1
Bu bilgiler her zaman güvenilir midir?
Hayır!
O zaman ne yaparız?
Bilimsel
araştırma sonuçlarına
başvurabiliriz.
Bilim, belli bir konudaki kavramlar bütünüdür.
Bilim, diğer bilgi edinme yollarıyla
karşılaştırıldığında;
Tarafsız
Doğru
Güvenilir
bilgi sağlar.
Bilim…
• “Evrenin ya da olayların bir bölümünü konu
olarak seçen, deneysel yöntemlere ve
gerçekliğe dayanarak yasalar çıkarmaya çalışan
düzenli bilgi, ilim.”
• “Nesnel dünyaya ve bu dünyada yer alan
olgulara ilişkin tarafsız gözlem ve sistematik
deneye dayalı zihinsel etkinliklerin ortak adı.”
(Kaptan, 1977, s. 3)
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
5
Bilimsel Düşünce
• “Bilim temeline dayanan, özgür,
eleştirici, araştırıcı ve bağımsız düşünce”
(Türkçe Sözlük)
• “yaratıcı, sistemli ve problem çözmeye
yönelik amaçlı düşünce” (Kaptan, 1977, s.
2)
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
6
Sorun Çözmenin Dayanakları
• Gelenekler (önceki uygulamalar, emsal
gösterme, vd.)
• Hukuk
• Otorite
• Bireysel deneyimler
• Bilim (Tümevarım, Tümdengelim, Bilimsel
yöntemler)
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
7
Sorun çözümü olarak bilim
• insanlar var olduklarından beri çeşitli sorunlarla
karşılaşmışlardır. Uçan kuşları avlamanın en iyi
yolu nedir? Yetiştirdiğimiz hayvanlardan en iyi
verimi nasıl alabiliriz?
• Bir insanın potansiyelini bir işi başarması için
daha etkili nasıl kullanabiliriz? Tüm bu soruların
çözümü için bilgiye gereksinim vardır. Peki, bu
bilgileri nasıl ve hangi yollarla elde edebiliriz?
insanoğlu karşılaştığı sorunların çözümü için
tarihsel süreç içinde çok farklı bilgi edinme
yolları kullanmıştır.
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
8
• «Kişisel deneyimler» kişilerin karşılaştığı
sorunların çözümünde çözüm yolu olabilir.
Ancak, yaşanan bu deneyimler kişinin
kendisiyle sınırlıdır. Ayrıca, bu bilgiler düzenli
ve sistematik olarak toplanmamıştır. insanın
geçmiş deneyimleriyle ilgili anımsadıklarıyla
sınırlıdır.
• Deneyimin başka bir sınırlılığı da, birinin her
konuda deneyime sahip olma olasılığının
olmamasıdır. Kişisel deneyimler kişinin
yaşantılarıyla sınırlıdır.
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
9
• Kişi, kendi deneyimleriyle sahip olmadığı ancak
başkalarının bir «otorite» olarak sahip olduğu bilgiyi
kaynak olarak kullanmaktadır.
• Sorunların çözümü için bir bilgi kaynağı olarak
otorite de, kişisel deneyimlerde olduğu gibi bazı
sınırlılıklara sahiptir. Otoritenin bilgisini
sorgulamadan sorunların çözümünde kullanmaya
çalışmak çoğu zaman bizi yanıltır çünkü otoritenin
kendi bilgisine nasıl ulaştığını bilmiyoruz. Belirli
konularda otorite olarak kabul ettiğimiz uzmanların
farklı görüşlere sahip olması da bir bilgi kaynağı
olarak otoritenin gücünü zayıflatmaktadır.
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
10
• Otoriteyle yakından ilişkili başka bir bilgi
kaynağı da «gelenek ve görenekler»dir.
insanlar bazen sorgulamadan, bir sorunu
geçmişte nasıl yapıldığına bakarak
çözmeye çalışırlar. Örneğin, bir yönetici,
kurumunda iletişimle ilgili bir sorunla
karşılaştığında, hizmet öncesi eğitiminde
aldığı bilgiler yerine daha önce çalıştığı
kurumda bu sorunun giderilmesi için ne
yapıldığını örnek olarak alabilir
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
11
• Sorunların çözümünde tarihsel süreçte kullanılan
«tümdengelime dayalı akıl yürütme» de başka bir
bilgi kaynağıdır. Eski Yunan filozoflarının katkısı olarak
ortaya çıkan bu kaynak, kişisel deneyim ve otoriteye
göre sorunların çözümüne daha sistematik bir yaklaşım
getirmiştir. Aristo ve izleyicileri tarafından geliştirildiği
için Aristo mantığı olarak da adlandırılan bu yaklaşım,
genel bir önermeden özel bir önermeye ve bu iki
önerme arasındaki ilişkiye dayalı olarak yapılan
çıkarımdan hareketle bir sonuca giden sistematik bir
akıl yürütme, düşünme sürecidir. Tümdengelimsel akıl
yürütme sürecinin üç temel basamağı ve vardır. Bunlar
(1) genel önerme, (2) özel önerme ve (3) sonuç
(çıkarım) olarak belirtilebilir
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
12
• Tümdengelime dayalı akıl yürütmede,
sonucun doğru olabilmesi için
başlangıçtaki genel önermenin doğru
olması gerekir.
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
13
Tümevarım
Tümdengelim - Tümevarım
• Genel önermelerden (doğrulardan)
hareket ederek özel durumlar için
