Ergenliğin
Doğası
Fiziksel
Değişiklikler
Ergen Bilişi
(Zihni)
Okullar
Ergenlikteki
Sağlık
Sorunları
A) Ergenliğin Doğası
Genetik ve çevresel-sosyal etkenler çocukluk
döneminde olduğu gibi, ergenlik döneminde de
etkilidir. Çocukluk döneminde anne babayla,
yaşıtlarla ve öğretmenlerle çok zaman geçiren
ergen, şimdi önemli biyolojik değişiklikler, yeni
yaşantılar ve gelişim ödevleriyle karşı karşıyadır.
Geleneksel olarak ergenlerin
‘nasıl büyüyecekleri’ ile ilgili
endişeler vardır. 1904’te, G.
Stanley Hall, ergenliğin
çalkantılarla ve iniş-çıkışlarla
dolu bir ‘fırtına ve stres’
dönemi olduğunu öne
sürmüştür.
B) Fiziksel Değişiklikler
Bu bölümde erinlikle ilgili değişiklilerle birlikte,
cinsellik ve beyinle ilgili diğer fiziksel
değişiklikleri inceleyeceğiz.
a) Erinlik
Erinlik ergenlikle karıştırılmamalıdır. Erinlik
ergenliğin en önemli bir habercisi olsa da
çoğumuz için erinlik, ergenlik döneminin sona
ermesinden önce tamamlanır.
Erinlik: Öncelikli olarak erken ergenlikte
meydana gelen, hormonal ve bedensel
değişiklikleri içeren bir hızlı fiziksel olgunlaşma
dönemi.
Cinsel Olgunlaşma, Boy ve Ağırlık: ?
Hormonlardaki Değişiklikler: ?
Erinlikte Zamanlama ve Çeşitlilikler: ?
Beden İmgesi: ?
Erken ve geç olgunlaşma: ?
b) Beyin
Beyin bedenin geri kalan kısmı ile birlikte
ergenlikte değişir, fakat ergen beyninin
gelişmesi ile ilgili çalışmalar henüz bebeklik
çağındadır. Teknoloji geliştikçe, ergen
beynindeki gelişimsel değişmeleri incelemek
için önemli adımlar atılacaktır (Paus, 2009;
Steinberg, 2009). Peki, şimdi ne biliyoruz?
Korpus Kallosum: Beynin sol ve sağ yarıküresini
birleştiren ağların bulunduğu yer.
Amigdala: Beyinde duyguların merkezi.
Ergenlikte beyindeki değişmeler korpus
kallasumun kalınlaşmasını. Amigdala ve (akıl
yürütme ve kendini kontrol etme ile ilgili olan)
ön lop kortekslerinde olgunlaşma farklılıklarını
kapsar.
c) Ergen Cinselliği
Ergenlikte bir yanda fiziksel gelişimde önemli
değişiklikler gerçekleşirken, diğer yanda
ergenlik, cinsel hayatı olmayan çocukluk
dönemiyle cinsel hayatı olan yetişkinlik
arasında köprü vazifesi yapar.
Cinsel Kimlik Geliştirme: Bu süreç cinsel
duyguları kontrol etmeyi (cinsel uyarım ve cinsel
çekim gibi), yeni yakınlıklar geliştirmeyi, kötü
sonuçlardan kaçınmak için cinsel davranışı
kontrol edecek beceriler geliştirmeyi içerir.
Ergenlerin Cinsel Davranışlarının Zamanlaması:
Cinsel ilişkinin başlama yaşı ülkeden ülkeye,
erkek ve kadın olmaya ve diğer sosyoekonomik
etkenlere bağlı olarak değişir.
Ergen Cinsel Davranışında Risk Faktörleri: Pek
çok ergen, özellikle de ergenliğin başındakiler
cinsel tecrübeye duygusal olarak hazır
değildirler. Erken cinsellik davranışları
uyuşturucu kullanma, suçluluk, okulla ilgili
sorunlar gibi riskli davranışlarla ilişkili
bulunmuştur.
Gebeliği Önleyici Uygulamalar: Gerekli
tedbirler alınmadığında cinsel ilişki önemli
riskler taşır. Gençler iki tür tehlikeyle karşı
karşıyadır: İstenilmeyen gebelik ve cinsel
ilişkiyle bulaşan hastalıklar.
Cinsel yoldan bulaşan enfeksiyonlar (CYBE):
Cinsel ilişkiyle, (oral-genital) bulaşan
enfeksiyonlar.
C) Ergenlikte Sağlık Sorunları
Pek çok uzman ergenlerin sağlığının önce kendi
davranışlarına bağlı olduğunu savunurlar. Ergenlerin
sağlığını geliştirmek için yetişkinler şu hedefleri göz
önünde bulundurmalıdırlar: (1) Ergenin sağlık koruyucu
davranışlar (sağlıklı beslenme, spor yapma, kemer
kullanma, yeterince uyuma) geliştirmesi ve 2) ergenin
sağlığı tehdit eden davranışlarını (uyuşturucu kullanma,
şiddet, korumasız cinsel ilişki, tehlikeli araba kullanma)
azaltması gereklidir.
a) Ergen Sağlığı
Ergenlik sağlıkla ilgili önemli bir dönemdir,
çünkü kötü sağlık alışkanlıkları ve yetişkin
yıllardaki erken ölümler ergenlik sırasında
başlar. Kötü beslenme, spor yapmama ve
yetersiz uyku kaygı konularıdır.
