GÜNEY YARIM KÜRESİ İÇİN ŞEKİL
 Bu şekilde, gözlemcinin zeniti bundan önceki şekillerdeki gibi yerleştirilir.
Bu halde gök ufku şekildeki gibi olur. Güney yarım küresinde Q güney
kutbu ufkun üzerindedir.




O halde eğer gözlemcinin güneysel enlemini gösteriyorsa QZ = 90 - dir.
Şimdi asal düşey daire ZQS olup ufku S güney noktasında keser.
Buna göre N noktası şekilde yerine konabilir.
Gök ekvatoru ile ufuk birbirlerini W batı ve E doğu noktalarında keserler.
 Deklinasyonu (dik açıklık) güneysel olan bir X yıldızını göz önüne alalım.
 Dünya’nın dönmesinden dolayı bu yıldız gök ekvatoruna paralel ve gök
ekvatoru ile Q güney kutbu arasında bulunan LXM küçük dairesini
çizecektir.
 Yıldız L de en büyük yüksekliğine erişecektir.
 O halde bu noktada gözlemcinin meridyeni olan QZRNP yarım dairesi
üzerinde bulunur. Dünya’nın dönmesinin bir sonucu olarak, yıldız
gözlemcinin meridyeninden batıya doğru hareket edecektir.
 Eğer , yıldızın güneysel olan deklinasyonu (dik açıklık) ise, DX = ve QX
= 90 - kutup uzaklığıdır. QZ = 90 - , QS = , XC = a ve XZ = z zenit
uzaklığıdır.
 Güney yarım kürede göğün kuzey kutbu altta, güney kutbu da güney
doğrultusunda ve üstte bulunur.
 Demek ki güney ülkelerinde güney kutbu onların güney doğrultusunu
gösterir.
SİRKOMPOLAR YILDIZLAR
 Deklinasyon (dik açıklık) paralelleri ufkun üstünde bulunan ve buna göre
doğup batmayan yıldızlara Sirkompolar yıldızlar denir.
 Sirkompolar yıldız kutup etrafında daire çizen anlamındadır.
 Sirkompolar yıldız gözlemcinin yerine bağlıdır.
şekilde deklinasyon (dik açıklık) paralelleri tümü ile ufkun üzerinde olan ve
buna göre de hiç batmayan X ve Y sirkompolar yıldızları gösterilmiştir.
Bir yıldızın batmaması için gerekli olan koşul, PN>PM olmalı, yani kutup
uzaklığı (PM = 90 - ) enlemden (PN = ) küçük olmalı veya başka bir ifade ile
deklinasyon (dik açıklık) enlem tamamından (90 - ) büyük olmalıdır.
 Bir yıldızda batma olayının mümkün olabilmesi için < 90
Buna doğma-batma koşulu da denilebilir.
olmalıdır.
 Bu koşulu gerçeklemeyen yıldızlar da yukarıda bahsedildiği gibi batmayan
ya da doğmayan yıldızlardır.
 Tam gök ekvatorunda ( = 0 ) bulunan yıldızların her enlemde görülme
süresi 12 saattir.
 Yer ekvatorunda ( = 0 ) bulunan gözlemciler için bütün yıldızların Yer
ekvatorunda görülme süresi 12 saattir.
 Kuzey enlemlerde bulunan ülkelerde > 0 olan yıldızlar için görülme
süresi 12 saatten büyüktür.
 Aynı enlemlerde
< 0 olan yıldızlar için görülme süresi 12 saatten küçük
olacaktır. Güney enlerde durum bunun tersi olur.
 Dünya’nın kutuplarında ( = 90 ) gök küresinin yarısı batmayan yarısı da
doğmayan yıldızlar olarak kendini gösterirler.
 Y yıldızı gözlemcinin meridyeni üzerinde L de olduğu zaman üst geçişte
denir.
 Yıldız M ye vardığı zaman da alt geçişte denir.
 Üst geçişte iken yıldızın zenit uzaklığı ZL veya
 PL – PZ = (90 - ) – (90 - ) = – dır.
 Alt geçişte iken yıldızın zenit uzaklığı ise ZM veya
 ZP+PM = (90 - ) + (90 - ) = 180 – ( + ) dir.

=
olduğu zaman yıldızın üst geçişi zenit noktasında meydana gelir.

