Özgün Araştırma / Original Article
İlköğretim okullarında sağlığı etkileyebilecek
bazı fiziksel tehlikelerin değerlendirilmesi
Evaluation of some physical hazards which may affect health in primary schools
Bilal Bakır1, Mustafa Alparslan Babayiğit1, Ömer Faruk Tekbaş1, Recai Oğur1, Abdullah Kılıç2, Serdar Ulus3
Gülhane Askeri Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Ankara, Türkiye
Gülhane Askeri Tıp Fakültesi, Mikrobiyoloji Anabilim Dalı, Ankara, Türkiye
3
Deniz Kuvvetleri Komutanlığı, Deniz Tıbbı Araştırma Merkezi, İstanbul, Türkiye
1
2
Özet
Abstract
Amaç: Bu çalışma, ilköğretim okullarında bazı fiziksel tehlikelerin
düzeyini belirlemek amacıyla yapılmıştır.
Aim: This study was performed with the objective to determine the
levels of some physical hazards in primary schools.
Gereç ve Yöntemler: Çalışma kesitsel tipte bir alan araştırmasıdır.
Ankara İli Keçiören İlçesi’nden uygun örneklemle seçilen 31 ilköğretim okulunda gerçekleşen çalışmada; sıcaklık, aydınlatma, elektromanyetik alan (EMA) ve gürültü düzeyleriyle ilgili yüzlerce noktadan tespit yapıldı. Gülhane Askeri Tıp Fakültesi Etik Kurulu’ndan
(2007/97) onay alındı.
Material and Methods: This study is a cross-sectional field survey. In
this study which was conducted in 31 primary schools selected by
appropriate sampling from the district of Keçiören of the province of
Ankara, measurements related with temperature, light, electromagnetic field (EMF) and noise levels were done at hundreds of points.
Approval was obtained from Gülhane Military Medical Faculty Ethics
Committee (2007/97).
Bulgular: Dersliklerin yalnızca %47,1’i önerilen sıcaklık değerleri
(20-21ºC) içerisinde idi. Okulların %96,8’inde aydınlık düzeylerinin
standart değerlerin üzerinde olduğu saptandı. Ancak oturma düzenine göre, kapı tarafına ve arka sıraya doğru aydınlık düzeylerinin istatistiksel olarak anlamlı derecede düştüğü saptandı (p<0,05).
Elektromanyetik alan düzeylerinin, yakınında elektromanyetik alan
kaynağı olan okullarda olmayanlara göre istatistiksel olarak anlamlı
derecede yüksek olduğu saptandı (p<0,001). Bilgisayar dershanelerinin elektromanyetik alan düzeylerinin, dersliklere göre istatistiksel
olarak anlamlı derecede yüksek olduğu tespit edildi (p<0,001). Gürültü düzeylerinin 35 ve üzeri mevcuda sahip olan sınıflarda istatistiksel
olarak anlamlı derecede yüksek olduğu saptandı (p<0,05). Yoğun taşıt
trafiğine yakın okullarda gürültü düzeyleri açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı (sırasıyla 62,8±5,0 (n=72), 62,0±6,4
(n=79), p>0,05).
Çıkarımlar: Keçiören Bölgesi ilköğretim okullarının aydınlık, EMA
ve gürültü düzeyleri açısından geliştirilmesi gereken yönleri olduğu
saptanmıştır. Olumsuz çevresel etmenlerin düzeltilmesine yönelik
okul sağlığı programları geliştirilmelidir.
(Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23)
Anahtar Kelimeler: Aydınlatma, elektromanyetik alan, gürültü, sıcaklık, okul sağlığı
Results: Only 47.1% of the classes had a temperature value within
the recommended limits (20-21ºC). It was found that the illumination levels in 96.8% of the schools were above the standard values.
However, the levels of illumination were found to be statistically
significantly decreased towards the door and the back line (p<0.05).
It was found that electromagnetic field levels were significantly
higher in the schools who had a source of electromagnetic field
nearby compared to the schools who did not have such a source
nearby (p<0.001). It was found that the electromagnetic field levels
in computer classes were statistically significantly higher compared
to the other classes (p<0.001). Noise levels were found to be statistically significantly higher in classes which had 35 and more students
(p<0.05). No statistically significant difference was found in schools
near intensive vehicle traffic in terms of noise levels (62.8±5.0 (n=72),
62.0±6.4 (n=79), respectively, p>0.05).
Conclusions: It was found that primary schools in the region of
Keçiören had aspects which had to be improved in terms of building
age, building location, brightness, electromagnetic field and noise
levels. School health programs directed to improve negative enviromental factors should be developed. (Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23)
Key words: Illumination, electromagnetic field, noise, temperature,
school health
Yazışma Adresi / Address for Correspondence: Mustafa Alparslan Babayiğit, Gülhane Askeri Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Ankara,
Türkiye E-posta / E-mail: [email protected]
Geliş Tarihi / Received: 02.01.2014 Kabul Tarihi / Accepted: 30.06.2014
©Telif Hakkı 2014 Türk Pediatri Kurumu Derneği - Makale metnine www.turkpediatriarsivi.com web adresinden ulaşılabilir.
©Copyright 2014 by Turkish Pediatric Association - Available online at www.turkpediatriarsivi.com
DOI:10.5152/tpa.2014.1815
217
Bakır ve ark. İlkokullarda bazı fiziksel tehlikeler
Giriş
Okul sağlığı hizmetleri, öğrencilerin ve okul çalışanının sağlığının değerlendirilmesi, geliştirilmesi, sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi, öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilebilmesi için yapılan çalışmaların
tümüdür (1). Öğrencilerin, öğretmenlerin ve okul çalışanının,
ruhsal, bedensel ve sosyal açıdan tam iyilik halinde olmalarını hedefler (2). Sağlık durumunun değerlendirilmesi, korunması ve geliştirilmesi çalışmaları ile okulda çevre sağlığı ve
sağlık eğitimi hizmetleri okul sağlığı hizmetlerinin kapsamı
içerisindedir (1-4).