akıl yürüterek sonuç çıkarma
(Aristo)
• Tek tek yapılan gözlem ve
deneylerin sistemli bir biçimde
incelenmesiyle elde edilen
genellemeler (Bacon)
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
15
Tümdengelim - Tümevarım
Denenceler
Ampirik
genellemeler
TÜMDENGELİM
TÜMEVARIM
Kuramlar
Gözlemler
Kaynak: Babbie, 2007, s. 23
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
16
Bilimsel Yöntem
Bilimsel Yöntem
• Açık seçik, denetlenebilir, yansız, eleştirici,
düzeltici, deneyici, seçici, akla uygun,
duyarlığı yüksek, olgusal düzeyde, bilinen
en güvenli sorun çözme yöntemi
• Bilim üretme yolu
• Bilimsel yöntem tümdengelim ve
tümevarımın bir sentezidir.
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
20
Bilimsel Yöntem
• “Bilimsel topluluğun bilgi üretmek ve
değerlendirmek için kullandığı fikirler,
kurallar, teknik ve yaklaşımlar”
Kaynak: Neuman, 2006, s. 17
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
21
Bilimsel Yöntemin Dayandığı Temel Varsayımlar
• Olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi olması
• Olayların incelenmesi
• Tümevarım/tümdengelim ile
geçerli/güvenilir bilgi toplanabilmesi
• Olayların metafiziğe dayanmadan
açıklanabilmesi
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
22
Bilimsel Yöntemin Aşamaları
123456-
Güçlüğün sezilmesi
Sorunun tanımlanması
Çözümün tahmin edilmesi
Gözlenebilir sınayıcıların belirlenmesi
Deneme ve değerlendirmelerin yapılması
Raporlaştırma
Kaynak: Karasar, 1995, s. 14
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
23
Bilim Nedir?
 • Her türlü düzenden yoksun duyu
verileri (algılar) ile mantıksal olarak
düzenli düşünme arasında uygunluk
sağlama çabasıdır (Einstein)
 • Gözlem ve gözleme dayalı akıl
yürütme yoluyla önce dünyaya ilişkin
olguları, sonra bu olguları birbirine
bağlayan yasaları bulma çabasıdır
(Russell)
 Bilim, gözlenebilir ve objektif bir konusu olan bilgiler
sistematiğidir.
 Bilim;
 Anlama ve açıklama
 Tahmin
 Kontrol aşamaları ile amaçlarına ulaşır.
 Bilimsel bilgi: Belli bir alandaki olgu ve olayların akla dayalı
olarak, aralarındaki ilişkilerin araştırılıp bulunması sonucu elde
edilen bilgidir.
25
bilim
Belirsizliği gidermeye yöneliktir.
Sistematiktir
Değişime açıktır.
Her olayın bir nedeni vardır
Bilimin öznesi insandır
Hiçbir şey aşikâr değildir
Gerçekler statik değildir
26
Bilimin özellikleri
Şüphecilik
Deneysellik (benzer koşullarda, benzer şartlarda aynı sonuçlara
ulaşabilmeli)
Objektiflik (yansız, tarafsız)
Genellik (bilimsel çalışmanın sonuçları, benzer durumlarda
genellenebilmelidir)
27
Bilimin özellikleri
 Bilim bir bilgi toplama yolu değil, bir analiz
yöntemidir.
 Bilim tümü ya doğrudan ya da dolaylı olarak
gözlenebilir olguları dile getirir.
 Bilim mantıksaldır.
 Bilim nesneldir.
 Bilim eleştiricidir.
 Bilim genelleyicidir.
 Bilim evrenseldir.
 Bilim kayıtlıdır.
 Bilim önceki birikimlere dayanır.
28
Bilimin Temeli
• Tecrübe
• Deney
• Araştırma
• Bilim var olan ama henüz bilmediğimiz bir
düzeni araştırır.
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
29
Bilimin Kaynakları
• Doğa üstücülük (olayların kaynağını başka
şeylerde arama)
• Bireysel yaşantılar (yaşantıların toplanması,
kaydedilmesi, sistemli hale getirilmesi ve
bunlarla ilgili genel ilkelerin keşfedilmesi)
• Nicelik (ölçme)
– Evrende meydana gelen her şey nicel ve ölçülebilir
(Thorndike)
• İlişkilerin keşfi (neden-sonuç ilişkisi)
• Gerçeğe yaklaşıklık (“mutlak” doğrular,
“değişmez” gerçekler)
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
30
Bilimsel Topluluğun Normları
• Bilimcilerin araştırmalarını nasıl
yürüteceklerini düzenleyen bir dizi resmi
olmayan kural, ilke ve değer
•
•
•
•
•
Evrenselcilik
Örgütlü şüphecilik
Tarafsızlık
Paylaşımcılık
Dürüstlük
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
Kaynak: Neuman, 2006, s. 16
31
Nicel Araştırma Sürecinin Aşamaları
1 Konu seç
7 Başkalarını
bilgilendir
6 Verileri
yorumla
2 Soruya
odaklan
Kuram
5 Verileri analiz et
3 Araştırmayı
tasarla
4 Veri topla
Kaynak: Neuman, 2006, s. 15
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
32
Nitel Araştırma Sürecinin Aşamaları
1 Toplumsal
benliği kabul et
7 Başkalarını
bilgilendir
6 Verileri
yorumla
2 Bakış açısı
benimse
Kuram
5 Verileri analiz et
3 Araştırmayı
tasarla
4 Veri topla
Somali de açlık
Kaynak: Neuman, 2006, s. 15
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
33
35

