HASTA VE HASTA YAKINI EĞİTİMİ
Doç. Dr. Hasan Hüseyin EKER
Bezmialem Vakıf Üniversitesi Tıp Fakültesi
Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
• Hasta eğitimi,
• "Sağlığı
iyileştirmek
amacıyla
hasta
davranışlarını
etkileyerek bilgi, beceri ve tavırlarını değiştirmek" olarak
tanımlanabilir.
• Hasta
eğitimi terimi ilk kez 1950’lerde kullanılmaya
başlanmıştır. Eğitimin başlıca hedefi hastalık ve sakatlıkların
önlenmesi için daha sağlıklı yaşam tarzına ait davranışların
kazanılması ve sağlığın geliştirilmesi olarak da adlandırılır.
Sadece
“hastalıkla ilgili bilgi sunma”
eğitim için yetersizdir.
Hastaya
tedavisi ile ilgili becerileri öğretmek,
güven ve cesaret vererek
kendine yarar sağlayacağına inanması,
öğrendiklerini uygulamak için davranış değişikliği
oluşturması gerekir.
Bu nedenle eğitim programları fiziksel ve psiko
sosyal girişimlerden oluşur.
Bourbeau J, Patient Education and Counseling, 2004.
Hasta ve yakını eğitimde korucu hekimlik ve davranış
değişikliği konuları başta olmak üzere;
• Hasta hakları ve sorumlulukları
• İlaçlar
• Araç gereç kullanımı
• Rehabilitasyon
• Tedavi planı
• Beslenme ve ilaç-besin etkileşimleri
• Kişisel bakım ve temizlik
• Hastaneden taburcu sonrası bakım
• Ağrı yönetimi
Uzman görüşlerine göre tanımlanan hasta ve aileye yönelik eğitim konuları
• Solunum sistemi anatomi ve fizyolojisi
• Akciğer hastalığının patofizyolojisi
• Uygulanan değerlendirme yöntem ve testlerin önemi, nasıl yapıldığı ve
•
•
•
•
•
•
•
•
yorumlandığı
İnfeksiyon, hiperkapni, hipoksi gibi hastalıktan doğabilecek semptom
ve durumları tanımlama
Kronik akciğer hastalıklarının emosyonel etkileri
Egzersiz ve fiziksel fitness’ın önemi
Hava yolu tedavisi - bronşiyal hijyen teknikleri
Solunum eğitimi, gevşeme teknikleri
Solunum teknikleri ve nefes darlığının ve diğer semptomların kontrolü,
tedavisi
Enerji tüketimi ve işi basitleştirme teknikleri
İlaçların doğru kullanımı ve önemi
• Egzersizin yararları ve güvenli uygulama ilkeleri
• Oksijen tedavisi, evde oksijen kullanımı
• Non-invaziv mekanik ventilasyon kullanımı (CPAP, BİPAP),
•
•
•
•
•
•
•
•
•
trakeostomi bakımı
Çevresel irritanlardan korunma, solunum enfeksiyonlarının önlenmesi
ve kontrolü
Psikolojik faktörler, hastalıkla mücadele, anksiyete ve panik atakların
kontrolü, stres yönetimi
Yaşam sonunun planlanması, palyatif bakım
Sigara bıraktırma
Diyet ve sağlıklı beslenme, sıvı alımının önemi
İnkontinans
Seyahat, boş zaman aktiviteleri, Yutma fonksiyonu
Hastanın problemler sırasında hangi sağlık personeliyle iletişim
kurması gerektiği
Toplumsal kaynakların kullanımı, hukuksal konular
Hasta Eğitiminin Önemi
• Hasta kendine güvenir ve kendini daha iyi hisseder.
• Hasta memnuniyeti artar.
• Tedavinin başarısı artar.
• Hastaneye yatış, hastanede kalma süresi ve acil servise
başvurma oranlarında belirgin azalma görülür.
• Gereksiz hekim ziyaretleri azalır.
• Sağlık harcamaları azalır.
Hasta Eğitiminin Önemi
• Hizmet kalitesinin arttırılması ve hasta ile hekim arasında
daha iyi ilişki kurulmasını sağlar
• Verilen hizmete ve tedavilere uyum artacaktır.
