PALYATİF BAKIM
PALYATİF
PALYATİF……………………………………………………………….
Türkçe Sıfat
Anlamlar
• [1] Hastalığı tamamen iyileştirmeyen, yatıştırıcı olan, tesiri geçici olan
ilaç veya tedavi.
• [2] Geçici ve kısa süreli, kesin çözüm sağlamayan, esaslı olmayan.
Köken
• [1] (Fransızca)
Eş anlamlılar
• [2] geçici, muvakkat
PALYATİF BAKIM
“Yaşamı tehdit eden hastalığa bağlı olarak ortaya çıkan
problemlerle karşılaşan hasta ve ailede; ağrının ve diğer
problemlerin, erken tanılama ve kusursuz bir değerlendirme
ile
fiziksel,
karşılanması
psikososyal
yoluyla
acı
ve
spiritüel
çekmenin
gereksinimlerin
önlenmesi
ve
hafifletilmesine yönelik uygulamaların yer aldığı ve yaşam
kalitesini geliştirmenin amaçlandığı bir yaklaşım”
(WHO’nun 2006 palyatif bakımla ilgili yaptığı tanımlama)
Spiritüel ne demek?
• Genel olarak, ruhunu huzura kavuşturmayı
bilen, iç dünyasında kendisi ile barışık olmayı
seçen ve düşünce biçiminde pozitifliği
benimsemiş kişiler için kullanılan bir sıfattır.
PALYATİF BAKIMDA AMAÇ;
• Sorunların giderilmesini sağlamak,
• Semptomları yönetmek,
• Yaşam kalitesini iyileştirmektir.
Palyatif bakımın prensipleri;
• ağrı ve diğer stres verici semptomların
giderilmesini sağlamak,
• normal bir süreç olarak yaşama ve ölüme saygı
duymayı belirmek,
• ölümü ne çabuklaştırmayı ne de ertelemeyi
sağlamaktır.
• Palyatif Bakım Derneği 2006 yılından kanser hastalarına
terminal dönemde multidisipliner bakım sağlamak amacı ile
kurulmuştur.
• Hekim, aile, hemşire arasında profesyonel ilişkiyi
desteklemeyi, bu konuda eğitim sağlamayı hedeflemektedir.
Derneğin çalışma alanları, rehabilitasyon, ağrı tedavisi,
beslenme, hasta-hekim-aile üçgeninde psikiyatrik destek,
hasta-aile-hekim-hemşire eğitimi, onkoloji ve cerrahidir.
• Vizyonu multidisipliner olma, misyonu hasta ve
ailelerini yalnız ve desteksiz bırakmama
Gereksinim ????
• Son yıllarda kanser insidansındaki artış
• Kanserli bireylerin yaşam sürelerinin
uzaması
18
Yaşamın son döneminde yapılan agresif/
gereksiz tedaviler
•
•
•
•
•
Kemoterapi
Radyoterapi
Tetkikler
Resisütasyon ….
Acile, yoğun bakım ünitelerine ve hastaneye yatışlar
fazla…
Palyatif bakım anlayışı…
Palyatif bakıma olan gereksinimi
arttırmıştır.
• Hastalığı tedavi etmekten (cure)
• Palyatif bakıma doğru değişmiştir.
20
Tarihsel gelişimi
• Erişkin;
• 1967 yılında Dame Cicely Saunders İngiltere’de
ilk modern hospisi kurmuştur.
Pediatrik palyatif bakım;
• Amerika’da 1978 yılında Virjinya eyaletinde
Edmarc Hospice adında bir program
başlatılmıştır.
• İngiltere’de ise 1982 yılında açılmıştır.
(Carroll JM. Issues Related to Providing Quality Pediatric Palliative Care in the Community Pediatr
Clin N Am 54, 2007) 813–827).
21
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)
1986
• “Tedaviye yanıt vermeyen hastalığı olan
hastaların tüm bakımıdır. Ağrı ve diğer
semptomların yanı sıra, sosyal, psikolojik ve
manevi problemlerin kontrolü önemlidir.