Bilim dalları TÜBİTAK tarafından Frascati Kılavuzu’na
(2002) dayanılarak şu şekilde sınışandırılmaktadır.
Doğa
Bilimleri
Matematik
ve
Bilgisayar
Bilimleri
. Fiziki
Bilimler
. Kimya
Bilimleri
. Dünya ve
İlişkili
Çevre
Bilimleri
. Biyoloji
Bilimleri
. Genetik
Mühendislik
ve Teknoloji
Tıbbi
Bilimler
Tarımsal
Bilimler
Sosyal
Bilimler
Beşeri
Bilimler
. İnşaat
Mühendisliği
. Elektrik
Mühendisliği
. Elektronik
. Diğer
Mühendislik
Bilimleri
.Temel
Tıp
. Klinik
Tıp
. Sağlık
Bilimleri
. Tarım
.Ormancılık
. Balıkçılık ve
İlişkili
Bilimler
.Veterinerlik
.Psikoloji
. Tarih
. Diğer
Beşeri
Bilimler
.Ekonomi
. Eğitim
Bilimleri
. Diğer
Sosyal
Bilimler
(a)Gözlenebilirlik
(b)Ölçülebilirlik
İletilebilirlik
(d) Tekrarlanabilirlik
(e) Sağdanabilirlik
(c)
 Bilimsel
bilgi görgül
(emprical) olandır.
Görgül, gözleme dayalı
olandır. Bilimsel
bilginin görgül olması,
gözlemler yoluyla
bilginin doğruluğunun
ya da yanlışlığının
kanıtlanabilir olması
demektir.
Ölçme;
herhangi bir değişkenin
niteliğini,niceliğini
ya
da
derecesini saptama ve sayısal
olarak belirtme işidir. Ölçme,
gözlemleri, bu gözlemlerdeki
farklılıkları yansıtacak şekilde
sayılarla temsil etme, sayılara
dönüştürme işlemidir.
 Aktarılmak
istenenin tam
olarak anlaşılmasını, ifade
edilmek
istenenden
başkasının
anlaşılmamasını içerir.
 İfadelerin
iletilebilir
olmasını sağlamanın yolu
ise, işevuruk tanımlar
kullanmaktır.
 İşevuruk tanım, soyut ve
öznel olan kavramların
anlaşılabilmesi için somut
ifadeler kullanılmasıdır.
Yapılan gözlemler ve
alınan ölçümler, benzeri bir
eğitimden geçmiş, aynı araç-gereç ve
teknik imkanları kullanan diğer
kişilerce de tekrar edilebilmelidir. Bilimsel
çalışmalar,
başkaları
tarafından
da
tekrarlanabildiğinde, kişiye bağımlı ve öznel
olma durumundan uzaklaşır, nesneye bağımlı
hale gelir. Bu durum da güvenirliğin yüksek
olması demektir.
 Hipotezlerin
ya da olaylar arasında var
olduğu düşünülen ilişkilerin doğruluğu
araştırılabilmeli,
sınanabilir
nitelikte
olmalıdır. Diğer bir deyişle sonuçların, öne
sürülen hipotezi ve iddia edilen ilişkileri
destekleyip
desteklemediği
gösterilebilmelidir. Bunun için de uygun
analiz teknikleri kullanılmalıdır.