>
olduğu zaman yıldızın üst geçişi P ile Z arasında olur.
 Güneysel sirkompolar yıldızlar aynı biçimde göz önüne alınabilir.
 Y yıldızının üst geçiş ve alt geçişteki yüksekliklerini şöyle hesaplayabiliriz:
 Üst geçişteki yükseklik
a = LS = LR + RS =
+ (90 - ) = 90 –
 Alt geçişteki yükseklik
a = MN = MT – NT =
– (90 - ) =
+
+
– 90
EKLİPTİKEL KOORDİNAT SİSTEMİ
 Ekliptikel koordinat sistemi diğer koordinat sistemlerine göre daha az sıklıkta
kullanılır.
 Fakat güneş panellerini Güneş’e yönlendirmeleri gereken Yer yörüngeli
uydulardan planlanan gözlemler için çok elverişlidir.
 Bu sistemde, bir gök cisminin yeri asal büyük daire olarak alınan ekliptikle
referans noktası olarak seçilen ilkbahar noktasına göre tayin edilebilir.
 Bir gök cisminin ekliptiğe olan açısal uzaklığına bu cismin ekliptikel
enlemi denir ve
ile gösterilir.
 Bir gök cisminin ekliptikel enlemi ekliptikten itibaren ölçülür.
 -90
+90 değerleri arasında değişir.
 Bir gök cismi ekliptik üzerinde ise ekliptikel enlemi sıfır, ekliptiğin
kuzeyinde ise pozitif, güneyinde ise negatiftir.
 Bir yıldızın ekliptikel enlemi Güneş’in kaynağa yaklaşabileceği en yakın
noktayı işaret eder.
 Yıldız ve ekliptiğin kutup noktaları KK' nün belirlediği düzlemle gök
küresinin arakesiti olan büyük dairenin ekliptiği kestiği noktanın ilkbahar
noktasına olan açısal uzaklığına bu cismin ekliptikel boylamı denir ve
ile gösterilir.
 Bir gök cisminin ekliptikel boylamı ekliptik üzerinde dan itibaren Güneş’in
yıllık hareketi yönünde yani doğuya doğru ölçülür.
 0
360 arasındadır.
 Bir yıldızın ekliptikel boylamı Güneş’in en yakın noktadaki tarihini (ay ve
gün) işaret eder.
 Bir gök cisminin ve ile tanımlanan koordinatlarına o cismin ekliptikel
koordinatları denir.
 Güneş yıllık görünen hareketini ekliptik düzleminde yaptığından Güneş’in
ekliptikel enlemi  = 0 dır.
 Güneş 21 Mart, 21 Haziran, 22 Eylül ve 21 Aralık’ta, sırası ile, , U,
ve
V noktalarında bulunur.
 Bu tarihlerde Güneş’in ekliptikel boylamı, sırası ile, 0 , 90 , 180 ve 270
dir.
 Ekliptikel koordinatlar gözlem yerine bağlı değildir. Zamana bağlılıkları
ise Güneş sistemi dışındaki cisimler için değişmez, Güneş sistemi
içindeki cisimler için değişir.
Gözlemcinin enleminin kutbun yüksekliğine eşit olduğunun gösterilişi
GALAKTİK KOORDİNAT SİSTEMİ
 Astronomide kullanılan diğer bir koordinat sistemi galaktik koordinat
sistemidir.
 Galaksinin merkezi düzlemi oldukça yoğun yıldız içerir.
 Böylece, gök küresinde bir büyük daire olan bu düzlem bize gökyüzünde
bir band olarak görünür.
 Bu büyük daire, galaktik koordinat sistemi için ekvator olarak seçilir.
 Başka bir ifade ile, galaktik koordinat sisteminde temel düzlem, gök
küresi ile Samanyolu’nun kesişimi olan galaktik ekvatordur.
 Referans noktaları ise Galaktik Kuzey Kutup ve galaktik ekvatordaki sıfır
noktasıdır.
 Başlangıç boylamı Galaksi merkez doğrultusunun Galaktik ekvatoru
kestiği noktadır.
 Bu başlangıç boylamının gök kutbuna göre konum açısı (diğer bir
deyişle, lNCP) IAU tarafından 123 (B1950.0) veya 122 .932 (J2000.0)
olarak kabul edilmiştir.
 Bu durumda, galaktik koordinat sisteminin galaktik ekvatordaki sıfır
noktasının koordinatları, yani başlangıç boylamının koordinatları,


