MODEL KONTRAKTOWANIA USŁUG SPOŁECZNYCH NA POZIOMIE GMIN
NAZWA NARZĘDZIA
PROGRAM EDUKACYJNY.
- PODRĘCZNIK „ABC DIAGNOZY ŚRODOWISKA
LOKALNEGO”
- SCENARIUSZE ZAJĘĆ
- PREZENTACJA SZKOLENIOWA
CEL
PODNIESIENIE POZIOMU WIEDZY ORAZ STOPNIA
WYKONYWANIA DIAGNOZY ŚRODOWISKA LOKALNEGO
POPRZEZ ZASTOSOWANIE RÓŻNYCH METOD BADAWCZYCH
ETAP W KTÓRYM NARZĘDZIE
JEST UŻYWANE
ACTION
Spis treści
1. Dlaczego diagnoza jest potrzebna?.........................................3
2. Planowanie – pierwsze kroki w diagnozie.................................6
3. Zbieranie informacji...................................................................10
4. Zbieranie danych zastanych....................................................11
5. Metody ilościowe.......................................................................16
Sonda..............................................................................................17
Ankieta............................................................................................17
6. Metody jakościowe...................................................................28
Obserwacja....................................................................................28
Wywiady.........................................................................................29
Warsztaty.........................................................................................35
7. Analiza PEST i SWOT....................................................................42
8. Podsumowanie przeprowadzonych badań..........................47
9.Bibliografia...................................................................................50
ABC diagnozy środowiska lokalnego. Mapa, ankieta,
wywiad – scenariusze zajęć..........................................................52
KARTA PRACY DIAGNOZA 1..........................................................70
KARTA PRACY DIAGNOZA 2.A......................................................71
KARTA PRACY DIAGNOZA 2.B.......................................................74
KARTA PRACY DIAGNOZA 2.C......................................................77
KARTA PRACY DIAGNOZA 3..........................................................80
KARTA PRACY DIAGNOZA 4..........................................................81
KARTA PRACY DIAGNOZA 5..........................................................86
KARTA PRACY DIAGNOZA 6..........................................................87
2
1. Dlaczego diagnoza jest potrzebna?
Planując realizację określonego przedsięwzięcia należy się dokładnie do niego
przygotować. Chcąc zorganizować festyn organizacji pozarządowych trzeba sprawdzić
liczbę NGO w gminie, czy są one zainteresowane udziałem w imprezie, co mieszkańcy
sądzą o tego typu działaniach. Ponadto przegląda się różne miejsca w gminie pod kątem
wybrania tego najdogodniejszego do organizacji festynu. Analizuje się budżet i stwierdza,
ile środków finansowych można przeznaczyć np. na promocję akcji czy zaplecze
techniczne. Należy zamówić bannery dla organizacji, plakaty informujące o zdarzeniu.
W tym celu przegląda się propozycje firm zamieszczone w Internecie, dzwoni, wymienia
korespondencję mailową, zbiera oferty. Jednym słowem: zorganizowanie festynu
poprzedzone jest szeregiem działań nierzadko o charakterze diagnozy.Wiele osób
diagnozuje nie wiedząc o tym, gdyż jest to działanie intuicyjne, a zarazem konieczne dla
prawidłowej realizacji zadania. Dzięki zrobionej diagnozie wzrośnie poziom ofert
składanych w odpowiedzi na konkursy, a projekty będą bardziej efektywnie realizowane.
Jej przeprowadzenie nie musi wymagać wielkich nakładów finansowych ani poświęcenia
niezliczonych godzin pracy. To przystępne zadanie, które może wykonać samodzielnie
osoba odpowiedzialna w gminie za współpracę z organizacjami pozarządowymi, może
podjąć się tego zadania wraz z reprezentantami NGO lub zachęcić do niezależnej pracy
same stowarzyszenia czy fundacje.Diagnoza lokalna składa się z całego wachlarza
działań jakie można przedsięwziąć. Poniżej prezentuje się przykładowy schemat
wykorzystania poszczególnych metod badawczych. Każda osoba, o różnym poziomie
doświadczenia w diagnozowaniu, znajdzie tutaj elementy, z których będzie mogła
skorzystać. Można wykorzystać wszystkie metody lub tylko kilka (lub jedną) spośród
zalecanych. Rekomenduje się wykorzystywanie kilku, różnorodnych metod badawczych
tak by uzyskany obraz diagnozy był pełniejszy i bardziej spójny.
Propozycje wykorzystania działań badawczych w diagnozie: (do uzupełnienia znaczki,
teraz czasu na to nie mam ale trzeba zaznaczyć)
3
4
2. Planowanie – pierwsze kroki w diagnozie
DIAGNOZĘ ROZPOCZYNAMY NIE OD POSTAWIENIA SOBIE PROBLEMU, ALE OD CHĘCI
ZBADANIA DANEJ GRUPY SPOŁECZNEJ I JEJ SYTUACJI. UMIESZCZENIE NA PIERWSZYM
MIEJSCU WYSTĘPUJĄCYCH TRUDNOŚCI MOŻE PRZYCZYNIĆ SIĘ DO NIEZAUWAŻENIA
INNEGO PROBLEMU – WAŻNIEJSZEGO, PILNIEJSZEGO, ALE JESZCZE NIE PORUSZANEGO,
GDYŻ DOTYCHCZAS BYŁ NIEUJAWNIONY.NALEŻY ZASTANOWIĆ SIĘ NAD DOBOREM
GRUPY, KTÓRĄ BĘDZIEMY BADALI. MOGĄ TO BYĆ NP. OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE. CELEM
NASZEGO DZIAŁANIA BĘDZIE ZATEM ZBADANIE SYTUACJI OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH
W GMINIE.
Następnym krokiem będzie zebranie jak największej liczby danych dotyczących
interesującego nas tematu: czynników, powiązanych instytucji, ważnych osób
i okoliczności.
W tym celu warto stworzyć mapę diagnozy. Taka mapa może wyglądać jak popularne
„mapy myśli”, a do jej opracowania warto zaprosić organizacje pozarządowe działające
na rzecz właśnie osób niepełnosprawnych. Proponujemy przejrzenie list organizacji
funkcjonujących w gminie. Czasem aktywnych jest tylko kilka NGO, a pozostałe
są w stanie uśpienia. Nie oznacza to, że działacze nieaktywnych organizacji nie znają
środowiska osób niepełnosprawnych, jego uwarunkowań i problemów. Listy NGO
są dostępne w gminach, na stronach internetowych starostw powiatowych, do
dyspozycji pozostaje baza portalu ngo.pl (www.bazy.ngo.pl). Sporządzenie mapy
w formie graficznej może być świetnym sposobem na realizację spotkania z NGO.
Pozwala również pokazać nieoczywiste na pierwszy rzut oka relacje i powiązania
między poszczególnymi elementami diagnozy.
Wstępną mapę zagadnień do diagnozy można stworzyć w następujący sposób:
•bierze się duży arkusz papieru (np. A3)
•na środku wypisuje się cel badania – jaka grupa społeczna jest dla badacza
(urzędnika czy działacza NGO) interesująca (np. sytuacja dzieci w wieku
szkolnym w gminie Z)
•wypisuje się kolejno najważniejsze czynniki jakie związane są z wybraną grupą
społeczną. Ważny jest układ graficzny mapy. Nie zapisuje się informacji linearnie, warto
starać się tak je ułożyć by odchodziły one centrycznie od zamieszczonego na środku
kartki zapisu. Elementy łączą się ze sobą tematycznie. Hasła, słowa klucze,
ograniczenie do minimum wypełniaczy – to praktyczne rady, które można zastosować.
•Na mapie opisuje się m.in. uwarunkowania geograficzne, otoczenie, instytucje
powiązane z daną grupą (działające z nią lub na jej rzecz), liczbę osób, ich sytuację
materialną; rodzinną etc.
5
•tworzy się listę źródeł wiedzy na temat wymienionych czynników – skąd można
czerpać informacje? (np. szkoła: dzienniki, pedagog, nauczyciele, Ośrodek Pomocy
Społecznej, rodzice, starsze rodzeństwo, dom kultury: oferta na wakacje, pracownicy,
autobusy: rozkład jazdy etc)
•wskazuje się jakie metody zostaną wykorzystane do zbadania wymienionych kwestii
(np. wywiad, obserwacja)
•zamieszcza się informację o limicie czasowym jaki ogranicza trwanie badania
(dla podniesienia efektywności warto rozsądnie ustalić ile czasu należy poświęcić na
wykonanie diagnozy) (np. 3 miesiące)
Warto używać różnych kolorów do zapisywania odmiennych tematów (obszarów
danych). Taki zabieg sprzyja stymulowaniu pracy obu półkul mózgu, a co za tym idzie:
podnosi efektywność pracy i jakość zapamiętywania. Ponadto tworzy się mapę tak jak się
ją potrafi zrobić. Nie należy przejmować się jej układem graficznym (nieraz pokreślonym
i pomazanym różnymi kolorami). Praktyka czyni mistrza i tutaj też to powiedzenie znajduje
swoje zastosowanie. Jeżeli przy tworzeniu mapy będzie brało udział kilka osób, praca
zrobi się wówczas spontaniczna, wykorzystująca mnogość i różnorodność ich
potencjałów. W grupie można wypracować zaskakujące i ciekawe rozwiązania.
Nie należy obawiać się wychodzenia z pomysłami i skojarzeniami poza schemat.
Dynamiczny rozwój mapy sprzyja trafniejszemu określeniu badanej sytuacji.
Mapa przyda się podczas opracowywania raportu z diagnozy. Warto zatem jej
nie wyrzucać.
6
Przykład 1.
Mapa zagadnień dla diagnozy sytuacji dzieci w gminie miejsko – wiejskiej Z.
Jaka oferta zajęć letnich (obóz, półkolonie, jakie zajęcia) byłaby dla dzieci najlepsza?
Pytania badawcze do mapy:
Co wpływa na sytuację dzieci (zwłaszcza latem)?
Jaki jest wpływ otoczenia?
Jaki wpływ ma status materialny rodziny?
Jaki wpływ ma zaangażowanie nauczycieli?
Jaki wpływ ma rodzeństwo?
Jaki wpływ mają rówieśnicy?
Jaki wpływ ma korzystanie z zajęć w czasie wolnym?
Jaki wpływ ma funkcjonowanie instytucji adresujących swe działania do dzieci np. dom
kultury, świetlica, inne?
Źródła danych: szkoła (pedagog, nauczyciele, dzienniki, listy dożywianych dzieci), OPS:
lista osób korzystających ze wsparcia, dom kultury: oferta, kadra, policja: statystyki,
komunikacja: rozkład jazdy
Metody badawcze: wywiad, obserwacja, ankieta, analiza danych zastanych
Limit czasowy: 3 miesiąc
7
Przykład 2.
Mapa zagadnień dla diagnozy sytuacji NGO i ich udziału w konsultacjach społecznych
w gminie: Dlaczego obserwuje się określony poziom partycypacji NGO w konsultacjach
społecznych?
Podsumowanie
Na arkuszu papieru powinny znaleźć się takie informacje jak:
- cel diagnozy
- mapa zagadnień (podmiot, otoczenie etc) oraz:
- pytania badawcze
- źródła danych
- metody badawcze
- limit czasowy (ewentualnie finansowy)
8
Ćwiczenie:
1. W gminie jest duża liczba osób wykluczonych społecznie. Udając się do jakich instytucji
możemy to zbadać?
OPS, PUP, szkoły, przedszkola, policja
2. Stowarzyszenie chciałoby utworzyć warsztaty terapii zajęciowej dla swoich
podopiecznych. Jak w tym przypadku można sformułować cel diagnozy?
Badanie sytuacji osób niepełnosprawnych w gminie w kontekście utworzenia
Warsztatów Terapii Zajęciowej.
9
3. Zbieranie informacji
Następnym krokiem w diagnozie jest zbieranie informacji. Tak samo jak różne są rodzaje danych z jakimi mamy do czynienia, tak odmienne są sposoby ich zbierania.
Metody te można podzielić na trzy zbiory: zbieranie danych zastanych, zbieranie danych
metodami ilościowymi, zbieranie danych metodami jakościowymi. Kolejność wymienienia
sposobów jest nieprzypadkowa. Według tego samego porządku prowadzimy badania
w diagnozie lokalnej. Najpierw dokonujemy kwerendy źródeł, następnie przechodzimy
do metod ilościowych, by na końcu czerpać wiedzę z metod jakościowych. Można
poprzestać tylko na analizie informacji ogólnodostępnych lub wykorzystać tylko metody
ilościowe. Jednak im więcej rodzajów metod zastosuje się tym bogatszy będzie finalny
raport.
Jeżeli nurtującą kwestią jest niski poziom wyników egzaminów gimnazjalnych, to można
nie tylko zestawić liczby punktów uzyskane przez uczniów poszczególnych klas. Warto
przeprowadzić wywiad z nauczycielami czy pracownikami kuratorium, zrealizować
wśród rodziców podczas wywiadówki ankietę, wykonać badanie fokusowe wśród
samych uczniów (poszczególne metody będą opisane dalej), przeanalizować
doniesienia prasowe na ten temat. To przykład pokazujący jak wiele metod można
wykorzystać do zbierania informacji.
10
4. Zbieranie danych zastanych
Dane zastane to wszystkie informacje ogólnie dostępne wytworzone i opublikowane
przed momentem rozpoczęcia badania. Dostarczają one wiedzy o problemie jaki nas
interesuje. Sięgamy do nich, gdyż mogą one pomóc w doprecyzowaniu lub redefinicji
problemu lub pokazać szerzej kontekst obszaru badawczego. Poza tym, rzetelna analiza
informacji już przez kogoś zebranych i opublikowanych pomoże uniknąć niepotrzebnego
nakładu pracy ze strony osoby prowadzącej diagnozę.
Jednakże należy być ostrożnym w kontakcie z danymi zastanymi. Mogą one być
nierzetelnie zebrane lub opracowane, nieadekwatne. Tych pułapek można uniknąć
zwracając uwagę na źródło pochodzenia danych (jaka instytucja czy podmiot jest ich
twórcą, im wyższy prestiż autora tym można spodziewać się wyższej jakości informacji),
powód i datę ich wytworzenia (poznanie przyczyny pozwoli nieraz na oddzielnie opinii od
faktów), sposób gromadzenia. Mnogość dostępnych danych zastanych utrudnia
oddzielenie informacji ważnych od nieistotnych dla celu badania.
Występują dwa rodzaje danych zastanych: dane surowe i dane przetworzone.
Dane zastane
Dane surowe
- to nieprzetworzone jeszcze
informacje, uzyskane bezpośrednio
przez badaczy
- potoczne znaczenie: sucha
prezentacja wyników badań
pozbawiona odautorskiej
interpretacji
Dane już przetworzone
- to wszystkie informacje, które już
zostały przez kogoś opracowane
[Urbanik, Gołdys i Daszkowska-Kamińska, 2010]
11
Dane zastane są udostępniane przez różne instytucje. Dużo lokalnych podmiotów
gromadzi wiele informacji na potrzeby bieżącej działalności i raportowania.
Należą do nich na przykład:
•urzędy gminne,
•ośrodki pomocy społecznej, powiatowe centra pomocy rodzinie,
•urzędy pracy,
•placówki oświatowe i opiekuńcze (szkoły, przedszkola etc),
•domy kultury,
•biblioteki,
•policja i straż miejska,
•ośrodki zdrowia,
•parafie,
•lokalne organizacje pozarządowe.