• Hastaya verilen eğitimle mortalite ve morbidite
azalacaktır.
• Tedavi edici hekimlikle birlikte mutlaka koruyucu
hekimliğe önem verilmelidir. Bu da ancak eğitimle
mümkündür.
• 2012 yılında Türkiye'de kişi başına yıllık hastaneye
başvuru sayısı 7,3'ten 8,2'ye çıktı.
• OECD ülkelerinde bu rakam ortalama 6,4 olurken
İsveç'te 2,9, ABD'de 3,9 civarında.
• Bu karşılaşmalar sağlık camiası tarafından birer eğitim
fırsatı olarak algılanıp algılanıyor mu?
• Bunun gerçekleşebilmesi için öncelikle sağlık ekibinin bu
konuda bilinçli olmaları, ardından da uygun eğitimi en
başarılı bir şekilde verebilecek şekilde bilgi, beceri ve araç
gereçle donatılmış olmaları gerekmektedir.
• Birinci basamaktaki durum hasta ziyaretlerin %60’ı ise
reçete yenileme amacıyladır.
• Halbuki, bu görüşmeler eğitim için birer fırsat olarak
kullanılabilir.
• Bireylere yönelik eğitim materyalleri kitapçıklar, broşürler
hazırlanmasında yetersizlikler görülmektedir.
• Diğer taraftan, sağlık eğitimi birden çok alanı ilgilendiren
(multisidipliner) bir ekip işidir.
Eğitim bir ekip işidir.
HASTA
AİLE
SAĞLIK PERSONELİ
Eğitim uygulamaları, hasta, sağlık personeli ve ailenin işbirliğini ve
iletişimini gerektirir
Eğitim bir ekip işidir.
Hasta, aile, primer tedavi doktoru ve diğer sağlık hizmetlileri
(fizyoterapist, hemşire, psikiyatrist, diyetisyen…) arasında rol
paylaşımıyla gerçekleşir.
• Hasta eğitimi sadece kişiye söz, yazı veya gösteri
yoluyla bilgi aktarma değil, ona yeni bir davranış
kazandırmayı amaçlamalıdır.
• O nedenle hasta eğitimi veya hasta yakını eğitimi
planlı ve sürekli yapılması gereken bir eğitimdir.
Hastalığın en güzel ilacı,
o hastalıktan korunmanın çarelerini
öğrenmektir .
Hipokrat
Hastanızı tedavi ederseniz,
sadece o gün,
Eğer tedaviyi kendisine öğretirseniz,
tüm yaşamı boyunca
ona yardım etmiş olursunuz.
DSÖ
• Hasta veya hasta yakını Eğitimi;
• Temel olarak hasta merkezli yaklaşım ilkesine dayanır.
• Hasta merkezli yaklaşım hastanın inançlarını, kültürel
özelliklerini, beklentilerini, umutlarını, eğitim düzeyini,
yaşını,
cinsiyetini
ve
hastalığının
kaynağına
düşüncelerini de kapsayacak şekilde planlanmalıdır.
dair
Hasta ve Hasta Yakını Eğitiminde;
Hastanın özel koşulları göz önünde bulundurularak, karar verme
sürecine katılımının sağlanması ve
eğitim sürecine ailenin de
dahil edilerek bir eğitim planı oluşturulması.
• Eğitimin amaçları, beklentileri, etkileri ve bu etkilerin ne zaman
bekleneceği hakkında hastalar kapsamlı olarak bilgilendirilmelidir
• Sağlık eğitiminde sağlık çalışanları yanında sivil toplum örgütleri,
gönüllü
sağlık
yararlanılmalıdır.
kuruluşları
ve
hatta
diğer
hastalardan
 Planlanan eğitim sürecini sürekli takip etme yoluyla gelişim
gözlenmelidir.
 Hasta veya hasta yakınının hastalığı yönetmesi hedeflemelidir.
 Davranış değişikliklerini önerirken spesifik hedefler belirlemeli ve
bu hedefler hasta ile birlikte seçilmelidir.
 Davranış değişikliğine büyük değişiklikler yerine daha ufak
değişikliklerle başlanmalıdır.