= 17h 42m 26s.60, = -28 55 00 .445 (B1950.0)
= 17h 45m 37s.224, = -28 56 10 .23 (J2000.0) dır.
 Bu koordinat sisteminde bir gök cisminin konumunu tanımlamak için
kullanılan koordinatlar galaktik enlem (b) ve galaktik boylam (l) dır.
 Bu koordinatlar Dünya üzerindeki enlem ve boylama benzerdirler. Bir
gök cisminin konumunu belirleyen açılar Güneş’ten itibaren ölçülür.
 Galaktik boylam l, Galaksi merkezinden doğuya doğru galaktik ekvator
üzerinde ölçülür ve 0
l
360 arasında değerler alır.
 Galaktik enlem b, Dünya üzerindeki enleme benzer şekilde galaktik
ekvatordan itibaren ölçülür ve -90
b
+90 değerleri arasında değişir.
= 12h 49m = 192 .25, = +27 24 = +27 .4 (B1950)
= 12h 51m 26s.282,
= +27 07 42 .01 (J2000)
doğrultusunda bulunur ki o da Coma Berenices takım yıldızına rastlar.
Galaktik Kuzey Kutbu
 Galaktik ekvator gök ekvatorunu iki noktada keser.
 Bunlardan biri çıkış düğümü diğeri de iniş düğümüdür.
 Bu iki düzlem arasındaki (galaktik ekvator ile gök ekvatoru) açı ise
90
27 .4 = 62 .6 = 62 36' dır.
Düğümler doğrusu bir düzlemi diğerine dönüştüren dönme eksenidir. Bu
yüzden, düğümler doğrusu iki ekvator kesiştiğinde (çıkış düğümünde)
aşağıdaki koordinatlarda görülür.
 ldüğüm = 123 90 = 33
 düğüm = 12h 49m + 6h = 18h 49m = 282 .25
 İki koordinat sistemi arasındaki bu özel bağıntı ekvatoral koordinatların
( , ; B1950.0) galaktik koordinatlara (l, b) veya tam tersine dönüşümü için
formüllerin elde edilmesini sağlar.
Galaktik koordinat sisteminin önemi ekvatoral koordinatlarda radyo
kaynakları haritasından görülebilir. Açıktır ki bu kaynaklar Galaksi ile ilişkilidir.
Bu nedenle galaktik koordinatları kullanmak uygundur.
KOORDİNATLAR ARASINDAKİ DÖNÜŞÜMLER
 Bütün durumlarda yıldızlar iki açılı (enlem ve boylam) iki boyutlu bir
yüzeyde tanımlanırlar.
 Bir yıldızın koordinatları bir koordinat sisteminden bir diğerine standart
küresel koordinat dönüşüm formülleri ile dönüştürülebilir.
 Yani, dönüşümü sağlayan gerekli formüller küresel üçgenden çıkarılır.
Bu küresel üçgene kosinüs, sinüs ve sinüs (kenar)-kosinüs (açı)
teoremleri uygulanırsa dönüşüm formülleri elde edilir.
( , )-(l, b) dönüşümü; ( : rektasansyon; : deklinasyon; l: galaktik boylam; b: galaktik enlem)
cos b cos(l 33  )
cos cos(
cos b sin( l 33  )
cos sin(
sin b
282 .25) cos 62 .6 sin sin 62 .6
sin cos 62 .6 cos sin(
cos sin(
sin
282 .25)
282 .25)
282 .25) sin 62 .6
cos b sin( l 33  ) cos 62 .6 sin b sin 62 .6
cos b sin( l 33  ) sin 62 .6 sin b cos 62 .6
(A, z)-(H, ) dönüşümü; (A: azimut; z: zenit uzaklığı; H: saat açısı; : deklinasyon)
sin
sin cos z cos sin z cos A
sin H sin z sin A cos
cos cos H cos cos z sin sin z cos A
( , )-(H, ) dönüşümü; ( : rektasansyon; : deklinasyon; H: saat açısı)
H
( , )-( , ) dönüşümü; ( : rektasansyon; : deklinasyon; : ekliptikel boylam; : ekliptikel enlem)
sin
cos
cos
cos
cos sin
sin
cos
cos
cos
cos sin
sin
sin cos sin
cos cos
sin sin
cos cos sin
sin
sin cos sin
cos cos
sin sin
cos cos sin
İkinci
Referans
Dairesi
Koordinatlar
Boylamsal
Sıfır
Noktası
Semboller
Düşey
Daire
Yükseklik
(-90 +90 )
Kuzey
Noktası
(A, a)
Koordinat
Sistemi
Temel
Eksen
Birinci
Referans
Dairesi
Koordinatlar
(Birimler)
Ufuksal
Zenit
Nadir
Ufuk Dairesi
Azimut
(0 360 )
Ekvatoral
Kuzey
Güney
Gök
Kutbu
Gök Ekvatoru
Rektasansyon
(sağ açıklık)
(0h 24h)
Saat
Dairesi
Deklinasyon
(dik açıklık)
(-90 +90 )
Noktası
( , )
Yersel
Ekvatoral
Kuzey
Güney
Gök
Kutbu
Gök Ekvatoru
Saat Açısı
(0h 24h)
Saat
Dairesi
Deklinasyon
(-90 +90 )
Noktası
(H, )
Ekliptik
Kuzey
Güney
Ekliptik
Kutbu
Ekliptik
Dairesi
Ekliptikel
Boylam
(0 360 )
Ekliptikel
Enlem
(-90 +90 )
Noktası
( , )
Galaktik
Kuzey
Güney
Galaktik
Kutbu
Galaksi
Düzlemi
Galaktik
Boylam
(0 360 )
Galaktik
Enlem
(-90 +90 )
Galaktik
Merkez
(l, b)
Download

astronomı_ı_03