Bu çalışmanın da esasını oluşturan “okul çevre sağlığı” uygulamaları ise; okulun yeri ve yerleşimi, okul binasının yapım
özellikleri, durumu ve kullanılan malzemeleri, alt yapı tesisleri, tesisat güvenliği, iç ortam havasının kalitesi, su güvenliğini, tuvaletleri, oyun alanları, ısıtma ve aydınlatma düzeyi,
servis hijyeni ve okulda biyolojik, jeofizikokimyasal kirliliğin
önlenmesi gibi konuları kapsar (5).
Tüm dünyada 15 yaş altı nüfus, toplam nüfusun %28’lik bir
bölümünü oluşturmaktadır (6). Türkiye’de ise bu oran %26,2
olup, bunun %63’ü (11 514 685 kişi) ilköğretim ve okul öncesi
eğitim çağındadır (7).
Yaşam sürecinin özel bir parçası olarak kabul edilen ilköğretim çağındaki çocuklar çevresel koşullara karşı büyüklere göre
daha duyarlıdır. Çünkü bedensel ve zihinsel gelişim içerisindedirler ve hızlı hücre bölünmesi, ağırlığa göre vücut yüzeyinin büyük olması, yüksek metabolizma hızı, yüksek oksijen
tüketimi ve konakçı savunma mekanizmalarının gelişmemiş
olması nedeniyle çevresel etmenlerin çocuklar üzerinde kalıcı etki yapabilme riski oldukça yüksektir (1, 8, 9).
Yapılan çalışmalar göstermektedir ki, uygun olmayan sıcaklık,
aydınlatma, EMA, gürültü, toksik kapalı ortam kirleticileri vb.
çevresel etmenler sağlık etkisinin yanısıra okuldan kalma ve
eğitim başarısının da düşmesine neden olmaktadır (10-14).
Sıcak ve soğuğa maruz kalma süreye bağımlı bir şekilde performans üzerine olumsuz etkileri vardır (15). Yapılan çalışmalar, sıcaklık arttıkça kendine güven performansında, düşünme
gücünde ve konsantrasyonda azalma meydana geldiğini (16),
konforlu bir öğrenme ortamının 20-21°C’de optimum düzeyde olacağını göstermektedir (10, 17).
Okul sağlığı açısından bir diğer önemli etmen olan aydınlatma, okuma-yazma, uzun süreli konsantrasyon sağlama, rahat
çalışma ortamı sağlanması ve en önemlisi göz sağlığının korunması açısından gereklidir. Ulusal standartlara göre aydınlatma düzeyi alt sınırı derslikler için 200 lükstür (18, 19).
Son zamanlarda artan kanıtlar, güvenli olduğu ve yaygın maruziyet seviyelerinde yan etkisinin olmadığı düşünülen iyo-
218
Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23
nizan olmayan radyasyonun bazı frekanslarının biyolojik hasar meydana getirebilecek bir potansiyele sahip olabileceğini
düşündürmektedir (12). Örneğin, Japonya’daki toplum tabanlı
olgu-kontrol çalışmasında çocukluk çağı lösemisi ile manyetik
alanlar arasında bir ilişki olduğunu bildiren bir makale yayınlanmıştır. Çocukların yatak odalarında manyetik alan seviyelerinin ölçülmesiyle yüksek EMA maruziyetinin çocukluk çağı
lösemisi ile anlamlı bir ilişki içinde olduğu bildirilmektedir
(20). Araştırmalar önemli bir elektromanyetik radyasyon kaynağı olan kablosuz cep telefonu kullanımıyla lenfoma, malign
ve benign beyin tümörü, kan basıncı değişiklikleri durumlarını
tartışmaktadır (21-23). Bir olgu-kontrol çalışmasında çocukluk
lösemisi ve yüksek voltajlı elektrik alanlarına yakınlık arasında
bir bağlantı saptanmıştır (24). Mevcut bilgiler ışığında Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), EMA maruziyetinin
olası karsinojen olarak sınıflandırılması gerektiğini bildirmektedir (25). Uluslararası Non-iyonizan Radyasyondan Korunma
Komisyonu’nun (ICNIRP) okul, çocuk oyun alanları ve kreşler
için önerdiği sınır değer 2 miliGauss (mG)’dir (26).
Gürültü düzeyinin yüksek olduğu okul ve sınıflarda anlamanın ve okul başarısının olumsuz etkilendiği, daha sessiz
okullarda ders başarısının daha iyi seviyelerde olduğu bildirilmektedir (27, 28). Ulusal mevzuat tarafından okullarda
derslik, özel eğitim merkezi ve kreşler için belirlenen sınır
değer 35 desibel (dB)’dir (29).
Bu çalışma ile; Ankara ili Keçiören ilçesindeki ilköğretim
okullarını temsil eden bir örnekte, ilköğretim okullarının bazı
fiziksel değişkenler (EMA, gürültü, aydınlık, sıcaklık) açısından durumları, okul ve çevresinden yapılan ölçümler ile ortaya konulmuştur.
Gereç ve Yöntemler
Kesitsel tipte bir saha araştırması olan bu çalışma, Kasım
2007-Mayıs 2009 tarihleri arasında Ankara İli Keçiören İlçe
Milli Eğitim Müdürlüğü dahilinde kamuya ait ilköğretim
okullarında (n=83) yapıldı. Evreni temsil edecek bir örnek
seçilerek araştırmaya başlandı. Araştırmanın örneklemi “evrenin bilindiği durumlarda örnek büyüklüğü hesabı” formülünden yola çıkılarak hesaplandı ve araştırmaya 31 ilköğretim
okulu dahil edildi.
