘aday öğretmenler’ için
YÖK’ün öğretmenlik programları içinde 2. veya 3. yarıyılda yer
alan “Eğitim Psikolojisi” dersinde kullanılabilecek bir kaynak
kitap olarak tasarlanmıştır. Konuların seçimi, sıralama ve kapsamı
bu hedef kitlenin hazırbulunuşluk düzeyine ve gereksinimine
uygun olarak hazırlanmıştır.
Kitabın tasarımında şu noktalar esas alınmıştır:
1. YÖK-KUR tanımına uygun olarak, öğretmenlik formasyonu
programında yer alan diğer dersler ile bütünleşmesi, önceki
ve sonraki formasyon dersleri ile aşamalığı ve ardışıklığı sağlayabilmesi.
2. Farklı lise programlarından gelen öğrencilerin farklı hazır
bulunuşluk düzeylerine uygun olması.
3. Gerek farklı eğitim kademelerinde (okul öncesi, ilköğretim,
ortaöğretim düzeylerinde) gerekse değişik alanlardaki öğretmen adayları açısından gereksinime yanıt vermesi.
4. Öğrencinin bir öğretmen adayı olarak öğrendiklerini meslek
yaşamına transfer edebilecek nitelikte bulabilmesi.
5. Dersi yürütecek öğretim elemanlarının rahat izleyebilecekleri
bir kaynak kitap olabilmesi.
6. Üniversite öğrencilerinin sıkılmadan okuyup çalışabilecekleri
“ilginç ve keyifli bir kitap” olması.
Elinizdeki kitap, bu özellikleri ne derece taşıyor, buna okuyucular karar verecektir. Ancak bizler, kitabı hazırlayan ve yayımlayan oldukça kalabalık bir ekip olarak elimizden geleni yaptık.
Kitabın gerçekten hedef kitlenin gereksinimlerini karşılayabilecek bilimsel bilgileri, okuyucu ile etkileşime girerek ve rahat
anlaşılır bir tarzda sunmasına çalıştık.
Umarız ki çabalarımız takdir edilecektir! Kuşkusuz olumlu geri
bildirimler kendimizi iyi hissetmemizi, olumsuz geribildirimler
de kitabı geliştirmemizi sağlayacaktır! Bu nedenle, nasıl olursa
olsun, geribildirimlerinizi bekliyoruz...
Kitabın, tüm öğretmen adaylarına, hazırlandıkları mesleği sevmeleri ve bu alanda kendilerini geliştirmelerine katkıda
bulunması dileğiyle...
Ocak 2014
Editör:
Prof. Dr. Binnur Yeşilyaprak
Ankara Üniversitesi
Eğitim Bilimleri Fakültesi
viii
Öğrenciler İçin
Kitabı Kullanma Kılavuzu
Bu kitap psikolojinin iki alt alanı olan “Gelişim” ve “Öğrenme”
konularını incelemektedir. Öğrenme, gelişim temeline dayanır.
Sizler, üniversiteye girme başarısını gösteren gençler olarak öğrenmenin gerektirdiği gelişim aşamalarını büyük ölçüde tamamladığınızı kanıtlamış bireylersiniz. Üniversitede göstereceğiniz başarıyı
etkileyen pek çok faktör bulunmaktadır. Bu faktörlerin niteliği ve
başarıyı etkileme gücü bireye göre değişir. Ancak başarıyı etkileyen en önemli faktörlerden biri “çalışma yöntemi”dir.
Ders çalışma yöntemi, bilgilerin zihne yerleşmesi ve hatırlanması açısından başarıyı önemli ölçüde etkiler. Bu nedenle size, bu
kitabı çalışırken, diğer yöntemlere göre daha etkili olduğu araştırmalarla kanıtlanmış bir yöntem önerilmektedir. Bu yöntemin
temelini oluşturan kuramsal düşünceler 10. ünitede tartışılmaktadır.
Yöntem, bir üniteyi çalışırken birbirini izleyen beş aşamanın
ilk harflerinin yanyana getirilmesiyİZLE (Gözden Geçir)
le adlandırılmıştır: İSOAT yöntemi.
Yöntemin basamakları şu şekildedir:
İ
→ İzle (gözden geçir)
SOR
OKU
S → Sorular oluştur
O → Oku
TEST ET
A → Anlat (tekrarla)
T → Test et (kendini değerlendir)
İlk ve son aşamalar bir ünitenin bütününe uygulanır; aradaki üç
aşama ünitede yer alan konulara, yeri geldikçe uygulanır.
Şimdi kısaca her aşamayı inceleyelim :
1. İZLE Aşaması (Gözden geçirme): İlk aşamada ünitenin bütünü
hakkında bir fikir edinmek için ünitenin başından başlayıp sonuna kadar hızla gözden geçiriniz. Ana başlıklar, alt başlıklar, şekil,
resim, tablo-vb. kısımlara göz atınız. Giriş kısmını okuyunuz ve
bölümün sonundaki özet (gözden geçirelim) kısmını mutlaka
okuyunuz. Bu işi dikkatinizi toplayarak sadece 5-10 dakikada
yapabilirsiniz.
2. SOR Aşaması: Gözden geçirme aşamasında, ünite kapsamında
yer alan konularla ilgili kafanızda sorular oluşturunuz. Nelerden
söz ediliyor? “Ne, Nasıl, Neden?“ gibi sorular sorunuz ve daha
önce bu konularda belleğinizde varolan bilgilerle bağlantı
kurarak neler öğrenebileceğinizi kestirmeye çalışınız. Burada
ANLAT
ünitenin başında yer alan “Düşünelim, tartışalım” kısmında verilen
sorulara ve ünite içinde yer alan sorulara da göz atabilirsiniz.