 Yeni davranışları eklemenin, yerleşmiş olanları kaldırmaktan daha
kolay olduğu bilinmelidir.
 Hastaların kullandıkları araç-gereç ve desteklerin güvenli ve etkili
kullanımı,
besin – ilaç etkileşimleri, hastalığa uygun diyet
önerilerinde bulunulmalı.
 Hastalara sağlık kontrolleri ve ulaşabilecekleri kaynaklar hakkında
bilgi verilmelidir.
• Tüm sağlık çalışanlarının hasta eğitimine katılmasının toplam etkiyi
çok daha güçlendirdiğini gösterilmiştir.
• Örneğin bekleme odası çalışanları, hastalara bekledikleri süre
içerisinde çeşitli basılı materyalleri ya da uygun diğer formları
önerebilir veya verilmesini sağlayabilir.
14-21
Eğitilmiş Hasta
Daha sağlıklı olmaya dair
daha fazla bilgi
Tedaviye daha fazla uyum
Sağlık hizmetinde daha aktif rol almak
Hasta Eğitiminin İlkeleri
• Doğru zaman
• Doğru iletişim
• Doğru sözcükler
• Hasta eğitimi doktor-hasta ilişkisinin tüm evresine
yayılmalı.
• İyi bir doktor iyi bir hemşire, İYİ BİR……….. aynı zamanda
iyi bir eğitimci olmalıdır.
Hasta Eğitiminin Tipleri
 Yazılı materyaller (broşür, kitapçık..)
 Sağlık kuruluşunda hangi hizmetlerin verildiğini açıklar
 Bazı spesifik hastalıklar ve tıbbi durumlarla ilgili bilgi verir
 Hastanın daha sağlıklı bir yaşam sürdürmesi için gerekli
bilgilere ulaşmasını sağlar.
Örn. Bir araştırmada yaşlılara verilen ve pnömokok aşısı
yapılmasının gereğini anlatan şekilli bir broşürün düz metinden oluşana
göre beş kat daha etkili olduğu gösterilmiştir.
Hasta Eğitiminin Tipleri
 Görsel materyaller (tv, video, resim, dvd, seminer)
 Özellikle okuma yazması olmayanlar için uygun olabilir.
 Bazı hekimler hastalarına eğitim amaçlı seminerler
verebilir.
 Toplum sağlığı ile ilgili internet siteleri, tv programları,
radyo konuşmaları hazırlanabilir.
• Sıklıkla kullanılan eğitim yöntemleri:
• · Bire-bir Öğretim
• · Grup Öğretimi
• · İşlemlere Hazırlayıcı Öğretim
• · Gösteri (Demonstrasyon)
Özel grupların eğitimi
Yaşlılar;
• Saygı göster
• Yazılı ve görsel materyallerle bilgi verilmeli
• Herhangi bir sınırlama varsa ona göre tedaviyi düzenle
Özel grupların eğitimi
• İşitme, görme bozukluğu olan hastalar
• Farklı kültürlerden hastalar
• Ruhsal bozuklukları olan hastalar;
•
Demans
•
Alzheimer hastalığı
Emosyonel sorunlar
Madde bağımlılığı
Mental retardasyon
•
•
•
• Bu tür empati yapılmalı
• Hastanın anlayacağı düzeyde konuşma ve eğitim materyali
kullanılmalı
Örn. Ameliyat öncesinde bilgilendirme ve eğitim
• Hastaların genel memnuniyetini artırır
• Hastanın anksiyete ve korkusunu azaltır
• Ağrı kesici kullanımını azaltır
• Ameliyat sonrası komplikasyonları azaltır
•
İyileşmeyi hızlandırır
• Özet
• Verilecek eğitimin başarısı eğitilenlerin özel durumlarının ne
kadar dikkate alınabildiğine bağlıdır.
• Eğitilenlerin eğitim sürecine aktif olarak katılmaları sağlanmalıdır.
• Birey için en uygun dil veya iletişim yolu dikkate alınmalıdır.
• Bireylerin eğitim düzeylerine uygun yöntemler seçilmelidir.