Araştırma planı
Araştırma, ilköğretim okullarının çevre sağlığı açısından
mevcut durumunun tüm yönleriyle (fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik olmak üzere) ortaya konması amacıyla planlanmış, tasarı kapsamında; ilköğretim okullarının çevre sağlığı
açısından Türk Standartlarına uygunluk durumu, hava ve su
örnekleri ile sürüntü örneklerinin yanısıra sıcaklık, aydınlatma, gürültü, EMA düzeyi gibi fiziksel değişkenler incelenmiş,
ölçüm sonuçlarının tamamı Türkiye Bilimsel ve Teknolojik
Araştırma Kurumu’na (TUBİTAK) rapor olarak da sunulmuştur (proje no:108S013). Ancak bu makale kapsamında sade-
Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23
Bakır ve ark. İlkokullarda bazı fiziksel tehlikeler
ce okul sınırları içerisinde ölçümleri gerçekleştirilen fiziksel
tehlikelerle ilgili sonuçlar tartışılacaktır.
Müdürlüğü’nden, etik kurul onayı Gülhane Askeri Tıp Akademisi Tıp Fakültesi Etik Kurulu’ndan (2007/97) alındı.
Ölçümlere sabah mesai saatleri içerisinde başlandı, öğle arasından sonra en geç 15.00’de ölçümler tamamlandı. Çalışma
düzeni çok sayıda değişkeni kapsayacak biçimde planlandığından ve okullar arası mesafeler göz önüne alındığından bir
günde sadece bir okulda ölçüm yapılabildi.
İstatistiksel analiz
Frekans dağılımları sayı ve yüzde, sürekli değişkenler (ölçümler) ortalama ± standart sapma şeklinde değerlendirildi.
Sürekli değişkenlerin ortalamaları arasındaki farkın değerlendirilmesinde Kolmogorov-Simirnov uyum iyiliği testi ile
normallik analizi yapıldıktan sonra normal dağılım gösterenler için t-testi, göstermeyenler için Mann-Whitney U testi uygulandı. İkiden fazla grup karşılaştırmalarında Kruskal
Wallis testi (ikili karşılaştırmalar için Mann-Whitney U testi)
kullanıldı. Analizler, SPSS (Statistical Package for the Social
Sciences Inc., Chicago, IL, USA) Windows versiyon 15,0 paket
programı ile yapıldı. İstatistiksel anlamlılık düzeyi, %95 güven aralığında, p<0,05 olarak ele alındı.
Ölçüm yöntemi
Okul tek binaya sahip ise; en üst kattan başlayarak koridorun
sağ ve sol kısmından birer derslik ele alınarak aşağı katlara
doğru ölçümler gerçekleştirildi. Fen laboratuvarı, kütüphane,
bilgisayar sınıfı ve varsa ana sınıfı özellikli olarak mutlaka incelemeye tabi tutuldu.
Okul birden fazla binaya sahip ise; en yüksek katlı binadan
başlamak koşuluyla bütün binalar tek tek ele alınarak, en üst
kattan en alt kata doğru her koridordan sadece bir derslik seçilerek ölçümler tamamlandı.
Kapalı ortam kaynaklı risk etmenlerinden bazı fiziksel çevresel değişkenler aşağıda açıklandığı şekilde araştırma kapsamında değerlendirildi:
Sıcaklık düzeyi ölçümleri; belirlenen sınıflardan civalı termometre ile (10 dak süreyle) gerçekleştirildi. Bilimsel çalışmalar
tarafından belirlenen 20-21°C normal sınır değer olarak ele
alındı (10, 17).
Aydınlatma düzeyi ölçümleri; belirlenen sınıflar (ön, orta, arka
sıralardan 9 ölçüm) ile koridor ve merdivenlerden Aydınlık
Ölçer Cihazı (Extech EA31®, ABD) ile gerçekleştirildi. Aydınlatma düzeyi için ulusal standartlar (derslikler için en az 200
lüks, kütüphaneler için en az 500 lüks) temel alındı (18, 19).
Elektromanyetik Alan düzeyi ölçümleri; belirlenen sınıflardan
(saat yönünde ilerleyerek dört köşeden ve ortadan olmak üzere toplam 5 ölçüm) Gaussmetre Cihazı (FW Bell 4090 Traxial
Elf Magnetic Field Meter®, ABD) ile gerçekleştirildi. Uluslararası Non-iyonizan Radyasyondan Korunma Komisyonu’nun
(ICNIRP) önerdiği 2 mG, sınır değer olarak kabul edildi (26).
Gürültü düzeyi ölçümleri; belirlenen sınıflardan, koridor ve
okul bahçesinden (10 dakika süreyle) Ses Düzeyi Ölçüm Cihazı (Delta OHM HD 9020®, İtalya) vasıtasıyla gerçekleştirildi.
Ölçümler, ders esnasında dersliklerden, tenefüs saatlerinde
koridorlardan ve öğrenci var ve/veya yok iken okul bahçesinden 10’ar dak. sürelerle yapıldı. Cihazda sürekli ölçüm ve
kayıt özellikleri bulunmadığından dolayı ölçümler, her dakika
anlık gürültü düzeyi ölçümleri ortalamasının 10 dak. boyunca
izlemesi şeklinde gerçekleştirildi. Ulusal mevzuat tarafından
belirlenen 35 dB, sınır değer olarak kabul edildi (29).
Araştırma ile ilgili gerekli idari izinler Gülhane Askeri Tıp
Akademisi Tıp Fakültesi Dekanlığı ve Ankara İl Milli Eğitim
Bulgular
İlköğretim okullarının dersliklerinin sıcaklık değeri ortalaması 21,4±1,7ºC iken, anasınıflarının 21,4±1,5ºC, laboratuvarların 19,9±2,4ºC ve kütüphanelerininki ise 19,9±1,6ºC olarak
bulundu. Önerilen (20-21ºC) ve önerilenin dışında (<20ºC,
>21ºC) bulunan sıcaklık değerleri Tablo 1’de sunulmuştur.