3. OKU Aşaması: Kafanızda oluşan genel fikir ve çıkardığınız sorular
çerçevesinde konuyu, anlamaya çalışarak dikkatlice okuyunuz.
Sorduğunuz soruları yanıtlamaya çalışınız. Okumakta olduğunuz
konu üzerinde düşünün ve belleğinizdeki ilgili konularla bağlantısını kurmaya çalışınız. Tanım, benzerlik, farklılık belirten önemli kısımların altını çizin, ana noktalara işaret koyunuz. Anahtar noktalara
dikkat ediniz.
4. ANLAT (Tekrarla) Aşaması: İzle aşamasında tüm üniteyi gözden
geçirmelisiniz. Ancak, Sor, Oku ve Anlat aşamasını, ünite içinde
bütünlük oluşturan ana konulara sırasıyla uygulamanız gerekiyor.
Belli bir alt konuyu okuduktan sonra ana fikirleri hatırlamaya ve
kendi kendinize anlatmaya çalışın. Tekrarlama, bilgileri belleğe yerleştirmenin güçlü bir aracıdır. Okuduklarınızı, kendi sözcüklerinizle
ve tercihen yüksek sesle anlatın. Bu alt bölümü yeterince öğrendiğinizden emin olduğunuzda, izleyen alt bölüme geçin ve sor, oku,
anlat aşamalarını yeniden uygulayın. Ünitenin tüm alt konularını
bitirinceye dek bu şekilde devam edin.
5. TEST ET Aşaması– Ünitenin çalışılması tamamlandıktan sonra özet
(gözden geçirelim) kısmını bir kez daha okuyun ve değerlendirme
sorularını yanıtlayın. Ayrıca “sınıf uygulamaları” olarak ünite sonunda yer alan sorular da sizin kendinizi değerlendirmenize yardımcı
olacaktır.
Sevgili öğrenciler, bu kitap sizin rahat okumanızı, sıkılmadan çalışmanızı ve kolay anlamanızı sağlayacak şekilde tasarlanmıştır. Bu tasarım hem içerik olarak konuların sıralanması, genelden özele doğru ele
alınması, açık-anlaşılır bir dil kullanılması, dikkati toplamaya yarayacak
soru, örnek ve deneylere yer verilmesi şeklinde; hem de biçim olarak
algılama, izleme ve belleğe kaydetmeye uygun bir düzenleme açısından sağlanmaya çalışılmıştır. Ancak unutmayın, öğrenmeyi etkileyen
en önemli etken içten güdülenme, yani sizin öğrenmek istemeniz ve
kendinizi çalışmaya konsantre edebilme gücünüzdür.
Son olarak, bu kitabın SEVİLMEYE ihtiyacı olduğunu unutmayın.
Lütfen kitabı sevgiyle elinize alın ve severek kullanın. Ülkemizin 11 ayrı
üniversitesinden, bu alanda yetkin 13 ayrı akademisyenin, yılların birikimiyle ve aylarca süren uğraşlarının sonucu ortaya çıktığını düşünün.
Ne dersiniz, sizce de sevilmeyi hak etmiyor mu?
Editör
x
Öğretim Elemanları İçin
Kitabı Kullanma Kılavuzu
Bu kitap, öğretmenlik programlarında yer alan “Eğitim Psikolojisi”
dersi için bir kaynak kitap olarak hazırlanmıştır. Siz öğretim elemanlarının dersi yürütmede rahat izleyebileceği ve dersin etkin ve zevkli işlenmesine katkı sağlayabilecek bir tasarım gerçekleştirilmeye çalışılmıştır.
Bu amaçla her ünite aşağıda açıklanan bir formata göre hazırlanmıştır:
1. Öğrenme Hedefleri
Her ünitenin başına, o üniteye yönelik olarak öğrencilerin ulaşması
beklenen hedefler konmuştur. Bilindiği gibi dersin başında öğrencilerin
hedeflerden haberdar edilmesi konuya dikkat çekme, güdüleme ve
anlamlı öğrenmeyi teşvik etme açısından katkı sağlayabilir.
2. İçindekiler
Ünitenin içinde yer alan ana konular ve bazı önemli alt başlıklar verilerek bilgilerin nasıl bir düzenlemeyle sunulacağı sıralanmıştır.
3. Düşünelim, Tartışalım
Konunun başında, derse giriş yapmak için öğrencilere yöneltilebilecek, onları düşünmeye sevk edebilecek sorular yer almaktadır. Bu
soruların, konuya ilişkin güncel, somut yönleri göstererek öğrencinin
dikkatini çekmesi ve ilgi uyandırması amaçlanmıştır. Bu sorular üzerinde
küçük bir tartışma ile konuya giriş yapıldığında dersin daha ilgi çekebileceği düşünülmüştür.
4. Örnek Olay
Her ünitenin başında örnek olay olarak, ünitenin kapsamı ile ilgili bir
karikatür, anı, öykü ya da deney yer almıştır. Örnek olayın incelenmesi
ile öğrencilerin kafasında konularla ilgili soruların oluşması, bazı ipuçları
verilmesi ve ilgi çekilmesi amaçlanmıştır.
5. Konuların Sunumu
Konuların ana başlıklar ve alt başlıklar halinde sunulmasına, özet
tablolara yer verilmesine, şekil ve şemalarla daha anlaşılır hale getirilmesine çalışılmıştır. Konular sunulurken aşağıdaki simgelerle, bilgiyi işleme
sürecinin aktif kılınması hedeflenmiştir.