Palyatif bakımın amacı, hasta ve ailesinin
olabilecek en iyi yaşam kalitesini sağlamaktır”
şeklinde tanımlamıştır.
(http://www.who.int/cancer/palliative/definition/en/).
22
Eski Palyatif Bakım Modeli
Küratif Bakım
Tanı
Palyatif Bakım
Yas Sürecindeki Bakım
Ölüm
(Michelson KN, Steinhorn DM. 2007. Pediatric End-of-Life Issues and Palliative Care. Clinical Pediatric
Emergency Medicine 8:212-219 ).
23
DSÖ (2002)
• Hastanın ve ailesinin yaşamını tehdit eden
sorunlarla karşılaştığında, ağrının ve diğer
fiziksel, psiko-sosyal ve manevi, ruhani
problemlerin erken dönemde belirlenmesi,
dikkatlice değerlendirilmesi ve tedavi
edilmesiyle acı çekmesi önlenerek hasta ve
ailesinin yaşam kalitesini geliştiren bir
yaklaşım olarak tanımlamaktadır.
(Liben S et al. , Paediatric palliative care: challenges and emerging ideas Lancet 2008;
371: 852–64).
24
BAKIM
ÖLÜM
HASTALIK ODAKLI
TEDAVİ
HOSPİS
BAKIMI
PALYATİF
BAKIM
DESTEK
BAKIMI
YAS SÜRECİ
TERMİNAL
DÖNEM BAKIMI
The Clinical Practice Guidelines for Quality Palliative Care, NCP, 2009.
Amaçları
• Palyatif bakım hastalık tanısı konulduğunda başlar ve
bireyin tedavi alıp almadığına bakılmaksızın devam
eder.
• Palyatif bakım acıların hafifletilmesini ve semptom
kontrolünü içerir.
• Dini değer ve inançlara, kültüre ve bireyselliğe duyarlı
kalarak bireyin fonksiyonel kapasitesini en üst düzeye
çıkarmayı amaçlar.
26
Amaçları
• Palyatif bakım ölümü normal bir süreç gibi kabul ederek
yaşamı destekler.
• Ölümü ne çabuklaştırır ne de geciktirmeye çalışır. Ölüme kadar
mümkün olduğunca hastanın yaşamını aktif kılmak için destek
sistemlerini sağlar.
• Yaşam kalitesini arttırır, hastalığın gidişini olumlu yönde
etkiler.
• Yaşamın son günlerinde de rahat bir ölümün gerçekleşmesini
sağlar
27
Özetle,
• Kanser ya da tedavi yöntemleri nedeniyle
ortaya çıkan fiziksel, psiko-sosyal ve
spritüel tüm problemleri ortadan
kaldırmayı, hastalığın her aşamasında
hasta ve yakınına olabilecek en iyi bakımı
vermeyi amaçlayan bir yaklaşımdır.
28
Palyatif bakım nerede veril melidir?
•
•
•
•
•
Palyatif bakım her ülkenin kendi koşulları içinde
Evde
Hastanede
Polikliniklerde
Bakım merkezlerinde verilebilir.
30
Holistik bakımın sağlanması
•
•
•
•
•
•
Fiziksel
Sosyal
Duygusal
Gelişimsel
Manevi
Eğitimsel gereksinimleri belirlenmeli ve
karşılanmalıdır.
31
Her Hasta ve Ailenin Bireysel Olarak
Değerlendirilmesi
Veri
toplama
• Aile ve hastanın bireyselliği, gereksinimleri göz
önünde bulundurulmalıdır.
• Aile ve hastanın tercihlerine saygı duyulmalıdır
32
Sorunların belirlenmesi
• Semptom kontrolü
• Fiziksel
–
–
–
–
–
Ağrı
Dispne
Yorgunluk
İştahsızlık/ beslenme sorunları
Kabızlık
• Psikososyal
– Anksiyete
– Depresyon
– Sosyal izolasyon….