Araştırma kapsamında ele alınan bütün dersliklerin aydınlatma düzeyi ortalaması 537,3±318,6 (ortanca 466,1) lüks iken,
ana sınıflarının 395,7±227,2 (ortanca 275,2) lüks ve kütüphanelerin ise 425,8±285,0 (ortanca 332,5) lüks olarak bulundu
(p<0,05).
İlköğretim okullarının dersliklerinden yapılan aydınlatma
düzeyi ortalamalarına göre; sadece bir okulun (%3,2) standartlarda belirtilen 200 lüks’ten daha düşük ortalamaya sahip olduğu saptandı. Bu değer anasınıfları açısından dört’tür
(%12,9). Sekiz okulda kütüphane bulunmadığı, kütüphanesi
olanların %65,2’sinde (15 okul) standartta belirtilen 500 lüks
aydınlık düzeyinin sağlanamadığı belirlendi.
İlköğretim okulları derslik içerisinden yapılan aydınlatma ölçümlerine göre; pencereye en yakın sıra grubundan yapılan
ölçüm düzeylerinin kapıya yakın sıra grubuna göre daha yüksek olduğu, dokuz okulda (%29,0) kapı tarafı ölçümlerinin 200
lüksün altında olduğu saptandı. Oturma düzenine göre kapı
tarafına ve arka sıraya doğru aydınlık düzeylerinin istatistiksel
olarak anlamlı derecede düştüğü saptandı (p<0,05, Tablo 2).
İlköğretim okullarından hiçbirisinin yüksek gerilim hattı yakınında olmadığı, dokuz okulun (%29,0) elektrik trafosuna
300 m ve daha yakın mesafede olduğu, 11 okulun (%35,4)
elektrik hattına 30 m ve daha yakın mesafede olduğu, yedi
okulun (%22,5) baz istasyonuna 200 m ve daha yakın mesafede olduğu saptandı.
Yakınında baz istasyonu, trafo, elektrik dağıtım hattı vb. EMA
kaynağı bulunan okullarda EMA ortalamasının, bulunmayan-
219
Bakır ve ark. İlkokullarda bazı fiziksel tehlikeler
Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23
Tablo 1. İlköğretim okullarının sıcaklık düzeyleri (ºC)
Sıcaklık derecesi (ºC)
Derslik
Sayı
%
Ana sınıfı
Sayı
%
Laboratuvar
Sayı
%
Kütüphane
Sayı %
19 ve altı
18
10,5
2
6,5
13
50,0
8
34,8
20-21
81
47,1
17
54,8
6
23,1
11
47,8
22 ve üzeri
73
42,4
12
38,7
7
26,9
4
17,4
Toplam
172
100,0
31
100,0
26
100,0
23
100,0
Tablo 2. İlköğretim okullarının sınıf içi oturma düzenine göre aydınlık (lüks) düzeyleri (n=171)
Oturma düzeni
Pencereye en yakın sıra grubu
Orta sıra grubu
(Ort±SS)
(Ort±SS)
Kapıya en yakın
sıra grubu
(Ort±SS)
Genel ortalama
(Ort±SS)
558,3±347,8*
Ön
1040,8±778,9
394,0±240,2
240,1±147,2
Orta
1015,6±756,6
389,0±260,3
235,0±153,0
546,5±346,8
Arka
949,14±824,7
345,1±236,7
226,5±250,0
506,9±356,9*
Genel ortalama
1001,8±690,7*
376,0±227,1*
233,9±170,4*
*p<0,05, Kruskal Wallis testi, Mann-Whitney U testi; Ort±SS: ortalama±standart sapma
lara göre yüksek olduğu, aradaki farkın istatistiksel olarak anlamlı olduğu saptandı (p<0,001) (Tablo 3, Şekil 1).
Tüm dersliklerden yapılan ölçümlerin (n=855) EMA ortalaması 1,5±1 iken, ana sınıflarınki (n=155) 1,3±1,3, bilgisayar
dershanelerinki (n=140) ise 3,5±1,4 olarak saptandı (p<0,05).
Bilgisayar dershanelerinden ölçülen EMA düzeyleri ortalamasının dersliklerden ölçülen ortalamalardan istatistiksel
olarak anlamlı derecede yüksek olduğu saptandı (p<0,001)
(Tablo 4, Şekil 2).
Tablo 3.
Okul
220
Ölçüm Ort±SS
sayısı (n) (mG)
p*
Yakınında EMA kaynağı var
43
2,11±1,79 <0,001
Yakınında EMA kaynağı yok
112
1,12±0,91
*Mann-Whitney U testi; Ort±SS: ortalama±standart sapma; EMA: elektromanyetik
alan
2,5
İlköğretim okullarının altı tanesinde (%19,3) derslik, yedi
tanesinde (%22,5) ana sınıfı, 25 tanesinde (%80,6) bilgisayar
dershanesi, dörder tanesinde kütüphane ve laboratuvardan
yapılan elektromanyetik alan düzeyi ölçümleri, toplum için
belirlenmiş sağlık riski oluşturacak değerden (2 mG) daha
yüksek bulundu.
Bilgisayar dershanelerinde LCD ekran kullanan (0,35±0,21
mG) okulların EMA düzeylerinin kullanmayanlara (3,74±1,16
mG) göre istatistiksel olarak anlamlı derecede düşük olduğu
belirlendi (p<0,001, Mann-Whitney U testi).
Yakınında EMA kaynağı olan ve olmayan okullarda EMA
düzeyleri karşılaştırması
EMA ort.
2
1,5
1
1,12
0,5
0
Var
Yok
2,11
Var
Yok
Yakınında EMA kaynağı
Şekil 1.