• Anahtar kavramlar, önemli noktaların vurgulanması ve tekrarın sağlanması,
• Öğrencileri yönlendirecek, dikkati sürdürmeye yardımcı olacak soruların sorulması ile düşünce sürecinin aktif kılınması ve güncel bağlantıların kurulması,
• Konuyu somutlaştıracak, anlamayı ve bellekte saklamayı sağlayabilecek örnek durumların verilmesi veya konu ile ilgili bilimsel deneylerin
sunulması. Anlamayı, bilgiyi saklamayı kolaylaştıracak ve dikkati artırabilecek uyarıcıların sağlanması,
• Ayrıca konularla ilgili fotoğraf ya da resimlerle yine öğrencilerin ilgisinin çekilmesi ve kalıcılığın sağlanması
6. Sınıf Uygulamaları
Bu bölümde, öğrencilerin üniteyi işledikten sonra konularla ilgili
zihinsel uygulamalar, tartışmalar yapabilmesi ve öğrenilenlerin pekiştirilmesi düşüncesi ile tasarlanmış sorular ve öneriler yer almaktadır.
Bunlar, dersin sonunda değerlendirme amaçlı kullanılabilir veya ev
ödevi olarak verilebilir.
7. Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim
Ünitede yer alan konuların ana hatları ile özetlenmesi, önemli noktaların vurgulanarak tekrar edilmesi amacıyla hazırlanmıştır.
8. Değerlendirme Soruları
Öğrencilerin kendi kendilerini test etmeleri düşüncesiyle konulan bu
sorular, dersin sonunda öğrencilere yöneltilebilir. Yeni sorular hazırlanmasında bir fikir verebilir.
9. Kaynakça
Ünite içinde yararlanılan kaynaklar, metin içinde referans numarası
sistemiyle, bölüm sonlarında yer almıştır. Konuları daha ayrıntılı sunmak
isteyen öğretim elemanları kuşkusuz yeni kaynaklara başvurma gereksinimi duyabilir.
Kitabın bu formatıyla sizlerin “öğretme” işinizi daha kolay ve daha zevkli
hale getirebilmesini umut ediyoruz. Kitabın yeni baskılarında daha
yeterli bir kapsam ve formata kavuşması sizlerin eleştiri ve önerileri ile
gerçekleşebilecektir.
Sizlere ve öğrencilerinize yararlı olabilmek dileğiyle...
xii
Editör
Üniteler ve Yazarları
BÖLÜM I
BÖLÜM II
?
Ünite 1.
Gelişim ve Öğrenme
Psikolojisine Giriş
Prof. Dr. Şermin Külahoğlu
Uludağ Üniversitesi
Ünite 2.
Gelişimin Doğası
Prof. Dr. Betül Aydın
İstanbul Bilim Üniversitesi
Ünite 3.
Bedensel ve Devinsel Gelişim
Yrd. Doç. Dr. Mehmet Bilgin
Çukurova Üniversitesi
Ünite 4.
Bilişsel Gelişim ve Dil Gelişimi
Yrd. Doç. Dr. Hadiye Küçükkaragöz
Dokuz Eylül Üniversitesi
Ünite 5.
Kişilik Gelişimi (Psikososyal ve
Ahlâk Gelişimi)
Prof. Dr. Gürhan Can
Anadolu Üniversitesi
Ünite 6.
Öğrenmenin Doğası
Prof. Dr. Mustafa Kılıç
İnönü Üniversitesi
Ünite 7.
Öğrenmede Davranışsal
Yaklaşımlar
Prof. Dr. Kurtman Ersanlı
Ondokuz Mayıs Üniversitesi
Ünite 8.
Sosyal Öğrenme Kuramı
Doç. Dr. İsa Korkmaz
Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi
Ünite 9.
Gestalt ve İnsancıl Yaklaşımda
Öğrenme
Prof. Dr. Filiz Bilge
Hacettepe Üniversitesi
Ünite 10.
Bilgiyi İşleme Modeli
Yrd. Doç. Dr. Bülent Öztürk
Doç. Dr. İbrahim Kısaç
Gazi Üniversitesi
Ünite 11.
Öğrenmeden Öğretime
Yrd. Doç. Dr. Ertuğrul Uçar
Aksaray Üniversitesi
Prof. Dr. Binnur Yeşilyaprak
Ankara Üniversitesi
Editör:
Prof. Dr. Binnur Yeşilyaprak
Ankara Üniversitesi
İçindekiler
Bir Okuyucu Mektubu ..............................................................................................................vi
Önsöz ............................................................................................................................................vii
Öğrenciler İçin Kitabı Kullanma Kılavuzu ......................................................................... ix
Öğretim Elemanları İçin Kitabı Kullanma Kılavuzu ....................................................... xi
Üniteler ve Yazarları ...............................................................................................................xiii
İçindekiler ....................................................................................................................................xv
Şekiller Listesi.............................................................................................................................xx
Tablolar Listesi ...........................................................................................................................xx
Şemalar Listesi ..........................................................................................................................xxi
GELİŞİM VE ÖĞRENME PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ
Ünite 1 (1-28)
Giriş..................................................................................................................................................2
Psikolojinin Tanımı.....................................................................................................................3
Psikolojinin Tarihçesi.................................................................................................................6
Psikoloji Bilimini Yönlendiren İnsan Anlayışı Yaklaşımları ....................................... 10
Psikolojinin Alt Dalları............................................................................................................ 11
Eğitim Psikolojisi ...................................................................................................................... 15
Eğitim Psikolojisinin Alt Alanları ........................................................................................ 17
Gelişim ve Öğrenme Psikolojisinde Kullanılan Araştırma Teknikleri .................... 19
Sınıf Uygulamaları ................................................................................................................... 26
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ..................................................................... 26
Değerlendirme Soruları......................................................................................................... 27
Kaynakça..................................................................................................................................... 28
GELİŞİMİN DOĞASI
Ünite 2 (29-55)
Giriş............................................................................................................................................... 29
Gelişimle İlgili Temel Kavramlar......................................................................................... 32
Gelişim......................................................................................................................................... 32
Büyüme ....................................................................................................................................... 32
Olgunlaşma ............................................................................................................................... 32
Öğrenme .................................................................................................................................... 33
Hazır Bulunuşluk ...................................................................................................................... 33
Kritik Dönem ............................................................................................................................. 33
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri ....................................................................... 34
Kalıtım.......................................................................................................................................... 34
Çevre ............................................................................................................................................ 37
Gelişim İlkeleri .......................................................................................................................... 38
Gelişim Dönemleri ve Gelişim Görevleri ......................................................................... 41
Gelişim Dönemleri ve Özellikleri........................................................................................ 41
Gelişim Görevleri ..................................................................................................................... 43
Gelişim Alanları ........................................................................................................................ 46
Öğretmenler İçin Gelişimin Doğasını Bilmek Neden Gereklidir? ........................... 47
Sınıf Uygulamaları ................................................................................................................... 49
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ..................................................................... 49
Değerlendirme Soruları......................................................................................................... 50
Kaynakça..................................................................................................................................... 55
BEDENSEL VE DEVİNSEL GELİŞİM
Ünite 3 (58-81)
Giriş............................................................................................................................................... 58
Bedensel Büyüme ve Gelişim.............................................................................................. 59
Büyüme ....................................................................................................................................... 59
Beden Oranı............................................................................................................................... 60
Devinsel (Psikomotor) Gelişim ........................................................................................... 61
Okul Öncesi Dönem ............................................................................................................... 62
Bedensel Büyüme ve Gelişim.............................................................................................. 63
Devinsel Büyüme ve Gelişim............................................................................................... 64
İlköğretim Dönemi.................................................................................................................. 67
Bedensel Büyüme ve Gelişim.............................................................................................. 67
Devinsel Büyüme ve Gelişim............................................................................................... 68
Ortaöğretim Dönemi ............................................................................................................. 69
Bedensel Büyüme ve Gelişim.............................................................................................. 69
Devinsel Büyüme ve Gelişim............................................................................................... 70
Ergenlikte Cinsel Gelişim ...................................................................................................... 70
Bedensel ve Devinsel Gelişimde Bireysel Farklılıklar.................................................. 73
Öğretmenin Bedensel ve Devinsel Gelişim Açısından Sorumlulukları ................ 74
Sınıf Uygulamaları ................................................................................................................... 77
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ..................................................................... 77
Değerlendirme Soruları......................................................................................................... 78
Kaynakça..................................................................................................................................... 81
BİLİŞSEL GELİŞİM VE DİL GELİŞİMİ
Ünite 4 (84-122)
Giriş............................................................................................................................................... 84
Piaget’in Bilişsel Gelişim Kuramı ........................................................................................ 86
Bilişsel Gelişimin Ögeleri ve Kavramları .......................................................................... 86
Jean Piaget ve Klinik Yöntem ............................................................................................. 90
Piaget’in Bilişsel Gelişim Dönemleri ................................................................................. 91
Duyusal-Hareket (Sensory-Motor) Dönem (0-2 Yaş) .................................................. 92
İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş) ............................................................................................ 94
Somut İşlemsel Dönem (7-11 Yaş) .................................................................................... 98
Soyut İşlemsel Dönem (11 Yaş ve Üstü) .......................................................................100
Çocukta Dil Gelişimi .............................................................................................................102
Dil Gelişimi ...............................................................................................................................102
Dil Nedir? ..................................................................................................................................103
Çocukta Dil ve Düşünce ......................................................................................................104
Dil Gelişimi İle İlgili Görüşler .............................................................................................104
Okul Öncesi Dönemde Dil Gelişimi ................................................................................106
Agulama Evresi (0-12 Ay) ...................................................................................................107
Tek Sözcük Evresi (12-18 Ay).............................................................................................108
Kelimelerin Birleştirilmesi Dönemi (Telgrafik Konuşma 18-24 Ay) .....................108
İlk Gramer Süreci (24-60 Ay)..............................................................................................108
Dil Gelişimini Etkileyen Faktörler.....................................................................................109
Okul Döneminde Dil Gelişimi ...........................................................................................111
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................112
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ...................................................................112
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................114
Kaynakça...................................................................................................................................122
xvi
KİŞİLİK GELİŞİMİ
Ünite 5 (125-163)
Giriş.............................................................................................................................................125
Freud’un Kişilik Yapısı, Örgütlenmesi ve Gelişimine İlişkin Kuramsal
Yaklaşımları..............................................................................................................................126
Topografik Kişilik Kuramı ....................................................................................................126
Yapısal Kişilik Kuramı ...........................................................................................................127
Psikoseksüel Gelişim Kuramı .............................................................................................128
Psikoseksüel Gelişim Kuramının Eğitim Açısından Sonuçları................................132
Erikson’un Psikososyal Gelişim Kuramı .........................................................................133
Psikososyal Gelişim Dönemleri ........................................................................................134
Güvene Karşı Güvensizlik (0-1 Yaş) .................................................................................136
Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç (1-3 Yaş) .....................................................................136
Girişimciliğe Karşı Suçluluk (3-6 Yaş)..............................................................................137
Başarılı Olmaya Karşı Yetersizlik (6-12 Yaş) ..................................................................138
Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik Krizi (12-18 Yaş) ........................................................139
Ergenlik Sonrası Yaşanan Karmaşalar ............................................................................139
Psikososyal Gelişim Kuramının Eğitim Açısından Sonuçları ..................................140
Ahlâk Gelişimi .........................................................................................................................141