33
AĞRI
Ağrı………
• Ağrı çok korkulan bir semptom
• Yüzlerce makale, araştırma olmasına rağmen
hala kontrol altına alınamamaktadır.
Hastaların “İYİ ÖLÜM” tanımlaması
–
–
–
–
–
–
Uykuda
AĞRISIZ
Huzurlu
11%
Acı çekmeden
Öleceğimi bilmeden
Tanrıyla barışık
11%
(Vig, Perlaman. Arch Int Med 164 (5): 977-81, 2004).
53%
42%
19%
11%
Terminal dönemdeki hastaların beklentileri?
• Ağrı ve semtpomlarının yeterli düzeyde
kontrolünün sağlanması
• Yaşamı uzatacak anlamsız ve gereksiz
müdahalelerden kaçınılması
• Hayatının kontrolünün kendisinde olduğunun
hissinin verilmesi
• Aile üzerindeki yükün azaltılması
• Sevdikleri ile ilişkilerin güçlendirilmesi
(Singer et al. JAMA 1999;281(2):163-168).
Singer P. JAMA 231: 163-68, 1999.
Ağrının yönetimi
• Hiçbir hasta ağrı yaşamamalıdır
!!!!!!!!!!!!!
• Ağrı çekerek ölmemelidir
!!!!!!!!!!!
Sağlık çalışanları……..
• Opioid fobisi
• Hasta ve ailenin bilgi eksiklikleri giderilmeli
• Ağrıyı arttıran ve ağrı toleransını etkileyen
faktörler ortadan kaldırılmalı(korku,
yorgunluk…)
• Hastanın ağrı konusunda endişelerini
paylaşması sağlanmalı
DİSPNE
Dispne
• Dispne subjektif bir bulgudur ve ancak hasta
tarafından değerlendirilebilir (American Thoracic Society, 1999).
• Hastalar “solunum sıkıntısı, hava/nefes alamama,
boğulma” gibi tanımlar kullanmaktadırlar.
(Thomas JR, von Gunten CF. Management of Dyspnea. The Journal Of Supportıve
Oncology, 1;1;2003)
Neden önemli…
• Dispne hasta ve ailesi için çok korkutucu bir
semptomdur.
• Nefes alamama duygusu kişiye boğulma hissi
yaşatabilir.
• Hasta yakınları çaresiz hissedebilir.
Dispne…
• Ölüm yaklaştıkça gag refleksi ve orofarenksi
temizleme refleksi azalmakta ve sekresyonlar
birikmektedir.
• Bu biriken sekresyonlar arasından hava
geçerken sesli bir solunuma neden olur.
• “death rattle” “ölüm hırıltısı” olarak bilinen bu
durumu aile üyeleri dispne olarak
değerlendirebilir.
(Thomas JR, von Gunten CF. Management of Dyspnea. The Journal Of
Supportıve Oncology, 1;1;2003).
Dispne…
• Özellikle hasta yakınlarının acı çekmesini ve
stresini azaltmak için hastanın solunumu
rahatlatılmalıdır.
İştahta ve besin alımında azalma
• Korku : “hastam aç kalacak”
• Bilgi verme
–Yiyecekler bulantıya neden olabilir
–Aspirasyon riski
• Ailenin bakımda etkin olmasını sağlayacak
başka yollar bulunması
Sıvı alımı . . .
• Kokular : dehidratasyon, susama
• Bilgi verme
–Dehidratasyonun hastayı rahatsız etmeyeceği
–Ağız kuruluğu önlenmeli, ağız bakımı
Konstipasyon
• Son dönemde sık görülen bir
semptom
• Ağrıyı arttırır.
• Önlenmesi önemli
Yorgunluk ….
• Kanser hastalarında yorgunluğun görülme
oranının %25-99 arasında değiştiği
belirtilmektedir.
• Yorgunluk bireyin günlük yaşam aktivitelerini
etkilemektedir.
