İSİMLER
Yapılarına Göre İsimler
↓
↓
↓
Basit İ.
Türemiş İ.
Birleşik İ.
1. Basit İsim
Herhangi bir yapım eki almamış, kök hâlindeki isimlere denir. Çekim
eki almış hâlde kullanılabilirler.
İnsan, kelebek, gölge, yaprak(lar), kağıt(ta), kuş(u), çiçek(ler),
dağ(dan), bir(de)
2. Türemiş isim
İsim veya fiil kök ve gövdeleriyle yansıma kelimelere bir yapım
ekinin getirilmesiyle oluşturulmuş, şekil ve anlam olarak yeni
isimlere denir.
a. İsimden türeyenler
kömürlük
homurtu
Türkçe
Ankaralı
bencil
Yaşargil
sonuncu
elmacık
Müslümanlık
b. Fiilden türeyenler
yemek
çalışmak
danışma
atkı
sevgi
yazı
batı
algı
asma (yaprağı)
dondurma (külâhı)
3. Birleşik İsim
Birleşik isimler, birden fazla kelimenin bir araya gelip yeni bir varlığı
veya kavramı karşılayacak şekilde kalıplaşarak oluşturdukları, anlam
ve şekil bakımından yeni isimlerdir.
Birleşik ismi oluşturan kelimeler arasına herhangi bir ek veya kelime
giremez; girerse bu kelime grubu birleşik isim olmaktan çıkar, belirtili
isim tamlaması veya başka bir kelime grubu olur.
Bu isimler anlam bakımından tam bir kalıplaşmaya uğradıkları için
tek bir kelime olarak kabul edilir ve bu şekilde kullanılırlar.
Birleşik isim yapma yolları:
a. Anlam kayması yoluyla
Birleşik ismi oluşturan kelimelerin tamamı (genellikle iki kelimeden
oluşur) anlam kaybına uğrayabilir.
Hanımeli, aslanağzı, katırtırnağı, devetabanı, suçiçeği, demirbaş,
denizaltı, kuşpalazı...
Kelimelerden sadece birisi anlam kaybına uğrayabilir:
Adamotu, yayınbalığı, incehastalık, akçaağaç, akçakavak, akciğer,
karabiber, alageyik başbakan, karatavuk, yerelması, karafatma…
b. Ses kaynaşması-değişimi yoluyla
Cumartesi
→ cuma+ertesi
Pazartesi
→ pazar+ertesi
Kahvaltı
→ kahve+altı
Kaynana
→ kayın+ana
Sütlaç
→ sütlü+aş
Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcüğün yazımında bir yanlışlık
vardır?
A) Herkes havasının temizliği nedeniyle Altınoluk'u tercih ediyor.
B) Buradaki evlerin etrafını hanımeli kokusu kuşatmıştı.
C) Kardeşim, geçen sene karşımızdaki ilk öğretim okuluna kaydoldu.
D) Çanakkale'de batık birçok denizaltı varmış.
E) Kültür konusunda makaleleriyle Gökalp topluma kılavuzluk
etmiştir.
Aşağıdakilerden hangisinde yansıma sözcük isim
görevinde kullanılmamıştır?
A)Tencerenin fokurtusunu duyunca mutfağa koştu.
B)Gölge oyunu olan Karagöz bir zırıltıyla başlardı.
C)Önce şimşek çaktı, gök gürledi, sonra yağmur yağdı.
D)Kuşların cıvıltısı, ağaçların sesiyle sarmaş dolaştı.
E)Yaprakların fısıltısını dinleyerek dinlenirim hep.
"–men" yapım eki, aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde farklı
bir görevde kullanılmıştır?
A) Gözetmen, öğrencisini sert bir dille uyardı.
B) Dün yazısını okuduğum eleştirmen güzel bir konuya değinmiş.
C) O evcimen bir insana benziyor.
D) Yönetmen, oyunun kurallarını aktörlere anlatıyordu.
E) Türkiye'de artık seçmen bilinçlenmeye başladı.
Daima gelişmeye açık atak ve bıçkın bir insanın biçimsel özelliklerini sergiliyordu.
I
II.
III.
IV.