Piaget’in Ahlâk Gelişim Kuramı ...................................................................................141
Kohlberg’in Ahlâk Gelişim Kuramı .............................................................................142
Gelenek Öncesi Düzey ....................................................................................................144
Geleneksel Düzey .............................................................................................................144
Gelenek Ötesi Düzey .......................................................................................................145
Ahlâk Gelişim Kuramlarının Eğitsel Doğurguları .......................................................146
Farklı Eğitim Dönemlerdeki Öğrencilerin Kişilik Gelişimlerini
Kolaylaştırmada Ailenin ve Öğretmenin Rolü ............................................................146
Okul Öncesi Eğitim Dönemi ..............................................................................................147
İlköğretim Dönemi................................................................................................................149
Ortaöğretim Dönemi ...........................................................................................................151
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................152
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ...................................................................152
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................153
Kaynakça...................................................................................................................................163
ÖĞRENMENİN DOĞASI
Ünite 6 (166-195)
Giriş.............................................................................................................................................166
Öğrenme İle İlgili Kavramlar..............................................................................................167
Öğrenmenin Niteliği........................................................................................................168
Öğrenilmiş Davranış İle Doğuştan Getirilen (İçgüdüsel ve Refleksive)
Davranışların Farkı............................................................................................................169
Öğrenmenin Biyolojik Temelleri ......................................................................................170
Sinir Sistemi ........................................................................................................................170
Sinir Sisteminin Görevleri ..............................................................................................171
Beyin ve Gelişmesi ...........................................................................................................172
Beynin Görevleri ...............................................................................................................174
Öğrenmede Duyu Organlarının Rolü ........................................................................175
Öğrenmeyi Etkileyen Etkenler ..........................................................................................176
Öğrenenle İlgili Etkenler (Kişisel Etkenler) ..............................................................176
Öğrenmede Bireysel Ayrılıklar ..........................................................................................182
Öğrenme Olayına Kuramsal Açıdan Kısa Bir Bakış ....................................................184
Öğrenmenin Doğasını Bilmek Öğretmen İçin Neden Gereklidir? .......................185
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................187
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ...................................................................187
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................188
Kaynakça...................................................................................................................................195
xvii
ÖĞRENMEDE DAVRANIŞSAL YAKLAŞIMLAR
Ünite 7 (198-243)
Giriş.............................................................................................................................................198
Davranışçı Öğrenme Kuramları ........................................................................................199
Klasik Koşullama ...............................................................................................................200
Etki Yasası ............................................................................................................................205
Edimsel Koşullama ...........................................................................................................208
Davranışsal Öğrenmenin Temel İlkeleri ........................................................................212
Uyarıcıların Rolü ................................................................................................................212
Pekiştireçler ........................................................................................................................212
Davranışçı Yaklaşımların Sınıf Ortamında Uygulanması .........................................218
Uyarıcıların Hazır Olması ................................................................................................219
Şekillendirme .....................................................................................................................219
Önceki Yaşantıların Yeni Davranışlara ve Yeni Yaşantılara Etkisi....................222
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................226
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ...................................................................226
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................227
Kaynakça...................................................................................................................................243
SOSYAL ÖĞRENME KURAMI
Ünite 8 (246-269)
Giriş.............................................................................................................................................246
Sosyal Öğrenme Kuramının Gelişimi .............................................................................247
Sosyal Öğrenme Kuramının Temel Kavramları...........................................................250
Sosyal Öğrenme Kuramının Dayandığı Temel İlkeler ..............................................255
Gözlem Yoluyla Öğrenme Süreçleri ...............................................................................260
Sosyal Öğrenme Kuramının Eğitimde Uygulanması ................................................262
Uygun Model Kullanma .................................................................................................262
Öz-Yeterliğin Geliştirilmesi............................................................................................263
Öğrencilerin Duygularını Dikkate Alma ...................................................................264
Sosyal Öğrenmenin Sınıf Ortamında Uygulanışı ..................................................264
Öğretmene Öneriler .............................................................................................................265
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................266
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ...................................................................266
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................267
Kaynakça...................................................................................................................................269
GESTALT VE İNSANCIL YAKLAŞIMDA ÖĞRENME
Ünite 9 (272-286)
Giriş.............................................................................................................................................272
Gestalt Kuramda Öğrenme ................................................................................................273
Algılama ...............................................................................................................................274
Algı Yasaları ........................................................................................................................276