Hasta ve Ailesi ile İletişim
“o”
ya da
“onlar”
yokmuş gibi davranmamak
49
İletişim
• Aileye palyatif bakımın amacı
anlatılmalıdır.
• Yaşanan günlerin sayısından çok
kalitesinin önemli olduğu
vurgulanmalıdır.
• Terk edilmeme
• YAPACAK BİR ŞEY YOK !!!!!!!
50
Hasta ve ailesinin bilgi
gereksinimi karşılanmalı
Uygulama
• Hastalığı ve tedavisi,
• Komplikasyonları,
• Şu anki durumu,
• Yapılacak uygulamalar ve hizmetler
• Prognozu, hastalığın seyrini içermelidir.
Hastaya verilecek bilgiler hastanın yaşına ve
gelişimsel düzeyine uygun olmalıdır
(Ishibashi 2001).
51
Ölüm sırasındaki bakım
• Ölümü ne çabuklaştırır ne de geciktirmeye çalışır.
Ölüme kadar mümkün olduğunca hastanın yaşamını
aktif kılmak için destek sistemlerini sağlar.
• Yaşam kalitesini arttırır, hastalığın gidişini olumlu
yönde etkiler.
• Yaşamın son günlerinde de rahat bir ölümün
gerçekleşmesini sağlar
52
İyi ölüm/ saygın ölüm/onurlu ölüm/
huzurlu ölüm ???
• İyi ölüm
• “hasta, ailesi ve bakım verenlerin ağrı acı ve
stres yaşamalarını önlemek, hasta ve ailesinin
isteklerini yerine getirebilmek, klinik, etik ve
kültürel bakım standartlarıyla tutarlı bir bakım
alarak ölüm süreci yaşamaktır”
(Kehl KA. Moving Toward Peace: An Analysis of the Concept of a Good Death. American
Journal of Hospice and Palliative Medicine 2006; 23; 277-285).
(Welch SB. Can the Death of a Child Be Good? Journal of Pediatric Nursing. 2008; 23:
120-125).
53
Güzel/saygın ölüm ( good death) ilkeleri
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Ölümün ne zaman olacağını bilmek
Mahremiyeti ve saygınlığını sürdürmek
Ağrının kontrolünü sağlamak
Ölümün nerede olması konusunda karar vermek
Gereksinim duyduğu her türlü bilgiyi alabilmek
Gerekli manevi ve duygusal desteği alabilmek
Evde bakım gereksiniminin sağlanması
Son anında yanında kimin olacağına karar vermek
Son andaki kararlarına saygı duyulması (DNR)
Hoşçakal diyecek zamanının olması
Gitme zamanı geldiğinde gidebilmek
54
Huzurlu ölüm için
• Hastanın semptom kontrolünün ve rahatlığının
sağlanması
• Birey olarak saygı görme ve değerli hissetmesi
• Hasta ve ailesinin manevi ve dini
gereksinimlerinin karşılanması
• Yalnız olmayacağı
• Acı çekmeyeceği söylenmeli ve yerine getirilmeli
55
• Hastanın son döneminde dış görünüşüne de
dikkat etmelidir (sekresyonları, hijyeni)
• Hastanın son günleri, saatleri ve dakikalarının
her zaman aile üyeleri tarafından
hatırlanacağını unutmamalıdır.
• Hastanın son dakikalarının hem aile hem de
hasta için şevkatli ve saygın olması
sağlanmalıdır.
(Postovsky, Arush 2004, PediatricHematology and Oncology 21: 67–76).
56
YAS SÜRECİ
57
Yas süreci
• Yas normal bir süreçtir.
• Yas sürecinde aile desteği sürdürülmelidir.
• Destek grupları
58
Maliyet ve yaşam kalitesi ilişkisi
Yaşamın son döneminde
Evde verilen palyatif bakımın hastanede
verilen tıbbi bakımdan daha ucuz olduğu
belirlenmiştir.
Palyatif bakımda hedef;
• “Bireyin yaşamına
yıllar eklemek değil,
yıllarına yaşam
eklemektir”
Download

Palyatif Bakım