Yirmi sekiz ülkede yapılan bir araştırmada ABD’li
ve İngiliz ergenlerin diğer çoğu ülkelerdeki
ergenlerden çok kızarmış yiyecekler yediği ve
daha az meyve ve sebze yedikleri bulunmuştur.
Uyku Düzenleri: Beslenme ve spor gibi, uyku da
sağlığı önemli şekilde etkiler. Ergenlikte uyku
düzeninin değişmesinin ergenin sağlığını tehdit
eden davranışlarla ilgisi var mıdır?
Ergenlikte Ölümlerin Başlıca Sebepleri:
Ergenlikte başlıca ölüm sebepleri kazalar,
cinayetler ve intiharlardır (National Vital
Statistics Reports, 2008).
b) Uyuşturucu Kullanımı Ve Bağımlılığı
c) Yeme Bozuklukları
Bu bölümde ergenlikteki kızlarda ve erkeklerden
daha çok görülen iki yeme problemi ele
alınacaktır-anoreksiya nevroza ve bulimia
nevroza.
Anoreksiya Nevroza: Zayıflamak için
çabalamanın aç kalarak devam ettirildiği bir
yeme problemidir. Genelde kızlarda görülür.
Bulimia Nevrosa: Bireyin sürekli olarak yeme
atakları ve kusmasıyla oluşan bir örüntü
gösterdiği yeme bozukluğu.
D) Ergen Bilişi (Zihni)
Ergenin gelişen düşünme yeteneği yeni bilişsel
ve sosyal ufuklar geliştirmesini sağlar. Piaget’nin
kuramı (1952) ile başlayarak gelişen düşünme
yeteneğinin neye benzediğini inceleyelim.
a) Piaget’nin Kuramı
Soyut işlemler döneminde, Piaget’nin dördüncü
zihinsel gelişim döneminde, düşünce somut
işlemler döneminde olduğundan daha soyut,
idealist ve mantıklıdır. Bununla birlikte, pek çok
ergen soyut işlemlerle düşünmez ve somut
işlemlerde devam ederler.
Hipotetik-tümden gelimli akıl yürütme:
Piaget’nin soyut işlemler döneminde ergenler
hipotezler geliştirme, problemlerin en iyi şekilde
çözülmesi için tahminlerde bulunma (örneğin
cebirdeki bir eşitliği çözmek için yapıldığı gibi)
konusundaki zihinsel yetenekleri.
b) Ergen Ben Merkezliliği
Ergen ben merkezliliği, ergenin kendi görüntüsü
ve davranışları konusundaki öz-farkındalığının
(self-consciousness) artmasıdır. David Elkind’a
(1976) göre ergen ben merkezliliğinin iki önemli
unsuru vardır-hayali seyirci ve kişisel hikâye
Ergen ben merkezliliği: Ergenin kendi görüntüsü
ve davranışları konusundaki öz-farkındalığının
artmasıdır.
Kişisel hikâye: Ergen ben merkezliliğinin bir
parçasıdır. Ergenin biricik ve yenilmez olduğu
duygusudur.
Hayali seyirci: Hayali seyirci, ergenin kendisi gibi
diğer insanların da onunla ilgilendiğine inanması
ve ayrıca- dikkat çekici davranışlarla ilgiyi
çekmeye, görünür olmaya ve ‘sahnede’ olmaya
çalışmasıdır.
c) Bilgi İşleme Süreci
Kuhn’a göre (2009) ergenlikteki en önemli bilişsel
değişiklik yürütücü işlevlerdeki (executive
functioning) gelişmedir. Bu süreç akıl yürütme,
karar verme, eleştirel düşünceyi kontrol etme ve
kişinin bilişsel süreçlerini kontrol etme gibi üstdüzey bilişsel faaliyetleri içerir.
İkili-işleme modeli: Karar vermenin iki
sistemden etkilendiğini belirtir-biri analitik ve
diğeri yaşantısal, bunlar birbirleri ile yarışırlar;
bu modelde yaşantısal sistem-gerçek yaşantıları
yönetir ve denetler-bu ergenlerin karar
vermesinde yararlıdır.
Eleştirel Düşünme: Eleştirel düşüncenin
gelişmesinde ergenlik önemli bir geçiş dönemidir
(Keating, 1990). 5., 8. ve 11. sınıftakilerle yapılan
bir araştırmada eleştirel düşüncenin yaşla arttığı
bulunmuştur, fakat bu tür düşünce ergenlerin
sadece % 43’ünde görülmüştür,
Download

Okullar A) Ergenliğin Doğası