1. Şekil-Zemin (Figure-ground) İlişkisi .................................................................276
2. Yakınlık (Proximity) Yasası ...................................................................................277
3. Süreklilik (Continuity) Yasası ...............................................................................277
4. Tamamlama (Closure) Yasası ..............................................................................278
5. Benzerlik (Similarity) Yasası .................................................................................278
6. Basitlik (Simplicity) Yasası ....................................................................................279
Pragnänz Yasası ................................................................................................................279
Algısal Değişmezler .........................................................................................................280
Bellek İzi ve Unutma ........................................................................................................280
İçgörüsel Öğrenme ..........................................................................................................281
Üretici Düşünme ...............................................................................................................283
Yaşam Alanı ........................................................................................................................286
xviii
Gestalt Kuramın Eğitim Açısından Doğurguları .........................................................287
İnsancıl Yaklaşımda Öğrenme ..........................................................................................288
Benlik Kavramı ...................................................................................................................289
Öğrenci-Öğretmen İlişkisi..............................................................................................290
İnsancıl Eğitimin İlkeleri .................................................................................................293
Maslow’un Temel Gereksinmeler Hiyerarşisi .........................................................294
Gereksinmeler Hiyerarşisinin Eğitim Açısından Doğurguları ................................296
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................297
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ...................................................................297
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................299
Kaynakça...................................................................................................................................302
BİLGİYİ İŞLEME MODELİ
Ünite 10 (304-334)
Giriş.............................................................................................................................................304
Bilgi Depoları ..........................................................................................................................306
Duyusal Bellek ...................................................................................................................307
Kısa Süreli Bellek (Çalışan Bellek) ................................................................................308
Uzun Süreli Bellek ...........................................................................................................311
Bilişsel Süreçler.......................................................................................................................317
Dikkat ....................................................................................................................................317
Algılama ...............................................................................................................................318
Tekrar ....................................................................................................................................319
Kodlama ...............................................................................................................................321
Geri Getirme (Hatırlama)................................................................................................322
Unutma (Geri Getirme Başarısızlığı)...........................................................................323
Yürütücü Süreçler/Bilişi Yönetme ...................................................................................325
Bilgiyi İşleme Modelinin Eğitim Ortamında Uygulamaları .....................................327
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................330
Özet: Önemli Noktaları Gözden Geçirelim ...................................................................330
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................332
Kaynakça...................................................................................................................................334
ÖĞRENMEDEN ÖĞRETİME
Ünite 11 (338-428)
Giriş.............................................................................................................................................338
Bloom’un Tam Öğrenme Modeli .....................................................................................341
Bruner ve Buluş Yolu İle Öğrenme..................................................................................344
Temsili Evrelerin Sırası .........................................................................................................346
Buluş Yoluyla Öğrenmeda Öğretim Süreci ..................................................................347
Ausubel ve Anlamlı Öğrenme ..........................................................................................351
Anlamlı Öğrenmenin Etkinliği ..........................................................................................355
Gagne Öğretim Durumları Modeli ..................................................................................355
Piaget’in Öğretim Doğurgaları .........................................................................................361
Vygotsky Sosyo-Kültürel Yaklaşımı .................................................................................365
Üst Düzey Zihinsel Süreçleri Sosyal Kökeni .................................................................366
Beyin Temelli Öğrenme ......................................................................................................371
Yapılandırmacılık ...................................................................................................................380
Sınıf Uygulamaları .................................................................................................................389
Özet: Önemli Noktaların Gözden Geçirilmesi .............................................................389
Değerlendirme Soruları.......................................................................................................392
Kaynakça...................................................................................................................................398
Sonsöz .......................................................................................................................................399
Eğitim Psikolojisi Değerlendirme Soruları ve Yanıtları ............................................403
Ünite Yanıt Anahtarları........................................................................................................428
xix
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 2.1. Gelişim Süreci......................................................................................................... 32
Şekil 2.2. İç Salgı Bezleri ........................................................................................................ 35
Şekil 2.3. Gelişim Alanlarının Şematik Temsili............................................................... 46
Şekil 4.1. Korunum Deneyi ................................................................................................... 99
Şekil 4.2. Korunum Deneyi ................................................................................................... 99
Şekil 5.1. Freud’a Göre İd, Ego, Süper Egonun Bilinçlilik Durumu.......................127
Şekil 6.1. Nöronun Yapısı ....................................................................................................171