Yakınında EMA kaynağı olan ilköğretim okullarının
EMA ortalaması olmayanlara göre daha yüksektir
EMA: elektromanyetik alan
Bütün okulların gürültü düzeyi ortalaması; derslikler için 62
dB, teneffüs için 79,6 dB, okul bahçesi için 60,5 dB olarak saptandı. Saptanan en düşük ve en yüksek gürültü düzeyleri ise;
ders esnasında 46-77, tenefüste 57-84 dB(A) idi.
Tablo 4.
Derslikler ve bilgisayar dershaneleri EMA düzeyleri
karşılaştırması
Gürültü düzeyi ortalamalarının, 35 ve üzeri mevcuda sahip
olan sınıflarda [63,7±5,6 (n=86)], daha az mevcuda sahip olan
sınıflara [61,7±5,8 (n=65)] göre daha yüksek, aradaki farkın istatisiksel olarak anlamlı olduğu saptandı (p<0,05). Yoğun taşıt
Derslik
860
1,38±0,85 <0,001
Bilgisayar dershanesi
140
3,56±1,44
Okul
* T-testi; Ort±SS: ortalama±standart sapma
Ölçüm Ort±SS
sayısı (n) (mG)
p*
Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23
Bakır ve ark. İlkokullarda bazı fiziksel tehlikeler
trafiğine yakın okullarda istatistiksel olarak anlamlı bir fark
saptanmadı (sırasıyla 62,8±5,0 (n=72), 62,0±6,4 (n=79), p>0,05).
Fiziksel çevresel risk etmenlerinin (sıcaklık, aydınlık, elektromanyetik radyasyon ve gürültü) standartlara uygunluk oranları Tablo 5’te sunulmuştur.
Tartışma
EMA ort.
Sıcaklığın okul başarısı üzerindeki etkisini ortaya koyan bir
çalışmada, 20 ve 27ºC’de dil labortuvarında öğrenme testi
uygulanmış, sözlü başarının 27ºC’de daha kötü olduğu bildirilmiştir (30). Bir sınıf müdahalesi araştırmasında ise dokuz yaşındaki çocuklar 20, 27 ve 30°C’de teste tabi tutulmuş,
en iyi başarının 20°C’de görüldüğü saptanmıştır (31). Yapılan
çalışmalar, öğrenme için optimum sıcaklığın 21ºC olduğunu göstermektedir (32). Çalışmamızda sınıfların ancak yarıya yakınında optimum sıcaklık düzeyinin sağlandığı söylenebilir. Uygun sıcaklık düzeyinin yakalanması maksadıyla
okulun uygun yöntemlerle ısıtılması ve/veya soğutulması
gerekmektedir. Uygun yöntemi seçerken en uygun yakıt ve
ısınma etkinliği göz önüne alınmalıdır. Isıtma kalorifer ile
yapılıyorsa, radyatörlerin önü ısı enerjisi yayılımına engel
olmayacak ve çarpma, düşme gibi kazaları önleyebilecek şekilde kapatılmalıdır. Sınıfın sıcaklığı kışın 20-22ºC arasında
tutulmalı, 17ºC’nin altına düşürülmemelidir (5, 10). Çevresel
etmenlerden başarı ve okul başarısının ne şekilde etkilendiği bu çalışmada sorgulanmamıştır. Ayrıca ortam sıcaklığı ile
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
3,56
Bilgisayar
dershanesi
1,38
Derslik
Derslik
Bilgisayar
dershanesi
Ölçüm yeri
Şekil 2.
İlköğretim okullarının bilgisayar dershanelerinden ölçülen elektromanyetik radyasyon düzeyleri ortalaması
dersliklerden ölçülen ortalamalardan yüksektir
ilişkili nem ve hava akım hızı gibi önemli değişkenlerin ölçülememiş olması araştırmanın bir kısıtlılığı olarak görülebilir.
Daha sonraki çalışmalarda bu gibi değişkenler de göz önünde
bulundurulmalıdır.
Görme keskinliği, en yüksek görme hızı ve etkili çalışmanın
sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır. Küçük ayrıntıları
belirleme ve küçük cisimleri ayırt edebilme özelliği anlamına
gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı
olarak artar ve 1 000 lüks civarında en yükseğe ulaşır. Ulusal standartlara göre aydınlatma düzeyi sınıflarda 200 lüks,
kütüphanede 500 lüksün üzerinde olmalıdır (18, 19). Temel
ve ark. (33) çalışmasında 25 sınıf, sekiz laboratuvar ve atölyede yapılan ölçümlerde ortalama değer standartlara uygun bulunmuştur. Ancak kütüphanedeki aydınlatma düzeyi,
önerilen standart düzeyin altında bulunmuştur. Sınıflardaki
ölçümler tek tek incelendiğinde; kapı yanı grupta ilk sıra ortalama değerlerinin %60’ı, son sıra ortalamasının %72’si 200
lüksün altındadır. Çalışmamızda da derslik ölçümlerinin benzer bulgularına ulaşılmıştır. Ayrıca kütüphanelerin %65’inde
standart aydınlatma değerinin sağlanamadığı saptanmıştır.
Bu durum kütüphanede rahat bir okuma ortamı oluşturulması, uzun süreli konsantrasyon sağlanabilmesi, rahat çalışma ortamı sağlanabilmesi ve en önemlisi okuyucunun göz
sağlığının korunabilmesi açısından sakıncalı olabilir. Pencere
kenarında oturanların doğal aydınlatma etkisiyle daha fazla
aydınlandığı, pencereden uzak grupta aydınlatma düzeyleri
açısından oldukça düşük değerlerle karşılaşıldığı görülmektedir. Bu durum, sınıfın kapı tarafındaki sıra grubunun yapay
aydınlatmasıyla çözümlenebilir. Uygun aydınlatmanın sağlanamadığı durumlar, çocukların göz sağlığını olumsuz etkileyip okul başarısının düşmesine de neden olabilir.