Część spośród wymienionych wyżej instytucji są to placówki publiczne. Na mocy ustawy
z dnia 6 września 2001 roku o dostępie do informacji publicznej obywatel ma prawo
dostępu do wiadomości dotyczących funkcjonowania tych podmiotów.
Zainteresowana osoba może wykorzystać swoje uprawnienie do:
•uzyskania informacji publicznej, w tym uzyskania informacji przetworzonej w takim
zakresie, w jakim jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego,
•wglądu do dokumentów urzędowych,
•dostępu do posiedzeń kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących
z powszechnych wyborów.
Prawo do informacji publicznej obejmuje uprawnienie do niezwłocznego uzyskania
informacji publicznej zawierającej aktualną wiedzę o sprawach publicznych [Ustawa
z 6 września 2001, art. 3]. Artykuł 5 ustawy opisuje sytuacje ograniczania prawa dostępu
do informacji publicznej wobec obywatela (np. w przypadku podlegania danej sprawy
pod zapisy przepisów o ochronie informacji niejawnych oraz o ochronie innych
tajemnic ustawowo chronionych). Urząd gminy może udzielić odpowiedzi pisemnie lub
ustnie. Dostęp do informacji jest bezpłatny (opłata może dotyczyć tylko dodatkowych
kosztów związanych z przygotowaniem informacji np. ksero). Poniżej zamieszczono wzór
wnioskuo udostępnienie informacji publicznej. Urząd udziela odpowiedzi na wniosek
w terminie 14 dni od złożenia. Jeżeli wystąpi opóźnienie w przekazaniu danych, urząd
powinien poinformować zainteresowanego o tym fakcie, jego przyczynach i podać
termin,w którym dane zostaną przekazane. Warto poradzić organizacji pozarządowej,
która będzie chciała skorzystać z tej formy uzyskiwania informacji by uprzednio dobrze
sprawdziła czy pożądane wiadomości nie znajdują się już w BIP.
12
WNIOSEK O UDOSTĘPNIENIE INFORMACJI PUBLICZNEJ.
............................................
Nazwisko i Imię / Jednostka:
.............................................
Nr PESEL / REGON
.............................................
.............................................
Adres / numery telefonów
Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej z dnia 6 września 2001 r.
(Dz. U. Nr 112, poz. 1198) zwracam się z prośbą o udostępnienie informacji w następującym
zakresie:
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
SPOSÓB UDOSTĘPNIENIA INFORMACJI:*

dostęp do przeglądania informacji w urzędzie

kserokopia

pliki komputerowe
FORMA PRZEKAZANIA INFORMACJI:

przesłanie informacji pocztą elektroniczną pod adres .............................................

odbiór osobiście przez wnioskodawcę

przesłanie informacji pocztą pod adres**
......................................................................................................
......................................................................................................
Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z ustawą o ochronie
danych osobowych z dnia 29.08.1997 r. (Dz.U. Nr 133 poz. 883.z późn. zm.).
..................................................... ....................................................
miejscowość, data
podpis wnioskodawcy
Uwagi:
* proszę zakreślić właściwe pole krzyżykiem
** wypełnić jeśli adres jest inny niż podany wcześniej
Urząd zastrzega prawo pobrania opłaty od informacji udostępnionych zgodnie
z art. 15 ustawy o dostępie do informacji publicznej
Źródło: http://www.bip.umsl.gov.pl/pliki/wniosek.pdf
13
Wniosek ten może być pomocny organizacjom pozarządowym, które działają w gminie
i chcą realizować badania w ramach diagnozy lokalnej – instrumentu pokazanego przez
urząd gminy.
Wiele cennych informacji można znaleźć na stronach internetowych:
BIP
www.bip.gov.pl
np. akty prawa miejscowego
Główny Urząd
www.stat.gov.pl
różne dane statystyczne:
Statystyczny
np. demograficzne, Statystyczne
Vademecum Samorządowca
Portal ngo.pl
www.ngo.pl
informacje o funkcjonowaniu
www.wielkopolskie.ngo.pl
organizacjami pozarządowych
w Polsce, też z wyszczególnie-niem
Wielkopolski, baza NGO
Moja Polis
www.mojapolis.pl
Informacje np. o obszarach,
obywatelach, NGO, jakości życia,
rynku pracy, gospodarce.
Nasza Kasa
www.naszakasa.org.pl
Dostęp do danych finansowych
każdej gminy w Polsce
Centrum
www.cbos.pl
Bezpłatne udostępnianie wyników
Badania Opinii
raportów, niekomercyjnych
SpołeAcznej
sondaży CBOS na różne tematy
np. zadowolenie z życia, mobilność
i elastyczność zawodowa, ocena
instytucji publicznych.
Policja/
www.statystyka.policja.pl
Statystyki i raporty ogólnopol-skie,
Komenda
np. www.ostrowpowiatowe oraz miejskie (gminne) dot.
Powiatowa
wielkopolski.policja.gov.pl
np. przestępczości nieletnich
Policji/
np. www.poznan.policja.
Komenda Miejska gov.pl
Policji
Polski Portal
www.bazagmin.pl
Informacje dla urzędnika i mieszkańca
Samorządów
nt. wydarzeń lokalnych
Lokalnych
Bazagmin.pl
Dane zastane to również informacje pochodzące z mediów. Warto zrobić poszukiwania
w prasie czy Internecie, zobaczyć czy dziennikarze pisali już coś wcześniej na interesujący
nas temat. Przy analizie danych dziennikarskich należy pamiętać o czujności pod kątem
rzetelności informacji (np. rozróżnić tabloidy od dzienników) oraz oddzielenia faktów od
opinii (np. w cytowanych wypowiedziach).
Dla zbadania określonego problemu można posłużyć się też stworzeniem mapy
społecznej. Dane przedstawione w tabeli, które uzyskaliśmy wcześniej mogą nie
przemawiać do wyobraźni. Inaczej jest gdy spojrzymy na mapę geograficzną gminy. Na
taki plan nanosimy przeważnie dwa rodzaje danych, które chcemy ze sobą zestawić.
Przykładowo: miejsca, gdzie mieszkają małe dzieci i na ich tle dane z Ośrodka Pomocy
Społecznej na temat ubóstwa.
14
W ten sposób powstaje mapa społeczna wiążąca zagadnienia społeczne ze strukturą
zagospodarowania przestrzennego i geografią terenu
[Urbanik, Gołdys i Daszkowska-Kamińska, 2010].
Podsumowanie
Analiza danych zastanych to szukanie informacji poprzez wgląd do dokumentów,
czytanie raportów, analiz i sprawozdań, przeglądnie statystyk, szukanie informacji
w prasie i Internecie. Zbieramy przede wszystkim dane, które możemy uzyskać
w naszym otoczeniu. Dzięki temu działaniu można przybliżyć sobie sytuację grupy
społecznej, a jej problemy zaczną się krystalizować i dookreślać.
Należy pamiętać o odsiewaniu informacji istotnych od tych nieważnych. Można
zestawić dane w tabeli, opisać lub wykorzystać do tego celu mapę geograficzną
gminy i utworzyć mapę społeczną.
Ćwiczenia
1. Jakie źródła danych zastanych można wskazać (podpowiedzieć) stowarzyszeniu
organizującemu kolonie letnie dla najuboższych dzieci w gminie, które chciałoby w tym
roku zrobić diagnozę lokalną swojego obszaru zainteresowań?
W przykładowej odpowiedzi można wskazać takie podmioty jak: ośrodek pomocy
społecznej czy centrum pomocy rodzinie (informacje np. na temat liczby dzieci
otrzymujących wsparcie), biblioteka, szkoła, świetlica środowiskowa, parafia (informacje
o rodzinach korzystających z pomocy lub takiej pomocy potrzebujących).
2. Organizacja pozarządowa chce zrobić projekt dla kobiet na temat zdrowego stylu
życia i odżywiania w ciąży oraz po porodzie. Nie wie czy znajdzie odpowiednią grupę
odbiorców w gminie. Do kogo mogłaby się udać?
Publiczny ośrodek zdrowia (statystyki nt. opieki nad kobietami w ciąży), urząd gminy
(statystyka dot. jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka tzw. „becikowe”).
15
5.Metody ilościowe
Po zakończonej analizie danych zastanych przychodzi czas na posługiwanie się
metodami ilościowymi do zbierania informacji. W ten sposób można ukazać proporcje
czy rozkład opinii na dany temat. Główne pytanie, które towarzyszy badaniu brzmi ile?.
W ramach badań ilościowych można zrealizować sondę oraz przeprowadzić ankietę.
Sonda
Sonda według definicji Słownika Języka Polskiego to badanie opinii publicznej. Dzięki tej
metodzie można poznać zapatrywania społeczeństwa na określone tematy. Polega ona
na zadawaniu mieszkańcom pytania o najważniejszy problem w gminie. Liczba osób
biorących udział w sondzie nie będzie reprezentatywna dla całej społeczności -w związku
z tym nie uzyskamy w ten sposób pełnego i wiarygodnego obrazu sytuacji, ale wstępne
rozpoznanie opinii ludzi na dany temat. To działanie może być zrealizowane zarówno
przez działacza organizacji pozarządowej, jak i urzędnika. Przy czym w przypadku
prowadzenia sondy przez urzędnika może wystąpić zniekształcenie danych (mieszkańcy
mogą nie odpowiadać do końca szczerze na pytania stawiane przez osobę z urzędu).
Sondę przeprowadza się w miejscu, które odwiedza dużo osób, ogólnodostępnym
np. targowisko czy główna, ruchliwa ulica w gminie.
Pytania kieruje się do osób – reprezentantów różnych grup wiekowych, płci, środowisk
etc.
Sonda ma być krótka. Można zadać jedno, dwa pytania.
Pytania nie mogą być zbyt szczegółowe, ani wymagać od badanego zbyt wiele
myślenia.
Notowanie odpowiedzi pomoże w opracowaniu danych, stworzeniu notatki.
16
Ankieta
Ankieta może stanowić rozwinięcie dla informacji jakie uzyskano w sondzie lub być
odrębną metodą badawczą bez wiązania jej ze wcześniej omówioną.
Podstawową wersję kwestionariusza ankiety można wykonać samemu i samodzielnie
przeprowadzić badanie, bez potrzeby wynajmowania płatnych firm zewnętrznych.
Ankieta to technika gromadzenia informacji polegająca na wypełnianiu najczęściej
samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy (wg T. Pilcha). Inaczej mówi się
o ankiecie jako o pisemnym wywiadzie, który jest skierowany do dużej liczy osób
(J. Ratajewski). Formularz, który osoby badane otrzymują celem wypełnienia go jest
określany mianem kwestionariusza ankiety (to narzędzie badawcze będące na
usługach technik badawczych – M. Łobocki).
Budowania kwestionariusza ankiety nie zaczyna się od wypisywania pytań, które
przychodzą na myśl. Pierwszym krokiem powinno być ustalenie: czego chcemy się
dowiedzieć? Pomocna może się tutaj okazać lista, na którą wpiszemy wszystkie
informacje, jakie są potrzebne by móc odpowiedzieć na pytania dotyczące problemu
i sytuacji danej grupy społecznej. Listę można tworzyć grupowo np. podczas burzy
mózgów. Jeśli będzie to ankieta realizowana przez organizacje pozarządowe i urząd
gminy, warto na tym etapie włączyć NGO do działania. Mając wykaz ważnych
i niezbędnych do zdobycia wiadomości należy określić grupę docelową badania
(czyli kto ma wypełniać ankietę, do kogo ma ona być skierowana?). Następnie można
przystąpić do tworzenia kwestionariusza, czyli budowania pytań. Pytania powinny
dotyczyć każdego z aspektów, jaki wpisano na listę – uznano za istotny. Tworząc
kwestionariusz zaleca się zadawać sobie pytanie: Po co postawiłem takie pytanie?
Czego się z niego dowiem? Co ono mi da? To sposób kontrolowania ważności
wątpliwości tak by unikać tych poruszających kwestie pobocz
17
W gminie X od dwóch lat obserwuje się bardzo niski poziom egzaminów gimnazjalnych.
Stowarzyszenie z gminy chce dla uczniów klas drugich zrealizować latem półkolonie
łączące wypoczynek z nauką. Urząd gminy pomaga NGO w przygotowaniu się do tego
zadania. Wspólnie opisano mapę diagnozy, urzędnik pomógł przy zbieraniu danych
zastanych. Sonda zrobiona przez urzędnika i dwie osoby ze stowarzyszenia pokazała,
że problem niskich ocen funkcjonuje. Teraz wspólnie przygotowują ankietę.
Przykładowa lista ważnych informacji.
Cel: poznanie przyczyn niskich wyników egzaminów gimnazjalnych w gminie
Do kogo ankieta będzie skierowana: nauczyciele, pedagog, dyrekcja:
• stan frekwencji na lekcjach, zwłaszcza na jakich przedmiotach jest najniższa, u jakich
nauczycieli
• zachowanie uczniów
•chęci uczniów do nauki
• używki
• zainteresowanie zajęciami pozalekcyjnymi, korepetycje
• poziom klasy – typ, zachowanie
• atmosfera pracy
• nauczyciele – kadra – podejście, umiejętności, wypalenie zawodowe
• rodzice – wykształcenie, status materialny, zainteresowanie dzieckiem
• rówieśnicy – integracja grupy, zainteresowania
• wyposażenie szkoły (komputery, rzutnik, plansze edukacyjne…)
• biblioteka
18
Każda ankieta powinna mieć na swoim początku wstęp. Wprowadzenie powinno s
kładać się z następujących elementów:
• tytuł,
• autor (autorzy) i cel badania,
• zapewnienie o poufności ankiety,
• apel o udzielanie szczerych odpowiedzi,
• ewentualnie określenie formy zwrotu ankiety,
• podziękowanie za poświęcony czas i udział w badaniu,
• nstrukcje dotyczące wypełniania kwestionariusza (jak odpowiadać na pytania).
W przypadku stosowania różnych wariantów pytań z odmiennym systemem udzielania
odpowidzi te wytyczne można zamieszczać bezpośrednio przy pytaniach.
Przykładowe wprowadzenie do ankiety
Szanowni Państwo!
Stowarzyszenie wraz z Urzędem Gminy prowadzi badania na temat wyników egzaminów
gimnazjalnych w gminie X.
Zwracamy się z prośbą o wypełnienie poniższej ankiety. Celem jej jest poznanie Państwa
poglądów na temat poziomu wyników egzaminów gimnazjalnych oraz określenie
przyczyn tego zjawiska. Nasze działanie jest związane z planowaniem programu
półkolonii o charakterze naukowym dla uczniów.
W ankiecie nie ma odpowiedzi dobrych ani złych. Zapewniamy poufność w zakresie
uzyskanych od Państwa informacji i tym samym prosimy o szczere odpowiedzi na
pytania. Ankieta jest anonimowa.
Mamy różne rodzaje pytań.
Pierwszy podział pytań dzieli je na pytania otwarte i zamknięte. Na pytanie otwarte
badany musi udzielić samodzielnie odpowiedzi, przeważnie w kilku zdaniach. Tego
rodzaju pytań nie może być w ankiecie za dużo, gdyż zniechęcają one do dalszego
wypełniania kwestionariusza.
19
Należy pamiętać, że ankieta musi być w miarę krótka, czytelna, posiadać przystępnie
sformułowane pytania, których nie trzeba dodatkowo wyjaśniać. Badani wolą ankiety
z przewagą pytań zamkniętych – taka forma wypowiedzi generuje mniejszy wysiłek ze
strony respondenta.