Şekil 6.2. Beyin ve Bölgeleri ...............................................................................................173
Şekil 6.3. Sol Yarı-Kürenin Dış Görünümü ...................................................................174
Şekil 6.4. Beyin Kısımları ve Öğrenme İlişkisi...............................................................185
Şekil 7.1. Pavlov’un Deney Mekanizması .....................................................................201
Şekil 9.1. Şekil-Zemin İlişkisi ..............................................................................................276
Şekil 9.2. Yakınlık Yasası ......................................................................................................277
Şekil 9.3. Süreklilik Yasası....................................................................................................278
Şekil 9.4. Tamamlama Yasası.............................................................................................278
Şekil 9.5. Benzerlik Yasası ...................................................................................................278
Şekil 9.6. Basitlik Yasası .......................................................................................................279
Şekil 9.7. İçgörüsel Problem Çözme ...............................................................................282
Şekil 9.8. Transfer...................................................................................................................283
Şekil 9.9. Wertheimer’in Paralel Kenar Problemi .......................................................284
Şekil 9.10. Bireyin Yaşam Alanı .........................................................................................286
Şekil 9.11. Uyumlu ve Uyumsuz Kişilik ..........................................................................290
Şekil 9.12. Gereksinmeler Hiyerarşisi..............................................................................295
Şekil 10.1. Bilgiyi İşleme Modeline Göre Zihinsel Yapıda
Öğrenmenin Oluşumu ....................................................................................306
Şekil 10.2. Bir Hiyerarşik Düzenleme Örneği ...............................................................314
Şekil 10.3. Bir Önerme Ağı..................................................................................................315
Şekil 10.4. Antika Kavramına İlişkin Şema ....................................................................316
TABLOLAR LİSTESİ
xx
Tablo 3.1. Aylara Göre Devinsel Gelişim ......................................................................... 64
Tablo 4.1. Piaget’in Bilişsel Gelişim Dönemleri ve Temel Özellikleri .................... 92
Tablo 4.2. Yaşamın İlk Beş Yılında Dil Gelişiminde Görülen Temel Aşamalar .109
Tablo 5.1. Erikson’un Psikososyal Gelişim Dönemleri ..............................................135
Tablo 5.2. Kohlberg’in Ahlak Gelişim Evreleri .............................................................143
Tablo 6.1. Çeşitli Duyular ....................................................................................................177
Tablo 7.1. Koşullama Programı.........................................................................................201
Tablo 7.2. Edimsel Koşullama Süreci ..............................................................................211
Tablo 7.3. Ödül ve Cezanın Davranışa Etkisi................................................................213
Tablo 7.4. Pekiştirme Tarifesi.............................................................................................215
Tablo 7.5. Pekiştirme Programları ...................................................................................217
Tablo 8.1. Modelin Statüsü İle Gözleyen Arasındaki Etkileşim Durumu ...........253
Tablo 8.2. Olumsuz Model Davranışın Gözlemleyene Etkisi .................................254
Tablo 8.3. Öz-Yeterliği Yüksek ve Düşük Olanların Karşılaştırılması ...................257
Tablo 8.4. Öz-Yeterlik Kaynakları .....................................................................................258
Tablo 10.1. Bellek Türleri ve Özellikleri ..........................................................................317
Tablo 11.1. Öğretme-Öğrenme Sürecini Oluşturan Kararlar .................................340
Tablo 11.2. Bloom’un Öğrenme Modelinin Öğeleri .................................................341
Tablo 11.3. Bloom’un Bilişsel Alanlarının Aşamaları .................................................343
Tablo 11.4. Bruner’in Bilişsel Temsilinin Üç Biçimi ....................................................346
Tablo 11.5. Gagne’nin Öğrenme Ürünlerinin Sınıflandırılması.............................358
Tablo 11.6. Gagne’nin Öğrenmeyi Destekleyeecek Dokuz Öğretim
Olgusu (Öğrenme Aşamaları) .....................................................................360
Tablo 11.7. Piaget’e Göre Bilgi Türleri............................................................................362
Tablo 11.8. Vygotsky’nin Yakın Gelişim Alanı .............................................................368
Tablo 11.9. Öğretme Modellerinin Karşılaştırılması ..................................................379
Tablo 11.10. Geleneksel ve Yapılandırmacı Sınıfların Karşılaştırılması ..............382
ŞEMALAR LİSTESİ
Şema 8.1. Karşılıklı Belirleyicilik ........................................................................................256
Şema 8.2. Gözlem Yoluyla Öğrenmenin Süreçleri ....................................................260
Şema 11.1 Anlamlı Öğrenmede Organize Edici Bilgi ...............................................353
xxi
Gelişim ve Öğrenme
Psikolojisine Giriş
Prof. Dr. Şermin Külahoğlu*
Uludağ Üniversitesi
1
Öğrenme Hedefleri
Bu üniteyi çalıştıktan sonra;
Eğitim ve psikoloji kavramlarının anlamı, kapsamı, işlevini
açıklayabilecek,
Eğitim psikolojisi bilim alanının gereği ve önemi hakkındaki
görüşleri kavrayabilecek,
Gelişim ve öğrenme psikolojisinde kullanılan yöntemlerin neler
olduğunu açıklayabilecek,
Bu alanda kazandığınız bilgilerin öğretmenlik yaşamındaki
önemini değerlendirebileceksiniz.
İçindekiler
Giriş
Psikolojinin Tanımı
Psikolojinin Tarihçesi
Psikoloji Bilimini Yönlendiren İnsan Yaklaşımları
Psikolojinin Dalları
Eğitim Psikolojisi
Eğitim Psikolojisinin İlgi Alanları: Gelişim ve Öğrenme
Psikolojisi
Gelişim ve Öğrenme Psikolojisinde Kullanılan Araştırma
Teknikleri
Düşünelim, Tartışalım
8 “Kendimi hiç anlamıyorum!” Sizin de böyle söylediğiniz
oluyor mu? Neden?
8 En beğendiğiniz öğretmeninizi düşünün. Onda en çok
hangi özelliği takdir ediyorsunuz? Neden?
8 Kendinizi anlamak için nereden yardım alıyorsunuz? Ne
yapıyorsunuz?
8 Öğretmenin, öğrencilerini tanıması, anlaması gerekli midir?
Neden?
(*) Prof. Dr. Şermin Külahoğlu. Ayvalık’ta doğmuştur. İlk öğrenimini Ayvalık’ta, liseyi Uşak’ta tamamlamıştır. Lisans öğrenimini
Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi, Eğitimde Psikolojik Hizmetler Bölümünde yapmıştır. Fransa’da, Paris V- René
Descartes (Sorbonne) Üniversitesinde yüksek lisans ve doktora öğrenimi görmüştür. 1996 yılında doçent olmuştur. Şu anda,
Uludağ Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümünde öğretim üyesidir.
2
EĞİTİM PSİKOLOJİSİ
Örnek Olay
Behiç Ak
Giriş
Bu ünitede, insanın kendini ve davranışlarını anlamasına yardımcı
bir bilim olan psikolojinin tanımı yapılmaya, alt alanları ve psikolojide
kullanılan araştırma teknikleri tanıtılmaya çalışılacak, eğitim psikolojisi,
gelişim ve öğrenme psikolojisiyle ilgili açıklamalar sunulacaktır.
Gelişim ve öğrenme psikolojisi kapsamında yer alan bilgilerin, öğretmenin
görev ve sorumluluklarını yerine getirmesinde nasıl yardımcı olabileceği
üzerinde durulacaktır.
GELİŞİM VE ÖĞRENME PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ
Psikolojinin Tanımı
Psikoloji, davranışlarımızı ve arka planında yer alan iç dünyamızı
anlamamıza yardımcı olan bilim dalıdır. Adı, Latince psycho (tinsel
yapı) ve logy (bilim) sözcüklerinin birleşiminden gelmektedir. İnsan
davranışının altında yatan temel nedenleri bulmaya çalışan bilimsel
çabaya verilen addır. Psikoloji bilimi insanın, kendisini ve başkalarının
davranışlarının nedenlerini daha iyi anlamasına yardımcı olur.1
3
Psikoloji, insan
davranışının
altında yatan
temel nedenleri
bulmaya
çalışan bilimsel
çabaya verilen
addır.