Önemli bir risk etmeni olarak elektromanyetik alanların okullardaki değerlerini ortaya koyarak uzun dönem etkileri açısından gerekli önlemlerin alınmasını sağlamak bu çalışmanın
amaçlarından birisi olarak tanımlanmış, özellikle bilgisayar sınıflarında diğer dersliklere göre ve yakınında EMA kaynağı olan
okullarda olmayanlara göre yüksek EMA değerleri saptanmıştır.
Kanada’da 79 okulda 43 009 ölçümün yapıldığı bir çalışmada sınır değer olan 2 mG’nin (0,2 µT) üzerinde olan ölçüm oranı %7,8
olarak bulunmuştur. Odalara göre analizlerde yalnızca bilgisayar, projektör, daktilo gibi elektronik cihaz bulunduran odalarda
ve koridorlarda EMA değerleri >2mG bulunmuştur. Derslikler-
Tablo 5. Fiziksel çevresel risk etmenlerinin standartlara uygunluk durumu
Çevresel
risk etmeni
Standart değer
Derslikler
n
%
Ana sınıfı
n
%
Laboratuvar
n
%
Kütüphane
n
%
Sıcaklık
20-21°C
81
47,1
17
54,8
6
23,1
11
47,8
Aydınlık
200-500 lüks*
30
96,7
27
87,0
23
74,0
16
51,6
EMR
2 mG
136
79,1
7
77,4
26
83,8
27
87,0
Gürültü
35 dB
0
0,0
0
0,0
0
0,0
0
0,0
*Derslikler için 200 lüks, kütüphaneler için 500 lüks; EMR: elektromanyetik radyasyon
221
Bakır ve ark. İlkokullarda bazı fiziksel tehlikeler
den yapılan ölçümler 1 mG’nin altında bulunmuştur. Çalışmaya
göre okullarda ev çevresinden farklı olmayan sonuçlar saptanmıştır (34). İspanya’da iki ayrı şehrin ilköğretim okulunda (43
ve 50 okul) yapılan tanımlayıcı bir ekolojik çalışmada; okulların
değişik bölgelerinden (kantin, derslikler, oyun sahası, okul girişi
vb.) yaklaşık 2 500 oldukça düşük frekanslı EMA ölçümü yapılmış, gelişmiş ve okulları daha büyük olan şehrin %6 okulunda 3
mG’nin üzerinde değerler saptanırken, daha küçük bir yerleşime
sahip olan şehirde hiçbir okulda 3 mG’den daha yüksek değerlere rastlanamamıştır (p>0,05) (35). Yüksek voltajlı elektrik alanlarına 600 m’den daha uzak adreste doğan çocuklar daha yakın
doğanlarla karşılaştırılmış, göreceli riskin 200 m uzakta doğanlarda 1,69 kat, 200-600 m arasında doğanlarda 1,23 kat artmış
olduğu bildirilmiştir (24). Li ve ark. (36) 2004 yılında yaptığı çalışmada ise; yüksek gerilim hattı yakınında (≤100 m) 14 okuldan 101 öğrenci ve yüksek gerilim hattının uzağında (>100 m)
18 okuldan 123 öğrenci 24 saat boyunca izlenmiş, iki ölçüm
grubu arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmamışken,
yüksek gerilim hattı yakınındaki okuldan %17,8 öğrencinin okul
saatlerinde 4 mG’nin üzerinde etkilenime maruz kaldığı, yüksek
gerilim hattı uzağındaki okulda bu etkilenimin %6,5 öğrencide
olduğu ve aradaki bu farkın da istatistiksel olarak anlamlı olduğu
saptanmıştır (p=0,011).
Bütün çevresel ölçümlerin aynı anda yürütülmesi nedeniyle
arka plan gürültüsünün ölçülerek kontrol edilmesine imkan
sağlanamamıştır. Tenefüs ölçümleri esnasında ölçüm cihazı
öğrencilerin ilgisini çektiğinden dolayı, çoğu zaman öğrencilerle cihazın 1 m yakınında bulunma durumunda kalınmıştır.
Hava koşulları yağmur, kar vb. olumsuz bir durum gösterdiğinde okul bahçelerinden ölçüm gerçekleştirilememiştir. Çevresel
Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği’ne
göre; “okullarda derslikler, okul öncesi binaların içi, laboratuvarlar, özel eğitim tesisleri, özürlüler için tesisler vb. için müsade edilen gürültü düzeyi 35 dB olarak belirlenmiştir (29). Buna
göre bütün ilköğretim okullarının dersliklerinden yapılan gürültü düzeyi ortalamaları mevzuatta belirtilen sınır değerlerin
üzerinde bulunmuştur. Gürültü düzeyleri açısından taşıt trafiğinin yoğunluğuna bağlı olarak gürültü farkının saptanmamış
olması, okulların yoğun taşıt trafiğine en az 10-100 m mesafede bulunuyor olmasına, her okulun bahçe duvarı ile birlikte bir
okul bahçesine sahip olmasına ve ölçümlerin okul binalarının
kapalı ortamlarında gerçekleştirilmiş olmasına bağlı olabilir.
Martins ve ark. (37) Sao Paulo’da yaptıkları çalışmada, 10 okuldan ölçülen gürültü düzeylerinin 59,8-89 arasında değişmekte
olduğu ve öğretmenlerin gürültüye bağlı işitme sorunları ile
karşılaşmakta olduğu bildirilmektedir. Hong Kong’da 47 ilköğretim okulunda yapılan bir çalışmada gürültü düzeyleri ortalaması 60 dB (A) olarak saptanmıştır (38). Londra’da 142 okul üzerinde yapılan bir araştırmada da gürültü düzeyleri ortalaması
57 dB (A) olarak bulunmuş ve iç ortam gürültü düzeylerinin
ders aktivitesine göre değiştiği bildirilmiştir (39). Çalışmamızda dersliklerden ölçülen gürültü düzeyleri diğer çalışmalara
paralel olmakla birlikte, okul başarısı veya öğretmen ve öğrencilerin işitme seviyeleri değerlendirilmemiştir. Bu durum çalışmamızın bir kısıtlılığı olarak görülebilir.