Gözlenebilirlik ve ölçülebilirlik temel
nitelikte ölçütler olarak
gözükmektedir.

Çalışmaların iletilebilmesi,
tekrarlanabilmesi ve
sağdanabilmesi/sınanabilmesi için,
bunların gözlenebilir ve ölçülebilir
olması gerekmektedir.

Tekrarlanabilirlik ve
sağdanabilirlik/sınanabilirlik ise,
iletilebilir olmaya bağlıdır.
(a) anlama/betimleme
(b) açıklama
(c) yordama
(d)
kontrol

Anlama/Betimleme: Bilim, var olan şeylerin tek tek ya da
ilişkiler halinde tanınması, ayrıntılı özelliklerinin
öğrenilmesi ile başlar. Anlama/betimleme işlevi, işte bu
amaca dönük
“nedir?”
sorusunu cevaplandırmayla ilgilidir ve var olan durumu
olduğu gibi ortaya koyar. Betimsel araştırmalar, bilimin
anlama/betimleme işlevine hizmet eder.

Açıklama: Mevcut durumun olduğu gibi tanınmasından
sonra, o durumların açıklanması muhtemel nedenlerinin
ve ilişkilerin belirlenmeye çalışılması söz konusudur.
Bağıntısal araştırmalar bilimin açıklama işlevine hizmet
eder.

Yordama: Gözlenen durumlardan yararlanarak
gözlenmeyen
durumlar
hakkında
tahmin
yürütmektir. Olayları açıklayabilen genellemeler
yararlıdır; ancak olayların oluşunu daha önceden
kestirebilmek bilim ve insanlık için çok daha
önemlidir. Nedensel karşılaştırmalı araştırmalar
bilimin yordama işlevine hizmet eder.