Psikoloji, insan davranışlarının bilimi olarak, bireyin;
Kendi davranışlarını daha iyi anlamasına ve davranışlarının nedenleri
konusunda daha bilinçli olmasına,
Başkalarının davranışları ve nedenleri konularında bilinçlenmesine
ve ilişkilerinde daha gerçekçi ve daha yapıcı kararlar almasına,
Sürekli değişen çevre koşullarına daha kolay uyum yapabilmesine, insanlar arası ilişkilerini daha ustalıkla düzenleyebilmesine ve
karşılaştığı güçlükleri çözümleyebilmesine yardım eder.
Psikoloji tek kişi veya davranışla ilgilenmez. İnsan davranışlarının
değişik yönlerini ele alır, karmaşık yapısını çözümlemeye çalışır. İnsan
davranışlarının oluşum biçimini ve nedenlerini, içinde bulunulan ortam
ve koşullara göre gelişimini inceler. Davranışları etkileyen geniş bir
etkenler yelpazesini incelemeye alır.
Öyleyse, siz de artık “kendimi anlıyorum” diyebilmek için psikoloji biliminden yararlanmalısınız. Şimdiye kadar bu konuya yönelik bir kitap okudunuz
mu? Bu kitaptan aklınızda kalan bilgiler neler? Bu bilgiler hangi davranışlarınız
konusunda yararlı oldu?
Psikoloji, çevre, insan ve davranışlar arasındaki etkileşimi incelemeye
çalışır. Bu etkileşimin temel yapılarından biri kişinin kendisidir.
Psikoloji, davranışı, insanın içinde ve dışında yer alan iki grup etkenin
etkileşimi çerçevesinde açıklar. İçsel etkenler, kişinin sinir sistemi ve salgı
bezlerinin işleyişi, güdülenmesi, algılama ve düşünme gibi biyolojik
süreçlerle ilgilidir. Dışsal etkenler, kişinin içinde yaşadığı fiziksel ve sosyal
çevre özellikleri - davranış ilişkisi içinde yer alır2.
Davranışlar, belli çevresel koşullar içinde oluşan olaylardır. Psikoloji
tanımının temel kavramı olan “davranış” olgusu insan-çevre etkileşiminin
ürünüdür.
4
EĞİTİM PSİKOLOJİSİ
Psikoloji,
çevre, insan ve
davranışlar
arasındaki
etkileşimi
incelemeye
çalışır.
İnsanın çevresiyle etkileşiminde ikinci yapı taşı, çevredir. Psikolojide
çevre kavramı çoğu kez uyarıcı ile eş anlamlı kullanılır. Fakat, çevre
uyarıcıdan daha geniş kapsamlı bir kavramdır. Organizmanın alıcı
sinir uçlarına etki edebilen her türlü enerji değişikliğine uyarıcı denir.
Bazı uyarıcılar, karikatürdeki çocuğun sevdiği sarı renk, kiraz meyvesi gibi, herkesin görebileceği uyarıcılardır. Bazı uyarıcılar da, hissettiği
mutluluk gibi çoğu kez, yalnızca organizmanın kendisinin hissedip
algılayabileceği olaylardır. Çevremizde her insana aynı şekilde etki edebilecek çok az sayıda uyarıcı vardır. Aynı uyarıcı karşısında insanlar farklı
davranışlar göstermektedirler.
Siz karikatürdeki ufaklıkla aynı beğenilere sahip misiniz? Hangi meyveyi,
hangi rengi seviyorsunuz? Haftanın hangi gününü tercih edersiniz? Neden?
Eğer uyarıcılar karşısında farklı insanların davranışları hep aynı olsaydı,
psikoloji bilimine gerek kalmazdı. Çünkü, uyarıcı bilindiği zaman,
davranışın ne olacağının bilinmesi, çok basit bir işlem olurdu. Özellikle,
yukarıdaki gibi seçim ve karar durumlarında kişilerin içsel dinamikleri,
davranışlarının oluşumunda büyük rol oynamaktadır.
Sizin davranışlarınızı başkalarından farklı yapan bir özelliğinizi düşünün,
sonra bir arkadaşınızla tartışın.
İnsanın çevresiyle etkileşiminde üçüncü öge, kişi-çevre etkileşiminin
ürünü olan davranışlardır. Önceleri, davranış sözcüğünden
organizmanın yalnızca görülebilen somut vücut hareketleri anlaşılmıştır.
Günümüzde ise davranış, bir organizmada yer alan ve organizma tarafından yapılan her türlü eylem anlamına gelmektedir.
Burada, davranış ve davranım düzeylerini birbirinden ayırt etmek gerekir. Davranım, davranışın küçük bir birimidir. Bir organizmadaki tek
bir sinir hücresinin harekete geçmesi gibi fizyolojik bir olay, davranım
olarak kabul edilirken, yukarıdaki iki ufaklığın yaptıkları gibi, konuşmak,
sakız çiğnemek, düşünmek, kızmak, küsmek... gibi organizma tarafından
yapılan her türlü eylem de davranış olarak kabul edilmektedir. Davranış,
bir çok davranım dizisinden oluşmuş bir örüntüyü ifade eder.
Organizmada yer alan veya organizmanın yaptığı her türlü eyleme
davranış diyebilmek için, söz konusu eylemin herhangi bir yolla gözlenebilir, yordanabilir veya ölçülebilir olması gerekir. Neye davranım veya
davranış denileceği, yapılan araştırmanın analiz birimine göre değişir.
Download

1 - Pegem.net