W ankietach przeważnie dominują pytania zamknięte czyli takie, w których odpowiedzi
udziela się poprzez wybranie jednej lub kilku spośród zaproponowanych możliwości.
Zestaw wszelkich możliwych do wyboru opcji to kafeteria. Pytania zamknięte są łatwiejsze
do wypełnienia przez badanego, mniej trudności nastręcza ich późniejsze
opracowanie. Warto pamiętać o tym, że kafeteria musi być wyczerpująca – należy
zawrzeć w niej wszystkie możliwe odpowiedzi na dane pytanie. Są różne możliwości
budowania pytań zamkniętych. Poniżej zaprezentowano najpopularniejsze.
Alternatywne
Badany udziela odpowiedzi na pytanie poprzez wybranie między opcją: tak, nie
(lub nie wiem)
Czy uczniowie korzystający z zajęć dydaktyczno – wyrównawczych mają wyższe wyniki
w nauce? Proszę zaznaczyć X przy wybranej odpowiedzi.
□ tak
□ nie
□ nie wiem
Dysjunktywne
To rodzaj pytań, które wymagają wyboru jednej spośród więcej niż dwóch możliwych
odpowiedzi.
Uczniów których klas najwięcej brało udział w zajęciach dydaktyczno – wyrównawczych
w 2013 roku? Proszę zaznaczyć X przy wybranej odpowiedzi.
□ pierwszych klas
□ drugich klas
□ trzecich klas
20
Koniunktywne
Badany udziela odpowiedzi na pytanie poprzez wybranie kilku odpowiedzi spośród
wszystkich zaproponowanych.
Z jakich przedmiotów uczniowie najczęściej biorą udział w zajęciach
dydaktyczno – wyrównawczych? Proszę zaznaczyć X przy wybranej odpowiedzi,
można wybrać więcej niż jedną odpowiedź.
□ Język polski
□ Języki obce
□ Matematyka
□ Historia
□ Geografia
□ Fizyka
□ Chemia
Ponadto można zastosować jeszcze pytania:
Półotwarte
Kiedy badany może wybrać odpowiedź spośród przedstawionej kafeterii oraz
wypowiedzieć się szerzej na dany temat za pomocą opcji inne.
Jaka w Pani/a opinii jest atmosfera na sali egzaminacyjnej?
□ Pozytywna, choć jest widoczne napięcie i stres u uczniów
□ Niemiła
□ Inne – jakie……………………..
21
Pytania filtrujące
Kiedy autor ankiety pragnie dokonać eliminacji osób nie posiadających wiedzy w danym
temacie. Na początku stosuje się kafeterię odpowiedzi np. tak lub nie. Tylko respondent
zaznaczający przykładowo tak jest proszony o rozwinięcie swojej odpowiedzi. Wówczas
uzyskuje się cenne informacje i unika błędów merytorycznych.
Czy był/a Pan/i członkiem zespołu nadzorującego egzamin gimnazjalny?
□ Tak
□ Nie
Jeśli zaznaczył/a Pan/i odpowiedź tak to: Jaka w Pana/i opinii jest atmosfera na sali egzaminacyjnej?
Pytania kontrolne
Kiedy autor ankiety pragnie sprawdzić szczerość odpowiedzi badanego zadaje pytanie
o innym brzmieniu, ale niosące ze sobą ten sam sens co wcześniejsze pytanie. Udzielenie
przez respondenta sprzecznych odpowiedzi na te pytania sugeruje brak rzetelności przy
wypełnianiu ankiety przez badanego.
Z jakiego sprzętu uczniowie mogą swobodnie korzystać w szkole?
□ komputer
□ sprzęt multimedialny
□ plansze edukacyjne
(…)
Czy uczniowie mają dostęp poza godzinami zajęć lekcyjnych do komputerów i sprzętu
multimedialnego w szkole?
□ tak
□ nie
22
Pytania projekcyjne
Kiedy autor ankiety nie chce zapytać o daną kwestię wprost tylko pośrednio.
Co Pan/i sądzi o ponadnormowym czasie pracy?…………………………………………………
(pytanie, z którego można dowiedzieć się co nauczyciel uważana temat swojego
obłożenia obowiązkami i jak zapatrywałby się na udział w dodatkowych letnich
zajęciach dla uczniów)
Pytania z szeregowaniem
Kiedy autor prosi badanego by ponumerował odpowiedzi wg określonego kryterium.
Jakie czynniki mają wpływ na poziom ocen ucznia? Proszę ponumerować odpowiedzi od
1 do 6, gdzie 1 oznacza wybór najtrafniejszy, a 6 najmniej trafny.
□ status materialny rodziny
□ sytuacja w domu rodzinnym
□ inni uczniowie w klasie
□ korzystanie z zajęć pozalekcyjnych
□ spędzanie wolnego czasu
□ kadra nauczycielska
Pytania metryczkowe
Dotyczą badanego: wiek, płeć, wykształcenie etc. Zaleca się by te pytania umieszczać
na końcu kwestionariusza.
*Przy tworzeniu kafeterii (listy możliwych odpowiedzi na pytanie) można wykorzystać:
- skalę Likerta, czyli pięciostopniowe oznaczenie na ile zgadzamy się z danym stwierdzeniem (od pełnej zgody do pełnej niezgody).
23
Urząd gminy powinien ogłosić konkurs na realizację półkolonii edukacyjnych dla dzieci
i młodzieży
□ zdecydowanie nie zgadzam się,
□ raczej się nie zgadzam,
□ nie mam zdania,
□ raczej się zgadzam,
□ zdecydowanie się zgadzam
- skalę ocen, gdzie na osi nadaje się im wartość i poprzez zaznaczenie wybranej cyfry
oznacza się swój stosunek do danej kwestii.
Urząd gminy powinien ogłosić konkurs na realizację półkolonii edukacyjnych dla dzieci
i młodzieży.
(Proszę zaznaczyć na skali na ile fałszywe czy prawdziwe jest dla Pana/i to stwierdzenie.)
Fałsz 1 2 3 4 5 6 7 8 9 prawda
Tworząc ankietę nie można uniknąć błędów. Dlatego warto przed użyciem tego
narzędzia poprosić kilka znajomych osób o jej wypełnienie i podzielenie się uwagami
na temat jej konstrukcji, sensu pytań etc.
Najczęściej pojawiające się błędy, na które warto być wyczulonym to:
- pojawianie się pytań sugerujących, które pośrednio wskazują na poprawną odpowiedź
poprzez odwoływanie się na przykład do autorytetu (nieraz używane są tutaj słowa
o zabarwieniu emocjonalnym np. głód, kryzys, luksus, bieda),
Większość mieszkańców gminy X jest za organizacją półkolonii dla dzieci, czy
Pan/i również?
Czy dzieci z biednych rodzin potrzebują pomocy w nauce?
- stosowanie pytań podwójnych, na które badany nie do końca wie jak odpowiedzieć,
Czy lepiej uczą się uczniowie z rodzin biednych i rozbitych?
- konieczność udzielenia odpowiedzi na pytanie zawierające przeczenie.
Nie jest jednoznacznym sposób odpowiadania na takie pytanie.
Czy nauczyciele zwracają się do uczniów nie poniżając ich godności?
24
- ustawienie pytań w takiej kolejności, która sugeruje nam istotę poruszanej kwestii,
wzmacnia znaczenie sprawy, której dotyczy pytanie.
Czy spotkał/a się Pan/i ze zjawiskiem zażywania używek w szkole?
Czy słyszał/a Pan/i o zażywaniu używek w innych szkołach?
Czy uważa Pan/i, że zażywanie używek przez młodzież w wieku szkolnym to poważny
problem społeczny?
- błąd tendencji centralnej – badani lubią odpowiadać (proszeni o ocenienie jakiegoś
aspektu) zaznaczając wartość na środku skali. Można tej tendencji uniknąć stosując skale
parzyste.
Pytania warto formułować unikając formy bezosobowej, wyrażać je w formule
grzecznościowej. Ważna jest również kolejność zadawania pytań. Powinno się grupować
pytania w bloki tematyczne, a nie skakać między jednym zagadnieniem a drugim. Grupę
tematyczną zaczynamy od zadawania najpierw pytań ogólnych, później przechodzimy
do bardziej szczegółowych. Na wstępie prosimy o odpowiedź na łatwiejsze pytania,
trudniejsze wstawiamy później. Należy zachować szczególną ostrożność w przypadku
zadawania pytań o kwestie drażliwe. Najlepiej gdy umieszcza się je w środku
kwestionariusza. Pytania powinny dotyczyć przede wszystkich zagadnień, o których ludzie
łatwo mogą opowiedzieć np. doświadczenie. O ile to możliwe należy unikać pytań
o deklaracje. Metryczkę najczęściej zamieszcza się na końcu kwestionariusza.
Ankietę można zrealizować bezpośrednio rozdając ją w danym środowisku
(np. nauczycieli). Można zrobić to audytoryjnie, to jest podczas zebrania wszystkich
respondentów w jednym miejscu, w obecności badacza (np. podczas rady w szkole).
Ponadto kwestionariusz ankiety zamieszcza się również w gazecie (ankieta prasowa),
ozsyła do badanych pocztą (ankieta pocztowa, cechuje ją niski poziom zwrotów),
mailem lub realizuje telefonicznie (dzwonienie do wybranych osób i zaznaczanie
wskazanych przez nich odpowiedzi). Ankietę można rozdawać, wyłożyć w miejscu
ogólnodostępnym czy dołączyć do jakiegoś dokumentu/produktu.
25
Kroki w tworzeniu ankiety:
- zbudowanie listy ważnych informacji
- określenie grupy odbiorców ankiety
- budowanie kwestionariusza:
► wprowadzenie
► pytania (mogą być otwarte lub zamknięte)
Rodzaje budowania pytań (kafeterii):
• Alternatywne (wybiera się spośród np. 2 opcji)
• Dysjunktywne (wybiera się spośród wykluczających się kilku opcji jedną)
• Koniunktywne (wybiera się kilka opcji spośród kilku przedstawionych)
• Półotwarte (pytanie zamknięte z możliwością „rozpisania się”)
• Filtrujące (gdy chodzi o odsianie niewiedzących od wiedzących)
• Kontrolne (sprawdzenie czy badany nie oszukuje)
• Projekcyjne (gdy pytamy na około o interesującą nas sprawę)
• Z szeregowaniem (układa się odpowiedzi)
• Metryczkowe (gdy chodzi o poznanie danych demograficzno – społecznych)
Ankieta nie powinna być długa, nieczytelna, z trudnymi pytaniami sformułowanymi
w nieprzystępny sposób. Dobrze, gdy ankieta jest anonimowa.
Ćwiczenia
1. Czy takie pytanie można zawrzeć w ankiecie? Proszę uzasadnić odpowiedź.
Czy uczniowie w Pana/i szkole przestali już palić papierosy?
Takie pytanie nie powinno się znaleźć w kwestionariuszu. To pytanie sugerujące
odpowiedź, może ono przyczynić się do wystąpienia błędnych wyników ankiety.
2. Proszę podać elementy, które powinny zawrzeć się we wprowadzeniu do ankiety?
Wprowadzenie powinno zawierać: tytuł ankiety, nazwiska autorów, cel badania,
zapewnienie o poufności, apel o szczere udzielanie odpowiedzi oraz podziękowania.
3. W którym miejscu można umieścić pytania metryczkowe w kwestionariuszu ankiety?
26
Pytania metryczkowe można zamieścić na początku lub na końcu kwestionariusza.
Poleca się zamieszczanie ich na końcu.
4. Proszę połączyć w pary pytanie z pasującą do niego kafeterią:
I. Czy na zachowanie całej klasy ma
wpływ jeden z uczniów lub grupa
uczniów?
1.
□ tak
□ nie
Jeśli TAK, to ilu ich jest?.............................
II. Zachowanie uczniów uzależnione
2.
jest od obecności na sali jednego,
□ obecność na sali konkretnej osoby lub grupy
konkretnego ucznia lub grupy uczniów. osób
□ nauczyciel prowadzący lekcje
□ pogoda
III. Czy są osoby w klasie, które
wpływają na zachowanie całej klasy?
3.
□ zdecydowanie nie zgadzam się,
□ raczej się nie zgadzam,
□ nie mam zdania,
□ raczej się zgadzam,
□ zdecydowanie się zgadzam
IV. Kto/co wpływa na zachowanie
klasy?
4.
□ obecność na sali konkretnej osoby lub grupy
osób
□ nauczyciel prowadzący lekcje
pogoda
Odpowiedzi: I – 4, II – 3, III – 1, IV – 2.
27
6. Metody jakościowe
Zebranie danych metodami ilościowymi, zbadanie natężenia występowania danej cechy
czy wielkości zjawiska pozwala na przejście do kolejnego etapu diagnozy. W tym celu
należy posłużyć się metodami jakościowymi. Umożliwiają one zdobycie nowych
informacji, lepsze zrozumienie analizowanego aspektu. Nie dają wiedzy na temat tego:
ile osób, ile rzeczy, ile spraw. Skupiają się na pytaniach: jak? i dlaczego?. W idealnej
sytuacji metody jakościowe i ilościowe badań powinny się uzupełniać.
Proponujemy zastosowanie metod badań jakościowych: obserwacja (do wykorzystania
przez urzędnika, NGO, urzędnika i NGO wspólnie), pogłębiony wywiad indywidualny
(do wykorzystania przez urzędnika lub przedstawicieli NGO), wywiad grupowy (do
wykorzystania przez urzędnika, NGO, urzędnika i NGO wspólnie) oraz warsztaty (do wykorzystania przez urzędnika, NGO, urzędnika i NGO wspólnie). W przypadku
indywidualnego wywiadu pogłębionego mogą zdarzyć się sytuacje, gdy uzyskane wyniki
badania będą zniekształcone. Dotyczy to okoliczności, gdy urzędnik będzie chciał
zbadać daną sprawę i uda się z pytaniami w ramach wywiadu do działaczy NGO.
Istnieje wtedy ryzyko wystąpienia reguły wzajemności czy konsekwencji, która wpływa na
udzielane odpowiedzi (przykładowo: badany będzie dawał takie odpowiedzi, które uzna
za pożądane przez badającego). Praca warsztatowa jest metodą zalecaną do
wspólnego wykorzystania przez urzędników i przedstawicieli organizacji pozarządowych.
Obserwacja
Ta banalna w swej prostocie, na pierwszy rzut oka, metoda może dostarczyć wielu
informacji na temat określonego problemu. Można uczestniczyć w danym zdarzeniu lub
je obserwować. Badacz obserwuje w sposób jawny (np. gdy uczestniczy i bierze czynny
udział) lub niejawny (kiedy uczestniczy, ale przygląda się z boku, nawet z ukrycia). Do
wykonania badania tą metodą trzeba się przygotować. Należy określić co będzie
podlegało badaniu, co będzie brane pod uwagę. Przykładowo badając sposób
spędzania wolnego czasu przez dzieci i młodzież można obserwować boisko szkolne
przez całe popołudnie (lub dzień) i zapisywać liczbę dzieci wchodzących na boisko, ich
zabawy, zachowania. Warto robić notatki w podziale na godziny obserwacji. Badanie
to można wykonać w różnych miejscach odwiedzanych przez uczniów. Po zakończeniu
działania całość spostrzeżeń badacz spisuje.
28
Wywiady
Wywiad to rozmowa badawcza, która staje się narzędziem, gdyż zostaje przed jej wykonaniem starannie przygotowana. Zanim podejdzie się do realizacji wywiadu zaleca się:
- określić temat który będzie poruszany podczas rozmowy,
- ustalić grupę odbiorców (W przypadku tej metody chodzi o przyjrzenie się danemu
zagadnieniu w jak najszerszy sposób. Można zatem przebadać grono osób podobnych
do siebie np. pod względem wykonywanego zawodu – nauczyciele, czy wieku –
młodzież, i skupić się szczegółowo na określonej grupie. Drugim wariantem jest
przebadanie osób różniących się między sobą tak by mieć jak najszerszy ogląd sytuacji.)
- określić metodę badania oraz przygotować zestaw pytań lub kwestii do omówienia.
29
Przy prowadzeniu wywiadu indywidualnego ważna jest rola osoby badacza. Musi on aktywizować rozmówcę do udzielania wyczerpujących odpowiedzi. Posługuje się tutaj
pytaniami otwartymi (pytania, na które nie można udzielić odpowiedzi tak lub nie np. Jak
można zachęcić uczniów do nauki latem?), unika pytań zamkniętych (pytania, na które
udziela się odpowiedzi tak lub nie np. Czy zna Pan/i przyczyny niskich wyników
egzaminów gimnazjalnych?). Jeżeli ma wątpliwości w stosunku do danej sprawy stosuje
parafrazę (np. Czy dobrze zrozumiałem/łam, że uczniowie nie mogą podczas przerw
i w czasie wolnym korzystać z komputerów w szkole?). Wie kiedy pyta o fakty (np. Jak
często uczniowie korzystają z dodatkowych zajęć? Kiedy? Kto prowadzi te zajęcia?),
a kiedy prosi o podzielenie się opinią na badany temat (np. Jak Pana/i zdaniem
powinno się zaplanować zajęcia na półkoloniach?).
Wywiad powinno rozpocząć się od przedstawienia swojej osoby (jeśli rozmówca nie zna
badacza), opisania celu badania, jego przebiegu. Można zapytać czy rozmówca
wyraża zgodę na nagrywanie spotkania na dyktafon. Rejestracja rozmowy ułatwia
późniejszą analizę danych. W przypadku odmowy pozostaje do wykorzystania notatnik.
Warto spisywać najważniejsze zwroty z wypowiedzi rozmówcy. Nierzadko nie nadąży się
notować całych cytatów, a zanotowane słowa klucze mogą za jakiś czas okazać się
niezrozumiałe. Dobrym zwyczajem jest rozszerzanie zapisanych słów i fragmentów zdań
po zakończeniu wywiadu.
Indywidualny wywiad pogłębiony daje możliwość poprowadzenia rozmowy na
tematy kontrowersyjne. Podczas rozmowy w cztery oczy łatwiej rozmówcy przedstawić
swoje poglądy, podzielić się doświadczeniem czy wiedzą. Czasem badana osoba będzie
potrzebowała chwilę czasu na zastanowienie się. Pojawiająca się wówczas cisza nie jest
oznaką nudy czy źle prowadzonego spotkania. Od badacza zależy czy oprze się pokusie
zapełnienia ciszy i pozwoli rozmówcy zebrać myśli czy zacznie dopytywać,
ukierunkowywać na odpowiedź.
Wywiad może posiadać bardzo szczegółowy wykaz pytań, jakie zostaną zadane przez
badacza. Wówczas mówimy o wywiadzie ustrukturyzowanym. Jest to dobra forma pracy
dla mniej doświadczonych osób, pozwala łatwo panować nad tokiem rozmowy. Na
początku zadaje się pytania ogólne by kolejno przechodzić do zagadnień bardziej
szczegółowych. Poruszane kwestie powinny być pogrupowane tematycznie, tak by nie
wprowadzać chaosu raz pytając np. o sytuację dzieci w gminie, a następnie o system
pracy nauczycieli.
W rozmowach o sztywnym szkielecie jest mniej miejsca na wynikanie dodatkowych,
niespodziewanych wątków niż w przypadku wywiadów nieustrukturyzowanych. Należy
unikać zadawania rozmówcy bezpośrednio pytań badawczych. Kiedy badaniu
podlegają przykładowo problemy jakiejś grupy społecznej, nie chodzi podczas wywiadu
o to by respondent bezpośrednio opowiedział o swoich kłopotach. Uzyskanie informacji
na ten temat i ustalenie trudności jest zadaniem badacza. Stawiane pytania powinny
naprowadzać osobę prowadzącą badanie na określone wątki, dawać informacje
i wskazówki.
30
Niezmiernie ważne jest trafne określenie czasu, jaki zajmuje przeprowadzenie wywiadu.
Jest to informacja potrzebna np. podczas umawiania się z osobą badaną na rozmowę.
Może ona wówczas łatwiej zaplanować spotkanie. Ponadto uprzedzenie respondenta
o długości trwania wywiadu pomoże uniknąć pojawiającego się zniecierpliwienia, gdy
rozmowa jeszcze trwa, a badany chciałby już ją zakończyć. W tym celu warto przed
przystąpieniem do właściwego badania przeprowadzić wywiad z osobami postronnymi
dla ustalenia czasu jego przebiegu.
Z badanym należy ustalić kwestię anonimowości wywiadu. Jeśli zajdzie potrzeba
powołania się na wypowiedź konkretnej osoby, musi być ona o tym wcześniej uprzedzona
i powinna to zaaprobować. Najczęściej wywiady przeprowadza się anonimowo –
nikt z osób czytających wyniki badań nie wie która osoba jaki pogląd wyraziła.
Z wywiadu indywidualnego uzyskamy dużo więcej szczegółowych informacji niż podczas
wywiadu grupowego. Ta druga forma ma zastosowanie głównie wtedy, gdy zależy
badaczowi na szybkiej analizie opinii grupy osób, zestawieniu ze sobą różnych poglądów,
gdy podejrzewa, że grupa będzie stymulowała poszczególne osoby do wypowiedzi.
Przykładowe pytania do wywiadu:
Badanie potrzeb kulturalnych mieszkańców gminy Y oraz stanu kultury w ich
środowisku lokalnym.
1. Co sądzi Pan/i o ofercie kulturalnej w naszej miejscowości?
2. Jakie są słabe i mocne strony obszaru kultury w naszej miejscowości?
3. Co zdaniem Pana/i można zrobić by wzbogacić, polepszyć ofertę kulturalną
w naszej miejscowości?
4. Czy oferta kulturalna jest spójna z Pana/i oczekiwaniami?
5. O jakie imprezy, wydarzenia, działania, zajęcia poszerzyłby/łaby Pan/i ofertę
kulturalną?
6. Jak ocenia Pan/i infrastrukturę kulturalną w naszej gminie?
7. Jak ocenia Pan/i uczestnictwo mieszkańców w organizowanych imprezach
kulturalnych?
8. Co można zrobić by zwiększyć frekwencję mieszkańców w uczestniczeniu
w wydarzeniach kulturalnych?
9. Co według Pana/i trzeba zrobić w naszej miejscowości w obszarze kultury
w pierwszej kolejności?
10. Jak wzmocnić promocję oferty kulturalnej w naszej miejscowości?
31
Wywiady grupowe (fokusy) zakładają udział w nich moderatora oraz do
12 uczestników (na ogół osób jest 6 – 8 lub 10 – 12). Zadaniem prowadzącego spotkanie
jest takie prowadzenie rozmowy, stymulowanie jej przebiegu by poruszyć wszystkie
wyznaczone wcześniej w scenariuszu kwestie. Dużo zależy tutaj od zdolności
moderatora do prowadzanie wywiadów. Fokus trwa maksymalnie dwie godziny
i z założenia jest sposobem prowadzenia wartkiej dyskusji na dany temat. Uczestnicy
wywiadu są dobierani ze względu na przynależność do określonej grupy. Osoby biorące
udział w badaniu oddziałują na siebie. Zachodzą wówczas interakcje i procesy grupowe,
których nie zaobserwuje się podczas wywiadu indywidualnego. Pozytywnie wpływa to na
ilość i jakość uzyskiwanych wiadomości. Korzystna jest także obecność moderatora, który
porządkuje pojawiające się informacje, może prosić o ich uszczegółowienie lub
wyjaśnienie określonych zwrotów niejasnych dla grupy czy samego badacza. Podczas
pracy zbiorowej ludzie przypominają sobie sytuacje, fakty, o których sami by nie pomyśleli.
Dzięki fokusowi można poznać bliżej daną grupę społeczną (np. zwrócić uwagę na jej styl
komunikowania się, język, sposób ubierania etc)Podczas prowadzenia wywiadu
grupowego niebezpieczne może być:
- zdominowanie rozmowy przez lidera lub grupę osób (wówczas bardzo ważna jest rola
moderatora by określił zasady wypowiadania się, dbał o poczucie bezpieczeństwa
w grupie, pomagał wypowiadać się osobom skrytym),
- manipulowanie dyskusją przez samego prowadzącego wywiad (zwłaszcza gdy stosuje
się fokus by udowodnić istnienie danego problemu, a nie zbadać występujące trudności),
- pojawienie się syndromu myślenia grupowego (kiedy grupa osób dąży wyraźnie do podjęcia wspólnej decyzji, a każdy członek tej grupy nie bierze pod uwagę własnego
odrębnego zdania nawet gdy zauważał wcześniej wady wspomnianego rozwiązania;
zmierzanie do konsensusu jest wówczas ważniejsze niż wypracowanie najlepszej decyzji).
32
Etapy realizacji badania fokusowego:
Można wskazać kilka zasad realizacji wywiadu grupowego:
- ważna jest atmosfera w grupie – na początku wywiadu wszyscy uczestnicy powinni się
poznać,
- dobrze gdy uczestnicy zwracają się do siebie nieformalnie (po imieniu lub używając
przed imieniem słowa pan/i),
- warto na początku spotkania ustalić reguły np. kiedy jedna osoba mówi, pozostali
słuchają, nie krytykuje się wypowiedzi innych osób, nie przerywa się wypowiedzi, prośba
o wyłączenie telefonów komórkowych, zwrócenie uwagi, że podczas wywiadu nie ma
złych ani dobrych odpowiedzi (można je również przedstawić bez użycia partykuły nie,
która kojarzy się z zakazem np.: słuchamy siebie nawzajem, szanujemy wypowiedzi innych
osób oraz samych mówców, wysłuchujemy wypowiedzi do końca, wszystkie informacje
są dla nas ważne i cenne etc).
33
Wskazówki dla moderatora (przy założeniu, że w tę rolę może wcielić się
badacz – urzędnik)
Prowadzący:
- jest przygotowany – ma wcześniej opracowany scenariusz wywiadu,
-dba o dobry klimat pracy grupy (miła atmosfera, można przygotować np. drobny
poczęstunek dla uczestników),
- rozpoczyna spotkanie od przedstawienia celu badania i zasad wywiadu,
- na początku zadaje pytania łatwe by kolejno przechodzić do coraz trudniejszych,
- uważnie słucha wypowiedzi, pogłębia wątki,
- jest neutralny – nie wyraża swoich opinii,
- zabiega by wszyscy uczestnicy wypowiadali się po równo,
- elastycznie i dynamicznie reaguje na zmieniającą się sytuację.
34
Warsztaty
Warsztat to aktywna metoda, podczas której można zbadać dany problem.
W porównaniu do np. wywiadu gdzie prowadzący spotkanie zbierał informacje, tutaj
w proces gromadzenia danych zaangażowany jest cały zespół ludzi biorących udział
w warsztacie. Ta metoda nie zastąpi wcześniej omówionych metod badawczych, jednak
jest cennym uzupełnieniem całego procesu diagnozy lokalnej.
Istota warsztatu polega na wydobyciu od uczestników ich wiedzy, doświadczeń,
umiejętności i poczynionych obserwacji. Badani poznają siebie nawzajem, słuchają
poglądów innych osób i grup. Gdy uczestnicy znajdą łączący ich wspólny mianownik
(np. troska o dobro środowiska lokalnego), takie zajęcia mogą stanowić początek
formowania się wspólnoty. To zarazem dobry sposób na poczynienie pierwszego kroku
przy przełamywaniu barier między przedstawicielami organizacji pozarządowych
i jednostek samorządu terytorialnego. W warsztacie mogą aktywnie uczestniczyć zarówno
osoby z JST, jak i NGO. Urzędnik może być moderatorem, ale nie wykluczone, że
równocześnie weźmie udział w pracach grupy.
Bardzo ważny jest cel warsztatów. Podczas realizacji zajęć nie można o nim zapomnieć,
nie powinien on umknąć gdzieś między angażującymi zadaniami i rodzącymi się
w toku pracy nowymi pomysłami.
Warsztaty powinny być nastawione na opracowanie konkretnych zagadnień, bliskich
osobom badanym, nie będących abstrakcyjnymi konstruktami. Zajęcia prowadzi
moderator, który nie powinien pozostawać w żadnym stosunku podporządkowania
z uczestnikami (nie może to być prezes organizacji podczas gdy jej członkowie należą
do grup roboczych). Prowadzi on zajęcia zgodnie z przygotowanym scenariuszem. Gdy
wymaga tego dynamika pracy grupy, prowadzący może elastycznie zmieniać scenariusz
(nie zapominając jednak o konsekwentnym dążeniu do sformułowania końcowych
wniosków związanych z celem warsztatu).
Grupa warsztatowa powinna liczyć od 8 do 15 osób, maksymalnie 20. Jest to optymalna
liczba, która gwarantuje efektywną pracę, podczas której każdy uczestnik będzie miał
szansę wypowiedzenia się. W skład grupy mogą wchodzić ludzie dobrani pod różnym
kątem.
Grupa może być jednorodna (gdy tworzą ją np. przedstawiciele tego samego
środowiska – organizacji pozarządowych zajmujących się edukacją) lub różnorodna
(np. pod względem wieku – młodzież, dorośli, seniorzy). Należy pamiętać, że inne wyniki
uzyska się podczas prac z każdą w wymienionych grup. Planując warsztat i godziny jego
trwania warto mieć na uwadze możliwości danej grupy społecznej. Spotkanie z osobami
pracującymi raczej nie powinno się odbywać w godzinach dopołudniowych, gdyż taki
wybór godzin może wpłynąć na obniżenie frekwencji.
35
Może pojawić się sytuacja, gdy warsztaty zostaną zdominowane przez pojawiające się
postulaty uczestników, które niezwiązane są z treścią spotkania. Wyrażają oni swoją opinię na
różne tematy wykorzystując sytuację obecności na sali przedstawiciela urzędu. Sposobem na
poradzenie sobie z taką sytuacją może być proszenie o krótkie przedstawianie uwag,
wysłuchiwanie ich i zanotowanie na oddzielnej kartce (np. na flipcharcie). Zarazem należy
podziękować za głosy i poinformować zebranych, że do tych kwestii powróci się po zakończeniu pracy warsztatowej. Można również uwzględnić je w notatce ze spotkania. Jeżeli
uwag jest bardzo dużo jest to sygnał, że warto zorganizować spotkanie z daną grupą
poświęcone tylko wypracowaniu zbioru pomysłów, postulatów i wniosków jakimi uczestnicy
chcieliby podzielić się z urzędnikami.
Uwaga – nie można zebrać czy zapisać uwag uczestników i w żaden sposób nie
poświęcić im później czasu (czy to przez omówienie, opisanie etc).
Warsztat rządzi się swoimi prawami, składa się z określonych etapów: wstęp, rozwinięcie i
zakończenie.
36
Technik pracy warsztatowej jest bardzo dużo. Poniżej omówione zostały wybrane. Są one
często stosowane, w miarę łatwo je samodzielnie przygotować i poprowadzić, dają dużo
wiadomości zwrotnych (wielość rezultatów).
praca
w grupach
- dzięki tej technice wszyscy uczestnicy, również osoby mniej śmiałe
będą mieli szansę wypowiedzenia się
- na początku podaje się polecenie – tłumaczy się zadanie do
wykonania, każda grupa wykonuje to samo zadanie
- moderator pomaga podgrupom podczas ich pracy
(podpowiada, inspiruje)
- dzieli się uczestników na podgrupy wg przykładowych sposobów:
•odliczanie do 3 (jeśli będą 3 podgrupy, jeśli 5 – to odliczani do 5),
•losowanie numeru podgrupy, do której ma się przynależeć
•podział zgodnie z miejscem siedzenia osób w sali
•podział ze względu na dopasowanie długości sznurka (przygotowuje
się kawałki sznurka o różnych długościach, jeśli mamy 12 osób i chcemy
mieć 3 podgrupy należy mieć 12 sznurków, po trzy kawałki tej samej
długości; osoby losują sznurki, a potem dobierają się według długości
sznurków)
burza
mózgów
- polega na budowaniu jak największej liczby twórczych skojarzeń
- moderator zapisuje informacje padające od grupy (starając się unikać
zapisywania linearnego na rzecz np. konstruowania mapy myśli)
- dobrze jest zapisywać wszystkie sugestie i informacje padające
od uczestników na dużym arkuszu papieru np. na flipcharcie
- kiedy skończą się pomysły warto zapisane wiadomości pogrupować
oraz skomentować, zastanowić się nad ważnością
- burzę mózgów można poprowadzić również w podgrupach
inny
sposób na
generowanie
pomysłów
- technika wykorzystywana, kiedy prowadzący chce by uczestnicy
omówili konkretne drobne zagadnienia, których jest kilka
- dzieli się uczestników na podgrupy i każda dostaje za zadanie
opracowanie jednego zagadnienia na dużym arkuszu papieru,
podgrupy pracują nad zadaniem, a następnie wymieniają się kartkami,
każda podgrupa dopisuje nowe opracowania do znajdującego się tam
zagadnienia, później dochodzi do dalszego przekazania kartek
z zagadnieniami i proces się powtarza. Trwa to tak długo, aż każda
grupa będzie mogła powiedzieć, że pracowała nad każdą kartką
z zagadnieniem.
- prowadzący może wziąć udział w pracach jednej z podgrup
- finał: na forum następuje omówienie wyników pracy i ewentualne
uzupełnienie opracowania zagadnień
37
praca z
mapami
- przy pracy prowadzący posługuje się mapą
- mapa może mieć już naniesione jakieś informacje (np. przez
mieszkańców – patrz poniżej) lub być czysta i w toku spotkania
zostanie zapisana wiadomościami (np. na temat miejsc spędzania
wolnego czasu przez dzieci i młodzież, również wskazanie
niebezpieczeństw z tym związanych) – wówczas potrzeba dużego,
czystego arkusza papieru i flamastrów
- to dobry sposób na rozpoczęcie rozmowy o różnych aspektach
społeczności
- można pracować na mapach już stworzonych (wydrukowanych) lub
rysować je na pustej kartce podczas trwania spotkania
- przygotowanie mapy z zaznaczonymi już zagadnieniami i obszarami:
wydrukowaną mapę gminy można umieścić w miejscu, które odwiedza
duża liczba mieszkańców (np. hol urzędu czy korytarz przychodni
lekarskiej). Do mieszkańców będzie skierowana wówczas prośba by
za pomocą np. flamastra czy naklejania znaczków (flag) wskazywali
miejsca geograficzne w gminie, w których w ich opinii występuje jakiś
problem. Po badaniu może się okazać, że zwrócono uwagę urzędu
gminy na niski poziom życia mieszkańców danego osiedla,
niebezpieczną ulicę – brak chodnika w miejscu, gdzie kierowcy
samochodów nagminnie przekraczają ograniczenia prędkości, brak
przejścia dla pieszych przy nowo powstałym osiedlu
38
stoliki
tematyczne
- realizowany by zebrać dużo opinii w uporządkowany sposób, w krótkim
czasie
- moderator może brać czynny udział w wypracowywaniu danych
- spośród grupy wybiera się tylu moderatorów, ile zagadnień jest
do omówienia, każdy moderator siada przy oddzielnym stoliku,
- reszta uczestników jest dzielona na podgrupy, liczba podgrup
dopasowana jest do liczby zagadnień do omówienia
- jedna grupa siada przy jednym stoliku moderatora, rozpoczynają się
prace nad omówieniem danego zagadnienia, kieruje nimi moderator,
wszystkie informacje są zapisywane na kartce papieru, określony jest
z góry czas prac nad zagadnieniem
- po ustalonym czasie następuje zamiana stolików – grupy przechodzą
do kolejnego stolika i omawiają kolejne zagadnienie (poprzez
dopracowanie, rozwiniecie lub konstruktywne zanegowanie tego,
co wypracowali poprzednicy), nad całością prac w grupie czuwa
moderator, po upływie ustalonego czasu znów następuje zamiana
stolików
- finał: prezentacja prac wszystkich grup nad danym zagadnieniem
przez moderatora konkretnego stolika, omówienie
- warsztat może mieć poziom ekspercki, gdy jako moderatorów zaprosi
się specjalistów w danej dziedzinie
(opracowano na podstawie: Urbanik A., Quo vadis?
O partycypacyjnej diagnozie lokalnej)
Po każdym warsztacie warto zapytać uczestników o ich opinie na jego temat. Taka
informacja zwrotna pomoże zorganizować w przyszłości kolejne zajęcia jeszcze lepiej.
Efektywną metodą zbierania poglądów i ocen jest ankieta. Rozdając na koniec
warsztatów do wypełnienia krótką ankietę można w miarę szybko zebrać dużo
wiadomości, zapewnić anonimowość respondentów. Warto zapytać o ocenę spotkania,
co się podobało, co się nie sprawdziło etc. Jest dużo technik ewaluacji - więcej informacji
na ten temat znajduje się w części poświęconej monitoringowi i ewaluacji. Budowę
kwestionariusza ankiety omówiono w dziale dotyczącym diagnozy lokalnej – badań
ilościowych.
Dobrym zwyczajem jest nagradzanie uczestników warsztatów. Dzięki temu, że poświęcili
swój czas i wzięli udział w zajęciach badacz uzyskał wiele cennych informacji
niezbędnych do diagnozy. Nawet symboliczna nagroda sprawi, że uczestnicy poczują się
docenieni. Różne są zwyczajew aspekcie gratyfikacji: można uczestnikom
zaproponować poczęstunek lub wręczyć przygotowane wcześniej i wydrukowane
na dekoracyjnym papierze podziękowania za udział w badaniu – warsztacie.
Zdarzają się przypadki, gdy uczestnicy dostają nagrody rzeczowe lub bony uprawniające
do bezpłatnej realizacji określonych usług.
39
40
ĆWICZENIA:
1. Proszę wymienić jakie działania powinny bezpośrednio poprzedzić przeprowadzenie
wywiadu?
Należy określić główny temat jaki będzie poruszany podczas wywiadu, spisać listę osób
z którymi warto przeprowadzić wywiad (sprecyzować grupę odbiorców), zdecydować
o wyborze metody badania oraz przygotować zestaw pytań lub kwestii do omówienia.
2. Proszę udzielić odpowiedź na pytanie: Czy podczas prowadzenia wywiadu
(indywidualnego lub grupowego) należy silnie i schematycznie trzymać wytycznych ze
scenariusza?
Nie. Rozmowa ma przebiegać w sposób naturalny i swobodny. Kwestionariusz wywiadu
ma być pomocą. Dopuszcza się kontynuację wątków podjętych przez rozmówcę, a nie
zaplanowanych przez badacza. Mogą one wnieść wiele ciekawych informacji.
3. Proszę poprawić błędy w podanym wstępie do wywiadu:
Dzień dobry! Jestem członkiem Stowarzyszenia YZ i prowadzę badanie w naszej gminie.
Chciałabym z Panem/nią porozmawiać na ten temat. Badanie ma charakter poufny,
anonimowy. Nikt nie będzie wiedział jakich odpowiedzi udzielał/a Pan/i na pytania,
a Pana/i dane nie będą możliwe do zidentyfikowania. Będę nagrywać rozmowę na
telefon. Nasza rozmowa nie zajmie nam dużo czasu
Dzień dobry! Nazywam się Agnieszka Iksińska, jestem członkiem Stowarzyszenia YZ
i prowadzę badanie na temat tego, jak mieszkańcy oceniają ofertę kulturalną naszej
gminy. Chciałabym z Panem/nią porozmawiać na ten temat. Badanie ma charakter
poufny, anonimowy. Nikt nie będzie wiedział jakich odpowiedzi udzielał/a Pan/i na
pytania, a Pana/i dane nie będą możliwe do zidentyfikowania. Chciałabym nagrywać
rozmowę na telefon. Mam nadzieję, że nie ma Pan/i nic przeciwko. Nasza rozmowa
zajmie nam ok. 30 minut.
41
7. Analiza PEST i SWOT
Strategia to podstawa świadomego działania. Jej poprawne określenie przyczyni się
do sukcesu funkcjonowania danego podmiotu. Wykonanie analizy strategicznej może
zapewnić odpowiednie dostosowanie podmiotu (jego struktury, form działania, oferty)
do otoczenia, a w dalszej perspektywie przełożyć się na osiąganie strategicznych celów.
Przygotowanie strategii należy rozpocząć od wykonania badania otoczenia – zespołu
czynników, w ramach których podmiot funkcjonuje, z uwzględnieniem wszelkich zjawisk
społecznych, politycznych, technologicznych etc.
Najpopularniejsze metody analizy to SWOT i PEST. Na początku zostanie przedstawiona
analiza PEST, gdyż jej wykonanie jest zalecane jako pierwszy krok w przeprowadzeniu
kompleksowej oceny. Narzędzia te mogą być wykorzystywane przez pracownika
jednostki samorządu terytorialnego, jak i przedstawicieli organizacji pozarządowych.
Rozważając zlecenie danej usługi do realizacji organizacji pozarządowej (zwłaszcza
w perspektywie długoterminowej) można wykorzystać do pomocy analizę PEST czy SWOT.
Najpełniej wykona się omawiane badania podczas wspólnej pracy przedstawicieli JST
i NGO. Organizacja pozarządowa może również samodzielnie zrobić dla siebie analizę
otoczenia oraz zagrożeń/szans.
Organizacje pozarządowe, jak i urząd gminy nie działają odizolowane od swojego
otoczenia. Sposób działania tych podmiotów jest wręcz zdeterminowany przez otoczenie.
O ile środowisko lokalne jest łatwo zauważyć, o tyle makroekonomiczne czynniki jest
trudniej rozpoznać. Przychodzi tutaj z pomocą narzędzie jakim jest analiza PEST. Nazwa
PEST – generalnej segmentacji otoczenia – pochodzi od pierwszych liter czynników, jakie
wyróżniono w otoczeniu makroekonomicznym:
P – polityczne, prawne
E – ekonomiczne
S – socjokulturowe
T – technologiczne.
W niektórych opracowaniach dodatkowo wyróżnia się jeszcze sektor środowiskowy
i międzynarodowy. Analiza PEST powinna być pierwszym krokiem przy określaniu
otoczenia np. organizacji pozarządowej i szans na efektywne jej działanie. PEST poprzez
dostrzeżenie sygnałów płynących z zewnątrz, pozwala na zaplanowanie przyszłych
działań.
42
To swego rodzaju plansza, na której widać zgodność podmiotu z jego otoczeniem. Po wykonaniu analizy PEST można uzupełnić ją poprzez zrobienie analizy SWOT.
Analiza PEST polega na określeniu i ocenieniu zjawisk zachodzących w wymienionych
grupach makrośrodowiska. Stwierdza się, jaki kierunek przybierze dane zjawisko: wzrost,
stabilizację czy regres oraz jaką będzie miało siłę oddziaływania.
Etapy budowania analizy PEST:
1. wypisanie istotnych czynników dotyczących poszczególnych segmentów otoczenia
(określa się wszystkie możliwe czynniki dotyczące danego podmiotu, a następnie
przydziela się je do danej kategorii PEST)
2. ustalenie wpływu każdego z wymienionych czynników na wskazany podmiot (np. NGO)
(jaką siłę oddziaływania ma dany czynnik na podmiot, które czynniki wpływają obecnie,
a które będą w przyszłości)
3. określenie relacji między podmiotem a makrośrodowiskiem.
Tworząc PEST można posłużyć się pustym przykładowym arkuszem:
otoczenie polityczne i prawne:
otoczenie ekonomiczne:
podmiot - obiekt badania:
......................................
otoczenie socjokulturowe:
otoczenie techniczne:
43
Przykład analizy PEST:
W gminie Y podjęto decyzję o likwidacji szkoły wiejskiej. Gmina chce przekazać
prowadzenie szkoły stowarzyszeniu założonemu przez rodziców i nauczycieli. Urząd
wraz z organizacją badają szanse na efektywne prowadzenie szkoły.
44
Kiedy zakończona zostanie analiza PEST można przejść do analizy SWOT. To narzędzie jest
zbliżone do PEST, jednak o dużo mniejszym obszarze zainteresowania. Tutaj nie dokonuje
się tak dalekosiężnego badania makrośrodowiska, poprzestając na bliższym otoczeniu
podmiotu. SWOT jest pomocne przy wykonaniu diagnozy obecnych realiów
i opracowaniu dalszej strategii działania. W przeciwieństwie do analizy PEST skupiającej się
na ocenie warunków zewnętrznych, SWOT priorytetowo traktuje analizę wewnętrznej
sytuacji organizacji.
SWOT to akronim słów:
S – strengths – mocne strony
W – weaknesses –słabe strony
O – opportunities – szanse
T – threats – zagrożenia.
Badając wymienione wyżej cztery obszary dokonuje się analizy SWOT działania
organizacji pozarządowej lub urzędu gminy. Mocne i słabe strony zaliczane są do
czynników wewnętrznych – tych leżących w kompetencjach badanego podmiotu,
związanych z jego strukturą, sposobem działania, ofertą (np. kadra, doświadczenie,
zaplecze, zalety/wady usługi). Szanse i zagrożenia to czynniki zewnętrzne – niezależne od
istoty podmiotu, ale mające na niego istotny wpływ (np. konkurencja dla danego NGO,
jego klienci – beneficjenci usług, dostawcy, a nawet pogoda gdy planuje się imprezy
plenerowe). Mocne strony i szanse mają pozytywny wpływ na badany podmiot,
natomiast słabe strony i zagrożenia negatywnie oddziałują/mogą oddziaływać na
aktywność podmiotu.
Rozwinięciem analizy SWOT może być zastanowienie się nad tym, w jaki sposób można
przeciwdziałać słabym stronom i zagrożeniom wykorzystując do tego celu atuty i szanse
kreowane przez otoczenie (np. pozostając w kontakcie z osobami z NGO prowadzącymi
szkoły można czerpać wiedzę, uzyskiwać praktyczne porady i wskazówki dotyczące
funkcjonowania szkoły).
45
46
8. Podsumowanie przeprowadzonych badań
Po zrealizowaniu badań i zebraniu danych zastanych, ilościowych, jakościowych, analizy
PEST i SWOT gromadzi się bardzo dużo informacji. Następnym krokiem jest ich
uporządkowanie i wyciągnięcie wniosków. W tym celu należy zapoznać się z danymi,
nawet kilkukrotnie. Dokonuje się ich analizy pod kątem wyszukania pewnych
prawidłowości: Czy jest jakiś fakt, informacja, która szczególnie często pojawia się
w różnych badaniach? Jak często pojawiają się określone wiadomości? Jaki jest rodzaj,
struktura zaprezentowanych w informacjach zjawisk? Czy w badaniu pojawiają się jakieś
procesy? Czy można doszukać się przyczyn jakichś zjawisk? Czy widoczne są
konsekwencje określonych działań?
Osoba przeglądająca zebrane dane, jak detektyw, powinna zwrócić szczególną uwagę
na zauważone sprzeczności, gdy jedno źródło ocenia konkretne zdarzenie w jeden
sposób, a drugie odmiennie. Równie interesujące powinno być zestawienie wszelkich
ogólnych wypowiedzi (zwłaszcza tych powtarzających się u kilku respondentów na ten
sam temat wskazujących np. na stereotypowe podejście do sprawy lub tabu),
wydobycie emocji, doszukanie się kwestii przemilczanych.
Zebranie informacje można przedstawić szerszemu gronu zapraszając na spotkanie np.
osoby, które brały udział w badaniu. Ciekawym pomysłem okaże się wówczas ponowne
wykorzystanie mapy, którą stworzono na początku diagnozy. Można porównać które
obszary zostały mocno rozpracowane, o których zapomniano lub okazały się mało
ważne. Dokona się tego poprzez naniesienie na mapę wszystkich uwag, danych
z różnych źródeł i informacji. Ponadto będzie można wówczas zauważyć, na ile różne
elementy się pokrywają, a dane z jednego źródła są zgodne z danymi o innym
pochodzeniu. Zauważone różnice między wiadomościami powinny wzbudzić ciekawość
badawczą. Warto zastanowić się z czego one wynikają. Przykładowo, jedna grupa
mieszkańców wsi będzie optowała za likwidacją szkoły, a druga grupa opowie się
przeciwko temu pomysłowi, oceni go jako zły. Pierwsze zgrupowanie to głównie
mieszkańcy, którym przeszkadza bliskość budynków szkolnych wraz z infrastrukturą
(zwłaszcza boiskiem do piłki nożnej, które jest wieczorami miejscem schadzek młodzieży)
względem ich domów. Drugi zespół ludzi to rodzice dzieci obawiający się posłania swoich
pociech do nowej, znacznie oddalonej od miejsca zamieszkania, szkoły. Dopiero zebranie
informacji od obu grup pozwala zauważyć, że poprawa stanu bezpieczeństwa na terenie
szkoły może wpłynąć na zwiększenie poziomu aprobaty względem tej instytucji. Z drugiej
strony pomocne może okazać się odpowiednie przygotowanie transportu dla uczniów.
Chcąc wyciągać wnioski można ramę zbudowaną z zebranych faktów dookreślać
poprzez dodawanie informacji skumulowanych podczas badań jakościowych. Należy
jednak pamiętać o tym, że mają one nierzadko charakter opinii i są nieobiektywne.
47
Etapy tworzenia wniosków z diagnozy:
48
Tworząc wnioski najczęściej popełnia się następujące błędy:
•badacz przywiązuje się do własnej subiektywnej opinii na badany temat i nie uznaje
za szczególnie ważne informacji niezgodnych z jego wizją zjawiska,
•natrafienie na pierwszy ważny i istotny argument, który w opinii badacza tłumaczy
wszystkie wątpliwości, powoduje zaprzestanie dalszych poszukiwań,
•mylenie przyczyny ze skutkiem,
•zapominanie, że wiele zdarzeń nie ma jednej przyczyny.
Kiedy badacz zbierze wszystkie swoje hipotezy, stworzy kilka spójnych teorii może
przystąpić do ich opisania. Nie warto wówczas przelewać na papier wszystkich
zebranych informacji, gdyż zaciemni to obraz najważniejszych wiadomości, które autor
chce przekazać. Dobrze opracowana graficznie diagnoza może zachęcić różne osoby
do zapoznania się z nią. Warto wypromować swoje dzieło udostępniając je mieszkańcom
(np. poprzez zamieszczenie na stronie urzędu gminy w Internecie lub wywieszając na
tablicy ogłoszeń), dziennikarzom (również tym z najmniejszych serwisów internetowych
działających w okolicy), również radnym. Należy przy tym pamiętać by styl, jakim
posługiwano się do napisania wniosków, teorii na temat diagnozy nikogo nie uraził, nie
doprowadził do konfliktów. Celem jest prezentacja sytuacji danej grupy, jej problemów,
a nie obarczanie kogoś winą.
Tak przygotowana diagnoza może pomóc przy samodzielnym ewaluowaniu działań
wykonywanych przez przedstawiciela instytucji prowadzącej badanie lub pracy innego
podmiotu. Okaże się nieocenionym narzędziem podczas rozmów z kontrahentami czy
sponsorami. Ponadto uzyskana w jej wyniku wiedza oraz powoływanie się na zdobyte
informacje podczas pisania wniosków o dofinansowanie zaprocentuje wyższymi wynikami
w ocenie projektu. Istnieje również praktyka przekazywania tak opracowanych wyników
diagnozy osobom biorącym udział w badaniach (np. jakościowych czy ilościowych).
Dostarczenie im wyników pracy może być wówczas formą podziękowania za poświęcony
czas i włożony trud w realizację pomiarów.
49
9. Bibliografia
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej,
Dz. U. 2001, nr 112, z późn. zm.
Babbie Earl, Badania społeczne w praktyce, PWN, Warszawa 2006
Jędruszek B., Zogniskowany wywiad grupowy jako metoda badania satysfakcji klienta,
w: red. Salerno-Kochan M., Wybrane aspekty zarządzania jakością II, AGH, Kraków 2010
Kozak A., Łaguna M., Metody prowadzenia szkoleń czyli niezbędnik trenera,
GWP, Gdańsk 2009
Mirska-Czerwińska A., Jak przeprowadzić wywiad, CEO, Warszawa 2008
Olejnik M., Diagnoza lokalna krok po kroku, Fundacja Pole Dialogu
Petty G., Nowoczesne nauczanie. Praktyczne wskazówki i techniki dla nauczycieli,
wykładowców i szkoleniowców, GWP, Sopot 2010
Pisek J., Budowa kwestionariusza ankiety,
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach, Katowice 2009
Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych: strategie ilościowe i jakościowe,
Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2010
Urbanik A., Gołdys A., Daszkowska-Kamińska A., Diagnoza potrzeb w środowisku lokalnym,
Polska Fundacja Dzieci i Młodzieży, Warszawa 2010
Urbanik A., Quo vadis? O partycypacyjnej diagnozie lokalnej,
Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011
Kozyra B., Analiza strategiczna, czyli co się dzieje dookoła – makrootoczenie,
w: Builder, sierpień 2006
Biuletyn Informacji Publicznej, www.bip.gov.pl
Ankietowe metody analizy potrzeb szkoleniowych i oceny efektywności szkoleń,
www.equal.org.pl [dostęp: 10.04.2013]
Błędy nielosowe, http://nastrazysondazy.uw.edu.pl/metodologia/bledy-nielosowe/
[dostęp: 01.08.2013]
Metody zbierania informacji, czyli jak dowiedzieć się tego, co potrzeba,
www.ceo.org.pl [dostęp: 03.08.2013]
50
SCENARIUSZE ZAJĘĆ
ABC diagnozy środowiska lokalnego.
Mapa, ankieta, wywiad – scenariusze zajęć.
51
Cele szkolenia
Ü
podniesienie
poziomu wiedzy na temat diagnozy środowiska lokalnego
Ü
zdobywanie
umiejętności tworzenia mapy zagadnień do diagnozy lokalnej
Ü
zdobywanie
umiejętności prowadzenia badania ankietowego
Ü
zdobywanie
umiejętności przeprowadzania wywiadów indywidualnych
Odbiorcy szkolenia
przedstawiciele organizacji pozarządowych z gminy
15 – 18 osób
52
130  min.
10  min.
Dzień 1
1. Ćwiczenie pierwsze
Cel:
Üpoznanie
Pomoce:
Ükrzesła
ustawione w kręgu (liczba krzeseł odpowiada liczbie
uczestników)
Üflipchart,
Przebieg:
się uczestników szkolenia
Ükrok
papier, flamastry
1
Osoba prowadząca szkolenie prosi by uczestnicy zapoznali się ze sobą.
W tym celu każdy uczestnik powinien opowiedzieć o sobie kilka słów
korzystając z poniższego schematu. Dobrze jest zapisać ten wzór
wypowiedzi w widocznym miejscu.
- Mam na imię…
- Podaję trzy informacje o sobie – dwie prawdziwe i jedną
nieprawdziwą:…
-Proszę, zgadnijcie, która z informacji jest nieprawdziwa?
(uczestnicy zgadują)
Każda osoba powinna udzielić takiej wypowiedzi. Na końcu przedstawia
się osoba prowadząca spotkanie, również korzystając z powyższego
wzoru.
53
20  min.
Cele:
2. Ćwiczenie drugie
Üprzedstawienie
Üpoznanie
sposobu wykonywania mapy zagadnień do diagnozy
lokalnej
Pomoce:
zasad realizacji diagnozy lokalnej oraz jej elementów
Üprezentacja
multimedialna „ABC diagnozy środowiska lokalnego” –
merytoryczne przedstawienie diagnozy oraz mapy zagadnień
Ükomputer,
rzutnik, ekran
Ünotatniki
(może być papier) i długopisy do notowania
dla uczestników
Przebieg:
25  min.
Cele:
ÜProwadzący
omawia zasady realizacji diagnozy lokalnej
wykorzystując przygotowaną do tego prezentację multimedialną.
3. Ćwiczenie trzecie
Ünauka
postrzegania spraw z różnych punktów widzenia
Üzauważanie
Ütworzenie
Pomoce:
Üluźne
związków między zjawiskami
mapy myśli
kartki papieru, długopisy/flamastry
Üflipchart,
papier, flamastry
Üewentualnie
3 stoliki – tak by można było wydzielić miejsce
do pracy dla 3 zespołów
54
Przebieg:
Ükrok
1
Prowadzący dzieli uczestników zajęć na trzy zespoły. W każdym zespole powinno być tyle samo osób. Podziału można dokonać wybierając
jedną z metod:
- podzielić zgodnie z a dot. diagnozy lokalnej.
Każdy zespół potrzebuje miejsce do swobodnej pracy – może to być
wydzielona część sali, osobny stolik itp. oraz kartek papieru
i długopisów/flamastrów.
Ükrok
2
Następnie prowadzący wyjaśnia zadanie, które mają wykonać
grupy. Celem ich pracy w najbliższym czasie będzie spojrzenie na dany
problem przybierając różne okulary. Omawiana może być
kwestia jakiegoś wydarzenia np. wyborów samorządowych, zdarzenia
historycznego jakim jest zakończenie II wojny światowej, sytuacji jaka
miała miejsce niedawno w okolicy – przykładowo poważny wypadek
samochodowy na niebezpiecznym zakręcie. Pierwszy zespół przybiera
okulary, dzięki którym patrzy na to wydarzenie z punktu widzenia
polityki, druga grupa – ekonomii, trzecia grupa – życia społecznego.
Każda grupa ma określić czynniki wpływające na dany punkt widzenia
podanego wydarzenia (również te związane z nim, kreujące go,
wynikające z niego) i rozpisać je na kartce papieru na wzór mapy
myśli. Należy podać czas w jakim grupy mają wykonać
zadanie – np. 10 minut.
Ükrok
3
Podczas pracy w grupach prowadzący przechadza się między
grupami, doradza, podpowiada, tłumaczy niejasności.
Ükrok
4
Następuje podsumowanie prac grup. Na flipcharcie prowadzący
wypisuje centralnie wydarzenie, nad którym pracowano podczas
ćwiczenia. Następnie kolejno każda grupa prezentuje i omawia
swoje mapy problemów przerysowując je na ustawionym flipcharcie.
Prowadzący komentuje prace grupy, zachęca innych uczestników do
opiniowania przedstawionych pomysłów oraz zadawania pytań.
5  min.
Przerwa
55
25  min.
Cele:
4. Ćwiczenie czwarte
Üzauważanie
Üokreślanie
Üstawianie
celu badań
pytań badawczych
Üstworzenie
Pomoce:
problemu
wykazu instytucji i osób będących źródłem informacji
Üopracowana
w poprzednim zadaniu mapa wydarzenia z gałęziami:
ekonomiczną, polityczną i społeczną
Üpowielona
karta pracy „Diagnoza 1”
Üdługopisy
56
Przebieg:
Praca w parach.
Ükrok 1
Prowadzący zaprasza uczestników do dobrania się w pary. Krótko
przypomina wyniki poprzedniego zadania – omawia mapę rozrysowaną
na flipcharcie, a dotyczącą opracowywanego wydarzenia.
Ü
krok 2
Każda para ma przeanalizować samodzielnie wspomnianą mapę pod
kątem zauważenia sytuacji/zjawisk problemowych, które się na niej
pojawiły. Jeśli problemów jest kilka, para wybiera jeden z nich. Skupia się
na nim i określa następujące aspekty tego problemu:
1. Jakiej grupy społecznej bezpośrednio dotyczy ten problem?
(jeśli jest więcej grup – proszę wybrać jedną grupę)
2. Kto w naszym mieście/wsi ma wiedzę na temat różnych czynników
związanych z tą grupą społeczną? Kogo można spytać o sytuację tej
grupy społecznej?
3. O co można spytać ww. podmioty/osoby? Jakie informacje można
chcieć od nich uzyskać?
Wymienione wyżej pytania można zapisać i powiesić w miejscu widocznym
dla wszystkich. Można te pytania rozdać w formie wydrukowanych kart
pracy (w załączeniu).
Należy określić (niewielki) czas, jaki ma para na wykonanie zadania
np. 8 minut.
Ükrok
3
Każda para prezentuje odpowiedzi, jakich udzieliła na pytanie w punkcie
pierwszym. Prowadzący zapisuje je na flipcharcie. Jeśli powtarzają się
odpowiedzi – można je ułożyć w zbiory.
Ükrok
4
Każda para podaje odpowiedzi, jakie sformułowała na pytania w punkcie
drugim. Prowadzący omawia odpowiedzi. Zapisuje na flipcharcie nazwy
podmiotów/osób, od których można uzyskać informacje.
Ükrok
5
Pary prezentują pytania badawcze, jakie postawiłyby badając dany
problem.
Ükrok
6
prowadzący podsumowanie i omawia ćwiczenie
57
25  min.
Cel:
Pomoce:
Przebieg:
5. Ćwiczenie piąte
Üanaliza
Ükarta
i sporządzenie mapy zagadnień diagnozy lokalnej
pracy „Diagnoza 2: wersja A, B i C”
Üdługopisy
Praca w grupach.
Ükrok 1
Prowadzący dzieli uczestników szkolenia na 3 grupy według jednej
z przedstawionych wcześniej technik.
Ükrok
2
Kważda grupa otrzymuje inną kartę pracy: jedna kartę A, druga wersję B,
trzecia C. Zadaniem grupy jest uzupełnienie pustych pól na karcie.
Prowadzący podaje grupie czas na wykonanie zadanie np. 15 minut.
W czasie pracy grupy nad kartą prowadzący może przyglądać się pracy
grupy, dawać jej wskazówki i rady.
Ükrok
3
Po upływie określonego czasu każda grupa prezentuje wyniki pracy.
Prowadzący omawia zadanie.
58
10  min.
6. Ćwiczenie szóste
Cel:
Üpowtórzenie
Pomoce:
Üflipchart,
Przebieg:
ÜProwadzący
10  min.
wiadomości
flamastry
dzieli uczestników na 2 grupy. Najlepiej dokonać
podziału biorąc pod uwagę miejsce siedzenia osób (tak by podział
przebiegł sprawnie i szybko). Zadaje każdej grupie to samo pytanie:
Czego się dzisiaj Państwo dowiedzieli? Czego nauczyli? Odpowiedź
ma dotyczyć jednej poznanej rzeczy/zjawiska/zdobytej
umiejętności i być szybko udzielona – w maks. 30 sekund. Jako
pierwsza odpowiedzi udziela pierwsza grupa, potem druga.
Odpowiedzi nie mogą się powtarzać. Prowadzący przyznaje
po 1 punkcie za każdą poprawną odpowiedź. Następuje kolejna
runda z tym samym pytaniem, na które kolejno odpowiadają obie
grupy. Prowadzący może zrobić tyle rund aż wyczerpią się pomysły
na odpowiedzi lub założyć z góry ich liczbę np. 4. Na końcu sumuje
się punkty i prezentuje wyniki.
7. Ćwiczenie siódme
Cel:
Üewaluacja
Przebieg:
ÜProwadzący
szkolenia (informacja zwrotna dla prowadzącego)
prosi uczestników, by kolejno każdy z nich podsumował
szkolenie odpowiadając na dwa pytania: Co mi się dzisiaj na
szkoleniu podobało? Czego według mnie było za dużo lub czego
zabrakło?
59
115  min.
10  min.
Dzień 2
1. Ćwiczenie pierwsze
Cel:
Üpoznanie
Pomoce:
Ükrzesła
Przebieg:
Ükrok
i przywitanie się uczestników szkolenia
ustawione w kręgu (liczba krzeseł odpowiada liczbie
uczestników)
1
Osoba prowadząca szkolenie prosi by uczestnicy zapoznali się ze sobą
(lub przypomnieli swoją godność). W tym celu każdy uczestnik powinien
opowiedzieć o sobie kilka słów korzystając z poniższego schematu.
Dobrze jest zapisać ten wzór wypowiedzi w widocznym miejscu.
- Mam na imię…
- Jestem reprezentantem/tką organizacji…
- Gdybym miał/a porównać swoją organizację do dyscypliny sportu to
było/a by to:…………., gdyż….
Każda osoba powinna udzielić takiej wypowiedzi. Na końcu przedstawia
się osoba prowadząca spotkanie również korzystając z powyższego wzoru.
25  min.
Cele:
2. Ćwiczenie drugie
Üprzedstawienie
Üpoznanie
Pomoce:
metod realizacji badań ilościowych
sposobu konstruowania kwestionariusza ankiety
Üprezentacja
multimedialna – merytoryczne przedstawienie badań
ilościowych oraz ankiety
Ükomputer,
rzutnik, ekran
Ünotatniki
(może być papier) i długopisy do notowania dla
uczestników
Przebieg:
ÜProwadzący
omawia rodzaje badań ilościowych oraz
przedstawia zasady tworzenia ankiety oraz jej przeprowadzania.
Wykorzystuje do tego prezentację.
60
15  min.
3. Ćwiczenie trzecie
Cel:
Üutrwalenie
Pomoce:
Üwycięte
Przebieg:
Praca w parach.
Ükrok
ważnych pojęć związanych z ankietą
kartoniki z karty pracy Diagnoza 3
1
Prowadzący prosi uczestników by dobrali się parami. Każda para dostaje
dwa zestawy kartoników: jeden z fachowymi terminami, drugi z różnymi
znaczeniami. Uczestnicy mają dopasować kartoniki z nazwą do opisu
tłumaczącego jej znaczenie. W zestawach są zamieszczone fałszywe
kartoniki, które należy odrzucić.
Prowadzący informuje uczestników o czasie przeznaczonym na
wykonanie ćwiczenia np. 10 minut.
Ükrok
2
Sprawdzenie poprawności wyników prac – każda para kolejno
przedstawia po jednym rozwiązaniu aż do wyczerpania możliwości.
5  min.
Przerwa
61
20  min.
4. Ćwiczenie czwarte
Cel:
Ünauka
Pomoce:
Üporozcinane
Przebieg:
Praca w parach.
prawidłowego układania pytań w kwestionariuszu ankiety
z zachowaniem zasady logicznego porządku, stopniowania
szczegółowości pytań, grupowania w zbiory
Ükrok
karty pracy Diagnoza 4.
1
Prowadzący prosi uczestników by dalej pracowali w parach. Każda para
dostaje zestaw części ankiety. Zadaniem uczestników jest
uporządkowanie elementów zgodnie z chronologią stosowaną
w kwestionariuszach ankiety. Niektóre elementy można zastosować
w różnych miejscach, ale pewne zasady pozostają niezmienne. Należy do
nich: umieszczanie wprowadzenia na początku kwestionariusza,
a metryczki na końcu, stopniowanie poziomu szczegółowości pytań etc.
Ükrok
2
Następuje sprawdzenie poprawności wykonania zadania. Prowadzący
prosi kolejne zespoły o zaprezentowanie krótko swojego rozwiązania.
Można tutaj położyć nacisk na wymianę opinii z innymi uczestnikami na
temat konkretnych rozwiązań zaproponowanych przez daną parę.
62
30  min.
5. Ćwiczenie piąte
Cel:
Üutrwalenie
Pomoce:
Üpapier,
Przebieg:
Praca w grupach.
wiadomości dotyczących tworzenia kwestionariusza
ankiet i przeprowadzania badania ankietowego
Ükrok
długopisy/flamastry
1
Prowadzący dzieli uczestników na trzyosobowe grupy. W tym celu może
np. poprosić uczestników o odliczenie do pięciu i utworzenie grup zgodnie
z wypowiedzianą liczbą (liczbę uczestników, przykładowo 15, dzieli przez
3 i wynik będzie stanowił liczbę jaką uczestnicy odliczają).
Ükrok
2
Zadaniem każdej grupy jest ułożenie 3 lub 4 pytań z odpowiedziami
(kafeteria składać się powinna z kilku wyborów). Pytania mają mieć
charakter mistrzowski. Jedno pytanie z odpowiedziami do wyboru zapisuje
się na jednej kartce papieru. Prowadzący sprawdza pytania i odpowiedzi,
aby mieć pewność, że są istotne dla danego tematu, a odpowiedzi
poprawne. Nie informuje on grup o zasadach oceniania poprawnych
odpowiedzi/przyznawania punktów (opisane dalej).
Ükrok
3
Grupa podaje swoje pytania grupie sąsiedniej z prośbą o udzielenie na
nie odpowiedzi (należy je notować); po upływie wyznaczonego czasu
grupy przekazują pytania dalej, aż po kilku zmianach kartki z pytaniami
zatoczą koło.
Ükrok
4
Następuje sprawdzenie poprawności udzielonych odpowiedzi.
Prowadzący przyznaje po jednym punkcie za każdą poprawną
odpowiedź: punkt otrzymuje zespół, który odpowiedział poprawnie
lub gdy zespół nie udzielił dobrej odpowiedzi, punkt przechodzi do
grupy – autora pytania. Wygrywa grupa z największą liczbą punktów.
63
10  min.
6. Ćwiczenie szóste
Cel:
Üewaluacja
Przebieg:
ÜProwadzący
130  min.
10  min.
prosi uczestników by kolejno każdy z nich podsumował
szkolenie odpowiadając na dwa pytania: Co mi się dzisiaj na
szkoleniu podobało? Czego według mnie było za dużo lub czego
zabrakło?
Dzień 3
1. Ćwiczenie pierwsze
Cel:
Üpoznanie
Pomoce:
Ükrzesła
i przywitanie się uczestników szkolenia
ustawione w kręgu (liczba krzeseł odpowiada liczbie
uczestników)
Üflipchart,
Przebieg:
szkolenia (informacja zwrotna dla prowadzącego)
Ükrok
papier, flamastry
1
Osoba prowadząca szkolenie prosi by uczestnicy zapoznali się ze sobą.
W tym celu każdy uczestnik powinien przedstawić się (lub przypomnieć
swoją godność) oraz podzielić się z grupą informacją o tym, w czym jest
dobry, jakie są jego mocne strony, co robi lepiej niż inni (wystarczy podać
jedną cechę/czynność).
Ükrok
2
Prowadzący dzieli uczestników na małe grupy. Zadaniem każdej z nich
jest przygotowanie radiowego spotu reklamowego, który będzie
eksponował pozytywne cechy członków zespołu. Reklama ma zawierać
hasło, które będzie najlepiej charakteryzowało daną grupę i jej cechy.
Ükrok
3
Prezentacja efektów pracy każdej grupy.
64
25  min.
Cele:
2. Ćwiczenie drugie
Üprzedstawienie
metod realizacji badań jakościowych
Üpoznanie
sposobu przeprowadzania wywiadu indywidualnego
pogłębionego
Pomoce:
Üprezentacja
multimedialna – merytoryczne przedstawienie badań
jakościowych oraz wywiadu
Ükomputer,
rzutnik, ekran
Ünotatniki
(może być papier) i długopisy do notowania dla
uczestników
Przebieg:
15  min.
ÜProwadzący
omawia rodzaje badań jakościowych oraz zasady
jakimi kieruje się realizacja wywiadów wykorzystując do tego
przygotowaną prezentację multimedialną.
3. Ćwiczenie trzecie
Cele:
Üzadawanie
Pomoce:
Ükrzesła
pytań otwartych i zamkniętych
ustawione w kręgu (liczba krzeseł odpowiada liczbie
uczestników)
Üpapier,
długopisy/flamastry
65
Przebieg:
Ükrok
1
Osoba prowadząca szkolenie wyjaśnia różnicę między pytaniami
zamkniętymi i otwartymi. Pytanie otwarte daje rozmówcy możliwość
udzielenia wielu odmiennych odpowiedzi. Często zaczynają się one od
sformułowań: Jak uważasz…? Co chciałbyś/łabyś…? Dlaczego…?
Pytanie zamknięte ogranicza możliwość udzielenia odpowiedzi do jednej,
maksymalnie dwóch informacji (np. tak, nie, nie uważam). Często tego
typu pytania rozpoczynają się od Czy…?
Ükrok
2
Każdy uczestnik przygotowuje na dowolny temat związany np. z przyrodą,
jedno pytanie zamknięte i jedno pytanie otwarte. Zapisuje je na kartce,
które następnie zbiera prowadzący.
Ükrok
3
Prowadzący pyta uczestników któryz nich chciałby spróbować
odpowiedzieć na dwa pytania, a następnie określić rodzaj tych pytań
(czy pytanie zamknięte czy otwarte). Prowadzący losuje spośród
zebranych kartek tyle ilu ochotników się zgłosi. W przypadku, gdy nie
zgłoszą się żadne osoby, prowadzący sam udziela odpowiedzi na
wylosowane pytania.
5  min.
Przerwa
20  min.
4. Ćwiczenie czwarte
Cel:
Üpokazanie
tematu
znaczenia zadawania pytań i drążenia
66
Pomoce:
Przebieg:
Üprezentacja
multimedialna – slajd 29. Ćwiczenie „Pytania o”
Ükomputer,
rzutnik, ekran
Üprzedmiot
(np. linijka, długopis, krzesło)
Ükrok
1
Prowadzący wybiera jeden dowolny przedmiot (może to być linijka,
długopis, krzesło). Prezentuje go uczestnikom.
Ükrok
2
Na prezentacji wyświetlone zostaje ćwiczenie. To zestaw pytań.
Prowadzący zadaje je kolejno uczestnikom prosząc ich o odpowiedź.
Im więcej zbierze się pomysłów, tym lepiej. Padające odpowiedzi
spisuje się na flipcharcie.
Ükrok
3
Po zakończeniu zadawania pytań prowadzący wyróżnia spośród
zapisanych odpowiedzi te, które są nieoczywiste i niepowiązane na
pierwszy rzut oka z danym przedmiotem. Omawia zadanie wskazując na
drogę, jaką należałoby odbyć gdyby ktoś chciał uzyskać podobne dane
bez zadawania pytań.
67
30  min.
5. Ćwiczenie piąte
Cel:
Üdoskonalenie
Pomoce:
Üpowielone
umiejętności dobierania grupy badawczej do
wywiadu oraz tworzenia szkicu rozmowy z głównymi pytaniami
karty pracy – Diagnoza 5.
Üdługopisy/flamastry
Üprezentacja
multimedialna – slajd 30. „Najczęstsze błędy
popełniane przy wywiadach”
Ükomputer,
Przebieg:
rzutnik, ekran
Praca w parach.
Ükrok
1
Prowadzący prosi uczestników by dobrali się w pary i wręcza każdej parze
kartę pracy. Zadanie polega na uzupełnieniu karty o wymagane
informacje oraz wypisanie zestawów pytań/kwestii do omówienia
podczas wywiadu. Karta dotyczy konkretnej sytuacji. Prowadzący
informuje uczestników o czasie przeznaczonym na wykonanie tego
zadania np. 15 minut.
Ükrok
2
Po wykonaniu ćwiczenia prowadzący omawia je prosząc uczestników
o przedstawianie rozwiązań, jakie nanieśli na swoje karty. Zwraca uwagę
na sposób formułowania pytań przez uczestników pod kątem
występowania najczęściej powtarzających się błędów (np. pytań
sugerujących odpowiedź).
Ükrok
3
Prowadzący prezentuje slajd z najczęściej popełnianymi błędami
podczas realizacji wywiadów i omawia go.
68
15  min.
6. Ćwiczenie szóste
Cel:
Üutrwalenie
Pomoce:
Üpowielone
Przebieg:
Praca w parach.
ram porządku czasowego dla realizowania wywiadu
indywidualnego
Ükrok
karty pracy – Diagnoza 6.
1
Prowadzący prosi uczestników by pozostali w parach. Każda para
otrzymuje kartoniki z wypisanymi czynnościami. Zadanie polega na
ułożeniu kart w takiej kolejności, w jakiej powinno się wykonywać opisane
czynności aby poprawnie przeprowadzić badanie jakościowe – wywiad.
Niektóre karty są fałszywe i należy je wyeliminować.
Prowadzący informuje uczestników o czasie przeznaczonym na
wykonanie tego ćwiczenia np. 10 minut.
Ükrok
2
Następuje sprawdzenie poprawnej chronologii działań i omówienie
wykonania zadania.
10  min.
7. Ćwiczenie siódme
Cel:
Üewaluacja
Przebieg:
ÜProwadzący
szkolenia (informacja zwrotna dla prowadzącego)
prosi uczestników by kolejno każdy z nich podsumował
szkolenie odpowiadając na dwa pytania: Co mi się dzisiaj na
szkoleniu podobało? Czego według mnie było za dużo lub
czego zabrakło?
69
KARTA PRACY
DIAGNOZA 1.
1. Jakiej grupy społecznej bezpośrednio dotyczy ten problem?
(jeśli jest więcej grup – proszę wybrać jedną grupę)
2. Kto w naszym mieście/naszej wsi1 ma wiedzę na temat różnych czynników związanych
z tą grupą społeczną? Kogo można spytać o sytuację tej grupy społecznej?
3. O co można spytać ww. podmioty/osoby? Jakie informacje można chcieć od nich
uzyskać?
70
KARTA PRACY
DIAGNOZA 2.A.
W gminie X działa gimnazjum. Uczniowie z testów na zakończenie nauki w szkole dostają
bardzo niskie noty. Stowarzyszenie z gminy X chce wesprzeć młodzież w nauce.
Organizacja ma pomysł na realizację projektu wakacyjnego – półkolonie połączone
ze zdobywaniem wiedzy. Stowarzyszenie chce się dobrze przygotować do konkursu
o udzielenie dotacji i postanowiło zrobić diagnozę lokalną gminy.
Gmina X:
•
gmina wiejska,
•
dominują tu rolnictwo i agroturystyka,
•
pozostałości po państwowych gospodarstwach rolnych,
•
duży poziom bezrobocia,
•
euro sieroty,
•
świetlica, biblioteka, dom kultury – brak frekwencji na zajęciach
Zadanie:
1. Proszę uzupełnić puste pola oznaczone punktami w mapie problemów. (Miejsce na zapisanie
odpowiedzi znajduje się poniżej. Są przypadki, w których jest więcej niż jedna prawidłowa odpowiedź.)
2. Proszę uzupełnić puste miejsca w pytaniach badawczych oraz źródłach danych.
Do wykonania zadania proszę wykorzystać wszystkie informacje znajdujące się na karcie
(opis powyżej, dane zamieszczone na mapie, w tabeli „Pytania badawcze” i „Źródła danych”).
71
1
2
3
4
5
6
7
8
72
Pytania badawcze:
1.
Co wpływa na sytuację dzieci (zwłaszcza latem)?
2.
Jaki jest wpływ otoczenia?
3.
Jaki wpływ ma status ……………………………………….?
4.
Jaki wpływ ma zaangażowanie nauczycieli?
5.
Jaki wpływ mają …………………………?
6.
Jaki wpływ ma korzystanie z ………………………….w czasie wolnym?
7.
Jaki wpływ ma funkcjonowanie instytucji adresujących swe działania do dzieci np.
…………………………………………………………………………….?
Źródła danych:
I.
szkoła (……………………., ………………………….., dzienniki, listy dożywianych dzieci),
II.
………………………………….: lista osób korzystających ze wsparcia,
III.
dom kultury: oferta, kadra,
IV.
………………………….: statystyki, dzielnicowy,
V.
……………………..: rozkład jazdy
Metody badawcze: wywiad, obserwacja, ankieta, analiza danych zastanych
Limit czasowy: 3 miesiące
73
KARTA PRACY
DIAGNOZA 2.B.
W gminie X działa gimnazjum. Uczniowie z testów na zakończenie nauki w szkole dostają
bardzo niskie noty. Stowarzyszenie z gminy X chce wesprzeć młodzież w nauce.
Organizacja ma pomysł na realizację projektu wakacyjnego – półkolonie połączone
ze zdobywaniem wiedzy. Stowarzyszenie chce się dobrze przygotować do konkursu
o udzielenie dotacji i postanowiło zrobić diagnozę lokalną gminy.
Gmina X:
•
gmina wiejska,
•
dominują tu rolnictwo i agroturystyka,
•
pozostałości po państwowych gospodarstwach rolnych,
•
duży poziom bezrobocia,
•
euro sieroty,
•
świetlica, biblioteka, dom kultury – brak frekwencji na zajęciach
Zadanie:
1. Proszę uzupełnić puste pola oznaczone punktami w mapie problemów. (Miejsce na zapisanie odpowiedzi znajduje się poniżej. Są przypadki, w których jest więcej niż jedna
prawidłowa odpowiedź.)
2. Proszę uzupełnić puste miejsca w pytaniach badawczych oraz źródłach danych.
Do wykonania zadania proszę wykorzystać wszystkie informacje znajdujące się na karcie
(opis powyżej, dane zamieszczone na mapie, w tabeli „Pytania badawcze” i „Źródła
danych”.
74
1
2
3
4
5
6
7
75
Pytania badawcze:
1.
Co wpływa na sytuację dzieci (zwłaszcza latem)?
2.
Jaki jest wpływ otoczenia?
3.
Jaki wpływ ma status ……………………………………….?
4.
Jaki wpływ ma zaangażowanie nauczycieli?
5.
Jaki wpływ mają …………………………?
6.
Jaki wpływ ma korzystanie z ………………………….w czasie wolnym?
7.
Jaki wpływ ma funkcjonowanie instytucji adresujących swe działania do dzieci np.
…………………………………………………………………………….?
Źródła danych:
I.
szkoła (……………………., ………………………….., dzienniki, listy dożywianych dzieci),
II.
………………………………….: lista osób korzystających ze wsparcia,
III.
dom kultury: oferta, kadra,
IV.
………………………….: statystyki, dzielnicowy,
V.
……………………..: rozkład jazdy
Metody badawcze: wywiad, obserwacja, ankieta, analiza danych zastanych
Limit czasowy: 3 miesiące
76
KARTA PRACY
DIAGNOZA 2.C.
W gminie X działa gimnazjum. Uczniowie z testów na zakończenie nauki w szkole dostają
bardzo niskie noty. Stowarzyszenie z gminy X chce wesprzeć młodzież w nauce.
Organizacja ma pomysł na realizację projektu wakacyjnego – półkolonie połączone ze
zdobywaniem wiedzy. Stowarzyszenie chce się dobrze przygotować do konkursu
o udzielenie dotacji i postanowiło zrobić diagnozę lokalną gminy.
Gmina X:
•
gmina wiejska,
•
dominują tu rolnictwo i agroturystyka,
•
pozostałości po państwowych gospodarstwach rolnych,
•
duży poziom bezrobocia,
•
euro sieroty,
•
świetlica, biblioteka, dom kultury – brak frekwencji na zajęciach
Zadanie:
1. Proszę uzupełnić puste pola oznaczone punktami w mapie problemów. (Miejsce
na zapisanie odpowiedzi znajduje się poniżej. Są przypadki, w których jest więcej niż
jedna prawidłowa odpowiedź.)
2. Proszę uzupełnić puste miejsca w pytaniach badawczych oraz źródłach danych.
Do wykonania zadania proszę wykorzystać wszystkie informacje znajdujące się na karcie
(opis powyżej, dane zamieszczone na mapie, w tabeli „Pytania badawcze”
i „Źródła danych”.
77
1
2
3
4
5
6
7
78
Pytania badawcze:
1.
Co wpływa na sytuację dzieci (zwłaszcza latem)?
2.
Jaki jest wpływ otoczenia?
3.
Jaki wpływ ma status ……………………………………….?
4.
Jaki wpływ ma zaangażowanie nauczycieli?
5.
Jaki wpływ mają …………………………?
6.
Jaki wpływ ma korzystanie z ………………………….w czasie wolnym?
7.
Jaki wpływ ma funkcjonowanie instytucji adresujących swe działania do
dzieci np. …………………………………………………………………………….?
Źródła danych:
I. szkoła (……………………., ………………………….., dzienniki, listy
dożywianych dzieci),
II. ………………………………….: lista osób korzystających ze wsparcia,
III. dom kultury: oferta, kadra,
IV. ………………………….: statystyki, dzielnicowy,
V. ……………………..: rozkład jazdy
Metody badawcze: wywiad, obserwacja, ankieta, analiza danych zastanych
Limit czasowy: 3 miesiące
79
KARTA PRACY
DIAGNOZA 3.
Proszę rozciąć karty.
Kwestionariusz ankiety
to narzędzie badawcze będące
na usługach technik badawczych
(M. Łobocki)
Wprowadzenie
część kwestionariusza ankiety
składająca się z kilku elementów zawierająca nierzadko instrukcje dotyczące sposobu wypełniania
Pytanie zamknięte
ogranicza liczbę możliwych odpowiedzi
Pytanie dysjunktywne
to pytanie wykluczające, gdzie badany może wybrać jedną
odpowiedź spośród kilku przedstawionych
Skala Likerta
zdecydowanie nie zgadzam się/ raczej się nie zgadzam/ nie
mam zdania/ raczej zgadzam się/ zdecydowanie się zgadzam
Metryczka
to pytania dotyczące np. wieku i płci respondenta
Respondent
osoba badana, wypełniająca ankietę
Przeczenie
luźna partykuła, która dodana do wypowiedzi lub wyrazu neguje jego treść, jej użycie nie jest zalecane
do budowania pytań
80
KARTA PRACY
DIAGNOZA 4.
Proszę rozciąć karty.
Szanowni Państwo!
Zwracamy się do Państwa z prośbą o wypełnienie poniższej ankiety. Celem badań jest
poznanie Państwa opinii dotyczących stanu kultury w naszym środowisku lokalnym oraz
poznanie Państwa potrzeb kulturalnych. Prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe
pytania. Wyniki pozwolą na planowanie działań kulturalnych zgodnie z potrzebami
naszych mieszkańców. Ankieta ma charakter anonimowy. Zebrane informacje zostaną
przedstawione jedyne w formie zbiorczych zestawień. Wyniki zostaną udostępnione na
stronie www…..
Jak ocenił/ła by Pan/Pani ogólnie ofertę kulturalną w naszej miejscowości:
bardzo dobra
dobra
przeciętna
słaba
bardzo słaba
Czy w przeciągu ostatniego roku uczestniczyła Pan/Pani w jakiejś imprezie/wydarzeniu kulturalnym organizowanym w naszej miejscowości:
tak wielokrotnie
tak kilka razy
może raz
ani razu
nie pamiętam
Jeśli tak, to proszę wymienić te imprezy:
……………………………………………………………………………………………………
81
Co przede wszystkim przeszkadza ludziom w naszej miejscowości w uczestnictwie w ofercie kulturalnej:
□brak czasu
□brak funduszy
□brak interesującej oferty
□trudności z dojazdem
□brak informacji o imprezach kulturalnych
□nie wiem
Gdyby dysponowałby/a Pan/Pani funduszami na kulturę, jaką imprezę kulturalną (jakiej
jeszcze nie było) zaproponowałby/a by Pan/Pani mieszkańcom w naszej miejscowości?
dla dzieci:
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………..
………………..…………………………………………………………………………………………………
……………..……………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
dla młodzieży:
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………….…………………………………………………….
dla osób starszych:
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………….……………………………………………………
dla rodzin:
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………….…………………………………………………….………………………
…………………………….…………………………………………………….………………………………
…………………….…………………………………………………….
82
W jakich imprezach/wydarzeniach kulturalnych by Pan/Pani chętnie uczestniczył/ła?
Można zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź.
□festyny, jarmarki,
□koncerty znanych gwiazd,
□koncerty filharmonii,
□wystawy
□spotkania autorskie ze sławnymi osobami ze świata kultury,
□premiery filmów
□przedstawienie teatralne
□przedstawienia kabaretu
□inne, jakie………………………………………………
□nie wiem
Co Panu/Pani przeszkadza w uczestnictwie w wydarzeniach kulturalnych:
□brak czasu
□brak funduszy
□brak interesującej oferty
□trudności z dojazdem
□brak informacji o imprezach kulturalnych
□inne……………………………….
□nie wiem
83
Jak Pan/Pani ocenia infrastrukturę kulturalną w naszej miejscowości?
□bardzo dobrze
□dobrze
□średnio
□słabo
□bardzo słabo
□Proszę uzasadnić wybór:
…………………………………………………………………………………………………………………
W jaki sposób dowiaduje się Pan/Pani o wydarzeniach kulturalnych w naszej
miejscowości:
□przez Internet
□ z plakatów, afiszy, bilbordów na ulicach
□z ogłoszeń w prasie lokalnej
□radia
□telewizji
□od znajomych
□ulotki zostawione w miejscu zamieszkania
□ogłoszenia w kościele
□inne………………………………………………………………………………………………
Czy promocja wydarzeń kulturalnych w naszym mieście jest :
□bardzo dobra
□dobra
□przeciętna
□słaba
□bardzo słaba
□nie wiem
84
METRYCZKA
Na zakończenie ankiety proszę o podanie kilku podstawowych informacji o sobie. Proszę
pamiętać, że ankieta jest anonimowa – podane przez Panią(a) informacje zostaną wykorzystane jedynie w zbiorczych zestawieniach.
Wiek:
□15 – 18 lat
□19 – 30 lat
□31 – 50 lat
□51 – 60 lat
□powyżej 60 lat
Płeć:
□kobieta
□mężczyzna
Wykształcenie:
□podstawowe □awodowe
□ średnie
□wyższe zawodowe (licencjat)
□wyższe
85
KARTA PRACY
DIAGNOZA 5.
W gminie Y jest bardzo niebezpieczna ulica, na której średnio raz w miesiącu dochodzi do
poważnego wypadku samochodowego z udziałem pieszych. Stowarzyszenie „Na Rzecz
Gminy Y” chce zbadać ten problem i przygotowuje się do przeprowadzenia wywiadu
indywidualnego z mieszkańcami gminy. Stowarzyszenie nie wie jakie odpowiedzi będą
podawane przez respondentów.
Proszę określić informacje niezbędne do przeprowadzenia wywiadu.
Temat poruszany podczas rozmowy:
niebezpieczna ulica – szukamy rozwiązań poprawiających bezpieczeństwo
Grupa odbiorców (osób badanych) wywiadu:
mieszkańcy gminy Y
Proszę podać jaka będzie to grupa:
Czy będzie to grono osób podobnych do siebie? Jeśli tak, to pod jakim względem?
Czy będą to różne osoby? Jeśli tak, to kto to będzie?
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
Proszę określić zestaw pytań/kwestii do omówienia podczas wywiadu:
Pytania dotyczące go tego jak jest:
1.
2.
3.
Pytania dotyczące tego dlaczego tak jest:
1.
2.
3.
Pytania dotyczące tego jak powinno być:
1.
2.
3.
Pytanie o działania – co zrobić by było tak jak powinno być:
1.
2.
3.
86
KARTA PRACY
DIAGNOZA 6.
Proszę rozciąć karty.
SFORMUŁOWANIE PROBLEMU BADAWCZEGO
(OKREŚLENIE CZEGO CHCEMY SIĘ DOWIEDZIEĆ)
OKREŚLENIE: KRYTERIÓW WYBORU OSÓB BADANYCH, LICZBY WYWIADÓW
OKREŚLENIE SPRAW TECHNICZNYCH (SALA, WYPOSAŻENIE, KOSZTY…)
STWORZENIE SCENARIUSZA WYWIADU
ZEBRANIE GRUPY OSÓB, KTÓRE WEZMĄ UDZIAŁ W WYWIADZIE
REALIZACJA WYWIADU
ANALIZA BADANIA
(UDZIALNIE ODPOWIEDZI NA PYTANIA POSTAWIONE JESZCZE PRZED PRZEPROWADZENIEM
ÓRE WEZMĄ UDZIAŁ W WYWIADZIE
REALIZACJA WYWIADU
ANALIZA BADANIA
(UDZIALNIE ODPOWIEDZI NA PYTANIA POSTAWIONE JESZCZE PRZED PRZEPROWADZENIEM
WYWIADU)
PRZYDZIELENIE UBRAŃ ROBOCZYCH RESPONDENTOM (OSOBOM BIORĄCYMUDZIAŁ
W WYWIADZIE)
PRZEKAZANIE RESPONDENTOM WYNIKÓW BADANIA WRAZ Z DANYMI OSOBOWYMI INNYCH
OSÓB BADANYCH
87
Download

3.1. ABC diagnozy środowiska lokalnego