222
Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23
Sonuç olarak; Keçiören Bölgesi ilköğretim okullarının bina
yaşı, yeri ve konumu, aydınlık, EMA ve gürültü düzeyleri açısından geliştirilmesi gereken yönleri olduğu saptanmıştır.
Olumsuz çevresel etmenlerin düzeltilmesini de içerecek şekilde geliştirilecek “okul sağlığı programları” ile hastalıklara
neden olan etmenler üzerinde etkili olabilecek bir entegre
hizmet sağlanmış olacak ve bu hizmetin sürekliliği ile hastalıklara neden olan etmenlerin oluşumu ve/veya etkisi en aza
indirilecektir. Yapılacak düzenli ölçüm ve kontrollerle okul
fiziki şartlarından kaynaklanacak çevresel ve tıbbi nedenler
önlenebilecektir.
Etik Komite Onayı: Bu çalışma için etik komite onayı Gülhane Askeri
Tıp Akademisi Tıp Fakültesi’nden alınmıştır.
Hasta Onamı: Çalışma sadece okul binalarından birtakım çevresel
analizleri içerdiğinden dolayı hasta onamına gerek duyulmamıştır. Hakem Değerlendirmesi: Dış bağımsız.
Yazar Katkıları: Fikir - B.B., Ö.F.T.; Tasarım - R.O., M.A.B.; Denetleme - Ö.F.T., B.B., R.O.; Kaynaklar - B.B., M.A.B.; Malzemeler - B.B.,
M.A.B.; Veri toplanması ve/veya işlemesi - M.A.B., S.U.; Analiz ve/
veya yorum - A.K., R.O., M.A.B.; Literatür taraması - M.A.B.; Yazıyı
yazan - B.B., M.A.B.; Eleştirel İnceleme - Ö.F.T., B.B., R.O.
Çıkar Çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemişlerdir.
Finansal Destek: Araştırmanın finansal desteği TUBİTAK tarafından
sağlanmıştır (Proje no: 108S013).
Ethics Committee Approval: Ethics committee approval was received
for this study from the ethics committee of Gülhane Military Medical Academy Faculty of Medicine.
Informed Consent: Because the study included just some environmental analysis from school buildings, patient’s consent was not
required. Peer-review: Externally peer-reviewed.
Author Contributions: Concept - B.B., Ö.F.T.; Design - R.O., M.A.B.;
Supervision - Ö.F.T., B.B., R.O.; Funding - B.B., M.A.B.; Materials - B.B., M.A.B.; Data Collection and/or Processing - M.A.B., S.U.;
Analysis and/or Interpretation - A.K., R.O., M.A.B.; Literature Review
- M.A.B.; Writer - B.B., M.A.B.; Critical Review - Ö.F.T., B.B., R.O.
Conflict of Interest: No conflict of interest was declared by the authors.
Financial Disclosure: This research was financially supported by the
Scientific and Technological Research Council of Turkey (TÜBİTAK;
Project No.: 108S013).
Kaynaklar
1.
Pekcan H. Okul Sağlığı. In: Güler Ç, Akın L, editörler. Halk Sağlığı
Temel Bilgiler. Hacettepe Üniversitesi Yayınları; 2006; 454-79.
2. Akın A, Hodoğlugil N, Koçoğlu G, ve ark. Altındağ Merkez Sağlık
Ocağı Bölgesi’ndeki beş ilköğretim okulundaki okul sağlığı uy-
Türk Ped Arş 2014; 49: 217-23
gulamalarının değerlendirilmesi. Hacettepe Toplum Hekimliği
Bülteni 2000; 3.
3. Pekcan H, Pekcan G, Çobanoğlu Z. Eğitimcilere yönelik okullarda sağlığın korunması ve çevre sağlığı. Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı, Ankara; 2004.
4. Kavaklıoğlu MÖ. Etimesgut Sağlık Ocağı Bölgesi’nde okul sağlığı hizmetleri ile ilgili prospektif bir araştırma. Yayınlanmamış
uzmanlık tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi. 1985.
5. Tekbaş ÖF, Vaizoğlu SA. Okul çevre sağlığı. Özgür Doruk Güler
Çevre Dizisi:16. Ankara: Yazıt Yayıncılık; 2008.
6. WHO, World Health Statistics, 2008. Available from: URL:
http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/
EN_WHS08_Full.pdf.
7. Türkiye İstatistik Kurumu. Türkiye İstatistik Yıllığı 2008. Ankara:
Türkiye İstatistik Kurumu Matbaası; 2009. Available from: URL:
http://www.library.illinois.edu/ias/iri/ turkish/Turkey_Statistical_Yearbook_2008.pdf.
8. Topçu MT. Etimesgut Sağlık Bölgesi’nde bir okul sağlığı çalışması. Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Toplum Hekimliği
Enstitüsü. Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi. Ankara; 1978.
9. Güler Ç, Çobanoğlu Z. Çocuk ve Çevre TC Sağlık Bakanlığı Çevre
Sağlığı Temel Kaynak Dizisi No: 23. Ankara; Aydoğdu Ofset, 1994.
10. Tekbaş ÖF. Çevre Sağlığı. 1.baskı. Ankara: GATA Basımevi Müdürlüğü, 2010: 261-98.
11. Woodruff TJ, Axelrad DA, Kyle AD, Miller G, Nweke O. America’s
children and the environment: measures of contaminants, body
burdens, and illnesses. Washington, DC:U.S. Environmental
Protection Agency, Office of Children’s Health Protection and
Office of Policy, Economics, and Innovation. Available from:
URL: http://www.epa.gov/envirohealth/children/.
12. Genuis SJ. Fielding a current idea: exploring the public health
impact of electromagnetic radiation. Public Health 2008; 122:
113-24. [CrossRef ]
13. WHO. Children’s health and environment Developing action
plans WHO Regional Office for Europe, Geneva, WHO Ofset
Publication. 2005. Available from: URL: http://www.euro.who.
int/__data/assets/pdf_file/0009/98253/E86888.pdf.
14. Özmert EN, Yurdakök K, Soysal S, et al. Relationship between
physical, environmental and sociodemographic factors and
school performance in primary schoolchildren. J Trop Pediatr
2005; 51: 25-32. [CrossRef ]
15. Pilcher JJ, Nadler E, Busch C. Effects of hot and cold temperature exposure on performance: a meta-analytic review. Ergonomics 2002; 45: 682-98. [CrossRef ]
16. Witterseh T, Wyon DP, Clausen G. The effects of moderate heat
stress and open-plan office noise distraction on office work. The
9th International Conference on Indoor Air Quality and Climate; 2002 June 30-July 5; California: 2002; 1084-9.
17. Enander AE, Hygge S. Thermal stress and human performance.
Scand J Work Environ Health 1990; 16: 44-50. [CrossRef ]
18. Türk Standardı 9518. İlköğretim okulları fiziki yerleşim genel
kurallar. Türk Standartları Enstitüsü. Ankara; 2000.
19. Türk Standardı 12014. Çevre sağlığı-okullar. Türk Standartları
Enstitüsü. Ankara; 1996.
20. Kabuto M, Nitta H, Yamamoto S, et al. Childhood leukemia and
magnetic fields in Japan: a case–control study of childhood leukemia and residential power-frequency magnetic fields in Japan. Int J Cancer 2006; 119: 643-50. [CrossRef ]
21. Hardell L, Carlberg M, Hansson MK. Pooled analysis of two casecontrol studies on use of cellular and cordless telephones and the
risk for malignant brain tumours diagnosed in 1997–2003. Int
Arch Occup Environ Health 2006; 79: 630-9. [CrossRef ]
22. Hardell L, Carlberg M, Hansson MK. Pooled analysis of two case-control studies on the use of cellular and cordless telephones
Bakır ve ark. İlkokullarda bazı fiziksel tehlikeler
and the risk of benign brain tumours diagnosed during 19972003. Int J Oncol 2006; 28: 509-18.
23. Hardell L, Carlberg M, Mild KH. Case-control study of the association between the use of cellular and cordless telephones and
malignant brain tumors diagnosed during 2000-2003. Environ
Res 2006; 100: 232-41. [CrossRef ]
24. Draper G, Vincent T, Kroll ME, Swanson J. Childhood cancer
in relation to distance from high voltage power lines in England and Wales: a case-control study. Br Med J 2005; 330: 1290.
[CrossRef ]
25. International Organization for Research on Cancer. IARC monographs on the evaluation of carcinogenic risks to humans.
Non-ionizing radiation, Part I: static and extremely lowfrequency electric and magnetic fields. IARC. 2002;80. Available
from: URL: http://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol80/
mono80.pdf.
26. Frank LA. Nonionizing Radiation. In: Wallace RB. MaxcyRosenau-Last, (eds). Public Health and Preventive Medicine.
15th edition. USA: The McGraw-Hill Companies, 2008.
27. Sanz SA, García AM, García A. Road traffic noise around schools:
a risk for pupil’s performance? Int Arch Occup Environ Health
1993; 65: 205-7. [CrossRef ]
28. Kayıkçı ME. Gürültünün insan sağlığı üzerine etkileri. İçinde:
Belgin E, Çalışkan M, (yazarlar) . Çalışma yaşamında gürültü ve
işitmenin korunması. Birinci Baskı. Ankara: Türk Tabipler Birliği Yayınları, 2004: 80.
29. Çevresel gürültünün değerlendirilmesi ve yönetimi yönetmeliği, 2010.
30. Wyon DP. Studies of children under imposed noise and heat
stress. Ergonomics 1970; 13: 598-612. [CrossRef ]
31. Wyon DP. The effects of moderate heat stress on the mental
performance of children. Stockholm. National Swedish Institute for Building Research: 1969. Report No: D8/69.
32. Enander AE, Hygge S. Thermal stress and human performance.
Scand J Work Environ Health 1990; 16: 44-50. [CrossRef ]
33. Temel F, Akın L, Vaizoğlu SA, ve ark. Altındağ ilçesindeki bir ilköğretim okulunun çevre sağlığı yönünden değerlendirilmesi.
Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 2006; 32: 1-8.
34. Van Deventer E. Environmental Health Criteria 238: Extremely
Low Frequency Fields. World Health Organization. Geneva:
WHO Ofset Publication. 2007. Available from: URL: http://www.
inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc238.pdf.
35. Tardón A, Velarde H, Rodrıguez P, et al. Kogevinas M. Exposure to extremely low frequency magnetic fields among primary
school children in Spain. J Epidemiol Community Health 2002;
56: 432-3. [CrossRef ]
36. Li Cy, Sungb Fc, Chena Fl, et al. Extremely-low-frequency magnetic field exposure of children at schools near high voltage transmission lines. Sci Total Environ 2007; 376: 151-9. [CrossRef ]
37. Martins RHG, Lara E, Tavares M, Neto ACL, Fioravanti MP. Occupational hearing loss in teachers: a probable diagnosis. Rev
Bras Otorrinolaringol 2007; 73: 239-44. [CrossRef ]
38. Yee CC, Mcpherson B. Noise Levels in Hong Kong Primary
Schools: Implications for classroom listening, International Journal of Disability, Development & Education. 2005; 52: 345-60.
[CrossRef ]
39. Shield B, Dockrell JE. External and internal noise surveys of
London primary schools. J Acoust Soc Am 2004; 115: 730-8.
[CrossRef ]
223
Download

İlköğretim okullarında sağlığı etkileyebilecek bazı fiziksel tehlikelerin