V
Bu cümledeki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü tür bakımından
diğerlerinden farklıdır?
A) I B) II.
C) III.
D) IV.
E) V.
Neylersin, ölüm herkesin başında
I
Uyudun uyanamadın olacak
II
Kim bilir nerde, nasıl, kaç yaşında
III
Bir namazlık saltanatın olacak
IV
Taht misali o musalla taşında
V
Yukarıdaki dizelerde altı çizili sözcüklerin hangisi yapıca farklıdır?
A) I.
B) II.
C) III.
D) IV.
E) V.
Şair, bir bardak suyun şırıltısıyla ırmağın akışını; gölün, denizin, okyanusun dalgalarını
I
II
III
IV
hatırlatan insandır.
V
Bu cümledeki numaralanmış sözcüklerden hangi ikisi, yapısı bakımından ötekilerden
farklıdır?
A) I-II
B) II-III
C) III - V
D) I - IV
E) IV – V
İsmin Hâlleri
↓
Yalın
↓
↓
Belirtme (Yükleme) Yönelme
+ı
+i
+u
+ü
+a/+e
↓
Bulunma
+de
+da
+te
+ta
↓
Ayrılma (Uzaklaşma/Çıkma)
+den
+dan
+ten
+tan
Yalın Hâl (Nominatif)
Kendine özgü bir eki yoktur.
İsimlerin hiçbir hâl eki almamış hâlleridir.
Çoğul, iyelik ve bildirme eki almış olabilir. Bu durumda da yalın hâlde sayılırlar.
ev, okul, yol, çocuk, fikir, baba(sı), defter(ler), çalışkan(dır)...
Yapım ekleri de ismin yalın durumunu değiştirmez.
kalemlik, bilgili, susuz, meslektaş...
Birleşik isimler de hâl eki almamışlarsa yalındırlar.
dershane, tanksavar, gecekondu, bilirkişi...
Belirtme (Yükleme) Hâli
“+i” ekiyle yapılır.
İsmin, fiildeki işten, hareketten, eylemden doğrudan etkilenme ve onunla ilgili
olma hâlidir.
Bu eki alan isimler cümlede belirtili nesne görevinde bulunur.
ev-i gördüm, kapı-y-ı açtım, okul-u boyadılar, gül-ü koparmayın...
Uyarı: Türkçede iki tane +i eki vardır: iyelik eki ve belirtme hâl eki. İyelik eki
sözcüğe aitlik anlamı katar. Bu, cümlenin anlamından da çıkarılabilir.
+i: iyelik eki: “(onun) Kalemi kırmızı olduğu için yazmasına izin vermedi.”
+i: belirtme hâl eki: “Kalemi yine mi sıranın altında unuttun?”
Yönelme Hâli
“+e” ekiyle yapılır.
Yönelme hâlinde, ismin belirttiği kavrama yöneliş, dönme, yaklaşma, ulaşma söz
konusudur.
Sinema-y-a git, ev-e dön...
Bizi karşılamak için kapıya geldi.
Bugün okula gitti.
Benim itirazım yapılan haksızlığa. (haksızlığadır: yüklem)
Bulunma Hâli
“-dE” ekiyle yapılır.
Eylemin yapıldığı yeri, nesneyi ya da soyut kavramı bildirir.
ev-de oturma,
okul-da öğren,
yurt-ta kaldı,
devlet-te bulunuyor...
Ayrılma Hâli: +DEn ekiyle yapılır. Çıkma, ayrılma, uzaklaşma bildirir.
Ali, evden yeni çıktı.
Birçok seneler geçti dönen yok seferinden.
Gönüldendir şikâyet
Bebek gürültüden uyandı
Yalnızlıktan sıkıldım
Yağmur hafiften yağıyor.
Ben onu yakından tanırım.
Bundan iyisi bulunmaz.
Soruların cevabını sözlerimden çıkaracaksınız.
Zavallı çocuk günden güne eriyor.
Yarın geceden yola çıkmayı düşünüyoruz.
Tahtadan kılıçlarla oynuyorlardı.
Download

Türk Dili Dersi İsimler Konulu Slaytı Görmek İçin Tıklayınız.