Kontrol: Bilimin kontrol amacı/işlevi, üretilen
bilgilerin fiilen uygulamalara aktarılması, doğa
ve toplum olaylarının denetim altına alınmasını
amaçlar. Bilim, olayları yordamakla yetinmeyip
kontrol altına almayı amaçlar. Deneysel
araştırmalar bilimin kontrol işlevine hizmet eder.
Araştırma
• Olayların incelenmesi, bilgilerin
toplanması, düzenlenmesi, analiz ve
senteze tabi tutulması, yorumlanması,
değerlendirilmesi ve anlamlı bilgiler
bütünü haline getirilmesi
Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri
www.acikders.org.tr
47
 Araştırma;
soru sorma,
 inceleme,
 değerlendirme,
 yorumlama
ve karar verme çabasının oluşturduğu bir
öğrenme ve bilgi edinme sürecidir.
 İlk aşama meraktan kaynaklanan SORU SORMA
sürecidir.
48
Bir sorunu çözmek
Yeni bir ürün ortaya koymak
Yeni bir yöntem geliştirmek
Faydalılık
49
bilimsel araştırmanın diğer amaçları
Bir soruşturmadır…Bağlantıları, önermeleri arar.
İnsan araştırmacıdır, doğası gereği
Hayatını, koşullarını, geleceğini betimlemeye anlamaya çalışır;
sorunlarına çözüm arar.
Gelişmek için
İstenmeyen şeyleri tespit etmek, engellemek için
Gelişme planları oluşturmak için
Eğitimi sürdürmek için.
İtibar için
Ürün geliştirmek için
Bilgi özgür bir gezgin değildir bazı insanların elindedir.
50
bilimsel olmayan argüman biçimleri
•Güce başvurarak sonucu-kararı kabul ettirme
Kamu huzurunu bozmamak için bu yapılmalıdır…
•Acıma duygusuna hitap etme
Eğer K olursa sefil oluruz
•Yanlış genelleme yapma
bunların %60’ı hep böyledir…
•Hayali Düşmana Başvurma
Güçlü ve geçerli argüman yerine zayıf ve inanılmaz bir argüman…cahilce
bilgiçlik…
Osmanlı Devleti zaten bundan çöktü…
Popüler Duygu ve Düşüncelere Başvurma
Herkes beni seviyor,
bütün dünya çekirdek aileler şeklinde yaşıyor…
51
bilimsel olmayan argüman biçimleri
•Geneli Özele, Özeli Genele Uygulama
Kazara ve rutini aynı kabul etmek… Falan meslek grubu parayı
sever. Ahmet de sever o meslektendir ya…
•Hatalı Benzeştirme
Bir iki benzerlik yüzünden genel bir benzerlik çıkarma
•Yanlı Soru
Rusya gibi özgürlük düşmanı bir ülke….
•Alakasız Sonuçla Yanıtlama
Cinayet suçtur… Bu tartışma…
•İki Anlamlı Dil Kullanma
Kelimenin çift anlamlı kullanımı ile ne olduğu belirsiz bir sonuç
ilişkisi kurma…
52
 Tarafsız ve sistemli bir süreçtir. Bir düşünceyi ya
da görüşü kabul ettirmeyi değil, tanımayı ve
tanımlamayı hedefler.
 Bir uzmanlık işidir. Araştırma yöntem ve
tekniklerinde yetişmişliği gerektirir.
 Olası tüm eleştiriler karşısında tutunabilecek
nitelikte olmalıdır.
 Başkalarınca da tekrarlanabilir nitelikte olmalıdır.
 Önemli tüm süreç ve sonuçları ile rapor
edilmelidir.
53
 Kütüphane Araştırmaları: Mevcut kaynaklardan
faydalanılarak
yapılan
değerlendirme
nitelikli
araştırmalardır.
 Laboratuar Araştırmaları: Laboratuar ortamlarında
gerçekleştirilebilecek
deneye
dayalı
teknik
araştırmalardır. Fen ve teknik bilimlerde kullanılan bir
araştırma yöntemidir.
 Gözleme Dayalı Araştırmalar: Bazen laboratuar
verilerini tamamlamak, bazen de başlı başına veri
toplamak amaçlı yapılan gözleme dayalı araştırma
türüdür. Çevre, tarım, gökbilimi, madencilik vb.
alanların kullandığı araştırma yöntemlerindendir.
54
Anket Araştırmaları: Belirli konularda kişilerin
görüşlerini almak amacıyla uygulanan
araştırma yöntemidir. Anket araştırmaları alan
araştırmaları olarak da adlandırılır.
Analitik Araştırmalar: Eldeki verileri kullanarak
mevcut durumun veya durumun ileride alacağı
boyutun tahmin edildiği araştırma türleridir.
Araştırma - Geliştirme Araştırmaları: Ürün ve
yöntem geliştirmeye yönelik araştırmalardır.
55
 Bilimlerin sınıflandırılması konusunda ampirist-faydacı felsefenin
hakim olduğu Anglo-Sakson ülkeleri ile rasyonalist-idealist felsefenin
benimsendiği Kara (veya Kıta) Avrupası arasında görüş ayrılığı vardır
(Özlem 2003).
 Anglo-Sakson ülkelerinde genellikle bilim kelimesinden anlaşılan
pozitif bilimlerdir. Pozitif bilimler kendi içinde doğa bilimleri ve
sosyal bilimler diye iki gruba ayrılır. Pozitif bilimlerin konusunu 18.
yüzyılın ikinci yarısına kadar sadece doğa bilimleri oluşturduğundan,
pozitif bilimler sık sık doğa bilimleri olarak da anılır.
 Fizik, kimya, biyoloji, astronomi gibi alt dallardan oluşan doğa
bilimlerin konusu doğal olgular, yani doğal gerçekliktir. İnsan
düşüncesinden bağımsız olarak var olan herşey doğal gerçeklik
olarak adlandırılır. Doğal bilimler doğada olup biten olaylar
arasındaki sebep-sonuç ilişkisini (determinizm) deney ve gözlem
yoluyla açıklamaya çalışır.
56
Sosyal bilimler ise toplum içinde yaşayan
insanların
davranışlarını
inceleyerek
açıklamaya yöneliktir. Sosyoloji, psikoloji,
sosyal antropoloji, tarih, ekonomi, siyaset gibi
alt dalları vardır.
Hem doğa, hem de sosyal bilimlerin ana amacı
konularını açıklamak olduğundan bu iki grup
arasında önemli farklılıklar yoktur.
57
Download

Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri