İZMİR
ZİHİNSEL ENGELLİLERİN EĞİTİMİ KURSU
DAVRANIŞ DEĞİŞTİRME
DAVRANIŞ ANALİZİ YAPMA
HEDEF DAVRANIŞ BELİRLEME
SAĞALTIM
YÖNTEMLERİ
Eğitim Görevlisi: Pınar DİRİM
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
III. Ders
• AYRIMLI PEKİŞTİRME
• KALICILIĞI SAĞLAMA/GENELLEME
• DAVRANIŞ DEĞİŞTİRME PLANI
HAZIRLAMA
• ÖNERİLER
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
AYRIMLI PEKİŞTİRME
• Uygun olmayan davranışların azaltılması için
uygun davranışların arttırılması ve
sürdürülmesi
a) Diğer Davranışları Ayrımlı Pekiştirme
(DDAP)
b) Alternatif Davranışları Ayrımlı Pekiştirme
(ADAP)
c) Karşıt Davranışları Ayrımlı Pekiştirme
(KDAP)
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
a) Diğer Davranışları Ayrımlı
Pekiştirme (DDAP)
Belirli bir zaman diliminde uygun olmayan davranışın
oluşmamasının pekiştirilmesi
Okul süresince yumruklarıyla şakaklarına vuran bir
öğrenci için günde bir saat boyunca DDAP
uygulanır. Kendisine vurmadan geçirdiği her 15 sn.
sonunda “Çok iyi, kendine vurmadın” denilerek
havuç dilimi verilir.İkinci hafta 15 sn. 30 sn.ye
çıkarılır. Süreç 15 dk süreyle kendine vurmayıncaya
kadar devam eder. 15 dk.lık süreç tüm derslerde
uygulanır.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
b) Alternatif Davranışları Ayrımlı
Pekiştirme (ADAP)
Uygun olan davranışın daha uygun biçiminin
pekiştirilmesi
Öğrencinin “ver” yerine “verir misin” demesinin,
daha güzel yazı yazmasının pekiştirilmesi
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
c) Karşıt Davranışları Ayrımlı
Pekiştirme (KDAP)
Uygun olmayan davranışla fiziksel
olarak aynı anda yapılamayacak
davranışın pekiştirilmesi
Kendine vurma davranışında ellerin kağıt
kalemle meşgul edilerek karalama
davranışının pekiştirilmesi
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Hedef Davranış DDAP
ADAP
KDAP
Yerinden kalkma
Yokluğu pekiştirilir
İzin isteyerek
yerinden kalkma
Yerinde oturma
Etkinliği yerine
getirmeme
Yokluğu pekiştirilir
……………….
Etkinlikle uğraşma
Vurma
Yokluğu pekiştirilir
İşbirliği/konuşma
Kollarını bağlama
Öfke nöbeti
Yokluğu pekiştirilir
İsteme-rica etme
…………….
Gereksiz konuşma
Yokluğu pekiştirilir
Parmak kaldırma
Sessiz durma
Nesneleri fırlatma
Yokluğu pekiştirilir
Basketbol oynama
Yazı yazma
Elini ağzına sokma
Yokluğu pekiştirilir
Dişlerini fırçalama
Kollarını bağlama
Küfür etme
Yokluğu pekiştirilir
Uygun dil kullanma Sessiz olma
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
DAVRANIŞ DEĞİŞİKLİKLERİNDE
KALICILIĞI SAĞLAMAK
• Kalıcılık , elde edilen öğrenme ya da davranış
değişikliğinin öğretim bittikten sona erdikten
sonra da sürüyor olmasıdır.
• Örnek ; okulun açıldığı ilk hafta öğretmen
sınıftayken içeri kapıyı çalarak girme
davranışını öğrenen bir okul öncesi dönem
öğrencisinin, dönem sonunda da bu davranışı
sergilemesi öğrendiği davranışı koruduğu
anlamına gelir.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Kalıcılık Eğitimine ,
• Hedef davranış gerçekleşmeye başladıktan
sonra geçilmelidir.
• Örneğin ;
bir öğrenciyi on kez parmak kaldırarak söz alma
hakkı tanındığında öğrenci en az sekiz kez bu
davranışı uygun biçimde sergiliyorsa, öğretmen
kalıcılık eğitimine başlayabilir.
• Kalıcılık eğitimi , görsel araçlarla ve dikkatli
gözlemlerle de desteklenebilir.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Pekiştirmenin silikleştirilmesi
• Okulda dolabını düzenli tutmayan bir
öğrenciye dolabını düzenli tutma davranışı
öğretilirken, önce çocuk hedef davranışı her
sergilediğinde pekiştirmek, çocuk bu davranışı
kazandıktan sonra 3 gün boyunca her gün
dolabını düzenli tuttuğunda, 3. günün
sonunda pekiştireç vermek, pekiştirmenin
silikleştirilmesi sürecine örnektir.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
GENELLEME
• Elde edilen davranış değişikliğinin öğretim
ortamı dışındaki ortamlarda da
gerçekleşmesidir.
• Örneğin ;
Öğrencilerin farklı öğretmenlerde uygun
davranışları sergilemesi.
• Kapı zilini çalmayı öğrenen bir öğrencinin
zile uzanamadığında kapıyı eliyle vurması.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
• Okulda sırasını toplayan bir öğrencinin, evde
de masasını toplaması.
• Diş fırçalama becerisinin genellenmesi
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
DAVRANIŞ DEĞİŞTİRME PLANI
1 . Hedef davranış belirleme.
2 . Amaç saptama.
3 . Gözlem ve kayıt yapma.
4 . Uygulamayı planlama ve yürütme.
5 . Uygulamanın etkililiğini değerlendirme.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
• Problem davranış nasıl yazılır:
• Davranışın tanımını yaparken, davranışın herkes tarafından
aynı şekilde anlaşılmasına dikkat etmemiz gerekir. Ayrıca
davranışın tanımı yapılırken birey, davranışın oluşum zamanı,
davranışın oluştuğu ortam ve davranış oluşurken ortamda
bulunan kişiler belirtilmelidir. Çünkü problem davranışlar her
zaman, her ortamda olabileceği gibi belirli mekanlarda ve
belirli kişilerin varlığında da olabilmektedir.
• Örneklersek; Meral istediği yapılmadığı veya verilmediği
zaman her ortamda, ortamda bulunan tüm kişilerin varlığında
her iki elinin avuç içi ile aynı anda kulaklarına vurur.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
• Örnek :
• Hedef Davranış: Ayşe sınıfta ders yaparken
sandalyede otururken sağ elinin içiyle sandalyeye
veya masaya vurur.
• Hedef Davranışın Oluşma Nedenleri: (Ayşe neden
masaya vuruyor?)
• Ders yapmak istemediği için,
• Dersin konusu performansının üstünde yada altında
olduğu için,
• Vurma davranışıyla ilgilenildiği için,
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Problemli davranışın oluşumuna zemin hazırlayan değişkenleri
belirleme. ( ortamları, kişileri, olayları yada diğer uyaranları )
Davranışın oluşumunu değiştirilebilecek değişkenleri belirleme
Sağaltımın en fazla gereksinim olduğu ortam ve zamanı
belirleme
Sağaltımın uygulanmasına katılacak kişileri belirleme
Davranışın nedeni ya da sürmesine nelerin yol açtığına ilişkin
hipotezler geliştirme
En uygun sağaltım planını geliştirme ya da desenlemedir.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
ABC KAYIT FORMU
Tarih
Gözlenen Öğrencinin Adı Soyadı
Gözlemcinin Adı Soyadı
Gözlemin Başlama Saati
Gözlemin Bitiş Saati
Davranış Öncesi
Davranış
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Davranış Sonrası
-Hedef Davranış Belirleme FormuHedef Davranış
Tarih :
Gözlenen
Gözleyen
Evet
Hayır
1.Davranış işlevsel mi?
2. Davranış pekiştireç sağlayıcı mı?
3. Davranış ön koşul niteliğinde mi?
4. Davranış başka ortamlara girmeyi
kolaylaştırır mı?
5. Davranış kişilerarası ilişkilerde kolaylık
sağlar mı?
6. Davranış yaşa uygun mu?
7. Davranış bağımsız yaşama katkı sağlar mı?
TOPLAM
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Yorum
Görüşme Formatında Yer Alan Soru
Alanları
•Problem davranışla ilgili sorular ( problem davranışın
şiddeti, süresi, sıklığı ve çeşidi ile ilgili sorular sorulur. )
•Problem davranışı etkilemesi olası çevresel değişkenlere
ilişkin sorular ( Çocuğun aldığı ilaçlar, uyku düzeni, diyet vb.
ile ilgili sorular sorulur )
• Problem davranışın oluşmasının tahmin edilmesini sağlayan
olay ve durumların belirlenmesine yönelik(Davranışın en fazla
ve en az oluşacağı etkinlik, sosyal ortamlara ilişkin ) sorular
sorulur.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
DAVRANIŞ GÖZLEM FORMU
Gözlenilen Davranış: Ağlama, kendini yere atma
Çocuğun adı soyadı: C.H.
Gözlem Tarihi:…………………….
ORTAM
ANNENİN
DAVRANIŞI
SIKLIĞI
1.
G
Ü
N
İstediği alınmayınca,
Kardeşi okula giderken,
TV seyretmesine izin verilmediğinde,
Baba işe giderken,
Kardeşi sokağa çıkarken
C bu davranışı her
yaptığında kucağına
alarak onu
sakinleştirmeye
çalışıyor ve ona şarkı
söylüyor
++++
++++
2.
G
Ü
N
Misafir giderken,
Baba işe giderken,
Yemek yemesinde ısrar edilince,
Kardeşi okula giderken,
İstediğini elde edemeyince
3.
G
Ü
N
Kardeşi okula giderken,
Eve misafir geldiğinde,
Çikolata, dondurma alınmadığında,
Yemek yemesinde ısrar edilince
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
++++
++++
++
++++
++
Gözlem yapılan üç günün ortalaması alındığında
davranışın günde ortalama 8 kez ortaya
çıktığı belirlenmiştir.
C’nin problem davranışları kendisine ve çevresine
zarar verici boyutta olmadığı ve hangi
ortamda olursa olsun bu davranışları
annesinin ilgisini çekmek amacı ile yaptığı
gözlendiği için görmemezlikten gelme
tekniğinin uygulanmasına karar verilmiştir.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
SONUÇ
C’nin problem davranışına karşı başlatılan görmezden
gelme tekniği, annenin C’nin olumsuz davranışlarıyla
ilgilenmemesi ve bu davranışlar sırasında kendi işi ile
meşgul olması şeklinde uygulanmıştır.
Uygulamanın başında C’nin bu davranışlarında beklendiği
şekilde annenin ilgisini daha fazla çekebilmek için
artış olmuştur. Fakat annenin yöntemi tutarlı şekilde
uygulaması sonucu 9. günden itibaren davranışlarda
azalma gözlenmiştir. Davranışlarının sayısının 9.
günden itibaren 7’ye, 4’e ve 0’a indiği görülmüştür.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Eğer öğrencinizde gördüğünüz bir kaç yaramazlığın
büyüyerek davranış sorunu olmasını engellemek istiyorsanız
şunlara dikkat etmelisiniz:
• Olumlu davranışları mutlaka fark edin ve ödüllendirin.
• Açık, basit ve tutarlı kurallar koyun.
• Olumlu talimatlar verin.(“ona dokunma”, “burada koşma”,
“sakın ha”, “hayır” yerine; “buraya bas”, “buna dokun”,
“evet”, “tabi ki” gibi ifadeler kullanmalısınız.
• “Yaramazlık” yaptığında gösterebileceğiniz tepkileri
belirleyin. En hafif yaramazlıkta bile en şiddetli tepkiyi
gösterirseniz, tepkilerinizin önemi azalır.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Her zaman;
• Kurallarla ilgili tartışmaktan,
• Bağırmaktan (çocuklar için eğlenceye dönüşür),
• Fikrinizi değiştirmekten,
• Yarı yolda vazgeçmekten,
• Kısasa kısastan kaçının.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Öğrencinize, kendisini sevdiğiniz ama
yaptığı bazı davranışları sevmediğiniz
mesajını verin. Çocuğa “seni artık
sevmiyorum, sınıftan çık!” demekle;
“arkadaşlarını rahatsız ettiğin için dışarı
çıkacaksın.” demek arasında büyük bir fark
vardır.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
AMAÇ BELİRLEMEK
•
Olumlu bir amaç belirleyin. Örneğin; “Can oyuncaklarını fırlatmaz”
yerine “Can oyuncaklarıyla uygun bir şekilde oynar.”
•
Çocuğunuzun çevresindeki herkesin bu amaçları benimsemesini
sağlayın.
•
Çocuğunuz istenmeyen davranışı yaptığında, nasıl bir caydırıcı tepki
göstereceğinizi belirleyin.Çocuğunuzu caydırmada etkili olabilecek en
hafif cezayı seçmeye çalışmalısınız.
•
Caydırıcı tepkiyi, istenmeyen davranıştan hemen sonra
göstermelisiniz.Çocukların hafızaları sınırlıdır.Bu nedenle davranıştan
hemen sonra ortaya çıkmayan tepki etkisiz ve kafa karıştırıcı olabilir.
•
Tutarlı olun. Caydırıcı tepkiyi çocuğunuzun istenmeyen davranışı her
yapışında gösterin ve bunu her zaman aynı biçimde yapın
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Devam…
•
Çocuğunuzun olumlu davranışlarını
ödüllendirin.Olumlu davranışları ödüllendirmek,en
az,istenmeyen davranışları caydırmak kadar
önemlidir.Çocuğunuzun güzel davranışlarını fark
etmek ve ödüllendirmek için çaba göstermelisiniz.
•
Çocuğunuza, istenmeyen davranışa alternatif olarak
yapabileceği olumlu davranışlar öğretin.
•
İlerlemenin kaydını tutun.
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Öğrencinin Adı:
Hedef Davranış
Başlama düzeyi
verisi
Programın amacı
Pekiştirme
menüsü
Pekiştireçler
Pekiştirme Tarifesi
KAYNAKÇA
ERBAŞ, Dilek; IRCAALİ-İFTAR, Gönül; TEKİN-İFTAR, Elif; (2004), İŞLEVSEL
DEĞERLENDİRME DAVRANIŞ SORUNLARIYLA BAŞA ÇIKMA VE UYGUN
DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA SÜRECİ, KÖK Yayıncılık, Ankara
ERİPEK, Süleyman,; TEKİN-İFTAR, Elif; UYSAL, Ayten; VURAN, Sezgin;
BİRKAN, Bünyamin; ERBAŞ, Dilek; BATU, Sema, CAVKAYTAR, Atilla; ÖZEN,
Arzu; (2007)DAVRANIŞ VE ÖĞRENME SORUNU OLAN ÇOCUKLARIN
EĞİTİMİ, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir
ÖZYÜREK, Mehmet, (2004), SINIFTA DAVRANIŞ DEĞİŞTİRME Uygulamalı
Davranış Analizi,KÖK Yayıncılık, Ankara
İZMİR İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ
Download

Davranış Değiştirme 3