• Özellikle erişkin eğitiminde ilgili konuda bireylerin bilgi birikimi
dikkate alınmalıdır.
•.
• Muhtemel öğrenme engelleri saptanmalı ve yok
edilmelidir.
• Bireyin fiziksel, bilişsel ve duygusal engellilikleri dikkate
alınmalıdır.
• Kültürel ve dini faktörler dikkate alınmalıdır.
• Yaş ve gelişimsel faktörlere uygun eğitim verilmelidir.
• Bireyin öğrenme tercihleri göz önünde bulundurulmalıdır.
Sigarayı bıraktım
sıra sizde!…
• HASTA EĞİTİMİNDE GÖNÜLLÜLER
• GÖNÜL DOSTLARI (Gönüllü Hasta Refakatçiliği)
• PROJESİ
GÖNÜLLÜ REFAKATÇİ EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI
1.Tanımı genel bilgiler
-Hasta/özürlü/yaşlı anatomisi , fizyolojisi, psikolojisi , sosyal statü ve sorunları
2.İletişim
Sağlıklı iletişim ilkeleri, İletişim süreci, İletişim öğeleri,
İletişim düzeyleri, Sözlü iletişim, Sözsüz iletişim, stresli hastaya yaklaşım
3.Enfeksiyon kontrolü
Enfeksiyon, Enfeksiyon etkenlerinin bulaşma yolları
Enfeksiyon kontrolü, izalosyon yöntemleri, atık yönetimi
Kullanılan dezenfektanlarda dikkat edilecek noktalar? Doğru dezenfektan
seçimi
El hijyeni ve önemi, Eldiven, maske ve önlük giymenin doğru kullanımı ve
önemi
Bulaşıcı hastalıklarda koruyucu önlemler
4.Sıvı elektrolit dengesi ve beslenme
Aldığı –çıkardığı takibi önemi, tüple besleme
Önemli elektrolit eksiklik ve fazlalığı
5.Deri ve öz bakım uygulamaları
Deri ve ekleri, Derinin fizik muayenesi
Öz bakım uygulamalarını etkileyen faktörler
Deri bakımı ve banyolar, Deri bütünlüğünün bozulma nedenleri, Deri
problemleri
Derinin temizlenmesi, Yatak yarası oluşumunun engellenmesi
Sırt masajı, Masaj uygulamada kullanılan yöntemler, yatak yapımı
Günlük öz bakım uygulamaları, ağız, saç, ve ayak bakımı v.s
6.Yaşam bulguları ve ilkyardım
Vücut sıcaklığı, Nabız, solunum ölçümü, Hipertansiyon, diabet
Tansiyon ölçümü, Sıcak soğuk uygulamalar
7.Güvenli ilaç uygulamaları
Oral yol ile ilaç uygulama
Göze , Kulağa ve Buruna ilaç uygulama
Nebulizatör ile ilaç uygulama
Hasta transferi
8.Hareket ve vücut mekanikleri
Vücut mekaniğini korumak
Pozisyon vermek ve kaldırmak
Hasta taşınması
9. Ortam güvenliği
Banyo-tuvalet, Mutfak, Merdiven, Zemin
Elektrikle ilgili konular, Ortamın ısısı ve havalandırılması v.s
Genel önlemler, düşme riski, acil kodlar
10.Bazı kronik hastalıklarda refakatçilik
Trekeostomi, kolostomi bakımı
Tüple besleme, lavman
İnkontinansı olan bireyin bakımı
Üriner torbanın boşaltılması v.s
11.Uyku gereksinimi
Uykunun kalitesi ve süresini etkileyen faktörler
Uykunun değerlendirilmesi
12.Ölüm kavramı
Ölüm, Ölümü yaklaşan bireyin gereksinimleri
Ölümü yaklaşan bireyin bakımı
Terminal dönemde hasta ailesine yaklaşım
13. Acil kodlar ve CPR
14. Ağrı çeşitleri ve ağrı ile baş etme yolları
Baş, Bel, Kas, Doğum ve Kronik hastalık ağrıları V.S
15. sağlıklı beslenme
TEŞEKKÜRLER
Download

HASTA EĞİTİMİ - Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı