BD CENTER
35-222 Rzeszów
ul. Broniewskiego 1
tel. (017) 855 20 29
fax (017) 858 12 94
[email protected]
www.wspolpraca.pl
www.e-wspolpraca.pl
Innowacyjny model współpracy dla
instytucji pomocy społecznej
i rynku pracy
RAPORT
DIAGNOSTYCZNY
Rzeszów, listopad 2011
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
1
Spis treści
Wstęp ......................................................................................................................................... 4
1.
Cele diagnozy i problematyka badawcza ..................................................................... 6
2.
Metodologia badań własnych w woj. podkarpackim (techniki badawcze i
charakterystyki prób badawczych) ........................................................................................ 8
2.1.
Analiza źródeł zastanych (Desk Research) ............................................................... 8
2.2.
Papierowy wywiad kwestionariuszowy (PAPI) ........................................................ 9
2.3.
Indywidualne wywiady pogłębione (IDI) ................................................................ 11
2.4.
Zogniskowane wywiady grupowe (FGI) ................................................................. 12
Diagnoza uwarunkowań związanych z wykluczeniem i marginalizacją społeczną –
3.
analiza desk research ............................................................................................................. 14
3.1.
Zarys problematyki wykluczenia i marginalizacji społecznej ................................. 14
3.2.
Profil instytucji zaangażowanych w pomoc i integrację społeczną oraz instytucji
rynku pracy ........................................................................................................................... 17
3.2.1.
3.2.2.
Instytucje rynku pracy ........................................................................................................... 19
Instytucje pomocy i integracji społecznej .............................................................................. 27
3.3.
Wykluczenie społeczne jako główna płaszczyzna wspólnych działań pomiędzy
publicznymi służbami zatrudnienia a instytucjami pomocy i integracji społecznej ............ 34
3.3.1. Specyfika zjawiska wykluczenia społecznego ....................................................................... 34
3.3.2. Aktywna polityka społeczna wobec wykluczenia społecznego ............................................. 38
3.3.3. Główne programy realizowane w pomocy społecznej w kwestiach ubóstwa i wykluczenia
społecznego
42
3.3.4. Program Operacyjny Kapitał Ludzki jako płaszczyzna współpracy podmiotów rynku pracy z
instytucjami pomocy i integracji społecznej ..................................................................................................... 59
Diagnoza stanu współpracy pomiędzy NiP IRP i PiIS w województwie
4.
podkarpackim w świetle ustaleń empirycznych .................................................................. 87
4.1.
Przejawy współpracy badanych instytucji z instytucjami rynku pracy, instytucjami
pomocy społecznej oraz organizacjami pozarządowymi ..................................................... 87
4.1.1.
instytucji
4.1.2.
4.1.3.
4.2.
Uwarunkowania współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS .......................................... 104
4.2.1.
4.2.2.
4.3.
Dotychczasowe stan współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS i rodzaje współpracujących
87
Istota współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS i przykłady dobrych praktyk .............................. 94
Postulowane płaszczyzny współpracy ................................................................................. 100
Warunki dobrej współpracy ................................................................................................. 104
Przeszkody w nawiązywaniu współpracy ............................................................................ 108
Koordynacja działań dotyczących współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS .............. 115
4.3.1.
4.3.2.
4.3.3.
Potrzeba koordynacji działań i postulowane zakresy obowiązków NiP IRP PiIS ............... 115
Podmioty odpowiedzialne za koordynację współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS ................ 120
Problem dublowania działań w opinii badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS .................. 121
2
Oczekiwania przedstawicieli NiP IRP PiIS wobec efektów projektu Innowacyjny
5.
model współpracy ................................................................................................................. 125
5.1.
Oczekiwania odnośnie treści zamieszczanych na stronie internetowej platformy
informacyjnej ...................................................................................................................... 125
5.2.
Zapotrzebowanie na szkolenia............................................................................... 129
5.2.1.
5.2.2.
5.2.3.
Zainteresowanie udziałem w szkoleniach ............................................................................ 129
Preferowana tematyka szkoleń ............................................................................................ 130
Oczekiwane formy szkoleń .................................................................................................. 131
Podsumowanie ...................................................................................................................... 134
Bibliografia ........................................................................................................................... 140
Publikacje zwarte i artykuły .............................................................................................................. 140
Raporty i analizy ............................................................................................................................... 141
Akty prawne ...................................................................................................................................... 143
Netografia ......................................................................................................................................... 144
Wykaz tabel i wykresów ...................................................................................................... 146
3
Wstęp
Wobec wielu zachodzących współcześnie zjawisk społecznych i ekonomicznych,
które przejawiają się i przenikają na różnych poziomach – marko, mezo i mikro – projekt
Innowacyjny model współpracy dla instytucji pomocy społecznej i rynku pracy dotyczy
najbardziej newralgicznych z punktu widzenia rynku pracy kategorii instytucji i organizacji.
Przy wielu zaletach mającego miejsce aktualnie rozwoju technologicznego jednym z
ważniejszych problemów – na co zwraca uwagę J. Rifkin (Koniec pracy) 1 – jest zastępowanie
pracy ludzkiej przez maszyny. Tym samym wraz z powstawaniem coraz bardziej
zaawansowanych
technologicznie
przedsiębiorstw
wymagających
dużych
nakładów
inwestycyjnych jednocześnie kurczy się liczba miejsc pracy jakie mogą one zaoferować
lokalnym pracobiorcom. Istotnym problemem jest także zjawisko przenoszenia przez znaczną
część firm swoich ośrodków produkcji do krajów o niższych kosztach pracy, w tym
szczególnie do Chin. Tendencje te sprawiają, że zwiększa się konkurencja na lokalnych
rynkach pracy, a od pracowników oczekiwane są coraz bardziej specjalistyczne umiejętności i
permanentne podnoszenie swoich kwalifikacji zawodowych.
Jednocześnie na skutek dostrzegalnej obecnie w Polsce zmiany dotyczącej modelu
rodziny i strategii życiowych młodych Polaków pojawia się problem niżu demograficznego.
Taka sytuacja powoduje konieczność opóźnienia wieku przechodzenia pracowników na
emeryturę. Na rynku pracy dłużej pozostaną więc osoby starsze, które mogą mieć problem z
dostosowywaniem się do dynamicznie fluktuujących warunków (powstających i upadających
firm, zmian w prawie, konieczności przekwalifikowywania się itp. itd.), a ponadto nie będą
one zwalniać miejsc pracy dla osób młodych. W efekcie takiego stanu rzeczy wśród osób w
wieku przedemerytalnym może wzrosnąć poczucie zagrożenia o miejsca pracy, a jednoczenie
nasili się konflikt międzypokoleniowy, którego tłem będzie dostęp do ograniczonego dobra
jakim staje się praca.
Wspomniane uwarunkowania przyczyniają się do tego, iż trudności związane z
rynkiem pracy zaczynają dotyczyć coraz większych i coraz bardziej zróżnicowanych kategorii
społecznych, przy czym do osób szczególnie zagrożonych utratą pracy, długotrwałym
bezrobociem albo też w ogóle brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia należą osoby
starsze, kobiety, a także – co stanowi pewne novum – młodzież (U. Beck, Społeczeństwo
ryzyka)2. Co więcej problemy te intensyfikują się ze zdwojoną siłą w miejscach, w których
1
2
J. Rifkin, Koniec pracy, Wrocław 2001.
U. Beck, Społeczeństwo ryzyka, Warszawa 2002.
4
występuje bezrobocie strukturalne związane przeważnie z istniejącą dotąd monokulturą
przemysłową (duże zakłady przemysłowe, byłe państwowe gospodarstwa rolne itp. itd.).
Z punktu widzenia funkcjonowania państwa powyższe kwestie są szczególnie
destrukcyjne ponieważ oprócz problemu pozostawania osób w wieku produkcyjnym na
uboczu rynku pracy są one często katalizatorem innych bardzo negatywnych zjawisk.
Bezrobocie destabilizuje bowiem społeczności lokalne, rodziny, jak i osobowości
poszczególnych osób nim dotkniętych. Skutkuje ono często pojawieniem się lub
intensyfikacją różnego rodzaju niekorzystnych zjawisk (ubóstwo) oraz patologii społecznych
(przestępczość, przemoc w rodzinie, alkoholizm, narkomania), ale także ma wymiar
jednostkowy dotyczący sfery psychiki (depresja, obniżona samoocena). Dlatego też racją bytu
państwa jest przeciwdziałanie tym groźnym tendencjom, do czego powołane są Instytucje
Rynku Pracy oraz Instytucje Pomocy i Integracji Społecznej (NiP IRP PiIS). Działania te w
imię dobrze rozumianego interesu społecznego w demokratycznym społeczeństwie mogą
liczyć na wsparcie i współpracę ze strony pozarządowych organizacji.
Jednakże wielość i różnorodność instytucji i organizacji zajmujących się pomocą
osobom bezrobotnym lub takim, które nie potrafią efektywnie funkcjonować w
społeczeństwie może być źródłem pewnych istotnych problemów. Zbliżone cele jakie
przyświecają poszczególnym NiP IRP i PiIS sprawiają, że ich działalność w znacznej mierze
obejmuje podobne obszary. Konsekwencją tego jest krzyżowanie się kompetencji tychże
podmiotów, co przy braku koordynacji działań – związany z niedopracowanym przepływem
informacji dotyczących często tych samych beneficjentów – negatywnie wpływa na
skuteczność działalności związanej z walką z wykluczeniem społecznym i społeczną
marginalizacją. Dodatkowym obciążeniem dla działalności wymienionych instytucji i
organizacji są wąskie ramy budżetowe, w których muszą się one poruszać, przez co
szczególnie istotna jest maksymalna optymalizacja alokacji dostępnych środków.
W związku z powyższym konieczne staje się wdrożenie nowych możliwości jakie
pojawiają się w dobie społeczeństwa informacyjnego – szczególnie w zakresie przepływu
informacji – w celu racjonalizacji zarządzania (P.F. Drucker)3 i funkcjonowania publicznych i
niepublicznych instytucji rynku pracy i pomocy społecznej. Wykorzystanie Internetu w
działalności tego rodzaju instytucji (wymiana informacji i doświadczeń, przepływ
dokumentów) może mieć wymierne efekty polegające na ograniczeniu zakresu problemu
wykluczenia społecznego.
3
P.F. Drucker, Społeczeństwo pokapitalistyczne, Warszawa 1999.
5
1. Cele diagnozy i problematyka badawcza
Na potrzeb niniejszego raportu diagnostycznego zostało podjętych szereg zabiegów
badawczych przewidzianych we wniosku projektowym, tj. analiza desk research, seminarium
dyskusyjne w Rzeszowie, wystandaryzowane wywiady (za pomocą kwestionariuszy ankiet),
oraz zostało przeprowadzonych 13 indywidualnych wywiadów pogłębionych i 17
zogniskowanych wywiadów grupowych z przedstawicielami NiP IRP PiIS funkcjonującymi
na terenie Podkarpacia. Celem tych działań była (1) charakterystyka problematyki
związanej z wykluczeniem społecznym i marginalizacją, (2) diagnoza problemów
związanych ze współpracą NiP IRP i PiIS, a także (3) rozpoznanie oczekiwań wobec
efektów realizowanego projektu, tj. w odniesieniu do przygotowywanego portalu
internetowego. Tak pozyskana wiedza w konsekwencji umożliwiła stworzenie dokładnych
założeń wspomnianego produktu oraz pozwoliła sformułować dyrektywy dotyczące
współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS.
Zgodnie z wymogami procedury badawczej zostały sformułowanie problemy, które
zakreśliły obszar tematyczny poszukiwań badawczych, a w związku z tym doprecyzowały
cele badań. Problematykę tę wyznaczają następujące pytania ogólne i szczegółowe:
1. Jakie
są
uwarunkowania
społeczne
i
instytucjonalne
związane
z
wykluczeniem społecznym i marginalizacją społeczną?
1.1 Jakie są cechy specyficzne wykluczenia społecznego i marginalizacji?
Cel pytania: zobrazowanie złożoności zjawisk ekskluzji i marginalizacji
społecznej.
1.2 Jaki jest profil instytucji zaangażowanych w przeciwdziałanie wykluczeniu
społecznemu i marginalizacji?
Cel pytania: scharakteryzowanie struktury i działalności instytucji rynku pracy
oraz pomocy społecznej i integracji społecznej.
1.3 Jak kwestia przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i marginalizacji może
stanowić wspólną płaszczyznę kooperacji pomiędzy poszczególnymi NiP IRP
PiIS?
Cel pytania: określenie istniejących i potencjalnych obszarów współpracy
pomiędzy NiP IRP PiIS.
2. Jaki jest stan współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS (na przykładzie
województwa podkarpackiego)?
2.1 Jakie są przejawy współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS na terenie Podkarpacia?
6
Cel pytania: ustalenie dotychczasowego stanu i wektorów współpracy
pomiędzy NiP IRP PiIS, określenie istoty tej kooperacji oraz zdiagnozowanie
oczekiwań jakie się z nią wiążą.
2.2 Jakie są uwarunkowania współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS na terenie
Podkarpacia?
Cel pytania: określenie warunków dobrej współpracy i rozpoznanie przeszkód
jakie się wiążą z jej podejmowaniem i realizowaniem.
2.3 Jak jest opinia przedstawicieli NiP IRP PiIS z terenu Podkarpacia na temat
potencjalnej konieczności koordynacji wspólnych działań pomiędzy tymi
instytucjami i organizacjami?
Cel pytania: diagnoza potrzeby koordynacji działań i ustalenia optymalnych
zakresów kompetencji NiP IRP PiIS, ustalenie podmiotów odpowiedzialnych
za organizację wspólnych działań oraz zobrazowanie problemu dublowania się
przedsięwzięć instytucji i organizacji tego rodzaju.
3. Jakie są oczekiwania przedstawicieli NiP IRP PiIS wobec efektów
realizowanego projektu projektowanej platformy internetowej?
3.1 Jakie są oczekiwania przedstawicieli NiP IRP PiIS odnośnie projektowanej
platformy internetowej?
Cel pytania: zapoznanie się z opinią przedstawicieli NiP IRP PiIS odnośnie
treści i funkcji platformy internetowej mającej za zadanie koordynację działań
tego rodzaju instytucji poprzez umożliwienie szybkiego i efektywnego
przepływu informacji.
3.2 Jakie jest zapotrzebowanie na szkolenia wśród przedstawicieli NiP IRP PiIS z
województwa podkarpackiego?
Cel pytania: zdiagnozowanie poziomu zainteresowania przedstawicieli NiP
IRP PiIS podnoszeniem swoich kwalifikacji, określenie oczekiwań odnośnie
problematyki oraz form szkoleń.
7
2. Metodologia badań własnych w woj. podkarpackim (techniki badawcze i
charakterystyki prób badawczych)
W związku z dążeniem do dogłębnego zdiagnozowania problemu współpracy
pomiędzy NiP IRP PiIS posłużono się triangulacją technik badawczych, tj. zadbano o
zróżnicowanie źródeł pozyskiwania informacji. Dlatego też we wstępnej fazie badań
przeprowadzono analizę dokumentów zastanych, która umożliwiła nakreślenie społecznego
kontekstu wspomnianej kooperacji. Omówiona została więc specyfika problemu wykluczenia
społecznego, określono poszczególne kategorie społeczne znajdujące się w sferze
oddziaływania tego negatywnego zjawiska, a także scharakteryzowane zostały poszczególne
podmioty zajmujące się przeciwdziałaniem ekskluzji. Ponadto zrealizowano ilościowe i
jakościowe badania empiryczne. Posłużono się wystandaryzowanym kwestionariuszem
ankiety (PAPI), które to badanie w pozwoliło nakreślić w sposób ilościowy poszczególne
aspekty współpracy pomiędzy wspomnianymi podmiotami. Ponadto zrealizowano pogłębione
wywiady indywidualne i zogniskowane wywiady grupowe z ekspertami społecznymi
(pracownikami NiP IRP PiIS), co pozwoliło na pozyskanie jakościowych danych służących
do eksploracji zilustrowania kwestii podejmowania wspólnych działań poszczególnych NiP
IRP PiIS. Zarówno badania „za biurka” jak i terenowe, w tym ilościowe i jakościowe
umożliwiły także diagnozę potrzeb przedstawicieli państwowych i niepaństwowych instytucji
i organizacji pomocowych i rynku pracy w zakresie funkcjonalności portalu internetowego
tworzonego w ramach realizowanego projektu.
2.1.Analiza źródeł zastanych (Desk Research)
Badania „zza biurka” mogą być wykorzystywane jako główny sposób uzyskiwania
danych, ale też z reguły stanowią one początkową fazą wszelkich empirycznych zabiegów
badawczych. Umożliwiają bowiem rozpoznanie badanego problemu na podstawie danych
pochodzących ze źródeł zastanych (wtórnych). Badania tego rodzaju polegają na zgromadzeniu
wiedzy na temat podjętej problematyki, która jest zawarta w literaturze naukowej, różnego
rodzaju dostępnych publikacjach tematycznych, biuletynach, katalogach, bazach danych, a
także wszelkiego rodzaju opracowaniach statystycznych. Innymi słowy polegają one na
poszukiwaniu informacji, które już istnieją. Jest to stosunkowo tania i szybka technika
badawcza, ponieważ nie wiąże się z pracą w terenie i żmudnym procesem wytwarzania danych
(tj. korzystania ze źródeł pierwotnych za pomocą narzędzi badawczych, ankieterów i koderów).
Źródła wtórne przed wykorzystaniem są analizowane pod kątem wiarygodności, rzetelności i
8
aktualności. Szczegółowy wykaz źródeł, które posłużyły do analizy desk research na potrzeby
niniejszego opracowania (wykaz publikacji i artykułów, raportów i analiz oraz aktów prawnych
i „netografii”) został umieszczony na końcu raportu w Bibliografii.
2.2.Papierowy wywiad kwestionariuszowy (PAPI)
W celu ujęcia zjawiska współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS z perspektywy ilościowej
zastosowano technikę PAPI (Paper&Pencil Interviewing), tj. wśród przedstawicieli instytucji
pomocy społecznej i rynku pracy przeprowadzone zostały wywiady za pomocą
wysokowystandaryzowanego
papierowego
kwestionariusza
ankiety.
Badania
te
przeprowadzone są tradycyjnie poprzez bezpośredni kontakt (face-to-face) ankietera z
badanym i są stosowane wtedy, gdy chcemy określić wielkość i częstość badanego zjawiska.
Udział ankietera w badaniu pozwala na uzyskanie wysokiego wskaźnika odpowiedzi, gdyż
może on motywować respondenta do ich udzielania. Można stwierdzić, że pewność
kompletnie uzupełnionego kwestionariusza i standaryzacja procesu badawczego są
zasadniczymi zaletami PAPI. Wywiady te mogą być przeprowadzane w domach
respondentów, miejscu pracy, siedzibie ośrodka badawczego. Technika ta umożliwia także
wyeliminowanie presji grupy. Podczas przeprowadzania tego rodzaju wywiadu respondenci
nie są zmuszeni do poszukiwania akceptacji swoich poglądów u pozostałych uczestników
badania. Do słabych stron tego rodzaju prowadzenia badań należy niewątpliwie zaliczyć:
stosunkowo wysoki koszt realizacji (dojazd ankieterów, wydruk kwestionariuszy,
wprowadzanie wyników), długi realizacji badania, brak poczucia anonimowości przy
udzielaniu odpowiedzi (co może na nie wpłynąć, gdy pytania dotyczą problematycznych
kwestii). Jednakże świadomość ograniczeń natury metodologicznej pozwala zmniejszyć
prawdopodobieństwo negatywnych konsekwencji wspomnianych problemów, a uzyskane w
toku badań informacje, w tym ich kompletność pozwalają uznać, że zalety tego rodzaju badań
przeważają nad ich wadami.
W badaniach ankietowych przeprowadzonych w województwie podkarpackim
uczestniczyło ogółem 100 respondentów: przedstawicieli instytucji pomocy społecznej
i rynku pracy z województwa podkarpackiego. W procedurze doboru próby uwzględniono
poszczególne typy instytucji i organizacji pomocowych, jak też wzięto pod uwagę
specyficzną strukturę płci jak ma miejsce w tych podmiotach. Szczególnie w instytucjach
państwowych zauważalna jest wyraźną nadreprezentacja kobiet w odniesieniu do mężczyzn.
Liczebność próby wyznaczały możliwości finansowe przewidziane w projekcie oraz
liczebność badanych instytucji (która np. w przypadku PUP-ów nie jest duża) i specyfika
9
poszczególnych instytucji.
Kontrola nad ustaleniem odpowiedniego parytetu płci w
badaniach należała do obowiązków ankietera, przy czym konieczne było też dostosowanie się
do sugestii badanych instytucji i organizacji odnośnie zaproponowanych (wydelegowanych)
potencjalnych uczestników badań. Wobec powyższego w badaniach wzięło udział 82% kobiet
i 18% mężczyzn (por. – Wykres 1).
Wykres 1 Płeć osoby reprezentującej instytucję (Dane w %, N=100)
18
Kobieta
Mężczyzna
82
Źródło: badania własne.
Spośród 21 PUP-ów na Podkarpaciu badania zostały przeprowadzone w 15
wylosowanych instytucjach tego rodzaju, przy czym założona liczba PUP-ów była kompromisem
pomiędzy doborem losowym wymaganym przy badaniach ilościowych i niewielką liczbą
instytucji tego rodzaju na Podkarpaciu. Spośród 160 OPS działających na Podkarpaciu do próby
badawczej wylosowano 50 z nich, co miało na celu odzwierciedlenie relatywnie dużej liczby
ośrodków tego rodzaju funkcjonujących w województwie stanowiącym obszar badań. Koncepcja
badań uwzględniała także udział przedstawicieli organizacji pozarządowych zajmujących się
przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu, przy czym zasadniczą trudność w konstrukcji
operatu badawczego w tym przypadku stanowił problem bieżącej aktywności tego rodzaju
podmiotów oraz zadeklarowanych w bazie celów statutowych. Znaczna bowiem część tego
rodzaju organizacji figuruje jedynie w bazie stowarzyszeń (NGO.pl Portal organizacji
pozarządowych), przy czym albo nie przejawia żadnych form działalności albo nie aktualizuje
danych o swoim funkcjonowaniu albo też faktyczne kierunki działalności różnią się od tych, które
zostały zadeklarowane i stanowiły podstawę typologizacji tych organizacji w wyszukiwarce
portalu. W związku z powyższym ustalono, że do próby wylosowanych zostanie 15 NGO-sów,
przy czym po losowaniu została zweryfikowana ich aktywność w podejmowaniu przedsięwzięć
związanych z przeciwdziałaniem wykluczeniu społecznemu. W procedurze doboru próby
przewidziano także udział w badaniach innych, mniej licznych niż poprzednie instytucji takich jak
OHP, PCPR oraz POW.
10
Ostatecznie przyjęty dobór próby nosił cechy doboru (1) kwotowego, tj.
uwarunkowanego liczebnością badanych instytucji; (2) warstwowego, tj. uwzględniono
poszczególne rodzaje tychże instytucji zakładając, że zasadniczo różnią się one od siebie, ale w
obrębie każdej wyróżnionej kategorii występują duże podobieństwa, co szczególnie w
przypadku OPS i ich stosunkowej jednorodności pozwoliło na ograniczenie liczby tychże
instytucji biorących udział w badaniach (innymi słowy założono zasadnicze różnice pomiędzy
PUP, OPS, NGO, ale przyjęto że PUP-y z poszczególnych powiatów są do siebie podobne) oraz
(3) losowego (w przypadku wszystkich instytucji sporządzono operaty badawcze w celu
dokonania losowania). W badaniach wzięli więc udział przedstawiciele OPS-ów (50%), NGOsów (20%), PUP-ów (15%), a pozostałe 15% badanych stanowili reprezentanci takich instytucji
jak: OHP (9 osób), PCPR (5 osoby) oraz POW Rzeszów (1 osoba) – por. Wykres 2. Biorąc
powyższe pod uwagę można przyjąć, że wyniki badań PAPI mają walor reprezentatywności.
Wykres 2 Rodzaj instytucji reprezentowanej przez respondenta (Dane w %, N = 100)
Ośrodek Pomocy
Społecznej
15
15
50
20
Organizacja
Pozarządowa
Powiatowy
Urząd Pracy
Inne
Źródło: badania własne.
2.3.Indywidualne wywiady pogłębione (IDI)
Indywidualne wywiady pogłębione (Individual In-Depth Interviews) to jedna z
bardziej popularnych technik badań jakościowych, polegająca na szczegółowej, wnikliwej
rozmowie z respondentem. W tego rodzaju wywiadzie nie biorą udziału osoby trzecie, co jest
szczególnie ważne dla szczerości uzyskiwanych wypowiedzi. Celem tego rodzaju badań jest
poszerzenie wiedzy związanej z tematem badania. W trakcie tego rodzaju wywiadu zadawane
są pytania badawcze o charakterze eksploracyjnym, które zakładają próbę wyjaśniania i (lub)
zrozumienia zjawisk, motywacji, postaw, zachowań. Główna wartość badania polega na
swobodzie wypowiedzi respondenta. Wywiady pogłębione prowadzone są przez badaczy –
moderatorów, którzy umiejętnie wprowadzają kolejne tematy rozmowy, odpowiednio
ukierunkowują wypowiedź respondenta, pomagają w ujawnianiu przekonań, opinii i postaw.
Przebieg indywidualnego wywiadu pogłębionego jest zazwyczaj rejestrowany na kasetach
11
audio lub video, a podstawą interpretacji wyników staje się pogłębiona analiza informacji
uzyskanych w całej serii niezależnych wywiadów.
W okresie od 24 kwietnia do 19 maja 2011 r. w celu uzyskania jakościowych danych
obrazujących zjawisko współpracy NiP IRP PiIS przeprowadzono 13 wywiadów
pogłębionych w Rzeszowie oraz w Dębicy wśród przedstawicieli takich instytucji jak:
Powiatowy Urząd Pracy (PUP), Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS) oraz
organizacje pozarządowe (NGO).
Tabela 1 Rodzaje instytucji, z których przedstawicielami przeprowadzono indywidualne wywiady
pogłębione
Lp.
Rodzaj instytucji i jej nazwa
Miejscowość
Typ
Województwo
1.
Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
Rzeszów
publiczny
podkarpackie
2.
Powiatowy Urząd Pracy
Rzeszów
publiczny
podkarpackie
3.
Rzeszowskie Towarzystwo Pomocy im. Św. Brata
Alberta.
Rzeszów
niepubliczny
podkarpackie
4.
Stowarzyszenie "B-4"
Rzeszów
niepubliczny
podkarpackie
5.
Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
Dębica
publiczny
podkarpackie
6.
Powiatowy Urząd Pracy
Dębica
publiczny
podkarpackie
7.
Stowarzyszenie Pomocy Społecznej "Ad Astram"
Dębica
niepubliczny
podkarpackie
Dębica
niepubliczny
podkarpackie
Stowarzyszenie Rodziców
i Przyjaciół Osób Niepełnosprawnych "Radość"
Źródło: opracowanie własne.
8.
2.4.Zogniskowane wywiady grupowe (FGI)
Zogniskowane
Wywiady
Grupowe
–
(Focus
Group
Interviews)
jedna
z
najpopularniejszych technik badań jakościowych, polegająca na wspólnej dyskusji grupy
respondentów - uczestników wywiadu, na zadany z góry temat lub grupę tematów. W trakcie
wywiadu grupowego podejmowane są pytania badawcze o charakterze eksploracyjnym, próby
wyjaśniania lub zrozumienia zjawisk, motywacji, postaw, zachowań bez intencji wyrażania
badanej rzeczywistości w sposób liczbowy i czysto opisowy. Uczestnicy dyskusji stymulują się
wzajemnie, inspirują, prowokują do wyrażania opinii, sugestii i konstruowania pomysłów.
Zogniskowane wywiady grupowe prowadzone są przez moderatorów, którzy nadzorują
przebieg dyskusji, ukierunkowują rozmowę zgodnie z zaplanowanym scenariuszem i pomagają
w dochodzeniu do konkluzji. Zakłada się, że optymalna liczba uczestników takiego wywiadu
waha się od sześciu do dwunastu celowo dobranych osób. Wywiad taki realizowany jest często
w pomieszczeniach lub salach umożliwiających zleceniodawcy badania bieżący podgląd
uczestników dyskusji poprzez lustro weneckie lub za pomocą monitorów. Dyskusja grupowa
12
jest też zazwyczaj rejestrowana, a podstawą interpretacji wyników staje się pogłębiona analiza
przebiegu wywiadu dokonywana przez prowadzącego ją badacza.
W konsekwencji przyjętych w koncepcji badań własnych założeń przeprowadzono
zogniskowane wywiady grupowe w 17 miastach położonych na terenie Podkarpacia, w
których łącznie wzięło udział 187 osób z poszczególnych rodzajów NiP IRP PiIS takich jak:
NGO, OHP, OPS, PCPR oraz PUP.
Tabela 2 Wykaz realizacji grupowych wywiadów pogłębionych
Lp.
Miejscowość
Data spotkania
Liczba
osób
1.
Dębica
27.09.2011
13
2.
Jarosław
09.09.2011
12
3.
Jasło
06.09.2011
12
4.
Kolbuszowa
19.07.2011
10
5.
Krosno
31.08.2011
11
6.
Leżajsk
16.08.2011
10
7.
Lubaczów
02.08.2011
10
8.
Łańcut
20.09.2011
10
9.
Przemyśl
24.08.2011
10
10.
Przeworsk
14.09.2011
11
11.
Ropczyce
15.09.2011
11
12.
Rzeszów
30.09.2011
13
13.
Sanok
26.07.2011
10
14.
Stalowa Wola
12.07.2011
12
15.
Strzyżów
23.09.2011
11
16.
Tarnobrzeg
09.09.2011
10
05.07.2011
Ustrzyki Dolne
Razem osób / instytucji lub organizacji:
11
17.
187
Reprezentowane NiP IRP PiIS
NGO
OHP
OPS
PCPR
PUP
11
10
17
12
17
Źródło: opracowanie własne.
13
3. Diagnoza uwarunkowań związanych z wykluczeniem i marginalizacją
społeczną – analiza desk research
3.1.Zarys problematyki wykluczenia i marginalizacji społecznej
W wyniku zachodzących współcześnie przemian społeczno-gospodarczych coraz
bardziej dostrzegalny staje się problem wykluczenia całych kategorii społecznych. W
przypadku niektórych z nich wykluczenie to jest już faktem, a w odniesieniu do innych należy
mówić o realnym zagrożeniu tym problemem. W związku z tym ze strony instytucji i
organizacji zajmujących się omawianym zagadnieniem konieczne jest dwutorowe działanie
polegające na reintegracji osób wykluczonych oraz na dążeniu do uchronienia przed
doświadczeniem skutków tego negatywnego zjawiska osób nim zagrożonych. W Ustawie o
zatrudnieniu socjalnym4 wyszczególniono kategorie osób, które podlegają wykluczeniu
społecznemu i z uwagi na swoją sytuację życiową nie są w stanie samodzielnie zaspokajać
swoich podstawowych potrzeb oraz znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo, co
ogranicza lub uniemożliwia tym osobom uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i
rodzinnym. W świetle art. 1 ust. 2 tej ustawy omawiany problem dotyczy takich osób jak:
– bezdomni realizujący indywidualny program wychodzenia z bezdomności, w rozumieniu
przepisów o pomocy społecznej;
– uzależnieni od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa
odwykowego;
– uzależnieni od narkotyków lub innych środków odurzających, po zakończeniu programu
terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej,
– chorzy psychicznie, w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego,
– długotrwale bezrobotni, w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach
rynku pracy,
– zwalniani z zakładów karnych, mający trudności w integracji ze środowiskiem,
w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej,
– uchodźcy realizujący indywidualny program integracji, w rozumieniu przepisów
o pomocy społecznej,
– osoby niepełnosprawne, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej
oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którzy podlegają wykluczeniu społecznemu i ze
względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich
4
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2003r. Nr 122, poz. 1143). Aktualnie
jednolity tekst zamieszczono w Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225.
14
podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz
uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i
rodzinnym.5
W Polsce zarówno marginalizacja jak i wykluczenie społecznej są zjawiskiem
stosunkowo nowym i związanym z transformacją ustrojową rozpoczętą w 1989 r., a ściślej
rzecz ujmując są one ubocznym skutkiem wprowadzonej w tym czasie gospodarki rynkowej.
W 1999 r. S. Golinowska zauważyła, iż do niedawna pojęcie wykluczenie społeczne ani w
literaturze przedmiotu (…), ani w polityce społecznej nie było stosowane tak powszechnie jak
obecnie, za czym świadczy według niej fakt, iż w Encyklopedii socjologii z 2002 r. nie
występuje hasło przedmiotowe „wykluczenie społeczne”. Tymczasem zjawiska te są
aktualnie uznawane za problemy wymagające wzmożonej uwagi i oczekujące pilnych i
efektywnych działań ze strony instytucji publicznych oraz organizacji pozarządowych.
W perspektywie mikrostrukturalnej przy ograniczaniu skali biedy i wykluczenia
społecznego istotną rolę odgrywają aktywne strategie radzenia sobie w codziennym życiu
(szczególnie w sferze zaradności ekonomicznej), stosowane przez niektórych klientów
pomocy społecznej, co ma związek z preferowaniem przez nich samozaradności życiowozawodowej oraz z rezygnacją z postawy roszczeniowej. Niestety długotrwali klienci pomocy
społecznej rzadko stosują te aktywne strategie pozyskiwania środków finansowych, za to
bardzo często preferują oni kryzysowe i pasywne sposoby równoważenia budżetu domowego,
sprowadzające się do dalszego pozostawania tych rodzin w zależności od systemu pomocy
społecznej. Podobne zachowania prezentują długotrwale bezrobotni, którzy bardzo często
rezygnują z aktywnego poszukiwania pracy i pozostają przez długi czas w ewidencji urzędów
pracy.
Natomiast w perspektywie lokalnej i globalnej, aby móc przełamywać biedę lub też
proces ekskluzji społecznej (m.in. w sferze rynku pracy), konieczne są już kompleksowe
rozwiązania o charakterze systemowym z zakresu polityki społecznej oraz polityki rynku
pracy. Mają one nie tylko zmierzać do łagodzenia skutków bezrobocia i ubóstwa, ale powinny
być nastawione na eliminowanie źródeł biedy oraz wprowadzanie nowych aktywnych form
wsparcia dla osób doświadczających biedy, długotrwałego bezrobocia i w związku z tym
podlegających procesowi wykluczenia społecznego.
Jednocześnie należy pamiętać, że najważniejszym wyzwaniem współczesnej polityki
społecznej jest ukierunkowanie jej na aktywną politykę społeczną (APS)6 i odchodzenie od
5
Ustawa z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym Dz. U. z 2003 r., Nr 122, poz.1143 z późn. zm.
15
opiekuńczego modelu pomocy społecznej opartego na redystrybucji świadczeń socjalnych.
Głównym celem APS jest reintegracja społeczna i w pewnym zakresie reintegracja zawodowa
osób wykluczonych lub też zagrożonych wykluczeniem społecznym (w tym ludzi ubogich).
Przy czym w myśl ustawy o zatrudnieniu socjalnym z 13 czerwca 2003 r. reintegracja
społeczna oznacza działania, w tym również o charakterze samopomocowym, mające na celu
odbudowanie i podtrzymanie u osoby uczestniczącej w zajęciach w centrum integracji
społecznej, klubie integracji społecznej lub zatrudnionej u pracodawcy, umiejętności
uczestniczenia w życiu społeczności lokalnej i pełnienia ról społecznych w miejscu pracy
zamieszkania lub pobytu.7 Natomiast reintegracja zawodowa oznacza działania mające na
celu odbudowanie i podtrzymanie u osoby uczestniczącej w zajęciach w centrum integracji
społecznej i klubie integracji społecznej zdolności do samodzielnego świadczenia pracy na
rynku pracy8.
Dodatkowym uzupełnieniem działań podejmowanych w ramach APS może też być
aktywna polityka rynku pracy (APRP), która ma na celu zwiększenie zatrudnienia (ze
szczególnym uwzględnieniem kategorii osób o niskiej zatrudnialności tj. osób długotrwale
bezrobotnych, niepełnosprawnych, uzależnionych, chorych psychicznie itd.), co tym samym
przekłada się na ochronę pewnej części ludności przed ubóstwem.9 Jednocześnie te tendencje
w zakresie unijnej polityki społecznej i polityki rynku pracy dodatkowo kładą nacisk na
kompleksowe i efektywne współdziałanie sektora pomocy i integracji społecznej z sektorem
rynku pracy.
Zdaniem S. Golinowskiej zmiana charakteru ubóstwa na tle dokonujących się zmian
gospodarczych oraz rozwoju rynku dóbr konsumpcyjnych wyłoniła kategorie społecznie
wykluczonych, a są to głównie długotrwali klienci pomocy społecznej, którzy bez wsparcia
tej instytucji nie umieją samodzielnie zaspokoić nawet podstawowych potrzeb.10 Również jej
zdaniem na uwagę zasługuje fakt, że problem ekskluzji społecznej dotyka też osób
pracujących, które uzyskują najniższe dochody: Nierówności dochodowe w warunkach coraz
szerszej komercjalizacji usług ograniczają do nich dostęp grupom o dochodach najniższych.
6
A. Rajkiewicz, Wyzwania polityki społecznej Polsce, [w:] J. Orczyk, M. Żukowski (red.), Aktywizująca
polityka społeczna, Poznań 2007 , s.8-10; oraz szczegółowo pisze Ryszard Szarfenberg na temat APS - zob.:
R. Szarfenberg, Rodzaje i formy aktywnej polityki społecznej, [w:] G. Firlit-Fesnak (red.), M. Szylko-Skoczny
(red.), Polityka społeczna, Warszawa 2008, (Rozdział 27), s.401-415.
7
Ustawa z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym DzU 2003, nr 122, poz. 1143 z późn. zm.
8
Ibidem
9
Zob. A. Ruzik, Aktywna polityka rynku pracy na szczeblach samorządu terytorialnego – sposób na zwalczanie
ubóstwa i wykluczenia społecznego, „Polityka Społeczna”, 2010, nr 9, s.21-23.
10
S. Golinowska, Polityka wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego w Polsce w minionym dwudziestoleciu,
„Polityka Społeczna”, 2010, nr 9, s.11.
16
Ten rodzaj społecznego wykluczenia jest rozwojowo niebezpieczny. Sprzyja zmniejszaniu
równych szans, które są podstawą rozwoju kapitału ludzkiego. 11
Nakreślone powyżej tendencje zmian w zakresie ubóstwa i wykluczenia społecznego –
zdaniem S. Golinowskiej – wymagają nowych rozwiązań w ramach oferowanego przez
instytucje pomocy społecznej wsparcia: Skuteczne pomaganie, czyli takie, aby wyjść z biedy i
korzystnie zmienić „nędzną egzystencję”, wymaga całkiem innych działań niż te, które mogą
zaoferować ośrodki pomocy społecznej. Wymaga nie tylko odpowiedniego wsparcia
materialnego, ale przede wszystkim indywidualnej pracy socjalnej i terapii. 12
Dlatego też efektywne pomaganie osobom egzystującym w szczególnie trudnych
i niekorzystnych warunkach życiowych powinno polegać nie tylko na kompensowaniu ich
braków o charakterze materialnym, ale także na udzielaniu im wielopłaszczyznowego
wsparcia, w tym prowadzeniu z nimi systematycznej pracy socjalnej, uwzględniającej m.in.
podejmowanie działań zmierzających do ich reintegracji społecznej i zawodowej. Tylko tym
sposobem można liczyć na ich uniezależnienie się od systemu pomocy społecznej.
3.2.Profil instytucji zaangażowanych w pomoc i integrację społeczną
oraz instytucji rynku pracy
Podstawowym kryterium typologizacji instytucji pomocowych jest forma ich
działalności, która pozwala wyróżnić instytucje publiczne (administracji rządowej i
samorządowej) i organizacje niepubliczne. Ponadto obie wyróżnione kategorie instytucji
realizują się w działaniach w zakresie rynku pracy oraz pomocy i reintegracji społecznej.
Uzupełnieniem i wsparciem tej działalności są takie instytucje, w których zakres
zainteresowania wchodzą oba wyróżnione wcześniej aspekty.
Wśród instytucji publicznych rynku pracy można wyróżnić wojewódzkie i powiatowe
Urzędy Pracy oraz Ochotnicze Hufce Pracy. Do publicznych instytucji pomocy i integracji
społecznej należą Regionalne Ośrodki Pomocy Społecznej, Powiatowe Centra Pomocy
Rodzinie oraz Ośrodki Pomocy Społecznej. Instytucje publiczne prowadzące aktywizację,
reintegrację społeczną i zawodową to Centra Integracji Społecznej i Kluby Integracji
Społecznej. Do niepublicznych instytucji rynku pracy należą: agencje zatrudnienia, instytucje
dialogu społecznego, instytucje partnerstwa lokalnego oraz niepubliczne instytucje
szkoleniowe, a także zakłady doskonalenia zawodowego (ZDZ). W tej kategorii instytucji
działalność ukierunkowaną na aktywizację, reintegrację społeczną i zawodową prowadzą:
warsztaty terapii zajęciowej (WTZ), zakłady aktywności zawodowej (ZAZ), spółdzielnie
11
12
Cyt. za: S. Golinowska, ibidem.
Cyt. za: S. Golinowska, ibidem.
17
socjalne oraz organizacje społeczne. Istotnym elementem tego systemu są także podmioty
gospodarcze tj. agencje zatrudnienia, świadczące usługi w zakresie pośrednictwa pracy w
kraju, pośrednictwa pracy za granicą u pracodawców zagranicznych, doradztwa personalnego,
poradnictwa zawodowego, a także pracy tymczasowej – por. Tabela 3. Jak można zauważyć
wśród instytucji rynku pracy, ale i także wśród instytucji pomocy społecznej istnieje bardzo
duże zróżnicowanie. W tych okolicznościach podejmowanie współpracy pomiędzy tak
różnorodnymi instytucjami działającymi na podstawie odrębnych aktów prawnych
regulujących ich zakres kompetencji nie jest logistycznie łatwym zadaniem.
Tabela 3 Kategorie instytucji i organizacji zajmujących się rynkiem pracy
społeczną
Prowadzące aktywizację,
Wyszczególnienie
Instytucje rynku pracy
reintegrację społeczną i
zawodową
– Wojewódzkie Urzędy – Centra Integracji Społecznej
Instytucje
Pracy (WUP)
(CIS) oraz
publiczne
– Powiatowe Urzędy – Kluby Integracji Społecznej
Pracy (PUP)
(KIS)
prowadzące
m.in.
– Ochotnicze Hufce Pracy działalność:
(OHP)
przekwalifikowanie
zawodowe (kursy, szkolenia),
nabywanie
nowych
kwalifikacji
zawodowych,
zajęcia praktyczne (warsztaty,
praktyki), zajęcia w zakresie
rozpoczynania i prowadzenia
działalności gospodarczej ze
szczególnym uwzględnieniem
spółdzielni socjalnych, różne
formy zatrudnienia.
–
instytucje
dialogu – warsztaty terapii zajęciowej
Instytucje
społecznego, (jak: związki (WTZ)
niepubliczne
zawodowe lub organizacje –
zakłady
aktywności
związków zawodowych, zawodowej (ZAZ)
organizacje bezrobotnych, – spółdzielnie socjalne
organizacje pracodawców, – organizacje społeczne
organizacje pozarządowe)
– instytucje partnerstwa
lokalnego
– niepubliczne instytucje
szkoleniowe,
– zakłady doskonalenia
zawodowego (ZDZ)
Podmioty
– agencje zatrudnienia
gospodarcze
(jako podmioty prywatne)
oraz pomocą i integracją
Instytucje pomocy i
integracji społecznej
–
Regionalne
Ośrodki
Polityki Społecznej (ROPS)
– realizują zadania pomocy
społecznej na poziomie
samorządu województwa
–
Powiatowe
Centra
Pomocy Rodzinie (PCPR) –
realizują zadania pomocy
społecznej na poziomie
powiatu
–
Ośrodki
Pomocy
Społecznej
(miejskie,
gminne
lub
miejsko-gminne)
realizujące
zadania
na
poziomie gminy
Źródło: opracowanie własne na podstawie B. Ciężka, K. Puchalska, P. Błędowski, I. Kowalska - Żakieta, E.
Kapilewicz i in., Raport Końcowy z badania ewaluacyjnego: „Analiza aktualnej struktury instytucji rynku pracy
i instytucji pomocy społecznej w kontekście zakresu ich wzajemnej współpracy, a także głównych obszarów
styku”, Konsorcjum IBC GROUP Central Europe Holding S.A. & SMG/KRC POLAND MEDIA S. A.,
Warszawa 2009, s. 19 oraz B. Dul, Klub Integracji Społecznej jako instytucja zatrudnienia socjalnego (na
przykładzie KiS w Stalowej Woli), w: Współczesna pomoc społeczna na poziomie lokalnym. Od opiekuńczości do
aktywizacji, red. R. Wielgos-Struck, Rzeszów 2010, s. 15.
18
3.2.1. Instytucje rynku pracy
Podstawowym aktem prawnym, który określa zadania państwa w zakresie promocji
zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia oraz aktywizacji zawodowej jest Ustawa
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z dnia 20 kwietnia 2004 r.13.
W niniejszej ustawie (w art. 6 ust.1) wyszczególniono następujące instytucje rynku pracy,
które realizują te zadania:
– publiczne służby zatrudnienia,
– Ochotnicze Hufce Pracy,
– agencje zatrudnienia,
– instytucje szkoleniowe,
– instytucje dialogu społecznego,
– instytucje partnerstwa lokalnego.14
Publiczne służby zatrudnienia tworzą organy zatrudnienia wraz z powiatowymi
i wojewódzkimi urzędami pracy, urzędem obsługującym ministra właściwego do spraw pracy
oraz urzędami wojewódzkimi, realizującymi zadania określone ustawą.15
W skład publicznych służb zatrudnienia (wg stanu na koniec 2010 r.) wchodziło:
– 341 powiatowych urzędów pracy;
– 16 wojewódzkich urzędów pracy i ich filii.
Liczba wyszczególnionych powyżej urzędów (w porównaniu z 2009 rokiem) nie
uległa zmianie, a na koniec 2010 r. łącznie strukturę publicznych służb zatrudnienia
(funkcjonujących w ramach sektora publicznego) tworzyło 357 urzędów pracy, które
obsługiwały 379 powiatów i 16 województw.16
Statystyki Departamentu Rynku Pracy (dostępne na stronach Ministerstwa Pracy
i
Polityki
Społecznej)
szczegółowo
przybliżają
stan
zatrudnienia
jedynie
13
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy początkowo ogłoszona
była w Dz. U. z 2004 r. Nr 99, poz. 1001. Natomiast aktualnie obowiązujący jednolity tekst Ustawy o promocji
zatrudnienia i instytucjach rynku pracy opracowano na podstawie: tj. Dz. U. z 2008 r. Nr 69, poz.415, Nr 70,
poz. 416, Nr 134, poz. 850, Nr171, poz. 1056, Nr 216, poz. 1367, Nr 237, poz. 1654, z 2009 r. Nr 6, poz. 33, Nr
69, poz. 595, Nr 91, poz. 742, Nr 97, poz. 800, Nr 115, poz. 964, Nr 125, poz. 1035, Nr 127, poz. 1052, Nr 61,
poz. 1278, Nr 219, poz. 1706, z 2010 r. Nr 28, poz. 146, Nr 81, poz. 531, Nr 238, poz. 1578, Nr 239, poz. 1593,
Nr 254, poz. 1700, Nr 257, poz. 1725 i 1726, z 2011 r. Nr 45, poz. 235, Nr 106, poz. 622. W myśl art.1 ust.1
Ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z dnia 20 kwietnia 2004 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 69,
poz. 415 z późn. zm.). Zgodnie zaś z art.1 ust. 2 tej ustawy niniejsze działania państwa są podejmowane w celu:
pełnego i produktywnego zatrudnienia; rozwoju zasobów ludzkich; osiągnięcia wysokiej jakości pracy;
wzmacniania integracji oraz solidarności społecznej, a także zwiększania mobilności na rynku pracy.
14
Ustawa o promocji zatrudnienia…, ibidem, Rozdział 3, Instytucje rynku pracy, art. 6 ust.1.
15
Ibidem, art. 6 ust. 2. Jednocześnie zawarty w tej ustawie Rozdział 4, Publiczne służby zatrudnienia –
szczegółowo charakteryzuje zakres zadań publicznych służb zatrudnienia.
16
Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy w 2010 r.,
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy, 2011, s.7.
19
w publicznych służbach zatrudnienia, a nie zawierają danych na ten temat dotyczących innych
instytucji rynku pracy.
Warto nadmienić, że od 2000 r. (kiedy to rozpoczęto badania instytucjonalnej obsługi
rynku pracy) na koniec 2002 r. w urzędach pracy zanotowano najniższy poziom zatrudnienia
w tych instytucjach (wówczas pracowało w nich 15 784 osoby), a w tamtym czasie w
ewidencji urzędów pracy znajdowało się ponad 3 mln bezrobotnych, zaś wskaźnik bezrobocia
wynosił aż 20%. Natomiast od 2003 r. można zauważyć tendencję wzrostu zatrudnienia w
PUP i WUP, która utrzymała się aż do końca 2010 r. i w tym roku ten poziom zatrudnienia
był
najwyższy
od
2000
r.,
przy
jednoczesnym
spadku
liczby
bezrobotnych
w latach 2003 – 2008.17 Według stanu w dniu 31 grudnia 2010 r. w wojewódzkich i
powiatowych urzędach pracy zatrudnionych było łącznie 23 841 osób, w tym 857 osób
pracowało w niepełnym wymiarze czasu pracy, co stanowiło 3,6% ogółu zatrudnionych w
tych urzędach.18
W ogólnej liczbie zatrudnionych łącznie w wojewódzkich i powiatowych urzędach
pracy spadał w ostatnich latach udział procentowy zatrudnionych w powiatowych urzędach
pracy, przy jednoczesnym wzroście odsetka zatrudnionych w wojewódzkich urzędach pracy.
Liczba pracowników wojewódzkich urzędów pracy zwiększyła się z 3 244 osób w końcu
2009 r. do 3 407 osób w końcu 2010 r., a jest to wzrost o 163 osoby, czyli o 5,0%. Natomiast
w powiatowych urzędach pracy odnotowano dwukrotnie niższą dynamikę wzrostu
zatrudnienia, gdyż w końcu 2010 r. pracowały w nich 20 434 osoby, wobec 19 978 osób
według stanu na koniec 2009 r. – co oznacza wzrost o 456 osób, a więc zaledwie o 2,3%.19
Można więc zauważyć, że wzrost bezrobocia odnotowany w końcu 2010 r. w
porównaniu do stanu z końca 2009 r. (o 62,0 tys. osób, tj. o 3,3%), przy wzroście zatrudnienia
w powiatowych urzędach pracy o 2,3% spowodował nieznaczny tylko wzrost liczby
bezrobotnych przypadających na 1 pracownika powiatowego urzędu pracy – z 95 osób w
końcu 2009 r., do 96 osób w końcu 2010 r. – czyli o 1 osobę, zaś na 1 pracownika
wojewódzkiego urzędu pracy w końcu 2010 r. przypadało 574 bezrobotnych (583 osoby w
końcu 2009 r.).20 Dynamikę zatrudnienia w omawianych instytucjach w latach 2009 - 2010 w
rozkładzie na poszczególne województwa ilustruje Wykres 3.
17
Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia…, Ibidem, s.7 -8.
Ibidem, s. 8.
19
Ibidem.
20
Ibidem, s.9.
18
20
Wykres 3 Zatrudnienie w urzędach pracy według województw w końcu 2009 i 2010 r.
7,0
6,9
zatrudnienie w liczbach bezwgl.
3000
5,4
4,5
2500
3,6
2000
2,9
1500
1000
3,9
1,6
3,2
5,0
3,5
3,0
2
2,1
1,2
1,1
1,3
0,9
500
1,0
0
-0,4
-1,0
zachodniopomorskie
wielkopolskie
warmińsko-mazurskie
świętokrzyskie
śląskie
pomorskie
podlaskie
podkarpackie
opolskie
mazowieckie
małopolskie
łódzkie
lubuskie
lubelskie
kujawsko-pomorskie
dolnośląskie
-500
zatrudnienie w urzędach pracy w końcu 2009r.
zatrudnienie w urzędach pracy w końcu 2010r.
wzrost/ spadek w końcu 2010r. w porównaniu do stanu z końca 2009r. w %
Źródło: Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy w 2010 r.,
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy, 2011, s.10.
W końcu 2010 r. – w porównaniu do stanu z 2009 r. – zmiany stanu zatrudnienia w
urzędach pracy odnotowano we wszystkich województwach, jednak najwyższy względny
wzrost zatrudnienia odnotowano w województwie lubelskim – aż o 6,9%, ale tylko w
województwie zachodniopomorskim liczba pracowników urzędów pracy zmniejszyła się (o
0,4%).21 Stan zatrudnienia na koniec 2010 r. w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy
według podziału na poszczególne województwa ilustruje Wykres 4.
21
Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia…, Ibidem, s.10.
21
wzrost\spadek zatrudnienia w %
3500
Wykres 4 Zatrudnienie w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy według województw w końcu
2010 r.
1000
900
zatrudnienie w liczbach bezwzgl.
820
776
2000
778
708
676
571
700
612
608
1500
800
721
590
515
600
433
434
433
362
1000
400
269
500
88
110
101
86
80
100
111
90
500
300
109
103
93
81
89
103
87
106
0
200
100
0
zatrudnieni w WUP
zatrudnieni w PUP
liczba bezrobotnych przypadających na 1 pracownika WUP
liczba bezrobotnych przypadająca na 1 pracownika PUP
Źródło: Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy
w 2010 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy, 2011, s.11.
W 2010 r. w przypadku ośmiu województw: kujawsko-pomorskie, lubelskie,
małopolskie,
mazowieckie,
podkarpackie,
podlaskie,
warmińsko-mazurskie
i
zachodniopomorskie udział zatrudnionych w powiatowych urzędach pracy w danym
województwie w stosunku do ogółu zatrudnionych w powiatowych urzędach pracy w Polsce
był niższy niż odsetek bezrobotnych w tych województwach w liczbie ogółem
zarejestrowanych bezrobotnych w Polsce, co powodowało, że w tych województwach liczba
bezrobotnych przypadających na 1 pracownika powiatowych urzędów pracy zdecydowanie
przewyższała średnią krajową (wynoszącą dla Polski – 96 osób) – por. Tabela 4. 22
22
Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia…, Ibidem, s.10.
22
liczba bezrobotnych przypadających na 1 pracownika
2500
Tabela 4 Zatrudnienie w powiatowych urzędach pracy i liczba bezrobotnych przypadających na 1
pracownika PUP
Liczba bezrobotnych
Zatrudnieni w powiatowych
Zarejestrowani
przypadających na 1
urzędach pracy w końcu
bezrobotni
pracownika
2010 r.
w końcu 2010 r.
powiatowego urzędu
Wyszczególnienie
pracy
w liczbach
bezwzględnych
w%
w liczbach
bezwzględnych
w%
w liczbach
bezwzględnych
Polska
20 434
100,0
1 954 706
100,0
96
Dolnośląskie
1 711
8,4
150 282
7,7
88
Kujawsko-Pomorskie
1 266
6,2
139 401
7,0
110
Lubelskie
1 187
5,8
119 709
6,1
101
Lubuskie
692
3,4
59 225
3,0
86
Łódzkie
1 639
8,0
131 617
6,7
80
Małopolskie
1 428
7,0
142 221
7,3
100
Mazowieckie
2 146
10,5
238 341
12,2
111
542
2,7
48 775
2,5
90
1 305
6,4
142 263
7,3
109
Podlaskie
621
3,0
63 761
3,3
103
Pomorskie
1 121
5,5
104 694
5,4
93
Śląskie
2 241
11,0
181 198
9,3
81
919
4,5
82 141
4,2
89
Warmińsko-Mazurskie
1 027
5,0
105 942
5,4
103
Wielkopolskie
1 551
7,6
135 172
6,9
87
Zachodniopomorskie
1 038
5,1
109 964
5,6
106
Opolskie
Podkarpackie
Świętokrzyskie
Źródło: Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy w 2010 r.,
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy, 2011, s.11.
Najwięcej, bo aż 111 bezrobotnych przypadało średnio na 1 pracownika powiatowych
urzędów w mazowieckim, 110 – w kujawsko-pomorskim, 109 – w podkarpackim. Natomiast
w województwie łódzkim najmniej bezrobotnych (jedynie 80 osób), przypadało na 1
pracownika PUP, a niewątpliwie im mniejsza liczba klientów tym większy komfort pracy .23
Podsumowanie rozważań o stanie zatrudnienia w publicznych służbach zatrudnienia
(PSZ) należy jeszcze uzupełnić o informację, że służby te mogą zlecać niektóre zadania przewidziane w Ustawie o promocji zatrudnienia (…) – jednostkom samorządu
terytorialnego, organizacjom pozarządowym, instytucjom szkoleniowym, organizacjom
związków zawodowych, organizacjom pracodawców czy agencjom zatrudnienia, co stwarza
szerokie możliwości do współpracy miedzy tymi podmiotami.24
23
24
Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia…, Ibidem, s.12.
Ustawa o promocji zatrudnienia…, op. cit., Rozdział 3, Instytucje rynku pracy, art. 6 ust. 8.
23
Kolejną z wyszczególnionych w Ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku
pracy instytucją rynku pracy są Ochotnicze Hufce Pracy, będące państwową jednostką
budżetową, wyspecjalizowaną w działaniach na rzecz młodzieży, a w szczególności
młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym, oraz bezrobotnych do 25 roku życia.
Nadzór nad OHP sprawuje minister właściwy do spraw pracy.25
OHP wykonują zadania państwa w zakresie zatrudnienia oraz przeciwdziałania
marginalizacji i wykluczeniu społecznemu młodzieży, jak też zadania w zakresie jej
kształcenia oraz wychowania.26
W Polsce działa 16 Wojewódzkich Komend OHP i Komenda Główna OHP w
Warszawie, a podstawową jednostką organizacyjną OHP (podporządkowaną Wojewódzkiej
Komendzie OHP) są Hufce Pracy, Środowiskowe Hufce Pracy. W strukturze Ochotniczych
Hufców Pracy znajdują się jednostki zajmujące się pośrednictwem pracy, doradztwem
zawodowym i informacją zawodową oraz szkoleniami zawodowymi. Są nimi Centra Edukacji
i Pracy Młodzieży, Młodzieżowe Biura Pracy i ich filie, Kluby Pracy i ich filie, Mobilne
Centra Informacji Zawodowej, Młodzieżowe Centra Kariery, Punkty Pośrednictwa Pracy,
Ośrodki Szkolenia Zawodowego.27
Inną z instytucji rynku pracy są agencje zatrudnienia (funkcjonujące w sektorze
niepublicznym), wpisane do rejestru podmiotów prowadzących agencje zatrudnienia.
Dokumentem potwierdzającym wpis do ww. rejestru jest wydawany przez marszałka
województwa certyfikat. Agencje zatrudnienia zajmują się działalnością gospodarczą w
zakresie świadczenia usług: pośrednictwa pracy, pośrednictwa pracy za granicą u
pracodawców zagranicznych, doradztwa personalnego, poradnictwa zawodowego oraz pracy
tymczasowej. Agencje zatrudnienia mogą świadczyć jedną, kilka lub wszystkie z
wymienionych wcześniej usług (i wskazanych w art. 18 ust.1).28
Według stanu na 31 grudnia 2009 r. funkcjonowało w Polsce 2 941 podmiotów
posiadających wpis do rejestru podmiotów prowadzących agencje zatrudnienia, zaś w 2008 r.
25
Ibidem, art. 6 ust.3 oraz art.11 ust.1 i ust.2. Dodatkowo ich organizację i zakres zadań reguluje
Rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 30 grudnia 2004 r. w sprawie szczegółowych zadań i
organizacji Ochotniczych Hufców Pracy (Dz. U. z 2005 nr 6 poz. 41 z późn. zm.).
26
Ustawa o promocji zatrudnienia…, op. cit., Rozdział 5, Ochotnicze Hufce Pracy, art.12 ust.1.
27
http://www.ohp.pl/index.php?id=6&id_menu_r=5, dostęp w dn.1.06.2011.
28
Ustawa o promocji zatrudnienia…, op. cit., art. 6 ust 4; zaś szczegółowo: Rozdział 6, Agencje zatrudnienia,
art. 18 ust.1 i art. 18a. Jednocześnie kwestię wzoru wniosku o wpis do rejestru, wzór certyfikatu oraz zakres
składanych informacji o działalności agencji reguluje: Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z
dnia 26 stycznia 2009 r. w sprawie agencji zatrudnienia (Dz. U. z 2009 Nr 17, poz. 91). Inne podstawy prawne
działania agencji zatrudnienia określa też:- Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej z dnia 2 lipca 2004 r.
(Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095, z późn. zm.);- Ustawa o zatrudnianiu pracowników tymczasowych z dnia 9
lipca 2003 r. (Dz. U. z 2003 Nr 166, poz. 1608 z późn. zm.).
24
liczba tych podmiotów wynosiła 3 811, stąd można zauważyć, że w 2009 r. ich liczba
znacząco zmalała.29
Liczbę podmiotów mających status agencji zatrudnienia w różnych województwach
była bardzo zróżnicowania. Najwięcej było ich w województwie mazowieckim (690), śląskim
(300), pomorskim (275) i wielkopolskim (271), zaś najmniej było ich w takich
województwach jak: podlaskie (33), świętokrzyskie (38) czy warmińsko-mazurskie (50).
Natomiast na terenie województwa podkarpackiego było ich zaledwie 87, co lokowało to
województwo wśród kategorii tych województw, w których nie ma więcej niż 200 agencji
pracy30 – por. Wykres 5.
Liczba agencji zatrudnienia
Wykres 5 Struktura usług świadczonych przez agencje zatrudnienia w 2009 r.
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
1495
1098
1086
954
711
Posrednictwo Doradztwo
pracy na
personalne
terenie RP
Praca
tymczasowa
Kierowanie
do pracy za
granicą
Poradnictwo
zawodowe
Nazwa usługi
Źródło: Agencje zatrudnienia 2009 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy,
Warszawa 2010, s. 11.
Z powyższych danych wynika, że ponad połowa z wszystkich zarejestrowanych
agencji zatrudnienia (czyli 1495 z nich) zajmowała się pośrednictwem pracy na terenie RP,
zaś najrzadziej (tylko 711 z tych agencji) świadczyło usługi w zakresie poradnictwa
zawodowego.31 Wyszczególnienie liczby agencji zatrudnienia działających w poszczególnych
województwach w kontekście realizowanych przez nie usług zawiera Tabela 5.
29
Agencje zatrudnienia 2009 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy, Warszawa
2010, s. 10.
30
Ibidem.
31
Agencje zatrudnienia 2009 r., Ibidem, s.11.
25
Tabela 5 Liczba agencji zatrudnienia wg świadczonych usług w 2009 r. w podziale na województwa
Z liczby ogółem świadczące usługę:
poradnictwa
zawodowego
389
167
126
146
122
124
45
96
38
47
49
35
43
27
25
16
doradztwa
personalnego
690
300
275
271
251
224
162
156
137
104
90
87
73
50
38
33
pracy
tymczasowej
mazowieckie
śląskie
pomorskie
wielkopolskie
dolnośląskie
małopolskie
zachodniopomorskie
łódzkie
opolskie
kujawsko-pomorskie
lubelskie
podkarpackie
lubuskie
warmińsko-mazurskie
świętokrzyskie
podlaskie
Agencje
zatrudnienia
- ogółem
kierowania do
pracy za granicą
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
Województwo
pośrednictwo
pracy na terenie
RP
Lp.
170
105
144
69
82
68
75
37
82
27
27
19
28
4
16
1
259
110
113
121
95
90
37
76
41
33
29
20
34
9
14
5
337
107
102
107
77
80
35
69
47
29
30
21
18
14
14
11
166
67
58
78
52
46
28
55
18
31
37
22
12
14
13
14
Polska
2 941
1 495
954
1 086
1 098
711
Źródło: Agencje zatrudnienia 2009 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy,
Warszawa 2010, s. 11-12.
Usługi z zakresu pośrednictwa pracy na terenie RP najczęściej świadczyły agencje
zatrudnienia zlokalizowane w województwie mazowieckim (389), a najrzadziej pomagano w
tym zakresie w województwie podlaskim (16). Do pracy za granicą najczęściej kierowały
agencje zatrudnienia zlokalizowane w województwie mazowieckim (170), a także pomorskim
(144), zaś najrzadziej tego rodzaju działania podejmowano w województwie podlaskim (tyko
1 z agencji zatrudnienia) oraz warmińsko-mazurskim (zaledwie 4). Natomiast najczęściej
pracę tymczasową oferowały agencje zatrudnienia w województwie mazowieckim (aż 259), a
najmniej tego rodzaju usług świadczyły agencje (jedynie 5) w województwie podlaskim, a
także
warmińsko-mazurskim
(9).
Agencje
zatrudnienia
zlokalizowane
na
terenie
województwa mazowieckiego były liderem w świadczeniu usług w zakresie doradztwa
personalnego (337), a także poradnictwa zawodowego (166). Najrzadziej doradztwem
personalnym zajmowały się agencje z województwa podlaskiego ( tylko 11), zaś poradnictwo
zawodowe najrzadziej prowadzono na terenie województwa lubuskiego (12).32
32
Agencje zatrudnienia 2009 r. …, Ibidem, s. 12.
26
Zgodnie z art.6 ust. 1 oraz ust.5 Ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku
pracy wyszczególniono też inne instytucje rynku pracy, a są to m. in. instytucje szkoleniowe
(o charakterze publicznym i niepublicznym), które prowadzą edukację pozaszkolną.33
Instytucja szkoleniowa, która oferuje szkolenia dla bezrobotnych i poszukujących pracy może
uzyskać zlecenie finansowane ze środków publicznych na ich prowadzenie po wpisie do
rejestru instytucji szkoleniowych, który prowadzi wojewódzki urząd pracy właściwy ze
względu na siedzibę instytucji szkoleniowej.34
Również w Ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy wskazano jako
inne podmioty rynku pracy instytucje dialogu społecznego oraz instytucje partnerstwa
lokalnego. Instytucjami dialogu społecznego na rynku pracy są związki zawodowe lub
organizacje związków zawodowych; organizacje pracodawców; organizacje bezrobotnych
oraz organizacje pozarządowe (jeżeli wśród ich zadań statutowych przewidziano realizację
zadań w sferze promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia i aktywizacji
zawodowej). Natomiast instytucją partnerstwa lokalnego jest grupa instytucji realizujących na
podstawie umowy projekty i różne przedsięwzięcia na rzecz rynku pracy. 35 Należy jeszcze
dodać, że polityka rynku pracy realizowana przez władze publiczne opiera się zasadniczo na
dialogu i współpracy z partnerami społecznym, głównie w ramach działalności rad
zatrudnienia; partnerstwa lokalnego, a także rozszerzenia przez partnerów społecznych i
agencje zatrudnienia już istniejącej oferty usług publicznych służb zatrudnienia.36
3.2.2. Instytucje pomocy i integracji społecznej
Aktualnie podstawowym aktem prawnym, który określa zadania w zakresie pomocy
społecznej, rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady, jak i tryb ich udzielania,
organizację pomocy społecznej, a także zasady i tryb postępowania kontrolnego w zakresie
pomocy społecznej37 jest Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. Ponadto
ustawa ta przewiduje, iż organy administracji rządowej, jak i samorządowej realizują zadania
pomocy społecznej we współpracy z innymi podmiotami, takimi jak: fundacje,
stowarzyszenia, organizacje społeczne, Kościół katolicki, związki wyznaniowe, a także z
pracodawcami oraz osobami prawnymi i fizycznymi. Centrum integracji społecznej (CIS),
33
Zob. też: Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, Rozdział 7 – Instytucje szkoleniowe
Ibidem, art. 20 ust.1.
35
Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, Rozdział 3, art.6 ust.6 i ust.7.
36
Ibidem, Rozdział 8 – Dialog społeczny i partnerstwo na rynku pracy, art. 21.
37
Art. 1 Ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz. U z 2009 r., Nr 175, poz. 1362 – tekst
jednolity z późn. zm.).
34
27
realizuje na rzecz różnych osób podlegających wykluczeniu społecznemu reintegrację
zawodową i społeczną świadcząc takie usługi jak:
– kształcenie umiejętności pozwalających na pełnienie ról społecznych i osiąganie pozycji
społecznych dostępnych osobom niepodlegającym wykluczeniu społecznemu;
– nabywanie umiejętności zawodowych oraz przyuczenie do zawodu, przekwalifikowanie
lub podwyższanie kwalifikacji zawodowych;
– naukę planowania życia i zaspokajania swoich potrzeb we własnym zakresie, zwłaszcza
przez zdobywanie własnych dochodów przez zatrudnienie lub działalność gospodarczą;
– uczenie umiejętności racjonalnego gospodarowania własnym budżetem38.
Centrum integracji społecznej może być tworzone przez różne instytucje, takie jak:
– jednostkę samorządu terytorialnego (w formie jednostki budżetowej, samorządowego
zakładu budżetowego),
– organizację pozarządową39
Natomiast Klub Integracji Społecznej (KIS) to jednostka organizacyjna prowadząca
reintegrację zawodową i społeczną o charakterze samopomocowym, zatrudnieniowym i
terapeutycznym dla osób podlegających ekskluzji społecznej (czyli dla długotrwale
bezrobotnych, bezdomnych, uzależnionych, chorych psychicznie, niepełnosprawnych,
uchodźców czy osób zwalnianych z zakładów karnych). Warunkiem uczestnictwa w KIS jest
realizacja kontraktu socjalnego i dobrowolne uczestnictwo.40
W klubach integracji społecznej można organizować:
– działania mające na celu pomoc w znalezieniu pracy na czas określony lub na czas
wykonania określonej pracy, w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy u pracodawców,
wykonywania usług na podstawie umów cywilnoprawnych oraz przygotowanie do podjęcia
zatrudnienia;
– prace społecznie użyteczne;
– roboty publiczne;
– poradnictwo prawne;
– działalność samopomocową w zakresie zatrudnienia, spraw mieszkaniowych i socjalnych.41
38
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym, Ibidem, Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225, art. 3
ust.1
39
Ibidem, art. 3 ust. 2, pkt. 1,2 i 4.W niniejszej ustawie więcej informacji na temat CIS: w rozdz. 3 art. 9-11
o zasadach działalności CIS; w rozdz. 4 art. 12-13 o zasadach kierowania do CIS; w rozdz. 5 art. 14-15a
o zasadach uczestnictwa w CIS.
40
B. Dul, A. Chruściel, E. Kiesz i E. Tomczak, Klub Integracji Społecznej jako jedna z form zatrudnienia
socjalnego…, op. cit., s. 4-5.
41
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym, op. cit., Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225, art. 18
ust.2, pkt.1-5. W rozdziale 7, art.18 niniejszej ustawy opisano specyfikę działania klubów integracji społecznej.
28
Należy jeszcze dodać, że tak gmina, ośrodek pomocy społecznej lub organizacja
pozarządowa, prowadzące reintegrację zawodową i społeczną dla wskazanych art.1, pkt.2.
Ustawy o zatrudnieniu socjalnym kategorii wykluczonych, mogą tworzyć np. kluby integracji
społecznej, zaś ze względu na organizatora tego przedsięwzięcia można wyróżnić różne
warianty:
– samorządowy,
– pozarządowy,
– współpartnerski42.
Na rzecz osób uczestniczących w zajęciach KIS/CIS powadzona jest reintegracja
zawodowa, której celem jest przede wszystkim odbudowanie lub podtrzymanie u tych osób
możliwości samodzielnego świadczenia pracy w ramach rynku pracy43. Reintegracja
społeczna ma zaś na celu odbudowywanie i podtrzymywanie u osoby uczestniczącej w
zajęciach KIS i CIS lub zatrudnionej u pracodawcy umiejętności uczestniczenia
w życiu społeczności lokalnej i pełnienia ról społecznych w miejscu pracy, zamieszkania lub
pobytu.44 Również dla uczestników tych zajęć integracyjnych przewidziano tzw. świadczenie
integracyjne w formie pieniężnej i wypłacane tym uczestnikom w ramach indywidualnego
programu zatrudnienia socjalnego.45
Ważną kwestią jest również to, że do tych osób wykluczonych społecznie, które
uczestniczą w zajęciach prowadzonych przez CIS/KIS adresowane jest zatrudnienie
wspierane. Polega ono przede wszystkim na udzielaniu im wsparcia o charakterze doradczym
i finansowym w celu utrzymania przez nich aktywności zawodowej umożliwiającej podjecie
zatrudnienia, prac społecznie użytecznych, czy założenie lub przystąpienie do spółdzielni
socjalnej, bądź też podjęcie działalności gospodarczej.46
Należy jeszcze nadmienić, że zgodnie z art. 2 ustawy o spółdzielniach socjalnych
działalność spółdzielni socjalnej polega na prowadzeniu wspólnego przedsiębiorstwa w
oparciu o osobistą pracę jej członków. Spółdzielnia socjalna działa na rzecz społecznej i
zawodowej integracji jej członków, a te działania nie są wykonywane w ramach prowadzonej
przez spółdzielnię działalności gospodarczej. Spółdzielnia socjalna może prowadzić
42
B. Dul, A. Chruściel, E. Kiesz i E. Tomczak, Klub Integracji Społecznej…, op. cit., s. 6-7.
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym, op. cit., art.2, pkt. 5.
44
Ibidem, art.2, pkt. 4.
45
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym, Ibidem, art.2, pkt. 6.
46
Ibidem, (Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225), art.2, pkt. 8. Zob. również: Rozdz. 6, art. 15b ust.1 i 2 gdzie można
znaleźć więcej szczegółowych informacji dotyczących istoty zatrudnienia wspieranego.
43
29
działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków oraz ich środowiska
lokalnego, a także działalność społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych.47
Spółdzielnię socjalną mogą założyć: osoby bezrobotne; osoby wskazane w art. 1 ust. 2
pkt 1-4, 6 i 7 ustawy o zatrudnieniu socjalnym; osoby niepełnosprawne – posiadające pełną
zdolność do czynności prawnych. Również spółdzielnię socjalną mogą założyć inne osoby niż
powyżej wskazane o ile liczba tych osób nie stanowi więcej niż 50% ogólnej liczby
założycieli; organizacje pozarządowe w rozumieniu przepisów o działalności pożytku
publicznego i o wolontariacie lub jednostki samorządu terytorialnego; kościelne osoby
prawne.48 Spółdzielczość socjalna jest nie tylko alternatywą na zatrudnienie dla
defaworyzowanych na lokalnym rynku pracy wskazanych powyżej kategorii wykluczonych
społecznie, ale również może być efektywną płaszczyzną współpracy pomiędzy jednostkami
samorządu terytorialnego a organizacjami pozarządowymi, które mogą inicjować działalność
spółdzielni socjalnych.
Jednocześnie należy z całą mocą podkreślić, że przeciwdziałanie ubóstwu i
wykluczeniu społecznemu jest podstawowym celem polityki społecznej prowadzonej przez
rząd, we współpracy z jednostkami samorządu terytorialnego oraz organizacjami społecznymi
i pozarządowymi na zasadach partnerstwa, co dodatkowo powinno stwarzać warunki do
wzajemnej współpracy pomiędzy tymi podmiotami.
W sektorze publicznym funkcjonuje:
– 16 ROPS,
– 370 PCPR,
– 2 495 OPS (wiejskie i miejskie),
– ok. 1 000 samorządowych ośrodków wsparcia. 49
W sektorze niepublicznym lub publiczno-społecznym działa:
– ok. 140 Centrów Integracji Społecznej i Klubów Integracji Społecznej,
– 571 Warsztatów Terapii Zajęciowej,
– 29 Zakładów Aktywności Zawodowej,
– ok. 70 spółdzielni socjalnych,
47
Zob. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 94, poz. 651) oraz
Ustawa z dnia 7 maja 2009 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach socjalnych oraz zmianie niektórych innych
ustaw (Dz. U. z 2009 r. Nr 91, poz. 742).
48
Ibidem, art. 4 ust.1 i 2.
49
Stan instytucji pomocy społecznej działających w sektorze publicznym - podaję za: Ciężka B., Puchalska K.,
Błędowski P., Kowalska-Żakieta I., Kapilewicz E. i in., Raport Końcowy z badania ewaluacyjnego: „Analiza
aktualnej struktury instytucji rynku pracy i instytucji pomocy społecznej w kontekście zakresu ich wzajemnej
współpracy, a także głównych obszarów styku”, Konsorcjum IBC GROUP Central Europe Holding S.A. &
SMG/KRC POLAND MEDIA S. A., Warszawa, lipiec 2009, s. 36-37.
30
– ok. 10 000 organizacji pozarządowych14,
– ok. 430 pozarządowych ośrodków wsparcia. 50
Według stanu na dzień 30 grudnia 2010 r. w jednostkach organizacyjnych pomocy
społecznej działających na terenie Polski zatrudnionych było ogółem ponad 131 511 osób,
przy czym najwięcej w Domach Pomocy Społecznej (52 069 osób), w Ośrodkach Pomocy
Społecznej (48 244 osób) oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych (14 366 osób).
Najmniej osób pracuje natomiast w placówkach takich jak ośrodki adopcyjno-opiekuńcze
(472 osoby), placówki specjalistycznego poradnictwa, w tym rodzinnego (227 osób) oraz
Klubach Integracji Społecznej (135 osób). Nadmienić należy przy tym, iż stan zatrudnienia
wynika z liczby i rozmiaru placówek oraz wykonywanych przez nie funkcji – por. Tabela 6.
Tabela 6 Instytucje pomocy społecznej w Polsce według stanu zatrudnienia (stan na dzień 30 grudnia
2010r.)
Liczba
Lp.
Kategorie instytucji
zatrudnionych osób
1.
Domy Pomocy Społecznej
52069
2.
Ośrodki Pomocy Społecznej
48244
3.
Placówki opiekuńczo-wychowawcze
14366
4.
Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie
5401
5.
Środowiskowe domy samopomocy
5135
6.
Dzienne domy pomocy, noclegownie i inne ośrodki wsparcia
3581
7.
Ośrodki interwencji kryzysowej
805
8.
Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej
582
9.
Służby wojewody realizujące zadania z zakresu pomocy
społecznej
494
10.
Ośrodki adopcyjno-opiekuńcze
472
11.
Placówki specjalistycznego poradnictwa (w tym rodzinnego)
227
12.
Kluby Integracji Społecznej
135
Ogółem:
131511
Źródło: opracowanie własne na podstawie Sprawozdanie MPiPS-03-R za I-XII 2010 r. Zestawienie według
województw, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Pomocy i Integracji Społecznej, 2010 r.,
Dział 1 – Polska ogółem – Zatrudnienie w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, www.mpips.gov.pl.
Zestawiając natomiast liczbę osób zatrudnionych w publicznych instytucjach pomocy
społecznej (jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej) z 2010 r. (131 436 osób), 2008
r. (123 000 osób) oraz 2007 r. (119 922 osób) wyraźnie widać tendencję wzrostu zatrudnienia
w ramach tych jednostek.
50
Ibidem, s. 37.
31
Analizując zatrudnienie w 2010 r. w ramach publicznych instytucji pomocy społecznej
w poszczególnych województwach najwięcej osób było zatrudnionych w tych instytucjach w
województwie śląskim (15 586 osób) oraz mazowieckim (15 113 osób), a także
wielkopolskim (11 232 osób) i małopolskim (10 749 osób). Najmniej zaś pracowników
pracuje w jednostkach pomocy społecznej w województwie lubuskim (3 855 osób),
podlaskim (3 745 osób), opolskim (3 727 osób). W województwie podkarpackim ogółem
zatrudnionych było 7 544 osób51 – por. Tabela 7.
Tabela 7 Zatrudnienie w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej w 2010 r.
Łącznie pracownicy
wszystkich jednostek
pomocy społecznej
w województwie
w tym między innymi:
służby wojewody
realizujące zadania
z zakresu pomocy
OPS
PCPR ROPS
społecznej
1.
śląskie
15586
6076
371
54
37
2.
mazowieckie
15113
5732
652
55
59
3.
wielkopolskie
11232
3560
895
64
67
4.
małopolskie
10749
3291
289
39
39
5.
dolnośląskie
9896
3613
424
46
22
6.
łódzkie
9386
3009
347
16
50
7.
lubelskie
7937
2766
359
23
28
8.
podkarpackie
7544
2723
268
15
41
9.
pomorskie
6954
2885
395
18
17
10.
warmińsko-mazurskie
6820
2688
282
59
26
11.
zachodniopomorskie
6812
2766
262
42
17
12.
kujawsko-pomorskie
6761
2870
215
78
19
13.
świętokrzyskie
5319
2118
209
15
18
14.
lubuskie
3855
1290
159
37
18
15.
podlaskie
3745
1645
114
12
23
16.
opolskie
3727
1212
160
9
13
Polska
131436
48244
5401
582
494
Źródło: opracowanie własne na podstawie Sprawozdanie MPiPS-03-R za I-XII 2010 r. Zestawienie według
województw, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Pomocy i Integracji Społecznej, 2010 r.,
Dział 1 – Polska ogółem – Zatrudnienie w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej.
Lp.
Województwo
pracownicy
Wśród ogólnej liczby pracowników publicznych instytucji pomocy społecznej w 2010
r. 20 371 osób wykonywało obowiązki pracownika socjalnego (a w tym 18 667 osób w
ośrodkach pomocy społecznej i 1 704 osoby w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie) –
por. Tabela 8. Ponadto w skali kraju średnio na jednego pracownika socjalnego przypada ok.
2 tys. osób.
51
Sprawozdanie MPiPS-03-R za I-XII 2010 r. Zestawienie według województw, Ministerstwo Pracy i Polityki
Społecznej, Departament Pomocy i Integracji Społecznej, 2010 r., Dział 1 – Polska ogółem – Zatrudnienie
w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, www.mpips.gov.pl. Dział 1. oraz Sprawozdanie MPiPS-03R za I-XII 2007 i 2008, Dział 1 – Polska ogółem – Zatrudnienie w jednostkach organizacyjnych pomocy
społecznej.
32
Tabela 8 Zatrudnienie pracowników socjalnych w OPS i PCPR w 2010 r.
w tym pracownicy socjalni w:
Pracownicy
Lp.
Województwo
socjalni ogółem
OPS
PCPR
2536
2407
129
1.
śląskie
2.
mazowieckie
2356
2166
190
3.
małopolskie
1731
1640
91
4.
wielkopolskie
1684
1304
380
5.
dolnośląskie
1500
1365
135
6.
lubelskie
1359
1265
94
7.
łódzkie
1357
1258
99
8.
podkarpackie
1182
1104
78
9.
pomorskie
1172
1076
96
10.
kujawsko - pomorskie
1166
1092
74
11.
zachodniopomorskie
995
927
68
12.
warmińsko-mazurskie
932
859
73
13.
świętokrzyskie
768
706
62
14.
podlaskie
639
607
32
15.
lubuskie
536
478
58
16.
opolskie
458
413
45
Polska
18 667
20 371
1 704
Źródło: opracowanie własne na podstawie Sprawozdanie MPiPS-03-R za I-XII 2010 r. Zestawienie według
województw, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Pomocy i Integracji Społecznej, 2010 r.,
Dział 1.
Obok niewątpliwych pozytywnych aspektów zarówno różnorodności jak i liczby
instytucji pomocowych to jednak wobec pokrywających się zakresów ich zainteresowań i
kompetencji oraz dużej liczby osób w nich zatrudnionych realny staje się problem
koordynacji ich działań w celu efektywnego zarządzania kwestia przeciwdziałania
marginalizacji i wykluczeniu społecznemu. Z uwagi na dużą skalę zagadnienia (terytorialny
obszar działania instytucji pomocowych, ich liczba, liczba pracowników w nich
zatrudnionych oraz liczba osób objętych pomocą) szczególnie pomocne będzie wykorzystanie
możliwości jakie dają obecnie nowoczesne technologie. Pomimo, iż aktualnie większość z
wymienionych wyżej instytucji posiada swoje witryny internetowe to jednak warto pokusić
się o stworzenie jednej platformy wymiany informacji, która będzie także zawierać
odpowiednie odnośniki do szeregu portali związanych z działalnością instytucji oraz
organizacji pomocowych pomocową.
33
3.3.Wykluczenie społeczne jako główna płaszczyzna wspólnych działań
pomiędzy publicznymi służbami zatrudnienia a instytucjami pomocy
i integracji społecznej
3.3.1. Specyfika zjawiska wykluczenia społecznego
Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu jest podstawowym celem
polityki społecznej prowadzonej przez rząd, we współpracy z jednostkami samorządu
terytorialnego oraz organizacjami społecznymi i pozarządowymi na zasadach partnerstwa. Z
uwagi na specyfikę wspomnianych problemów współpraca ta jest koniecznym warunkiem do
osiągnięcia pozytywnych efektów działań podejmowanych przez wyróżnione podmioty. W
praktyce działalność tych instytucji zderza się bowiem z obiektywnym problemem
wynikającym z tego, iż poszczególne aspekty życia ludzkiego wzajemnie przenikają się
tworząc amorficzną i skomplikowaną całość niezwykle trudną do schematycznego ujęcia.
Oznacza to, że problemy klientów NiP IRP PilS przejawiają się w różnych konfiguracjach.
Niektóre z nich stają się przyczyną innych, a co więcej ulegają one kumulacji.
Bardzo trudno jest więc wyodrębnić poszczególne kategorie problemów i próbować je
niwelować każde z osobna. Jednym ze skutków bezrobocia może być pojawienie się lub
nasilenie różnego rodzaju patologii. Konsekwencją niepełnosprawności może być bezrobocie
długotrwałe. Szczególnie brak możliwości podjęcia pierwszej pracy przez młode osoby może
doprowadzić do destrukcji ich osobowości i obniżenia poczucia własnej wartości. Jak widać
konieczna jest więc kompleksowa współpraca poszczególnych instytucji zarówno
publicznych, jak i niepublicznych zajmujących się rynkiem pracy oraz pomocą społeczną,
gdyż tylko taka działalność może doprowadzić do zadawalających efektów, tj. ograniczenia
sfery zagrożenia wykluczeniem społecznym, ale także satysfakcji wśród pracowników NiP
IRP PilS z dobrze wykonanej, tzn. skutecznej pracy.
Ważnym zagadnieniem jakie wiąże się z działalnością pracowników omawianych
instytucji jest kwestia wypalenia zawodowego. Problem ten dotyczy pewnych zawodów,
zwłaszcza tych, gdzie obok umiejętności profesjonalnych angażuje się własną osobowość
jako swego rodzaju narzędzie pracy.52 Pracownik instytucji pomocowych i rynku pracy
bardzo często doświadcza wielu rozterek zawodowych, jak np. dylematy związane z obsługą
klientów (przyznawanie świadczeń wbrew życzeniom klienta), dylematy w środowisku pracy
(obserwacja współpracowników i reagowanie na ich nieodpowiednie traktowanie klienta), czy
dylematy związane z rozdźwiękiem pomiędzy wartościami osobistymi i zawodowymi
52
A. Korlak-Łukasiewicz, Praca Socjalna, 2001/4, s. 3.
34
(przekonanie o braku chęci do pracy świadczeniobiorcy, a z drugiej strony wymagania
zawodowe).53
Wykres 6 Poziom skomplikowania problemów społecznych będących w sferze zainteresowania NiP IRP i
PiIS
niepełnosprawność
bezrobocie
niezaradność
życiowa
długotrwałe
bezrobocie
wyuczona
bezradność
bezdomność
patologie społeczne
(alkoholizm,
narkomania, przemoc w
rodzinie itd.)
Źródło: opracowanie własne.
Ekskluzja (z fr. exclusion), podobnie jak jej anglofoński odpowiednik, tłumaczona
dosłownie oznacza usunięcie, wyłączenie, wykluczenie.54 Zdaniem T. Kowalaka termin
„ekskluzja” – stosowany w literaturze francuskojęzycznej –,jest w istocie synonimem
anglofońskiej marginalności (marginality), czy marginalizacji (marginalisation) i określa
zarówno istniejący stan rzeczy, jak i proces powodujący jego powstanie.
55
W literaturze
przedmiotu ekskluzja funkcjonuje w dwóch kontekstach definicyjnych. Jest ona związana z:
– nieuczestniczeniem jednostki/rodziny czy grupy w życiu społecznym (ten brak partycypacji
wynika z ograniczenia praw człowieka, ułomnej demokracji i słabości państwa
obywatelskiego);
– ubóstwem (tutaj kategorii wykluczenia używa się zamiennie w stosunku do ubóstwa). 56
53
C. Maslach, Wypalenie – w perspektywie wielowymiarowej, [w:] Wypalenie zawodowe – przyczyny,
mechanizmy, zapobieganie, H. Sęk (red.), Warszawa 2000, s. 9.
54
L. Dziewięcka-Bokun, Ekskluzja społeczna – istota, przyczyny, [w:] Wokół teorii polityki społecznej. Szkice
i studia …, B. Rysz-Kowalczyk, B. Szatur-Jaworska (red.), Warszawa 2003, s. 67.
55
Cyt za: T. Kowalak , Marginalność i marginalizacja społeczna, op. cit., s. 29.
56
S. Golinowska, P. Broda-Wysocki, Kategorie ubóstwa i wykluczenia społecznego. Przegląd ujęć, op. cit., s. 32;
również kwestie definicyjne dotyczące wykluczenia społecznego przeanalizowane zostały szczegółowo w artykule:
M. Bozacka, Wykluczenie społeczne a ubóstwo. Pojęcia i teorie, [w:] „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu
Rzeszowskiego”, Seria Socjologiczno-Historyczna, Socjologia 5, M. Malikowski (red.), Zeszyt 54/2008, s. 87-105.
35
Należy też zwrócić uwagę na specyficzną relację pomiędzy ubóstwem i wykluczeniem
społecznym, gdyż ubóstwo postrzegane jest jako brak środków ujmowany w wymiarze
statycznym, to pewnego rodzaju „fotografia” z życia w sytuacji niedoboru i jest ona
przeciwstawna dobrobytowi. Natomiast wykluczenie społeczne ujmuje deprywację materialną
z perspektywy dynamiki przyczyn jak i skutków, jest ono porównywane do „filmu”, ma też
mniej stygmatyzujący charakter od ubóstwa, odwołuje się do inkluzyjnego społeczeństwa.
Reasumując zjawisko wykluczenia ma szerszy zasięg niż ubóstwo.
We współczesnych społeczeństwach naszego kręgu kulturowego – jak podkreśla K.
W. Frieske – oprócz gwarancji równych praw, tak samo ważna jest równa możliwość
korzystania z tych uprawnień, bo przecież wśród członków społeczeństw są także ludzie,
którzy nie mogą lub nie chcą korzystać z przysługujących im uprawnień, co jawi się jako
strukturalny mechanizm wykluczenia57. Nawiązaniem do tego jest koncepcja ubóstwa
możliwości (capability poverty) A. Sena zgodnie z którą, wszelkie formy braku partycypacji
w życiu społecznym są raczej wynikiem przeszkód a nie wyboru 58.
Według A. Giddensa istnieją dwa przejawy wykluczenia:
– wykluczenie ,,w dół”(at the bottom) – oznacza usunięcie jednostek lub grup społecznych z
głównego nurtu życia społecznego i pozbawienie ich tym samym zasadniczych możliwości
działania i wpływania na to życie;
– wykluczenie w ,,górę”(at the top) – oznacza dobrowolne usuwanie się elit z życia
publicznego, ale zachowanie wpływów i utrzymanie korzyści59.
Natomiast
,,marginalność
społeczna”
oznacza
ograniczone
uczestnictwo
w
określonym porządku społecznym i ograniczony dostęp do jej podstawowych instytucji,
takich jak rynek pracy, rynek konsumpcji, system instytucji wymiaru sprawiedliwości, system
edukacyjny, system gwarancji socjalnych itp., a jest to interpretację tego pojęcia jaka została
zaproponowana w Encyklopedii Socjologii60.
W Leksykonie polityki społecznej zaś definiuje się marginalizację społeczną jako:
proces powstawania nowych lub poszerzania się zasięgu istniejących grup marginalnych61.
57
K. W. Frieske, Społeczne wykluczenie – różne poziomy analizy, [w:] B. Rysz-Kowalczyk, B. Szatur-Jaworska ,
Wokół teorii polityki społecznej, 2003,s. 75.
58
Zob. w oryginale: A. Sen, Poverty and Families. An Essay on Entitlement and Deprivation, Oxford 1981, s.
275 bądź jako omówienie teorii uprawnień A. Sena [w:] S. Golinowska, Polityka społeczna państwa w
gospodarce rynkowej. Studium ekonomiczne, Warszawa 1994, s. 160-161.
59
S. Golinowska, P. Broda-Wysocki, Kategorie ubóstwa i wykluczenia społecznego. Przegląd ujęć, [w:]
Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania. Metody. Wyniki, S. Golinowska, E. Tarkowska,I. Topińska,
Warszawa 2005, s. 41 (w przypisie).
60
Encyklopedia Socjologii, s. 168.
61
Cyt za: B. Rysz-Kowalczyk (red.), Leksykon polityki społecznej, Warszawa 2002, s. 87-89.
36
Wyraża się on w braku uczestnictwa jednostek/grup społecznych w tych sferach życia, w
których oczekuję się, że będą one uczestniczyły (dotyczy ona sytuacji pozbawienia uprawnień
lub możliwości korzystania z tych uprawnień). Może też być rozumiana jako pozycja tych
grup odrzuconych na peryferia w wyniku zdominowania przez grupy posiadające władzę lub
jako ambiwalentna pozycja społeczna grup marginalnych różniących się pod względem
kultury od swego otoczenia społecznego w sposób, który uniemożliwia czy też utrudnia
wzajemne komunikowanie. Jak widać ważne jest określenie: co wyklucza?, kto jest
wykluczany? oraz w jakich obszarach życia ma miejsce wykluczanie?
Warto jeszcze wspomnieć, że J. Czapiński dopiero po raz pierwszy w 2005 r. w
Diagnozie Społecznej wyodrębnił rozdział dotyczący wykluczenia społecznego.62 Na podstawie
wyników tych badań wyróżnił on trzy typy wykluczenia społecznego występującego w Polsce:
– wykluczenie strukturalne – definiują go przede wszystkim: miejsce zamieszkania – wieś,
niskie wykształcenie własne i ojca, a także dochody na osobę w gospodarstwie domowym
poniżej granicy ubóstwa);
– wykluczenie fizyczne – wyznacza przede wszystkim podeszły wiek życia i inwalidztwo,
a w mniejszym stopniu niskie wykształcenie ojca; negatywnie skorelowany jest z nim status
bezrobotnego ponieważ osoby te są zazwyczaj na emeryturze, a inwalidzi na rencie; mniej
oczywisty jest negatywny związek tej kategorii wykluczenia z ubóstwem;
– wykluczenie normatywne – tworzą takie kryteria, jak nadużywanie alkoholu lub
przyjmowanie narkotyków, konflikt z prawem, samotność i bycie ofiarą dyskryminacji ze
względu na narodowość, wygląd, przekonania lub z innych powodów63.
Ponadto jak już wspomniano w Ustawie o zatrudnieniu socjalnym64 wyróżniono
kategorie osób, które podlegają wykluczeniu społecznemu (bezdomni, uzależnieni od alkoholu,
narkotyków lub innych środków odurzających, chorzy psychicznie, długotrwale bezrobotni,
osoby zwalniane z zakładów karnych, uchodźcy, osoby niepełnosprawne)65. Wymienionym
osobom zagrożonym ekskluzją bądź już wykluczonym społecznie należy zapewnić możliwość
uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez centra integracji społecznej (CIS), kluby
integracji społecznej (KIS) oraz dostęp do zatrudnienia wspieranego, których zasadniczym
celem jest reintegracja zawodowa i społeczna osób podlegających procesowi ekskluzji 66.
62
Raport Diagnoza Społeczna 2005, http:/www.diagnoza.com/
Ibidem, Raport Diagnoza Społeczna 2005, s. 280.
64
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2003r. Nr 122, poz. 1143). Aktualnie
jednolity tekst zamieszczono w Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225.
65
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym, Ibidem, art.1, pkt.2.
66
Ibidem, art.1, pkt. 4. Szerzej na temat istoty działania Klubu Integracji Społecznej piszą: B. Dul, A. Chruściel,
E. Kiesz i E. Tomczak, Klub Integracji Społecznej jako jedna z form zatrudnienia socjalnego. Doświadczenia
63
37
3.3.2. Aktywna polityka społeczna wobec wykluczenia społecznego
W kontekście dalszych rozważań dotyczących współpracy pomiędzy różnymi
podmiotami publicznymi i niepublicznymi ze sfery pomocy społecznej i rynku pracy warto
także odnieść się do kwestii współczesnego wymiaru ubóstwa i wykluczenia społecznego.
Kategoria „ubóstwa” używana jest raczej w polityce społecznej ograniczonej do zwalczania
ubóstwa materialnego i pomagania ubogim, zaś kategoria wykluczenia (obejmującego nie
tylko proces deprywacji podstawowych potrzeb, ale także kwestię partycypacji społecznej)
jest odpowiednia dla Aktywnej Polityki Społecznej (APS), której cele dodatkowo obejmują
szeroko pojmowaną integrację społeczną w zakresie integracji obywatelskiej, mniejszego
zróżnicowania
pod
względem
materialnym,
uszczelnienia
systemu
zabezpieczenia
społecznego oraz integracji międzyludzkiej.
APS czyli system pozytywnych i negatywnych bodźców, adresowanych do niższych
warstw społeczeństwa, które mają zniechęcać do życia ze świadczeń socjalnych a zachęcać
do aktywności zawodowej oraz odzyskania samodzielności ekonomicznej jest jednym z
najważniejszych współczesnych kierunków w polityce społecznej krajów europejskich. Do
celów APS należą:
– przewaga działań aktywizujących nad działaniami osłonowymi, w ramach systemu
pomocy społecznej proces zmian przebiega od zabezpieczania dochodów (gwarancji
bezpieczeństwa socjalnego) do aktywizowania klientów (gwarancji partycypacji w życiu
społecznym i ekonomicznym). Dylemat „ryba czy wędka?”;
– poprawa „zatrudnialności” obywateli z grup ryzyka (tj. bardziej narażonych na
problemy z pracą osiągane przez edukację, szkolenia, rehabilitację, psycho i socjoterapię,
programy prozdrowotne). Również temu sprzyja zatrudnienie subsydiowane, chronione,
socjalne w trzecim sektorze (gospodarka społeczna), jak też dostępność do usług opieki.
Kwestia „odbicia się od dna” czyli funkcja trampoliny;
– ograniczanie bierności klientów pomocy społecznej, ich „wyuczonej bezradności” oraz
obowiązek uczestnictwa w programach reintegracji społecznej i zawodowej;
– wsparcie ukierunkowane na usamodzielnienie klientów określane jako „pomoc dla
samopomocy”;
– wprowadzenie w życie tezą „od państwa opiekuńczego do opiekuńczego społeczeństwa”
czyli program tzw. „trzeciej drogi” sformułowaną przez A. Giddensa i zgodną z zasadą
Klubu Integracji Społecznej w Stalowej Woli, Stalowa Wola 2006. Natomiast na temat CIS piszą: Chodyr P.,
Trzeciecki A., Centra Integracji Społecznej. Jak to robić?, „Polityka Społeczna”, 2004, Nr 7.
38
pomocniczości i ideą aktywnego społeczeństwa obywatelskiego („praca zamiast zasiłku”)
oraz „inwestycji społecznych”. Promocja inkluzji społecznej.
Przejawami aktywnej polityki społecznej w Polsce są:
– kontrakt socjalny, 67
– zatrudnienie socjalne, 68
– spółdzielnie socjalne, 69
– promocja zatrudnienia, 70
– działalność pożytku publicznego i wolontariat. 71
Jednocześnie należy podkreślić, że kwestie zatrudnienia oraz pomocy i integracji
społecznej są koordynowane na poziomie centralnego szczebla administracyjnego przez ten
sam resort, a mianowicie przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, przy czym
Publiczne służby zatrudnienia podlegają pod Departament Rynku Pracy, zaś publiczne
instytucje pomocy i integracji społecznej są w gestii Departamentu Pomocy i Integracji
Społecznej. Szczegółową lokalizację publicznych służb zatrudnienia, a także publicznych
instytucji rynku pracy na szczeblach administracji państwowej obrazuje Tabela 9.
Tabela 9 Usytuowanie PSZ i publicznych instytucji pomocy i integracji społecznej na szczeblach
administracji państwowej
Szczebel
Publiczne instytucje pomocy
Publiczne służby zatrudnienia
Administracyjny
i integracji społecznej
• Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej,
• Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej,
Centralny
Departament Rynku Pracy
Departament Pomocy i Integracji Społecznej
• – Samorząd wojewódzki – Regionalne Ośrodki
• – Samorząd wojewódzki – WUP
Polityki Społecznej (ROPS)
Wojewódzki
• – Wojewoda – Urząd Wojewódzki –
• – Wojewoda – Urząd Wojewódzki – Wydział
Wydział Polityki Społecznej
Polityki Społecznej
• Samorząd powiatowy – Powiatowe Centrum
Powiatowy
• Samorząd powiatowy - PUP
Pomocy Rodzinie
• Samorząd gminny – Ośrodki Pomocy Społecznej
Gminny
• PUP realizuje zadania
(miejskie, gminne i miejsko-gminne).
Źródło: B. Ciężka, K. Puchalska, P. Błędowski, I. Kowalska - Żakieta, E. Kapilewicz i in., Raport Końcowy
z badania ewaluacyjnego: „Analiza aktualnej struktury instytucji rynku pracy i instytucji pomocy społecznej
w kontekście zakresu ich wzajemnej współpracy, a także głównych obszarów styku”, Konsorcjum IBC GROUP
Central Europe Holding S.A. & SMG/KRC POLAND MEDIA S. A., Warszawa, lipiec 2009, s.39.
67
Zob. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 8 listopada 2010 r. w sprawie wzoru kontraktu
socjalnego (Dz. U. z 2010 r. Nr 218, poz.1439).Kontrakt socjalny jest aktualnie podstawowym narzędziem
aktywizacji klientów pomocy społecznej. Jest zawierany w formie pisemnej pomiędzy pracownikiem socjalnym
a klientem OPS, zawiera opis celów kontraktu, obowiązki stron oraz termin realizacji tej umowy.
68
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2003r. Nr 122, poz. 1143 z późn. zm.).
Aktualnie jednolity tekst zamieszczono w Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225, op. cit.
69
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 94, poz. 651) oraz Ustawa
z dnia 7 maja 2009 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach socjalnych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.
U. z 2009 r. Nr 91, poz. 742).
70
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2008 r. Nr 69,
poz. 415 – tekst jednolity z późn. zm.)
71
Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (Dz. U. z 2003 r.
Nr 96, poz. 873 z późn. zm.). Tekst jednolity (Dz. U. 2010 r. Nr 234, poz. 1536).
39
Biorąc powyższe pod uwagę można zauważyć, że najściślejsza współpraca powinna
być nawiązywana lub rozwijana przez ośrodki pomocy społecznej i Powiatowe Urzędy Pracy
z uwagi na fakt, iż te instytucje bardzo często działają na rzecz licznej i niemal tej samej
kategorii klientów, tzn. osób długotrwale bezrobotnych, które wymagają różnego rodzaju
pomocy. Jednakże przegląd uregulowań prawnych dotyczących możliwości podejmowania
współpracy pomiędzy PSZ a publicznymi instytucjami pomocy społecznej nie wypada
zadowalająco. Można dojść do wniosku, że brakuje przede wszystkim kompleksowych
rozwiązań narzucających takie inicjatywy wspólnych działań na szczeblu regionalnym
i centralnym, co niestety nie jest korzystne.
Należy również z całą mocą podkreślić, że niejednokrotnie taka współpraca może
okazać się bardzo trudnym wyzwaniem, z uwagi na fakt, że brak rozbudowanych
i precyzyjnych przepisów, które nakazują taką współpracę, za wyjątkiem jedynie dwóch
artykułów w Ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tzn. art. 9 ust 1 i art.
50 ust.3)72. Natomiast w Ustawie o pomocy społecznej73 nie występują żadne przepisy, które
mogłyby regulować tą kwestię, bądź nakazywać taką współpracę.
Zgodnie z art. 9 ust. 1 Ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy do
zadań samorządu powiatu w zakresie polityki rynku pracy należy opracowanie oraz
realizowanie programu promocji zatrudnienia i aktywizacji lokalnego rynku pracy
stanowiącego część powiatowej strategii rozwiązywania problemów społecznych, stąd z tego
zapisu, może pośrednio wynikać potrzeba współpracy miedzyinstytucjonalnej74 .
Natomiast tylko art. 50 ust.3 Ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku
pracy bezpośrednio reguluje kwestię współpracy pomiędzy PUP a OPS w zakresie
wzajemnego
informowania
się
o
planowanych
działaniach
wobec
bezrobotnych
(korzystających ze świadczeń pomocy społecznej i pozostających w szczególnej sytuacji na
rynku pracy – zgodnie z art. 49 niniejszej ustawy) w trybie określonym w porozumieniu
zawartym pomiędzy PUP a OPS czy PCPR. 75
Jeśli zaś OPS prowadzić będzie działania szkoleniowe dla bezrobotnych
pozostających w niekorzystnej sytuacji na rynku pracy, to na 7 dni przed rozpoczęciem
takiego szkolenia OPS/PCPR ma obowiązek poinformować Powiatowy Urząd Pracy o tym:
kto?, od kiedy? i w czym taki bezrobotny będzie uczestniczył? Warto też nadmienić, że mimo
72
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2008 r. Nr 69,
poz. 415 z późn. zm.), art. 9 ust 1 i art. 50 ust.2.
73
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 – tekst jednolity
z późn. zm.).
74
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia…, op. cit., art. 9 ust 1.
75
Ibidem, , art. 50 ust 3.
40
tak licznie zawieranych porozumień, nie przesądzają one o efektywności tej współpracy
pomiędzy tymi podmiotami, a są bardzo często tylko pustym zapisem.
Dodatkowo w art. 50 ust 2 Ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
sprecyzowano, że PUP na wniosek ośrodka pomocy społecznej może skierować do
uczestnictwa w kontrakcie socjalnym, indywidualnym programie usamodzielnienia oraz
lokalnym programie pomocy społecznej, (o których mowa w ustawie o pomocy społecznej).
Może też skierować do uczestnictwa w indywidualnym programie zatrudnienia socjalnego (o
którym mowa w ustawie o zatrudnieniu socjalnym) 76.
Wymóg wzajemnego informowania się PUP i OPS – wprowadzony na mocy
wspomnianego już art. 50 - dotyczy podejmowania działań na rzecz świadczeniobiorców
pomocy społecznej i są to osoby zaliczane do którejś ze wskazanych poniżej kategorii
bezrobotnych, takich jak:
– bezrobotni do 25 roku życia,
– bezrobotni długotrwale albo po zakończeniu realizacji kontraktu socjalnego lub kobiety,
które nie podjęły zatrudnienia po urodzeniu dziecka,
– bezrobotni powyżej 50 roku życia,
– bezrobotni bez kwalifikacji zawodowych, bez doświadczenia zawodowego lub bez
wykształcenia średniego,
– bezrobotni samotnie wychowujących co najmniej jedno dziecko do 18 roku życia,
– bezrobotni, którzy po odbyciu kary pozbawienia wolności nie podjęli zatrudnienia,
– bezrobotni niepełnosprawni. 77
Warto zasygnalizować, że również Ochotnicze Hufce Pracy podejmują różne działania
adresowane do młodzieży, które mają zmierzać do ich zatrudnienia oraz przeciwdziałać
marginalizacji i wykluczeniu społecznemu młodzieży. Są to takie inicjatywy jak pośrednictwo
pracy (z wyłączeniem EURES) i organizacja zatrudnienia dla młodzieży (w wieku powyżej
15 lat, która nie ukończyła szkoły podstawowej lub gimnazjum albo nie kontynuuje nauki po
ukończeniu tych szkół), osób bezrobotnych do 25 roku życia, oraz uczniów i studentów. To
także poradnictwo zawodowe dla młodzieży oraz mobilne centra informacji, inicjowanie
międzynarodowej współpracy i wymiana młodzieży, refundacja kosztów poniesionych przez
pracodawcę (wynagrodzenie i składki ZUS) z tytułu zatrudnienia młodocianego pracownika
na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego.
76
77
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r…, Ibidem, art. 50 ust 2.
Ibidem, art. 49.
41
Ponadto ważne działania na rzecz osób ubogich lub wykluczonych z innych sfer życia
podejmuje przede wszystkim pomoc społeczna, która jest instytucją polityki społecznej
państwa, realizowaną najczęściej w środowisku lokalnym, mającą na celu przezwyciężenie
trudnych sytuacji życiowych jednostek i rodzin, których nie mogą pokonać we własnym
zakresie, wykorzystując swoje środki, możliwości i uprawnienia. Wspiera ona osoby i rodziny
w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb oraz umożliwia im godne życie. Zadaniem pomocy
społecznej jest także zapobieganie trudnym sytuacjom życiowym przez podejmowanie
działań zmierzających do usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem
(inkluzja osób wykluczonych społecznie).78
3.3.3. Główne programy realizowane w pomocy społecznej w kwestiach ubóstwa i
wykluczenia społecznego
Problem zapobiegania wykluczeniu społecznemu i niwelowania jego skutków stanowi
istotę szeregu programów realizowanych w ostatnich latach przez instytucje pomocy
społecznej, które realizując swoje cele i zadania – zgodnie z założeniami Ustawy o pomocy
społecznej – dążą do zapewnienia jednostkom i rodzinom prawa do godnego życia, a także do
zagwarantowania im możliwości pełnego uczestnictwa w życiu społecznym demokratycznego
społeczeństwa obywatelskiego. Z tego względu coraz częściej pomoc społeczna włącza się w
realizowanie różnych programów i projektów z zakresu szeroko rozumianej polityki
społecznej chcąc także zapewnić osiąganie innych celów socjalnych, zmierzających do
podnoszenia poziomu i jakości życia także klientów pomocy społecznej.79
Jednym z programów realizowanych już od dłuższego czasu w ramach działalności
pomocy społecznej jest wieloletni Program „Pomoc państwa w zakresie dożywiania”80,
prowadzony na mocy Ustawy z 29 grudnia 2005 r. (Dz. U. Nr 267 z 30 grudnia 2005 r. poz.
2258 i 2259) o ustanowieniu programu wieloletniego „Pomoc państwa w zakresie
dożywiania”. Jednak należy wspomnieć, że organizacja dożywiania nie jest nowym zadaniem
dla pomocy społecznej. Ta forma pomocy była praktykowana już wcześniej, a we
wspomnianej ustawie zmieniono tylko nazwę tego programu.
Pomoc społeczna została zobligowana także do partycypacji w Programie „Oparcie
społeczne dla osób z zaburzeniami psychicznymi”81. Został on opracowany w marcu 2006 r.
przez Departament Pomocy i Integracji Społecznej w Ministerstwie Pracy i Polityki
78
Ustawa o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362), Dział I, Rozdział 1, art. 2 ust. 1; art. 3 ust. 1
i 2; http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=28, ibidem.
79
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=97, gdzie znajduje się wyszczególnienie różnych programów
realizowanych przez pomoc społeczną w Polsce.
80
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=926.
81
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=928, (s. 1 w treści Programu)
42
Społecznej w celu umożliwienia osobom z zaburzeniami psychicznymi, a zwłaszcza osobom
przewlekle psychicznie chorym i upośledzonym umysłowo, a także ich rodzinom
przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych pojawiających się głównie w związku z
wykluczaniem społecznym tej grupy osób. W związku z tym, że pomoc społeczna wspiera
osoby i rodziny znajdujące się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej w wysiłkach
zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach
odpowiadających godności człowieka, a także w związku z potrzebą respektowania
konstytucyjnej zasady pomocniczości państwa, która ma umacniać uprawnienia obywateli i
ich wspólnot – Promotor (Minister Pracy i Polityki Społecznej) udzielać będzie dotacji na
realizację projektów związanych z organizowaniem i funkcjonowaniem w ramach pomocy
społecznej różnych ofert oparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi 82.
Zakłada się, że w wyniku wsparcia przez ministra właściwego ds. zabezpieczenia
społecznego realizacji projektów związanych z organizowaniem oparcia społecznego dla osób
z zaburzeniami psychicznymi następować będzie dalszy rozwój, a także rozszerzenie oferty
oparcia społecznego zapewnianego osobom z zaburzeniami psychicznymi w środowiskach
lokalnych, tym samym osoby przewlekle psychicznie chore i upośledzone umysłowo uzyskają
możliwości pełniejszego zaspokojenia ich potrzeb, a także integracji społecznej83.
Kolejnym programem, realizowanym od 2006 r. przez pomoc społeczną jest Program
„Wspieranie Jednostek Samorządu Terytorialnego w Budowaniu Lokalnego Systemu
Opieki nad Rodziną i Dzieckiem”
84
. W oparciu o ten program, Minister Pracy i Polityki
Społecznej może wspierać finansowo jednostki samorządu terytorialnego (gminne
i powiatowe) w budowaniu lokalnych systemów opieki nad dzieckiem i rodziną, które
stanowią cel główny tego programu, zaś cele szczegółowe obejmują:
podjęcie działań mających na celu poprawę sytuacji rodzin zagrożonych patologią
poprzez rozwój profilaktyki;
zapobieganie kierowaniu dzieci pozbawionych częściowo lub całkowicie opieki rodziców
do placówek opiekuńczo-wychowawczych poprzez wsparcie w ramach działalności placówek
opiekuńczo-wychowawczych wsparcia dziennego;
rozwój niespokrewnionych z dzieckiem zawodowych rodzin zastępczych;
dostosowanie placówek opiekuńczo-wychowawczych do prawidłowego przebiegu
procesu wychowania dzieci w nich umieszczonych;
82
Ibidem, (s. 3 w Programie).
Ibidem, (s. 6 w Programie).
84
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=980.
83
43
pomoc w usamodzielnieniu wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych
i rodzin zastępczych85.
Natomiast zakładane rezultaty realizacji niniejszego programu to:
zahamowanie wzrostu liczby dzieci przebywających w różnych formach opieki poza
rodziną;
zapewnienie opieki dzieciom o szczególnych potrzebach, pozbawionych opieki rodziców
naturalnych;
poprawa warunków pobytu dzieci w placówkach opiekuńczo – wychowawczych;
zapobieganie
wykluczeniu
społecznemu
pełnoletnich
wychowanków
placówek
opiekuńczo-wychowawczych i rodzin zastępczych86.
Również pomoc społeczna realizuje ustanowiony na lata 2006-2016 „Krajowy
Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie” – wprowadzony na mocy Uchwały Rady
Ministrów z dn. 25 września 2006 r. (Nr 162/2006) w sprawie Krajowego Programu
Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Jego realizatorami są organy administracji rządowej i
jednostki samorządu terytorialnego87.
Innym realizowanym programem, który zatwierdził Minister Pracy i Polityki
Społecznej w sierpniu 2006 r. jest: „Powrót osób bezdomnych do społeczności”88. W ramach
tej inicjatywy pomoc społeczna ma być pakietem działań osłonowych państwa adresowanym
do osób bezdomnych oraz zagrożonych bezdomnością jako tych grup osób, które
doświadczają wykluczenia społecznego. Pomoc ma obejmować zintegrowany pakiet usług
socjalnych, świadczonych przez podmioty publiczne i niepubliczne, na który mają się
składać: całoroczna i doraźna pomoc rzeczowo-finansową (świadczona szczególnie
w okresach jesienno-zimowych dla łagodzenia bieżących problemów z zaspokajaniem
elementarnych potrzeb bytowo-socjalnych, gwarantująca egzystencję tych osób).
Program ten przewiduje także indywidualną drogę wychodzenia z bezdomności (jako
instrument socjalny mający na celu stworzenie „ścieżki” instytucjonalnego postępowania
wobec osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością, a także zmobilizowanie tych osób do
aktywnej postawy oraz współpracy z pracownikami służb pomocy społecznej i służb
zatrudnienia). Ponadto uwzględnione zostało partnerstwo publiczno-społeczne (jako formuła
85
Ibidem, (s. 5 i 8 w Programie).
Ibidem, (s. 12 w Programie).
87
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=990. Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie
został ustanowiony na podstawie art. 10 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.
88
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=963, którego podstawą prawna jest art.23 ust. 1 pkt. 7 ustawy
z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
86
44
postępowania
instytucji
administracji
rządowej
i
samorządowej
oraz
organizacji
pozarządowych do tworzenia warunków dla likwidowania barier przy rozwiązywaniu
problemów bezdomności w ramach samorządowych strategii rozwiązywania problemów
społecznych). Program ten ma więc łączyć w sobie działania profilaktyczne, osłonowe
i aktywizujące osoby bezdomne89.
Z punktu widzenia działalności pomocy społecznej istotnym programem jest także
„Wspieranie Rozwoju Spółdzielczości Socjalnej”90, którego założenia w styczniu 2006 r.
zatwierdził Minister Pracy i Polityki Społecznej. Główne cele tego programu obejmują:
kontynuowanie działań z 2005 r. propagujących ideę spółdzielczości socjalnej, jako
alternatywnego sposobu tworzenia miejsc pracy przez grupy osób, zagrożonych
wykluczeniem społecznym;
udzielenie bezpośredniego wsparcia finansowego grupom założycielskim spółdzielni
socjalnych, które podjęły decyzję o rozpoczęciu działalności w 2006 r., tak aby powstało
kolejnych 30 spółdzielni;
utworzenie katalogu profilów działalności spółdzielni socjalnych, a więc obszarów
gospodarczo-społecznych, które to te podmioty mogą podejmować, wypełniając luki rynkowe
i dając szanse dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;
monitoring działalności nowopowstałych spółdzielni socjalnych, które uzyskały wsparcie
w formie grantu w okresie minimum 12 miesięcy od daty uzyskania tego wsparcia91.
Dodatkowo celem programu jest również wpisanie zakresu jego przedsięwzięć
w działania zmierzające do powstania wyodrębnionego zbioru rozwiązań prawnoekonomicznych, jakim jest projekt ustawy o spółdzielniach socjalnych, oczekiwany przez
89
Ibidem, (s. 2 w Programie).
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=930. Wprowadzenie programu pod nazwą: „Wspieranie Rozwoju
Spółdzielczości Socjalnej” było poprzedzone utworzeniem 40 spółdzielni socjalnych, które powstały
w 2005 r. w oparciu o takie akty prawne jak: ustawa z dnia 12 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze; ustawa
z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym oraz ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji
zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Część powstałych spółdzielni uzyskała dodatkowe wsparcie finansowe
w formie dotacji z Regionalnych Funduszy Ekonomii Społecznej, utworzonych przez Ministra Pracy i Polityki
Społecznej (poprzednio Ministra Polityki Społecznej). To wsparcie finansowe miało formę indywidualnych
grantów dla grup założycielskich i było dodatkowym źródłem finansowym poza dotacjami z Funduszu Pracy.
Realizowany w 2005 r. jednoroczny projekt: „Promocja ekonomii społecznej oraz spółdzielni socjalnych, jako
formy przeciwdziałania bezrobociu”, przyczynił się do opracowania na 2006 r. i kolejne lata programu
pt. Wspieranie Rozwoju Spółdzielczości Socjalnej, (przypis ten podaje za: Program „Wspieranie
Rozwoju…”, s. 2).
91
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=930, ibidem, (s. 2 w Programie).
90
45
środowiska organizacji pozarządowych oraz osoby bezrobotne, traktowany jako zbiór
przepisów mogących pobudzić aktywizację zawodową92.
Realizatorami założeń programowych będą:
Regionalne Ośrodki Wsparcia Spółdzielczości Socjalnej - to organizacje pozarządowe
oraz instytucje zajmujące się problematyką przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu,
oraz działające na rzecz rozwoju spółdzielczości socjalnej;
jednostki organizacyjne służb zatrudnienia oraz służb pomocy społecznej, które podejmą
się akcji informacyjnej w środowisku osób bezrobotnych, czyli wśród potencjalnych
założycieli spółdzielni socjalnych;
Departament Pomocy i Integracji Społecznej, Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej,
który na podstawie analizy propozycji projektowych tworzyć będzie katalog profilów
działalności powstających spółdzielni socjalnych, prowadził podsumowanie monitoringu
działalności spółdzielni socjalnych93.
Na
szczególną
uwagę
zasługuje
Przeciwdziałania Wykluczeniu Społecznemu”
resortowy
94
Program
„Aktywne
Formy
, który również sformalizowano w styczniu
2006 r. i został on zatwierdzony przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej. Inspiracją dla
opracowania tego programu są:
priorytet nr 3 Krajowego Planu Działania na rzecz Integracji Społecznej na lata 20042006 – Aktywizacja i integracja grup zagrożonych wykluczeniem społecznym;
wytyczna nr 3 Rady Europejskiej dla polityk społecznych krajów UE (Nicea 2000) zwalczanie ubóstwa oraz wszelkich form wykluczenia i dyskryminacji w celu promowania
integracji społecznej;
najważniejszy priorytet Narodowej Strategii Zatrudnienia na lata 2000-2006 - wzrost
liczby pracujących w ogóle oraz obsadzenie wszystkich dostępnych miejsc pracy 95.
Koncepcja tego programu przewiduje zintensyfikowanie działań wykorzystujących:
ustawę z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym; ustawę z dnia 20 kwietnia 2004 r. o
promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz towarzyszących jej aktów
wykonawczych; programy prac społecznie użytecznych jako nowego instrumentu aktywizacji
osób bezrobotnych (wprowadzonego od 1 listopada 2005 r.)96.
92
Ibidem, (s. 2 w Programie).
Ibidem, (s. 3 w Programie).
94
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=929.
95
Ibidem, (s. 2 w Programie)
96
Ibidem.
93
46
Promotorem Programu jest Minister Pracy i Polityki Społecznej, zaś na liście
realizatorów i potencjalnych partnerów Programu umieszczono:
samorządy gmin i powiatów oraz regionalne ośrodki polityki społecznej i wojewódzkie
urzędy pracy,
organizacje pozarządowe, posiadające doświadczenie w działalności na rzecz
przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu,
centra i kluby integracji społecznej, jakie działały w 2005 r., świadcząc usługi wobec
grup szczególnego ryzyka na rynku pracy97.
Program zakłada uzyskanie następujących celów:
mobilizację samorządów gminnych do tworzenia partnerstwa na rzecz organizowania
centrów
i
klubów
integracji
społecznej,
szczególnie
na
obszarach
wiejskich
i
małomiasteczkowych, a także wykorzystywania programów prac społecznie użytecznych;
wzmocnienie roli i funkcji centrów integracji społecznej, poprzez przeprowadzenie przez nie
kampanii edukacyjno - szkoleniowej dla przyszłych kadr nowopowstających centrów i klubów;
promowanie dobrych praktyk, szczególnie w zakresie zawiązywania partnerstwa
pomiędzy instytucjami administracji samorządowej oraz organizacjami obywatelskimi.
Omawiany program składa się z czterech komponentów, którymi są:
Komponent
I:
Wzmocnienie
roli
Klubów
Integracji
Społecznej
jako
instytucjonalnych aktywnych form przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. W tym
komponencie będą wybierane przez Promotora Programu najefektywniejsze projekty
podmiotów, do których kierowana jest ta inicjatywa. Działanie to polega na wzmacnianiu
procesu tworzenia i organizowania krajowej sieci klubów integracji społecznej, jako formy
organizacyjnej, będącej wstępem do większych przedsięwzięć jakimi są centra integracji
społecznej.
Komponent II: Promocja idei programów prac społecznie użytecznych w środowisku
osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Realizacja komponentu odbywać się będzie
poprzez działania edukacyjno-szkoleniowe, jakie zostaną powierzone wyłonionym w
konkursie instytucjom szkoleniowym lub zespołom eksperckim. Problematyka aktywnych
programów na rzecz osób korzystających ze świadczeń pomocy społecznej ciągle jeszcze
97
Ibidem, (s. 3 w Programie). Szeroko na temat działalności klubu integracji społecznej: Klub Integracji
Społecznej jako jedna z form zatrudnienia socjalnego. Doświadczenia Klubu Integracji Społecznej w Stalowej
Woli, oprac. B. Dul, A. Chruściel, E. Kiesz, E. Tomczak, Stalowa Wola 2006; na temat Centrum Integracji
Społecznej piszą: P. Chodyr, A. Trzeciecki, Centra Integracji Społecznej. Jak to robić?, „ Polityka Społeczna”,
2004, Nr 7.
47
sprawia wiele problemów interpretacyjnych dla pracowników służb zatrudnienia i
pomocy społecznej.
Komponent III: Wyrównywanie szans dla osób zagrożonych wykluczeniem
społecznym poprzez rozwój centrów integracji społecznej. Programowe działania tego
komponentu będą obejmowały: promowanie idei centrów integracji społecznej na obszarach
wiejskich; zaprezentowanie doświadczeń i osiągnięć z zakresu praktycznego realizowania
indywidualnych programów zatrudnienia socjalnego przez najdłużej działające centra i kluby
integracji społecznej dla zainteresowanych instytucji tworzeniem tych podmiotów, które będą
świadczyły usługi z zakresu reintegracji społecznej i zawodowej,
Komponent
IV:
Wzmocnienie
organizacji
pozarządowych
realizujących
najskuteczniej programy integracyjne. Wiele organizacji pozarządowych włącza się
aktywnie w proces korzystania z rozwiązań ustawy o zatrudnieniu socjalnym, w tym
szczególnie inicjując powoływanie centrów i klubów integracji społecznej, tym samym
dysponując często niekonwencjonalnymi formami pomocy, kierowanej dla osób zagrożonych
wykluczeniem społecznym. Te inicjatywy mogą być wzorem dla innych, a ich propagowanie
jest celem tego komponentu98.
Realizacja
poszczególnych
komponentów
programu
pozwoli
na
szybsze
wydostawanie się osób, bądź rodzin z kręgu ubóstwa stwarzając im szanse aktywnego
włączenia się w przełamywanie podstawowych barier w powrocie na rynek pracy i pełnieniu
ról społecznych. Jednym z zadań programu jest też utworzenie na bazie istniejących centrów
integracji społecznej dwóch lub trzech ośrodków edukacyjno-szkoleniowych dla przyszłej
kadry pracowników tych centrów99.
Do przewidywanych efektów programu zaliczyć można:
zwiększanie corocznie liczby Klubów Integracji Społecznej (od 30 do 40), jako tańszej
formy instytucjonalnej udzielania pomocy osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym w
przezwyciężaniu
problemów
zatrudnieniowych,
integracyjnych
oraz
edukacyjno-
informacyjnych;
zainspirowanie samorządów gmin wiejskich do inicjowania przedsięwzięć tworzenia
centrów integracji społecznej, z usług których powinny korzystać osoby zamieszkałe przede
wszystkim na terenach mało-miasteczkowych i wiejskich poprzez przyznanie dofinansowania
wybranego projektu (w wysokości 140.000 zł, z przeznaczeniem na uzupełniające
98
99
Ibidem, (s. 4 w Programie). Do poszczególnych komponentów przypisano szczegółowe zadania, s. 5.
Ibidem, (s. 2-3 w Programie).
48
wyposażenie tych centrów w sprzęt komputerowy, programy komputerowe lub inne
urządzenia o charakterze dydaktyczno-naukowym);
podnoszenie kwalifikacji kadr dla nowych centrów integracji społecznej poprzez
wykorzystanie doświadczeń już funkcjonujących, oraz uzupełnienie wiedzy merytorycznej
zespołom pracowniczym urzędów pracy, ośrodków pomocy społecznej, urzędów gmin w
zakresie programów prac społecznie użytecznych;
propagowanie dobrych praktyk i wzorów inicjatyw kierowanych do osób zagrożonych
wykluczeniem społecznym, tworzenia partnerstw pomiędzy jednostkami organizacyjnymi
służb zatrudnienia oraz pomocy społecznej oraz organizacjami pozarządowymi 100.
Opracowanie autorstwa I. Rybki, pt. Diagnoza pomocy społecznej w Polsce
w latach 1991-2006. Możliwości i bariery zastosowania instrumentów ekonomii społecznej
w pomocy społecznej jest głosem w dyskusji nad koniecznością stosowania w pomocy
społecznej nowatorskich instrumentów z zakresu ekonomii społecznej (tzn. zatrudnienia
socjalnego; tworzenia Centrów Integracji Społecznej i Klubów Integracji Społecznej w celach
reintegracji społecznej i zawodowej czy zakładania spółdzielni socjalnych). Ma to zmniejszyć
zakres działań opiekuńczych nad klientami na rzecz wzrostu działań aktywizacyjnych 101.
Bardzo ważnym dokumentem strategicznym – istotnym dla pomocy społecznej - jest
Krajowy Program „Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna na lata 20082010”102, który przyjęła Rada Ministrów 16 grudnia 2008 r. Został on przygotowany w
Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej (przez grupę roboczą w skład której weszli
przedstawiciele właściwych resortów i instytucji publicznych oraz reprezentanci środowiska
naukowego, a za koordynacje prac nad dokumentem odpowiadał Departament Analiz
Ekonomicznych i Prognoz MPiPS). Miało to związek z uczestnictwem Polski w otwartej
metodzie koordynacji (OMK) polityki społecznej Unii Europejskiej w dziedzinie
zabezpieczenia
społecznego
i
integracji
społecznej.
Podstawowym
dokumentem
100
Ibidem, (s. 6 w Programie).
Zob.http://wiadomosci.ngo.pl/files/ekonomiaspoleczna.pl/public/Raport_Otwarcia/Rybka_diagnoza_pomocy_
spolecznej.pdf, op. cit., (s. 8-9 w pliku Pdf.).
102
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=1139. Pierwsza część (s. 15-18 w Programie) nowego Krajowego
Programu „Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna na lata 2008-2010” podsumowuje efekty wdrażania
poprzedniego programu, o nazwie: Krajowy Program "Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna na lata
2006-2008”, w którym uwzględniono cele w dziedzinie ochrony socjalnej i integracji społecznej, tj. zwalczanie
ubóstwa dzieci oraz integrację przez aktywizację. Program ten zawierał: Krajowy Plan Działań na rzecz
Integracji Społecznej, Krajową Strategię Emerytalną oraz Krajowy Plan na Rzecz Opieki Zdrowotnej i Opieki
Długoterminowej. Szczegółowo opisuje go w treściach wykładowych: Marginalizacja i wykluczenia
społecznego dr R. Szarfenberg - http://www.ips.uw.edu.pl/rszarf/wykluczenie/miws07.pdf, (s. 11-12).
Pierwszym i najważniejszym priorytetem w Programie na lata 2006-2008 była „kompleksowa polityka na rzecz
rodzin wychowujących dzieci”, drugim priorytetem – „integracja poprzez aktywizację”, zaś trzeci dotyczył
„mobilizacji i partnerstwa”.
101
49
przedstawiającym założenia OMK jest komunikat Komisji Europejskiej z marca 2006 r.
zatytułowany: Pracując razem, pracując lepiej: Nowe ramy otwartej koordynacji polityki
ochrony socjalnej i integracji społecznej w Unii Europejskiej.
Priorytety i działania KPD/Integracja na lata 2008-2010 uwzględniają spójność z:
Narodową Strategią Integracji Społecznej (NSIS)103 przyjętą na lata 2005-2010;
Krajowym Planem Działań na rzecz Integracji Społecznej na lata 2006-2008;
założeniami Europejskiego Roku Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym
(2010).
Realizację działań krajowych w 2010 r. przewidziano w ramach różnych priorytetów
tematycznych, takich m.in. jak: przeciwdziałanie ubóstwu dzieci i międzypokoleniowemu
przekazywaniu ubóstwa, dostęp do podstawowych usług, do kształcenia szkolenia,
promowanie rynku pracy sprzyjającemu integracji oraz wspieranie osób niepełnosprawnych i
innych grup słabszych społecznie104.
Krajowy Program „Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna na lata 20082010” obejmuje nadal trzy obszary działań w ramach planów krajowych: integrację społeczną
(„Krajowy Plan Działań na Rzecz Integracji”), system emerytalny („Krajowa Strategia
Emerytalna”) oraz opiekę zdrowotną i opiekę długoterminową („Krajowy Plan na rzecz
Opieki Zdrowotnej i Opieki Długoterminowej”) 105.
W ramach Krajowego Planu Działań na rzecz Integracji na lata 2008-2010 przewidziano
trzy priorytety:
Priorytet 1. – Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieży;
103
Narodowa Strategia Integracji (plik pdf.) na stronie http://www.mps.gov.pl/userfiles/File/mps/NSIS.pdf,
zaś omówienie jej głównych założeń w treściach wykładowych: Marginalizacja i wykluczenie społeczne, autor
dr R. Szarfenberg - http://www.ips.uw.edu.pl/rszarf/wykluczenie/miws07.pdf, (s.4-7). Narodowa Strategia
Integracji zakłada, że polityka społeczna oparta na integracji ma zapobiegać problemom społecznym,
wyrównywać szanse życiowe oraz rozwiązywać problemy pewnych szczególnych grup. NSIS dla Polski (s. 6465) wskazuje dwadzieścia priorytetowych działań,, takich jak: wzrost uczestnictwa dzieci w wychowaniu
przedszkolnym; poprawę jakości kształcenia na poziomie średnim maturalnym; zwiększenie dostępu do
kształcenia na poziomie wyższym; rekompensowanie deficytów rozwoju intelektualnego dzieci przez
upowszechnienie zajęć wyrównawczych; radykalne ograniczenie ubóstwa skrajnego; ograniczenie tendencji do
wzrostu różnic dochodowych; ograniczenie bezrobocia długookresowego; zmniejszenie bezrobocia młodzieży;
zwiększenie pracujących wśród osób niepełnosprawnych; zwiększenie zakresu bezrobotnych objętych
programami aktywnej polityki rynku pracy; zwiększenie zakresu kształcenia ustawicznego; wzrost przeciętnego
dalszego trwania życia w sprawności; objęcie powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym wszystkich
obywateli; zwiększenie liczby kobiet i dzieci objętych programami zdrowotnymi; wzrost dostępu do lokali
(mieszkań) dla grup najbardziej zagrożonych bezdomnością (np. zagrożeni eksmisją, opuszczający placówki
opiekuńczo-wychowawcze, opuszczający zakłady karne); zwiększenie dostępu do pracowników socjalnych;
rozwój pomocy środowiskowej; zaangażowanie obywateli w działalność społeczną; uwrażliwienie samorządów
terytorialnych na cele strategii integracji społecznej; zwiększenie dostępu do informacji obywatelskiej i
poradnictwa .
104
Krajowy Program Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna na lata 2008-2010, (plik Pdf), zob. na
stronie internetowej http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=1139, (s. 18-19 w Programie).
105
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=1139.
50
Priorytet 2. – Integracja przez aktywizację;
Priorytet 3. – Dostęp do wysokiej jakości usług społecznych106.
Priorytet pierwszy – w ramach KPD/Integracja (2008-2010) – w zakresie działań
dotyczących integracji społecznej ma na celu przeciwdziałać ubóstwu i wykluczeniu
społecznemu dzieci, młodzieży oraz zakłada kontynuację programów mających na celu
aktywizację zawodową niepracujących rodziców, także rozwój wsparcia w ramach systemu
świadczeń społecznych. Do grup będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy zaliczono
m.in.: kobiety, które nie podjęły zatrudnienia po urodzeniu dziecka oraz bezrobotnych
samotnie wychowujących co najmniej jedno dziecko do 18 roku życia, mają oni być objęci
kompleksowymi programami aktywizacji zawodowej, które są wdrażane przez Powiatowe
Urzędy Pracy we współpracy z ośrodkami pomocy społecznej, powiatowymi centrami
pomocy rodzinie oraz podmiotami prywatnymi (w tym organizacjami pozarządowymi). Nadal
będzie utrzymana ulga prorodzinna oraz wsparcie dla dzieci w ramach systemu świadczeń
rodzinnych107.
Ważnym uzupełnieniem powyższych zadań będą realizowane przez MPiPS projekty
finansowane ze środków Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (np. w ramach Poddziałania
1.3.2. „Projekty na rzecz promocji równych szans kobiet i mężczyzn oraz godzenie życia
zawodowego”)108.
106
Ibidem, (s. 2 w Programie). W ramach Krajowego Planu Działań na rzecz Integracji na lata 2008-2010
występują w poszczególnych priorytetach następujące działania: Priorytet 1. Przeciwdziałanie ubóstwu
i wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieży: Działanie 2.3.1. Poprawa sytuacji dochodowej rodzin; Działanie
2.3.2. Rozwój usług opiekuńczych nad dzieckiem; Działanie 2.3.3. Wyrównywanie szans edukacyjnych oraz
wsparcie dla uczących się dzieci i młodzieży z ubogich rodzin. Priorytet 2. Integracja przez aktywizację:
Działanie 2.4.1. Rozwój ekonomii społecznej; Działanie 2.4.2. Rozwój narzędzi i instrumentów na rzecz
aktywnej integracji, Działanie 2.4.3. Realizacja programów integracyjnych na rzecz osób niepełnosprawnych.
Priorytet 3. Dostęp do wysokiej jakości usług społecznych: Działanie 2.5.1. Poprawa jakości usług edukacyjnych
Działanie 2.5.2. Rozwój budownictwa socjalnego; Działanie 2.5.3. Profilaktyka i rozwiązywanie problemów
alkoholowych; Działanie 2.5.4. Profilaktyka w zakresie przeciwdziałania narkomanii; Działanie 2.5.5. Rozwój
usług dla ludzi starszych, Działanie 2.5.6. Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie; Działanie 2.5.7. Rozwój
nieodpłatnej pomocy prawnej.
107
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=1139, op. cit., (s. 23-24 w Programie).
108
28 września 2007 r. Komisja Europejska wydała decyzję w sprawie przyjęcia do realizacji Programu
Operacyjnego Kapitał Ludzki, który jest jednym z programów operacyjnych służących realizacji Narodowych
Strategicznych Ram Odniesienia 2007-2013 i obejmuje całość interwencji Europejskiego Funduszu
Społecznego (EFS) w Polsce. Dążąc do efektywnego rozwoju zasobów ludzkich, Program koncentruje wsparcie
na następujących obszarach: zatrudnienie, edukacja, integracja społeczna, rozwój potencjału adaptacyjnego
pracowników i przedsiębiorstw, a także zagadnienia związane z budową sprawnej i skutecznej administracji
publicznej wszystkich szczebli i wdrażaniem zasady dobrego rządzenia. Celem głównym Programu jest: wzrost
zatrudnienia i spójności społecznej, a do osiągnięcia tego celu przyczynia się realizacja sześciu celów
strategicznych do których należą: podniesienie poziomu aktywności zawodowej oraz zdolności do zatrudnienia
osób bezrobotnych i biernych zawodowo; zmniejszenie obszarów wykluczenia społecznego; poprawa zdolności
adaptacyjnych pracowników i przedsiębiorstw do zmian zachodzących w gospodarce; upowszechnienie edukacji
społeczeństwa na każdym etapie kształcenia przy równoczesnym zwiększeniu jakości usług edukacyjnych i ich
silniejszym powiązaniu z potrzebami gospodarki opartej na wiedzy; Zwiększenie potencjału administracji
51
Pierwszy priorytet – w ramach KPD/Integracja (2008-2010) – zakłada także rozwój
form opieki nad dzieckiem polegający na zwiększaniu dostępności do żłobków, przedszkoli
(szczególnie na obszarach wiejskich) oraz tworzeniu alternatywnych form opieki. Zmierza się
też do udzielania wsparcia dla istniejącej bazy przedszkoli oraz upowszechniania wczesnej
edukacji przedszkolnej (przede wszystkim w środowiskach wiejskich). Również przewidziano
wprowadzenie w 2010 nowych regulacji prawnych w zakresie rozwoju i zróżnicowania form
opieki zastępczej, zgodnie z nimi ma upowszechnić się mają rodzinne formy opieki
zastępczej, a zwłaszcza zawodowej pieczy zastępczej. Planowane jest też wprowadzenie
zmian w placówkach opiekuńczo-wychowawczych109.
Dodatkowo przewidziano rozwój działań profilaktycznych w zakresie wsparcia rodzin
doświadczających trudności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych, ponieważ od 2010 r.
planuje się powoływanie asystentów rodzinnych, których zadaniem będzie realizacja działań
profilaktycznych w gminie, praca ze znajdującymi się w kryzysie rodzinami wychowującymi
dzieci oraz udzielanie wsparcia rodzinom zagrożonym dysfunkcją opiekuńczo-wychowawczą.
Jednocześnie nadal mają być organizowane placówki opiekuńczo-wychowawcze wsparcia
dziennego110.
W ramach wyrównywania szans edukacyjnych – również zgodnie z priorytetem
pierwszym KPD/Integracja (2008-2010) - postanowiono obniżyć wiek obowiązku szkolnego
do 6 lat oraz upowszechnić wychowanie przedszkolne, a dzieci 5-letnie od roku 2010/2011
będą objęte obowiązkowym rocznym przygotowaniem przedszkolnym. W wyrównywaniu
szans edukacyjnych w dostępie do kształcenia dzieci z rodzin ubogich mają pomóc
przewidziane stypendia i zasiłki szkolne o charakterze socjalnym, przeznaczone dla uczniów
w trudnej sytuacji życiowej; także przewidziano pomoc w zakupie podręczników szkolnych,
dodatki do zasiłku rodzinnego. Pomoc stypendialna dla uczniów najbardziej uzdolnionych
publicznej w zakresie opracowywania polityk i świadczenia usług wysokiej jakości oraz wzmocnienie
mechanizmów partnerstwa; wzrost spójności terytorialnej - podaję za:
http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/nss/programy/krajowe/pokl/;
zob. również: http://www.bezrobocie.org.pl/x/379207, gdzie zostały opisane konkursy Programu Operacyjnego
Kapitał Ludzki (stan na 2009 r.), w których można było się ubiegać się o dofinansowanie projektów z zakresu
integracji społecznej i aktywizacji zawodowej: Priorytet I. Zatrudnienie i integracja społeczna: Poddziałanie
1.3.1 Projekty na rzecz społeczności romskiej, Poddziałanie 1.3.2 Projekty na rzecz promocji równych szans
kobiet i mężczyzn oraz godzenia życia zawodowego i rodzinnego, Priorytet VI. Rynek pracy otwarty dla
wszystkich: Poddziałanie 6.1.1 Wsparcie osób pozostających bez zatrudnienia na regionalnym rynku pracy,
Działanie 6.2. Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samo zatrudnienia, Działanie 6.3. Inicjatywy lokalne
na rzecz podnoszenia poziomu aktywności zawodowej na obszarach wiejskich, Priorytet VI. Projekty
Innowacyjne; Priorytet VII. Promocja integracji społecznej: Poddziałanie 7.2.1. Aktywizacja zawodowa i
społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, Poddziałanie 7.2.2. Wsparcie ekonomii społecznej,
Działanie 7.3 Inicjatywy lokalne na rzecz aktywnej integracji.
109
Ibidem, (s. 25-26 w Programie).
110
Ibidem, (s. 27 w Programie).
52
przewidziana jest w PO Kapitał Ludzki (Priorytet IX) Rozwój wykształcenia i kompetencji w
regionach, w Poddziałaniu 9.1.3. Pomoc stypendialna dla uczniów szczególnie uzdolnionych.
Również ważne jest wyrównywanie szans edukacyjnych wynikających z różnic pomiędzy
miastem i wsią, co ma zmienić realizacja „Programu rozwoju edukacji na obszarach wiejskich
na lata 2008-2013”111.
Warto także przybliżyć działania związane z priorytetem drugim w ramach
KPD/Integracja (2008-2010), tzn. integracją przez aktywizację, w którym jedno z działań
dotyczy rozwoju sektora ekonomii społecznej, który jest wspierany z uwagi na połączenie
działań o charakterze zatrudnieniowym z działaniami na rzecz integracji społecznej oraz
budową sektora usług społecznych. W ramach komponentu regionalnego PO Kapitał Ludzki
(Priorytet VII) Promocja integracji społecznej,112przewidziano stworzenie instytucji
realizujących usługi i doradztwo (infrastruktury wsparcia) na rzecz podmiotów ekonomii
społecznej. Nadal prowadzone będzie wsparcie osób wykluczonych poprzez realizację
indywidualnych programów zatrudnienia socjalnego oraz zajęć organizowanych przez Centra
Integracji Społecznej i Kluby Integracji Społecznej. Również nadal wspierane będą
111
Ibidem, (s. 27-29 w Programie).
zob. http://www.bezrobocie.org.pl/x/387108 - szczegółowy opis Priorytet VII. Promocja integracji
społecznej: Poddziałania 7.2.1, które obejmuje: A) działania na rzecz instytucji działających w obszarze
integracji społecznej i ich otoczenia, mogą one być skierowane do: instytucji pomocy i integracji społecznej i ich
pracowników; partnerów społecznych i gospodarczych. B) działania na rzecz osób wykluczonych społecznie:
kursy i szkolenia umożliwiające nabycie, podniesienie lub zmianę kwalifikacji i kompetencji zawodowych dla
osób zagrożonych wykluczeniem społecznym; staże i zatrudnienie subsydiowane osób zagrożonych
wykluczeniem społecznym w organizacjach pozarządowych oraz spółdzielniach socjalnych, połączone
z zajęciami reintegracji zawodowej i społecznej; poradnictwo psychologiczne, psychospołeczne, zawodowe i
inne, prowadzące do integracji społecznej i zawodowej, skierowane do osób zagrożonych wykluczeniem i ich
otoczenia; rozwój nowych form i metod wsparcia indywidualnego i środowiskowego na rzecz integracji
zawodowej i społecznej (w tym np. środowiskowej pracy socjalnej, centrów aktywizacji lokalnej, animacji
lokalnej, streetworkingu, couchingu, treningu pracy); rozwijanie umiejętności i kompetencji społecznych,
niezbędnych na rynku pracy - wsparcie tworzenia i działalności środowiskowych instytucji aktywizujących
osoby niepełnosprawne, w tym zaburzone psychicznie; promocja i wsparcie wolontariatu w zakresie integracji
osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym; organizowanie akcji i kampanii promocyjnoinformacyjnych, m.in. z zakresu równości szans, mobilności i elastyczności zawodowej, promowania postaw
aktywnych oraz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Działanie te mogą być kierowane do: - osób
długotrwale bezrobotnych; - osób niezatrudnionych, korzystających ze świadczeń pomocy społecznej; - osób
niepełnosprawnych, w tym z zaburzeniami psychicznymi; - osób powracających na rynek pracy po urlopach
wychowawczych i macierzyńskich; - osób po pięćdziesiątym roku życia (50+); - młodzieży w wieku 15 – 25 lat
zagrożonej wykluczeniem społecznym (z wyjątkiem osób objętych wsparciem na szczeblu ogólnopolskim
w ramach projektów systemowych realizowanych przez OHP); - osób bezdomnych; - uchodźców, osób
z pobytem tolerowanym, oraz osób nie będących obywatelami polskimi, posiadających zezwolenie na osiedlenie
się lub zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony, mających trudności z integracją zawodową i społeczną; członków mniejszości etnicznych i narodowych (z wyjątkiem Romów); - osób opuszczających rodziny
zastępcze, placówki opiekuńczo-wychowawcze oraz placówki, o których mowa w art. 88 ustawy o pomocy
społecznej, mających trudności z integracją zawodową i społeczną; - osób po zwolnieniu z zakładu karnego lub
innej jednostki penitencjarnej (do 12 miesięcy od jej opuszczenia); - osób uzależnionych od alkoholu lub innych
środków odurzających, poddających się procesowi leczenia lub po jego ukończeniu; - otoczenia osób
wykluczonych społecznie (w zakresie poradnictwa, projektów promocyjnych, oraz działań wspierających).
Zob. http://www.bezrobocie.org.pl/x/387660 - opis Poddziałania 7.2.2.; również zob. opis Działania 7.3. http://www.bezrobocie.org.pl/x/387663.
112
53
spółdzielnie socjalne (konieczne są w tym zakresie zmiany w ustawie o spółdzielniach
socjalnych)113.
W priorytecie drugim w ramach KPD/Integracja (2008-2010), mieści się też budowa
systemu aktywnej integracji przez aktywizację społeczną i zawodową, co jest jednym z
ważniejszych wyzwań współczesnej polityki społecznej państwa. Nowa polityka integracji
wymaga budowania partnerstwa publiczno-społecznego w programowaniu i realizacji zadań
publicznych, a także przebudowy i skoordynowania instrumentów aktywizujących, przede
wszystkim w obszarze pomocy społecznej i rynku pracy. Sprzyjać temu mają:
wypracowanie modelu integracji społecznej na poziomie lokalnym (np. współpraca
publicznych służb zatrudnienia, pomocy społecznej oraz organizacji pozarządowych,
pilotażowy program rewitalizacji społecznej w gminach wiejskich i miejskich);
konieczny jest też rozwój narzędzi i instrumentów pracy socjalnej (pierwszym
podstawowym narzędziem jest kontrakt socjalny, drugim programy aktywności lokalnej,
w ramach których można finansować instrumenty aktywnej integracji o charakterze
zawodowym, edukacyjnym, zdrowotnym i społecznym dopasowane do indywidualnych
potrzeb osób wykluczonych);
przewidziano też kontynuowanie rozwoju prac społecznie użytecznych114, które są
efektywnym instrumentem aktywnej polityki zatrudnienia skierowanym do klientów pomocy
społecznej;
innym rozwiązaniem jest nowatorska formuła aktywizacji zawodowej i przygotowania
zawodowego dorosłych osób (dotycząca sfinansowania praktycznej nauki zawodu, trwającej
12-18 miesięcy lub przyuczenia do zawodu, przez okres 3-6 miesięcy);
zaproponowano
także
rozwój
usług
integracji
społecznej
na
rzecz
osób
powracających do kraju (migrantów powrotnych) i opracowanie tzw. standardu powrotu
emigrantów do społeczeństwa115.
Jednocześnie priorytet drugi w ramach KPD/Integracja (2008-2010) obejmuje
działania ukierunkowane na programy integracyjne na rzecz osób niepełnosprawnych. Istotne
jest w tym zakresie podejmowanie działań zwiększających wzrost zatrudnienia osób
niepełnosprawnych, czemu ma sprzyjać stworzenie stabilnych ram prawnych ułatwiających
im zdobywanie pracy. Potrzeby jest także: rozwój usług doradztwa zawodowego i wsparcia
gwarantujący indywidualne podejście do osób niepełnosprawnych; stworzenie prawnych
113
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=1139, op. cit., (s. 29-30 w Programie).
Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 25 października 2005 r. w sprawie organizowania prac
społecznie użytecznych (Dz. U. z 2005 r., Nr 210, poz. 1745).
115
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=1139, op. cit., (s. 31-32 w Programie).
114
54
możliwości przeciwdziałania dyskryminacji osób niepełnosprawnych na rynku pracy oraz
przeprowadzenie zmian w systemie świadczeń dla osób niepełnosprawnych. Nowością są
także indywidualne programy rehabilitacyjne obejmujące wszechstronne wsparcie, w tym
m.in. doradztwo, szkolenia, pomoc psychologiczną oraz wyposażenie w sprzęt umożliwiający
przełamywanie barier funkcjonalnych. Także do 2010 r. powinna być dostosowana do
wymogów UE ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych116.
Wszystkie działania zawarte w priorytecie trzecim – w ramach KPD/Integracja (20082010) – dotyczącym zwiększenia dostępu obywateli do wysokiej jakości usług społecznych
mają istotne znaczenie dla instytucji pomocy społecznej. Na szczególną uwagę zasługują
rozwiązania w zakresie: rozwoju budownictwa socjalnego dla najuboższych w latach 20082010, profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych; profilaktyki w zakresie
przeciwdziałania narkomanii; przemocy w rodzinie oraz rozwoju zakresu i jakości usług z
przeznaczeniem dla ludzi starych117.
Warto też wskazać priorytety i kierunki polityki społecznej, które zawiera Strategia
Polityki Społecznej na lata 2007-2013, przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 września
2005 r. jako dokument towarzyszący realizacji Narodowego Planu Rozwoju na lata 20072013. Priorytety te są następujące:
poprawa warunków powstawania i funkcjonowania rodzin; wsparcie rodzin w
wychowaniu i edukacji dzieci;
wdrażanie aktywnej polityki społecznej;
kompleksowa rehabilitacja i aktywizacja osób niepełnosprawnych;
tworzenie warunków sprzyjających integracji w starzejącym się społeczeństwie;
aktywizacja i mobilizacja partnerów lokalnych;
partnerstwo publiczno-społeczne podstawą rozwoju usług społecznych;
integracja społeczna i zawodowa imigrantów118.
We
wszystkich
wspomnianych
powyżej
programach
czy
dokumentach
o znaczeniu strategicznym przewija się myśl, że odpowiednio zaprojektowana i wdrożona
polityka społeczna stanowi inwestycję, która przynosi korzyści wszystkim obywatelom
116
Ibidem, (s. 33 w Programie). Zob. też: Ustawę z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2008 r. Nr 14, poz. 92) oraz Ustawę z dnia 5
grudnia 2008 r. zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych (Dz. U. z 2008 r. Nr 237, poz.1652).
117
Ibidem
118
http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=5&news_id=199, gdzie można pobrać plik (w Pdf): Strategia
Polityki Społecznej na lata 2007-2013, s. 2-3.
55
i całemu społeczeństwu. Działania zmierzające do integracji społecznej zwiększają
potencjał rozwoju, a także sprzyjają zwiększaniu aktywności społecznej i zawodowej we
wszystkich obszarach życia społecznego, szczególnie w sferze rynku pracy. Przeciwdziałanie
ubóstwu i wykluczeniu społecznemu jest więc podstawowym celem polityki społecznej
prowadzonej przez rząd we współpracy z jednostkami samorządu terytorialnego i
organizacjami pozarządowymi. Jednocześnie mimo istnienia licznych programów
rządowych i samorządowych w zakresie zwalczania czy ograniczania problemów
ubóstwa i ekskluzji społecznej można dostrzec, że niestety ich ilość nie przekłada się na
efektywność oraz trafność tych działań w wymiarze praktycznym. Również większość z
tych programów i dokumentów (podobnie jak strategie rozwiązywania problemów
społecznych na poziomie samorządu gminy, powiatu czy województwa) tworzonych jest
jako „samodzielny, odrębny byt”, stąd często w oparciu o nie brakuje spójności i
skuteczności podejmowanych działań. Dodatkowo konieczna jest zdecydowanie ściślejsza
współpraca pomiędzy jednostkami pomocy społecznej różnego szczebla, instytucjami
rynku pracy, a także z organizacjami pozarządowymi, gdyż obecnie nie można jej ocenić
jako zadowalającej w tym zakresie.
W świetle wyników badań zaprezentowanych w publikacji Państwo, samorządy,
organizacje pozarządowe i wspólnoty lokalne wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego,
która jest efektem projektu: „Ubóstwo i wykluczenie społeczne oraz metody ich zwalczania.
Polska bieda III”, prowadzonego pod kierunkiem S. Golinowskiej119 największymi
problemami polskich samorządów działających na rzecz zwalczania ubóstwa i wykluczenia
są: zła sytuacja ekonomiczna i zacofanie polskich gmin, a także restrykcyjne prawodawstwo i
mała aktywność społeczności lokalnych120.
Potwierdzono również ograniczone działania samorządu lokalnego w zakresie
zapobiegania i ograniczania ekskluzji społecznej, czego podstawowym powodem jest
koncentracja większości środków na wsparciu osób podlegających głębokiej ekskluzji.
119
Zob. P. Broda-Wysocki, P. Błędowski, P. Kubicki, J. Grotowska-Leder, W. Warzywoda-Kruszyńska,
Państwo, samorządy, organizacje pozarządowe i wspólnoty lokalne wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego,
IPSS, Warszawa 2007; gdzie zaprezentowano wyniki badań z 2005 r. przeprowadzone w pięciu gminach:
Sokółka, Dobra, Nowe Skalmierzyce, Subkowy i Łysomice. Dodatkowo przeanalizowano strategie
rozwiązywania problemów społecznych w 16 gminach, a były one następujące: Trzebownisko, Telatyn,
Goleszów, Pabianice (gminy wiejskie); Pieniężno, Sokółka, Gryfino, Mordy (gminy miejsko-wiejskie); Oława,
Aleksandrów Kujawski, Chojnice, Zakopane (gminy miejskie); Poznań, Kielce, Opole, Zielona Góra (gminy
miejskie na prawach powiatu. Również piszą o tym w „Polityce Społecznej”, z 2006 r., Nr 11-12 m.in.: Piotr
Błędowski, Paweł Kubicki, Zwalczanie ubóstwa i wykluczenia społecznego w ramach polityki realizowanej na
szczeblach samorządu terytorialnego; Piotr Broda-Wysocki, Analiza efektywności współdziałania państwa i
organizacji pozarządowych w zwalczaniu ubóstwa i wykluczenia społecznego.
120
P. Broda-Wysocki, P. Błędowski, P. Kubicki, J. Grotowska-Leder, W. Warzywoda-Kruszyńska, Państwo,
samorządy, organizacje pozarządowe i wspólnoty lokalne wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego, Ibidem, s. 53.
56
Jednocześnie udzielane wsparcie najczęściej nie pozwala na poprawę ich sytuacji i wyjście z
wykluczenia, a jedynie powstrzymuje jego dalsze pogłębianie. Dlatego zdecydowanie
korzystniejsze byłoby rozszerzenie zakresu pomocy, szybsza i nie wymagająca tak wielu
środków interwencja w pierwszej fazie marginalizacji społecznej, jak też uruchomienie
programów przeciwdziałających tej kwestii społecznej121.
Natomiast – w opinii badanych – za najskuteczniejszą metodę walki z
wykluczeniem społecznym uznano rozwój gospodarczy gminy, ponieważ zwiększa on
dochody własne gmin (w tym ilość środków na realizację programów przeciw ubóstwu i
ekskluzji), dodatkowo ogranicza wydatki związane z finansowaniem świadczeń społecznych
z własnego budżetu, a także daje osobom wykluczonym możliwość uzyskania dochodów
własnych122.
Dodatkowo w omawianej publikacji sformułowane zostały następujące rekomendacje
skierowane pod adresem podmiotów samorządowych:
należy zapewnić
odpowiednie
przygotowanie
zawodowe
pracowników
urzędu
gminy/miasta, którzy bezpośrednio odpowiadają za realizację zadań społecznych, a
szczególnie zajmujących się zwalczaniem wykluczenia społecznego;
trzeba dokonać wszechstronnej diagnozy społecznej dotyczącej skali, form i przyczyn
ubóstwa i wykluczenia społecznego;
określić lokalne programy zwalczania wykluczenia (podając też wskaźniki umożliwiające
ich monitorowanie oraz ewaluację), a także wskazać jakie cele mają być osiągnięte poprzez
zaangażowanie gminy w realizację strategii regionalnej i ogólnonarodowej;
zapewnić współudział organizacji pozarządowych w realizacji zadań polityki zwalczania
biedy i wykluczenia, jak również pozyskać w tym zakresie porozumienie sił społecznopolitycznych na okres dłuższy niż jedna kadencja władz samorządowych;
pozyskać lokalną opinię publiczną do współdziałania przeciw wykluczeniu oraz uzyskać
poparcie społeczne na wydatkowanie środków materialnych przeznaczonych na realizację
programów w tym zakresie;
zapewnić dla realizacji wyznaczonych zadań zewnętrzne wsparcie finansowe (w tym z
funduszy unijnych);
systematycznie informować opinię publiczną o efektach podejmowanych działań;
121
122
P. Broda-Wysocki (red.), Państwo, samorządy…, Ibidem, s. 54.
Ibidem, s. 56.
57
w przypadku realizowania większych programów, aby móc zaproponować optymalne
metody działania, należy zapewnić konsultację środowiska naukowego123.
W świetle przytaczanych wyników badań istnieje niestety szereg ograniczeń i
kwestii
problemowych
organizacjami
w
zakresie współpracy instytucji
pozarządowymi
(czyli
w
ramach
tzw.
różnego szczebla
partnerstwa
z
publiczno-
społecznego), która dotyczy m.in. przeciwdziałania i zwalczania marginalizacji
społecznej124.
Również należy pamiętać, że istotnym ograniczeniem skuteczności działań
nastawionych na walkę z wykluczeniem, może okazać się brak aktywności społecznej ze
strony członków społeczności lokalnej, którzy mieliby być ostatecznymi beneficjentami
realizowanych w tym zakresie projektów pomocowych.
Jednocześnie zwalczanie ubóstwa i wykluczenia społecznego jest elementem Unijnej
Strategii Integracji Społecznej. Jako aktualne idee europejskiej polityki społecznej należy
wskazać:
– ideę decentralizacji i wzrostu znaczenia samorządów lokalnych;
– zasadę pomocniczości państwa i wzrost znaczenia sektora obywatelskiego;
– przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu poprzez pomoc w podjęciu pracy lub udział w
programach integracyjnych (reintegracyjnych);
– działania aktywizujące nie tylko pojedynczych klientów, również całe społeczności lokalne
(metoda pracy środowiskowej);
– znaczenia sektora ekonomii społecznej, zatrudnienia socjalnego i zatrudnienia
subsydiowanego dla realizacji polityki pełnego zatrudnienia;
– rolę edukacji jako instrumentu inwestowania w kapitał ludzki i budowania „społeczeństwa
opartego na wiedzy”;
– uznania podmiotowości wspólnot lokalnych, znaczenia więzi dla budowania kapitału
społecznego;
– utrzymywania równowagi finansów publicznych i ograniczenia redystrybucyjnej funkcji
programów socjalnych;
– znaczenia negocjacji zbiorowych i dialogu obywatelskiego;
– dowartościowanie wolontariatu.
123
P. Broda-Wysocki (red.), Państwo, samorządy…, Ibidem.
Ibidem, s. 89-93, gdzie szczegółowo opisano rzeczywistość partnerstwa publiczno-społecznego oraz jej
bariery. Warto zapoznać się zamieszczonymi na kolejnych stronach (s. 94-96) ze wskazaniami ekspertów w tym
zakresie.
124
58
Biorąc powyższe pod uwagę należy jednak pamiętać, że działania nastawione na
przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu podejmowane w ramach APS mogą
okazać się niewystarczające i należy łączyć je z APRP czyli aktywną polityką rynku pracy,
ukierunkowaną m. in. na aktywne wsparcie dla kategorii de faworyzowanych na rynku pracy.
Można więc zauważyć, ze współpraca podmiotów rynku pracy jest absolutną koniecznością i
wymaga jeszcze zdecydowanie większego zaangażowania tych podmiotów we wspólnie
prowadzone przedsięwzięcia.
Jednakże dotychczasowe programy w zakresie ograniczania skali biedy i ekskluzji
społecznej adresowane do sfery pomocy społecznej nie były w pełni skuteczne i efektywne.
Brakowało uzupełnienia tego kompleksowego wsparcia dla osób wykluczonych przez inne
instytucje np. służby zatrudnienia czy organizacje pozarządowe, które powinny też działać na
rzecz osób wykluczonych, będących bardzo często także i ich klientami. Najczęściej każda z
tych instytucji podejmowała odrębne działania pomocowe wobec tych kategorii
wykluczonych, a znacznie bardziej korzystne byłoby podejmowanie współpracy pomiędzy
tymi podmiotami, a w efekcie objecie takich osób komplementarnymi działaniami
pomocowymi, które by się jeszcze nie dublowały.
3.3.4. Program Operacyjny Kapitał Ludzki jako płaszczyzna współpracy podmiotów
rynku pracy z instytucjami pomocy i integracji społecznej
3.3.4.1 Charakterystyka Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki w kontekście pomocy i
integracji społecznej
Program
Operacyjny Kapitał
Ludzki
umożliwia
finansowanie
ze
środków
Europejskiego Funduszu Społecznego projektów, których realizację przewidziano na lata
2007-2013. Przypomnienia wymaga tu fakt, iż w poprzedniej perspektywie finansowej (czyli
w latach 2004 – 2006) ze środków UE udzielano też wsparcia dla programów z zakresu
rozwoju zasobów ludzkich w Polsce, które były adresowane także do podmiotów rynku pracy
i pomocy społecznej. Było to realizowane głównie w ramach:
– Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój zasobów Ludzkich (SPO RZL);
– Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL;
– Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR). 125
125
Ciężka B., Puchalska K., Błędowski P., Kowalska-Żakieta I., Kapilewicz E. i in., Raport Końcowy
z badania ewaluacyjnego: „Analiza aktualnej struktury instytucji rynku pracy i instytucji pomocy społecznej
w kontekście zakresu ich wzajemnej współpracy, a także głównych obszarów styku”, Konsorcjum IBC GROUP
Central Europe Holding S.A. & SMG/KRC POLAND MEDIA S. A., Warszawa, lipiec 2009, s.43. W niniejszej
publikacji szerzej na temat Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój zasobów Ludzkich (SPO RZL) na
stronach:43-46 oraz [w:] Sektorowy Program Operacyjny Rozwój zasobów Ludzkich 2004-2006, Załącznik do
59
Wcześniejsze doświadczenia dotyczące m.in. SPO RZL czy PIW EQUAL świadczą
tym, że często projektodawcy niezbyt chętnie realizowali projekty partnerskie, ponieważ
postrzegali je jako te znacznie trudniejsze i bardziej kłopotliwe w finalizacji, stąd ważne jest
aby promowano partnerstwo projektowe, zachęcając tym samym do ich realizacji od samego
początku.
Podstawowym celem Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki jest podejmowanie
działań na rzecz osiągania wzrostu zatrudnienia i spójności społecznej. Cel ten ma być
osiągany m. in. poprzez:
– aktywizację zawodową,
– zmniejszenie obszarów wykluczenia społecznego,
– podniesienie poziomu wykształcenia społeczeństwa,
– rozwijanie potencjału adaptacyjnego przedsiębiorstw i ich pracowników,
– wsparcie mechanizmów efektywnego zarządzania w administracji państwowej.126
Wsparcie w ramach PO KL przewidziano dla takich sfer jak:
– zatrudnienie,
– integracja społeczna,
– edukacja,
– rozwój zasobów ludzkich na terenach wiejskich,
– adaptacyjność pracowników i przedsiębiorstw,
– budowa sprawnej i skutecznej administracji publicznej oraz partnerskiego państwa,
– promocja postaw zdrowotnych wśród osób pracujących.127
PO KL składa się z dziesięciu Priorytetów, które są realizowane równolegle tak na
poziomie centralnym jak i regionalnym. Priorytety realizowane centralnie to:
– Priorytet I - Zatrudnienie i integracja społeczna;
– Priorytet II - Rozwój zasobów ludzkich i potencjału adaptacyjnego przedsiębiorstw oraz
poprawa stanu zdrowia osób pracujących;
– Priorytet III - Wysoka jakość systemu oświaty;
Rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 1 lipca 2004 r. (Dz. U. z 2004 r. Nr 166, poz. 1743); na
temat Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL zob. Ciężka B., Puchalska K., Błędowski P., Ibidem, s. 4648 oraz [w:] EQUAL Projekty i ich realizacja, Krajowa Struktura Wsparcia PIW EQUAL, Warszawa 2006; na
temat Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR) zob. Ciężka B., Puchalska K.,
Błędowski P., Ibidem, s.48-49.
126
Szczegółowy Opis Priorytetów Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Ministerstwo Rozwoju
Regionalnego, Warszawa, 1 czerwca 2010 r., s. 7 (w wersji elektronicznej):
http://www.efs.gov.pl/Dokumenty/Lists/Dokumenty%20programowe/Attachments/89/SzOP_1405_ost.pdf,
dostęp w dn. 7.01.2011.
127
SzOP PO KL 2007-2013, Ibidem, s. 7.
60
– Priorytet IV - Szkolnictwo wyższe i nauka;
– Priorytet V - Dobre rządzenie.
Natomiast priorytety realizowane na szczeblu regionalnym to:
– Priorytet VI - Rynek pracy otwarty dla wszystkich;
– Priorytet VII - Promocja integracji społecznej;
– Priorytet VIII - Regionalne kadry gospodarki;
– Priorytet IX - Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach.
– Priorytet X - Pomoc techniczna (jego celem jest zapewnienie właściwego zarządzania,
wdrażania oraz promocji Europejskiego Funduszu Społecznego)128.
Analizie danych dotyczących stanu wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki
według poszczególnych Priorytetów pokazuje, że w marcu 2011 r. Priorytet VI cechował się
najwyższą kwotą alokacji na lata 2007-2013 (8 962 mln zł), a ponadto również w tym
Priorytecie podpisano najwięcej umów o dofinansowanie projektów – na kwotę 6 455,9 mln
zł oraz było tu najwięcej zatwierdzonych wniosków o płatność (na sumę 5 198 mln zł).
Jednocześnie dość duże kwoty przewidziano na realizację wniosków w Priorytecie IX i
podobne w Priorytecie VIII oraz nieznacznie mniejsze dla Priorytetu VII. Najsłabiej pod
względem kwotowym wypadł stan wdrażania Priorytetu I – por. Wykres 7. 129
Wykres 7 Stan wdrażania w ramach poszczególnych Priorytetów PO KL (w mln PLN)
10000
8962
9000
8000
7000
6455,9
6000
6166,4
6307,7
6764,1
5198
5000
3995,7
4000
3000
2034
2010
2000
1000
1313,1
393
893,2
3989
3813,5
3089,4
2836,8
2155,8
3378,8
2425,6
2866,7
1954,6
1234,5
513,4
698,7
1571,1
1704,2
409,5
0
Priorytet I Priorytet Priorytet Priorytet Priorytet Priorytet Priorytet Priorytet Priorytet
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
Alokacja 2007-2013 (PLN)
Podpisanie umowy/ zawarte decyzje o dofinansowanie
Zatwierdzone wnioski o płatność
Źródło: Informacja miesięczna z realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 (według stanu na
dzień 31 marca 2011), Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Wykres 6, s.8.
128
Ibidem, s.8-9.
Informacja miesięczna z realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 (według stanu na
dzień 31 marca 2011), Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, opracowana na podstawie danych KSI SIMIK 0713 według stanu na dzień 31 marca 2011 i dostępna w wersji elektronicznej na stronie:
http://www.efs.gov.pl/AnalizyRaportyPodsumowania/poziom/Documents/infromacjamiesieczna_marzec.pdf
129
61
Należy też dodać, że projekty PO KL są realizowane w dwóch trybach, tzn. w trybie
systemowym (gdy są prowadzone przez beneficjentów wskazanych w programie, jak np.:
instytucje rynku pracy, czy instytucje pomocy społecznej) oraz w trybie konkursowym (gdy
projekty mogą realizować wszystkie instytucje, np.: jednostki administracji rządowej,
samorządowej, organizacje pozarządowe, instytucje rynku pracy, instytucje pomocy i
integracji społecznej, przedsiębiorcy, instytucje otoczenia biznesu, instytucje szkoleniowe,
instytucje oświaty i szkolnictwa wyższego oraz inne podmioty.
Warto podkreślić, że Program Operacyjny Kapitał Ludzki w ramach Priorytetu I
(realizowanego na poziomie centralnym) oraz Priorytetu VI i VII (na poziomie regionalnym)
stwarza sferze rynku pracy oraz pomocy i integracji społecznej warunki do współpracy, a
więc wydaje się być zasadne podejmowanie tego rodzaju wspólnych inicjatyw o charakterze
międzyinstytucjonalnym. Poniżej przedstawione zostaną uszczegółowienia Priorytetu I, VI i
VII zawarte w Szczegółowym Opisie Priorytetów Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki
2007 – 2013 (w tzw. SzOP), opracowanym w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego.
Dodatkowo zostaną opisane postępy wdrażania PO KL w podziale na te wybrane Priorytety
(w tym: I, VI i VII) – por. Tabela 10.130
Tabela 10 Charakterystyka Priorytetu I POKL
Priorytet I. Zatrudnienie i integracja społeczna
Działanie Zakres przedmiotowy
1.1
Wsparcie systemowe instytucji rynku pracy
1.2
Wsparcie systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej
1.3
Ogólnopolskie programy integracji i aktywizacji zawodowej
Poddziałanie Zakres przedmiotowy
Projekty na rzecz społeczności romskiej – projekty konkursowe
Projekty na rzecz promocji równych szans kobiet i mężczyzn oraz godzenia życia
1.3.2
zawodowego i rodzinnego – projekty konkursowe
1.3.3
OHP - projekty systemowe
1.3.4
Centralny Zarząd Służby Więziennej - projekty systemowe
1.3.5
Ministerstwo Sprawiedliwości - projekty systemowe
1.3.6
PFRON - projekty systemowe
1.3.7
Projekty skierowane do pracowników migrujących - projekty systemowe
Źródło: SzOP PO KL 2007-2013, op.cit., Priorytet I Zatrudnienie i integracja społeczna, s. 21 – 49.
1.3.1
Założenia Priorytetu I mają stanowić odpowiedź na wysoki poziom bezrobocia oraz
ubożenie członków polskiego społeczeństwa, co powoduje nowe wyzwania dla instytucji
rynku pracy, pomocy i integracji społecznej. Instytucje te, aby móc temu sprostać tym
130
Szczegółowy Opis Priorytetów Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, op. cit. Zob. też:
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010, Ministerstwo
Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, Priorytet I Zatrudnienie i integracja społeczna s.122 – 134, dostępne
w wersji elektronicznej na stronie:
http://www.efs.gov.pl/OrganizacjaFunduszyEuropejskich/KompetencjeInst/posiedzenia/Documents/sprawozdani
e_POKL_final_2010.pdf
62
problemom muszą poszukiwać nowych i efektywnych rozwiązań systemowych, gdyż tylko
łączenie aktywnych instrumentów rynku pracy oraz narzędzi pomocy i integracji społecznej
może skutecznie przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu. W tym zakresie istotną rolę
odegrać mogą publiczne służby zatrudnienia oraz instytucje integracji społecznej i dlatego w
Priorytecie I przewidziano wsparcie systemowe m. in. dla tych instytucji.131
Analizując Działania i Poddziałania przewidziane w ramach Priorytetu I, zaliczanego
do komponentu centralnego PO KL można zauważyć, że w Działaniach 1.1 i 1.2
zaplanowano realizację projektów systemowych (pierwszy z przeznaczeniem dla sfery rynku
pracy, zaś drugi dla sfery pomocy i integracji społecznej).
Miedzy innymi ważne jest w Priorytecie I:
– podnoszenie kompetencji kadr instytucji rynku pracy oraz instytucji pomocy i integracji
społecznej (m.in. poprzez studia I i II stopnia, studia podyplomowe, doktoranckie, kursy
zawodowe jak I i II stopień specjalizacji w zawodzie pracownik socjalny oraz dokształcanie
pracowników w systemie pozaszkolnym poprzez kursy, doradztwo, szkolenia);
– rozwój i upowszechnianie instrumentów aktywnej polityki społecznej oraz aktywnej
polityki rynku pracy,
– rozbudowie systemu wymiany informacji i doświadczeń pomiędzy jednostkami
świadczącymi pomoc;
– wprowadzaniu jednolitych standardów świadczonych usług i zintegrowanych programów
szkoleń, służących wypracowywaniu wspólnych metod działania w obszarze zatrudnienia
i integracji społecznej;
– wsparcie metodyczno– techniczne dla publicznych służb zatrudnienia i jednostek
organizacyjnych pomocy społecznej (jako uzupełnienie działania na poziomie regionalnym);
– zapewnieniu wysokiego poziomu koordynacji i spójności podejmowanych działań.132
W Priorytecie I przewidziano też projekty konkursowe i systemowe w obrębie
Działania 1.3. Zasadniczym celem są tu ogólnopolskie programy ukierunkowane na integrację
i aktywizację zawodową (np. adresowane do: społeczności romskiej, promujące równe szanse
kobiet i mężczyzn oraz godzenie życia zawodowego i rodzinnego, czy dla pracowników
migrujących). Na szczególną uwagę zasługują projekty w ramach Poddziałania 1.3.4; 1.3.5 i
1.3.6, które stwarzają możliwość współpracy instytucji pomocy i integracji społecznej ze
sferą rynku pracy w zakresie rozwiązywania kwestii zatrudnienia i integracji społecznej
kategorii
131
132
podlegających
marginalizacji
społecznej,
jak:
wychowankowie
zakładów
Ibidem, s. 22.
SzOP PO KL 2007-2013,Ibidem.
63
poprawczych oraz schronisk dla nieletnich, osoby odbywających karę pozbawienia wolności i
osoby niepełnosprawne. Projekty te mają być inicjowane w celu przygotowania tych grup do
zatrudnienia i ich integracji ze społeczeństwem.
Również w ramach Priorytetu I wspierane są partnerstwa pomiędzy różnymi
podmiotami działającymi na rzecz integracji społecznej, a działania podejmowane w tym
Priorytecie I są komplementarne z instrumentami przewidzianymi do realizacji w Priorytetach
VI i VII.133
Z danych zawartych w Sprawozdaniu z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał
Ludzki 2007-2013 w roku 2010 dotyczących Priorytetu I, a konkretnie jego rzeczowych i
finansowych postępów w realizacji wynika, że zgodnie z alokacją na lata 2007-2013
określoną w PO KL przeznaczono środki w wysokości 506 mln EUR (w tym 430 mln EUR
stanowi wkład EFS). Do końca okresu sprawozdawczego w ramach Priorytetu I podpisano
102 umowy o dofinansowanie realizacji projektu na łączną kwotę środków publicznych blisko
327,9 mln EUR (w tym ponad 252,2 mln EUR EFS), co stanowi 63% realizacji zobowiązań
UE na lata 2007-2013.134
Warto jeszcze przyjrzeć się bliżej temu, jaki jest stopień wykorzystania alokacji 20072013 w ramach poszczególnych Działań Priorytetu I (z uwagi na poziom kontraktacji i
poziom wydatkowania), co szczegółowo ilustruje Wykres 8.
Wykres 8 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 według Działań Priorytetu I (Dane w %)
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
77%
76%
48%
63%
27%
17%
11%
Działanie 1.1 wsparcie
systemowe instytucji
rynku pracy
Działanie 1.2 Wsparcie
systemowe instytucji
pomocy i integracji
społecznej
17%
Działanie 1.3
Ogólnopolskie programy
integracji i aktywizacji
zawodowej
Poziom kontraktacji
Poziom wydatkowania
Poziom kontraktacji - Priorytet I
Poziom wydatkowania - Priorytet I
Źródło: Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, Rysunek 34, s.123.
133
Ibidem, s. 23.
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010, Ministerstwo
Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, s.122.
134
64
Najwyższy poziom kontraktacji (77%) odnotowano w Działaniu 1.2 – Wsparcie
systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej, przy jednocześnie najniższym postępie
w rozliczaniu wydatków (11%). Działanie 1.1 – wsparcie systemowe dla instytucji rynku
pracy charakteryzuje również wysoki poziom kontraktacji (76%), a dodatkowo jest to
Działanie o najwyższym poziomie wydatkowania. Natomiast najniższy poziom kontraktacji
(48%) odnotowano w przypadku Działania 1.3 – Ogólnopolskie programy integracji i
aktywizacji zawodowej. Jednocześnie, w ramach przyjętych do realizacji projektów
rozliczono wydatki kwalifikowalne na poziomie ponad 88,5 mln EUR, w tym ponad 75,1 mln
EUR EFS20. I tym samym poziom wydatkowania w ramach Priorytetu I na koniec 2010 r.
wyniósł 17% alokacji na lata 2007- 2013.
Zasadnicza większość środków w Priorytecie I rozdysponowywana jest w ramach
procedury systemowej (93,8%).135
W Priorytecie I w zakresie działań na rzecz Polityki zatrudnienia do końca 2010 r.
realizowanych było ogółem 36 projektów o wartości środków publicznych ponad 93,6 mln
EUR, w tym ponad 79,4 mln EUR ze środków EFS. Natomiast w ramach Działania 1.1 - w
formie projektów systemowych wspierających instytucje rynku pracy .do końca 2010 r.
zawarto 17 umów o dofinansowanie realizacji takich projektów na łączną kwotę środków
publicznych blisko 86 mln EUR (czyli 76% realizacji zobowiązań UE na lata 2007-2013.136
Warto jeszcze wskazać na niektóre z przedsięwzięć projektowych realizowanych w zakresie
Działania 1.1, a są to takie projekty jak:
– Implementacja i rozwój systemu informacyjnego publicznych służb zatrudnienia (wartość:
47,2 mln EUR, okres realizacji: 01.07.2008 – 31.12.2011). Celem projektu jest usprawnienie
publicznych służb zatrudnienia poprzez wdrożenie i rozwój spójnego systemu informacyjnego
(budowa hurtowni danych, wdrożenie i rozwój aplikacji Syriusz standard i rozwój aplikacji
Syriusz broker oraz budowę narzędzia nowoczesnej komunikacji); 137
– Zielona linia. Centrum Informacyjno-Konsultacyjne Służb Zatrudnienia (wartość: 7,8
mln EUR, okres realizacji: 01.10.2008-31.12.2011). Założeniem projektu jest stworzenie
możliwości uzyskania kompleksowej informacji (w jednym miejscu), związanej z
problematyką rynku pracy, przez podmioty oraz osoby bezrobotne i poszukujące pracy, jak
też Polaków przebywających za granicą (powracających lub planujących powrót) oraz
cudzoziemców. Stworzone centrum kontaktowe Zielona Linia dostarcza informacji o ofertach
135
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, s.123.
Ibidem.
137
Ibidem, s. 124.
136
65
pracy, szkoleniach, usługach urzędów pracy oraz o innych zagadnieniach z zakresu rynku
pracy);138
– Szkolenia modułowe dla pracowników instytucji rynku pracy, realizujących usługi rynku
pracyi programy aktywizacji zawodowej (wartość: 5,3 mln EUR, okres realizacji: 01.06.2008
- 31.12.2010). Celem projektu było podniesienie efektywności działań podejmowanych przez
pracowników instytucji rynku pracy poprzez podniesienie ich kompetencji zawodowych; 139
– Szkolenia dla kadry publicznych służb zatrudnienia - Projekt Centrum Rozwoju Zasobów
Ludzkich-. (wartość: 580,1 tys. EUR, okres realizacji: 01.09.2008 – 30.06.2011). Celem
projektu jest podniesienie efektywności systemu Publicznych Służb Zatrudnienia w
sytuacjach związanych z migracją; 140
– Godzenie ról zawodowych i rodzinnych kobiet i mężczyzn (wartość: 1,7 mln EUR, okres
realizacji: 01.11.2008 – 30.04.2011) przeprowadzono badania obejmujące pracobiorców i
pracodawców a dotyczyło godzenia ról, służyło określeniu oczekiwań i barier zarówno
prawnych jak i świadomościowych, związanych z prowadzeniem i funkcjonowaniem
mechanizmów godzenia ról na poziomie miejsca pracy. Przedmiotem drugiego badania były
gospodarstwa domowe pod kątem barier kulturowych i ekonomicznych wdrażania polityki
godzenia ról, służące m.in. przygotowaniu założeń do ogólnopolskiej kampanii promocyjno –
edukacyjnej. 141
W Priorytecie I w zakresie działań na rzecz Integracji społecznej zaplanowano
środki w wysokości 384 mln EUR, a do końca 2010 r. podpisano 66 umów o dofinansowanie
o wartości środków publicznych niemal 221,7 mln EUR (w tym ponad 192,2 mln EUR EFS),
co stanowiło 59% wartości alokacji 2007-2013 na ten cel. W Priorytecie I Działania na rzecz
integracji społecznej realizowane są poprzez projekty systemowe w ramach Działania 1.2
oraz Poddziałań 1.3.3, 1.3.4, 1.3.5, 1.3.6 i 1.3.7, oraz projekty konkursowe w Poddziałaniu
1.3.1.142
Analizując dane ujęte według poszczególnych Działań w Priorytecie I (w sferze
integracji społecznej), a dotyczące poziomu kontraktacji środków i ich wydatkowania można
zauważyć, że projekty z Poddziałania 1.3.1 – Centralny Zarząd Służby Więziennej cechuje
najwyższy
poziom
kontraktacji
(92%)
przy
jednocześnie
najwyższym
poziomie
wydatkowania (33%). Podobnie jest w przypadku Poddziałania 1.3.3 – Ochotnicze Hufce
138
Ibidem.
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, Ibidem, s. .124.
140
Ibidem, s. 125.
141
Ibidem.
142
Ibidem, s. 126.
139
66
Pracy gdzie poziom kontraktacji wynosił aż 82%, a postęp przy rozliczaniu tych projektów
oscylował na poziomie 29%. Również warto zwrócić uwagę na najniższy poziom kontraktacji
(11%) i najniższy poziom wydatkowania (9%) w odniesieniu do Poddziałania 1.3.6 –
Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – por. Wykres 9.143
Wykres 9 Stopień wykorzystania alokacji 2007- 2013 w ramach obszaru Integracji społecznej (Dane w %)
100%
92%
90%
77%
80%
90%
82%
66%
70%
60%
50%
50%
40%
29%
30%
20%
11%
33%
24%
21%
13%
11%
15%
10%
0%
Dz. 1.2 Wsparcie
systemowe instytucji
pomocy i integracji
społecznej
Poddz. 1.3.3
Ochotnicze Hufce
Pracy
Poziom kontraktacji
Poddz. 1.3.5
Ministerstwo
Sprawiedliwości
Poddz. 1.3.7 Projekty
skierowane do
pracowników
migrujących
Poziom wydatkowania
Źródło: Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, Rysunek 35, s. 126.
W ramach Działania 1.3 – Ogólnopolskie programy integracji i aktywizacji
zawodowej, aby móc osiągnąć 2 cel szczegółowy dotyczący zwiększenia zasięgu
oddziaływania aktywnej polityki rynku pracy do końca 2010 r. podpisano 10 umów na
realizację projektów w Poddziałaniu 1.3.3 – OHP przewidujące aktywizację zawodową oraz
integrację społeczną młodzieży w wieku 15 lat. Dodatkowo podpisano 4 umowy na projekty
Centralnego Zarządu Służby Więziennej w ramach Poddziałania 1.3.4. Również chcąc
uchronić osoby młode przed wykluczeniem społecznym podpisano 5 umów na projekty
Ministerstwa Sprawiedliwości w Poddziałaniu 1.3.5 na rzecz osób przebywających z
zakładach poprawczych oraz schroniskach dla Nieletnich. Na uwagę zasługuje tutaj projekt
pn. Rozwój kompetencji społecznych osób przygotowujących się do opuszczenia zakładów
poprawczych (wartość: 706,2 tys. EUR, okres realizacji: 01.04.2008 – 30.06.2011), w którym
planuje się utworzenie i utrzymanie dwóch hosteli w latach 2009-2011. Dodatkowo 2 cel
szczegółowy może być osiągany za przyczyną podpisanych 8 umów na realizację projektów
143
Ibidem.
67
Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, na rzecz aktywizacji osób
niepełnosprawnych i w ramach Poddziałania 1.3.6. Natomiast tylko jeden projekt systemowy
Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich realizowany jest w ramach Poddziałania 1.3.7. CRZL
pn. Działania ukierunkowane na osoby migrujące z i do Polski, w zakresie szkoleń,
doradztwa, kampanii informacyjno – promocyjnej (wartość: 1,2 mln EUR, okres realizacji:
01.08.2008
–
31.12.2010).
Jego
celem
był
dostęp
do
bieżących
informacji
o możliwościach życia i pracy w Polsce, a także stworzenie internetowego portalu
informacyjnego (www.powroty.gov.pl) dla Polaków, którzy wyjechali na emigrację
zarobkową. 144
Inny ważny cel szczegółowy 3 to wzmocnienie instytucji pomocy społecznej i budowa
partnerstwa na rzecz integracji społecznej. Jest on realizowany w ramach Działania 1.2 Wsparcie systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej więc podpisano w tym zakresie
9 umów projektowych. Mając zaś na uwadze cele Priorytetu I należy wskazać 2 projekty
systemowe dotyczące wdrażania standardów usług w instytucjach pomocy społecznej. Są one
następujące:
– projekt pn. Tworzenie i rozwijanie standardów jakości usług instytucji pomocy i integracji
społecznej (wartość: 43,1 mln EUR, okres realizacji: 01.03.2009 – 30.04.2014). Celem
projektu jest zwiększenie profesjonalizmu oraz skuteczności instytucji pomocy i integracji
społecznej w rozwiązywaniu problemu wykluczenia społecznego poprzez wdrożenie do 2013
r. standardów instytucji oraz usług pomocy i integracji społecznej;
– projekt pn. Zintegrowany system wsparcia ekonomii społecznej (wartość: blisko 14,1 mln
EUR, okres realizacji: 01.07.2009 – 31.12.2013), w ramach którego inicjowane działania
mają przyczynić się do rozwoju i poprawy kondycji ekonomii społecznej w Polsce poprzez
zbudowanie stałych, instytucjonalnych mechanizmów wsparcia merytorycznego dla tych
podmiotów. W realizację tego projektu oprócz CRZL włączyło się aż siedmiu partnerów
tworzących wsparcie dla sektora ekonomii społecznej, m. in. utworzono: pięć Centrów
Ekonomii Społecznej (Warszawa, Lublin, Poznań, Nidzica, Kraków); serwis informujący o
działaniach realizowanych przez podmioty, które w ramach Poddziałania 7.2.2. POKL
prowadzą Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej (www.ekonomiaspoleczna.pl). Organizuje
się też szkolenia z zakresu ekonomii społecznej dla osób i instytucji publicznych, a także
spotkania podmiotów ekonomii społecznej z przedsiębiorcami zorientowane na rozwiązanie
konkretnych problemów społecznych. 145
144
145
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, Ibidem, s. .126 -127.
Ibidem, s. .127 -128.
68
Na uwagę zasługuje także projekt pn. Diagnoza społeczna 2009 - 2013” (wartość: 1,4
mln EUR, okres realizacji: 01.03.2009 – 31.01.2014), w ramach którego przeprowadzane jest
cykliczne badanie dotyczące warunków i jakości życia Polaków, gdyż jego wyniki (raport z
badania dostępny na stronie www.diagnoza.com.) mogą przyczynić się do dostosowanie
systemów wsparcia dla osób i rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym, a tym samym
mogą zwiększać skuteczności realizowanej polityki społecznej.146
Działania na rzecz polityki Integracji społecznej realizowane są także poprzez
projekty konkursowe, np. w ramach Poddziałania 1.3.1. na rzecz społeczności romskiej,
podpisano aż 29 umów projektowych. Celem tych projektów są działania z zakresu
zatrudnienia, edukacji, integracji społecznej oraz zdrowia, które aktywizują pod względem
społeczno-zawodowym społeczność romską. Najczęściej oferuje się wsparcie w obszarze
edukacji, przeciwdziałania bezrobociu, ale są to też działania upowszechniające wiedzę o
społeczności romskiej – por. Tabela 11.147
Tabela 11 Charakterystyka Priorytetu VI POKL
Priorytet VI. Rynek pracy otwarty dla wszystkich
Działanie Zakres przedmiotowy
6.1
Poprawa dostępu do zatrudnienia oraz wspieranie aktywności zawodowej w regionie
Poddziałanie Zakres przedmiotowy
6.1.1
Wsparcie osób pozostających bez zatrudnienia na regionalnym rynku pracy projekty konkursowe
6.1.2
Wsparcie powiatowych i wojewódzkich urzędów pracy w realizacji zadań na rzecz
aktywizacji zawodowej osób bezrobotnych w regionie - projekty konkursowe
wyłącznie dla powiatowych i wojewódzkich urzędów pracy
6.1.3
Poprawa zdolności do zatrudnienia oraz podnoszenie poziomu aktywności
zawodowej osób bezrobotnych - projekty systemowe
6.2
Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia
6.3
Inicjatywy lokalne na rzecz podnoszenia poziomu aktywności zawodowej na obszarach wiejskich
Źródło: SzOP PO KL 2007-2013, op.cit., Priorytet VI Rynek pracy otwarty dla wszystkich, s. 174-201, a także
zob. Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010, Ministerstwo
Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, op. cit., Priorytet VI Rynek pracy otwarty dla wszystkich, s. 192 – 210.
Priorytet VI PO KL jest realizowany w ramach komponentu regionalnego i zawiera
trzy Działania. W Działaniu 6.1 dla poszczególnych trzech Poddziałań przewidziano zarówno
tryb konkursowy, jak i systemowy, a Działania 6.2 i 6.3 mogą być realizowane tylko jako
projekty konkursowe. Priorytet VI koncentruje się na kwestii aktywizacji zawodowej osób
pozostających bez zatrudnienia, w tym osób biernych zawodowo, gdyż problem ten jest
głównym wyzwanie dla polityki zatrudnieniowej państwa. Jego ograniczanie wymaga
jednocześnie współpracy oraz zaangażowania szerokiego grona podmiotów działających na
rzecz aktywizacji zawodowej w skali regionalnej. W ramach tego Priorytetu wsparcie
146
147
Ibidem, s. 128.
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, Ibidem, s. .128.
69
przewidziano dla grup pozostających w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy. Jako
grupy docelowe wskazano:
– osoby młode (do 25 roku życia), które nie posiadają doświadczenia zawodowego i
kwalifikacji;
– kobiety (szczególnie samotne matki);
– osoby starsze (po 45 roku życia), mające trudności z dostosowaniem się do wymogów
modernizującej się gospodarki;
– niepełnosprawnych poszukujących pracy;
– osoby długotrwale bezrobotne, których reintegracja z rynkiem pracy jest najbardziej
czasochłonna i wymaga zastosowania różnych instrumentów aktywizacyjnych.148
Priorytet VI stwarza też możliwość ograniczania skali bezrobocia ukrytego, które
najczęściej
dotyka
mieszkańców
obszarów
wiejskich,
a
szczególnie
z
terenów
popegeerowskich. Dlatego też potrzebne jest tworzenie warunków dla zatrudnienia w sektorze
pozarolniczym, a także motywowanie do poszukiwania pracy poza rolnictwem. W ramach
tego Priorytetu położono też duży nacisk na podnoszenie jakości usług świadczonych na rzecz
osób bezrobotnych i biernych zawodowo, będących w wieku aktywności zawodowej poprzez
ulepszenie jakości działań doradców zawodowych i pośredników pracy. Równie ważnym
zadaniem projektowym jest tworzenie warunków sprzyjających podnoszeniu zdolności do
zatrudnienia osób bezrobotnych poprzez możliwość doskonalenia zawodowego, zmianę
kwalifikacji zawodowych w formie szkoleń, kursów i praktyk oraz możliwości zdobycia
doświadczeń zawodowych w miejscu pracy. W Priorytecie VI pomoc ma też dotyczyć
rozwoju przedsiębiorczości i samozatrudnienia, czemu służyć mają m.in. doradztwo,
szkolenia oraz usługi finansowo – prawne adresowane do osób pragnących rozpocząć własną
działalność gospodarczą.149
W ramach Priorytetu VI zdecydowana większość działań nastawiona jest na poprawę
dostępu do lokalnego rynku pracy dla przedstawicieli kategorii defaworyzowanych w sferze
zatrudnienia, stąd ważnym zadaniem projektowym będzie ich aktywizacja zawodowa.
Równie ważnym celem jest rozwój dialogu, partnerstwa publiczno-społecznego oraz
podejmowanie współpracy na rzecz rozwoju zasobów ludzkich w wymiarze regionalnym i
lokalnym.
W związku z aktywizacją zawodową bardzo ważne jest przewidziane w Priorytecie VI
Działanie 6.2, ukierunkowane na udzielanie wsparcia i promowanie przedsiębiorczości (w
148
149
Ibidem, s. 175.
SzOP PO KL 2007-2013,Ibidem, s. 175-176.
70
tym promowanie spółdzielni socjalnych) oraz samozatrudnienia, gdyż umożliwia ono
aplikowanie o środki finansowe na rozwój i promocję przedsiębiorczości, także w formie
spółdzielni, szczególnie spółdzielni socjalnych.
Dodatkowo Działanie 6.3 stwarza warunki do podejmowania inicjatyw lokalnych na
obszarach wiejskich na rzecz podnoszenia poziomu aktywności zawodowej ludności tam
zamieszkującej, ponieważ głównym celem tego Działania jest zwiększenia zdolności do
zatrudnienia oraz mobilności zawodowej i przestrzennej mieszkańców z terenów wiejskich.
Tego rodzaju inicjatywy mogą przyczyniać się też do rozwoju partnerstwa publicznospołecznego i służyć współpracy na rzecz rozwoju zasobów ludzkich.
Należy jednak podkreślić, że w Priorytecie VI nie wskazano bezpośrednio instytucji
pomocy społecznej ani jako beneficjenta ani jako grupę docelową. Również wprost nie
zapisano konieczności współpracy instytucji pomocy i integracji społecznej z instytucjami
rynku pracy, a jedynie do jej podejmowania pośrednio może skłaniać konieczność oferowania
wsparcia na rzecz wspólnych beneficjentów tych instytucji tzn. długotrwale bezrobotnych,
którzy są zagrożeni marginalizacją społeczną.150
Warto jeszcze nadmienić, iż z informacji zawartych w Sprawozdaniu z wdrażania
Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010 dotyczących Priorytetu VI
wynika, że ten Priorytet wdrażany jest bardzo sprawnie i nawet jest najbardziej
zaawansowany w całym Programie PO KL. Alokacja finansowa przeznaczona zaś na
realizację Priorytetu VI wynosi prawie 2,3 mld EUR (w tym udział środków EFS 1,9 mld
EUR), co stanowi 19,8% alokacji przewidzianej na lata 2007-2013 w ramach całego
Programu. W Priorytecie VI do końca 2010 r. zaakceptowano dofinansowanie do 15,5 tys.
wniosków o łącznej wartości ogółem ponad 4,1 mld EUR, zaś od początku realizacji
Priorytetu podpisano niemal 3,7 tys. umów na łączną kwotę środków publicznych ponad 1,5
mld EUR, w tym 1,3 mld EUR EFS, co stanowi aż 70,1% alokacji przewidzianej na lata
2007-2013. Jednocześnie Priorytet VI wyróżnia się pozytywnie - wśród innych Priorytetów
PO KL - pod względem poziomu wydatkowania kształtującym się na poziomie 52,5%.151
Z analizy danych dotyczących stopnia wykorzystania alokacji 2007-2013 według
poszczególnych Działań Priorytetu VI wynika, że najwyższy poziom kontraktacji (76,9%)
dotyczy Działania 6.2 Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia, zaś w
Działaniu 6.1 Poprawa dostępu do zatrudnienia kształtuje się on na zbliżonym poziomie
150
Ciężka B., Puchalska K., Błędowski P., Kowalska-Żakieta I., Kapilewicz E. i in., Raport Końcowy
z badania ewaluacyjnego…, op. cit., s.54.
151
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010, Ministerstwo
Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, op. cit., s. 192.
71
(69,2%). Natomiast najniższy poziom kontraktacji (37,2%) cechuje Działanie 6.3 Inicjatywy
lokalne na rzecz podnoszenia poziomu aktywności zawodowej na obszarach wiejskich. W
przypadku wydatkowania środków można stwierdzić, że najwyższy poziom był w Działaniu
6.1, ponieważ wykorzystano w nim aż 56,6% alokacji, na co niewątpliwie miała wpływ
realizacja projektów systemowych przez powiatowe urzędy pracy w ramach Poddziałania
6.1.3. Natomiast stopień wydatkowania był znacznie niższy w Działaniu 6.2 (35,9%), a
najniższy (26,7%) w Działaniu 6.3. Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 według
poszczególnych Działań Priorytetu VI ilustruje zamieszczony poniżej Wykres 10. 152
Wykres 10 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 według Działań Priorytetu VI (%)
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
76,9%
69,2%
56,6%
35,9%
37,2%
26,7%
Działanie 6.1 poprawa Działanie 6.2 Wsparcie oraz Działanie 6.3 Inicjatywy
dostepu do zatrudnienia
promocja
lokalne na rzecz
przedsiebiorczości i
podnoszenia poziomu
samozatrudnienia
aktywności zawodowej na
obszarach wiejskich
kontraktacja
wydatkowanie
Źródło: Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, Rysunek 49, s. 192.
Jednocześnie warto podkreślić, że w Priorytecie VI można dostrzec też bardzo duże
zróżnicowania w zakresie stopnia wykorzystania alokacji 2007-2013 w podziale na
poszczególne województwa (por. – Wykres 11).
152
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego …,ibidem, s. 193.
72
Wykres 11 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 w Priorytecie VI wg województw (%)
120%
100%
80%
98%
92%
77%
72%
90%
86%
77%
71%
59%
60%
61%
74%
63%
73%
72%
57%
57%
71%
52%
70%
68%
51%
53%
67%
70%
63%
62%
50%
50%
40%
59%
48% 53%
40%
40%
33%
20%
0%
kontraktacja
wydatkowanie
kontraktacja - Priorytet VI
wydatkowanie - priorytet VI
Źródło: Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, Rysunek 50, s. 193.
Priorytet VI zdecydowanie najszybciej wdrażany jest w województwie podkarpackim,
w którym kontraktacja kształtuje się w skali kraju na najwyższym poziomie 98,3%, przy
jednocześnie najwyższym poziomie wydatkowania - 77,3%. Również wysoki poziom
wykorzystania alokacji cechuje województwa: warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie i
świętokrzyskie. Natomiast najniższy poziom kontraktacji miał miejsce w województwach:
wielkopolskim (48%), mazowieckim (59,2%), śląskim (61,6%) oraz małopolskim (62,9%), a
jednocześnie najniższy stopień wydatkowania charakteryzował województwa małopolskie i
mazowieckie.153
Dotychczas w Priorytecie VI w trybie konkursowym przyjmowano projekty z takich
obszarów jak: Poddziałanie 6.1.1 i 6.1.2. oraz Działania 6.2 i 6.3. Ogłoszono aż 254 konkursy,
a w tym 17 konkursów na projekty innowacyjne oraz 2 z komponentem ponadnarodowym
(dolnośląskie i lubuskie). Najwięcej konkursów ogłoszono w województwie dolnośląskim
(25), łódzkim (23), kujawsko pomorskim (20) oraz mazowieckim i warmińsko-mazurskim
(po 19), ale były też województwa, w których ogłoszono ich znacznie mniej, np.
wielkopolskie (14).154
153
154
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego …,Ibidem.
Ibidem, s. 208.
73
Jako przykład projektu konkursowego w ramach Działania 6.2 Wsparcie oraz
promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia) ukierunkowanego na wsparcie osób
zamierzających rozpocząć prowadzenie działalności gospodarczej można wskazać projekt pn.
Kreatywni samozatrudnieni – promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia oraz
upowszechnianie dobrych praktyk w sektorze kultury i przemysłów kreatywnych regionu
łódzkiego. Niniejszy projekt skierowany był głównie do studentów oraz absolwentów szkół
artystycznych, a także absolwentów kierunków humanistycznych, a celem zasadniczym było
umożliwienie młodym ludziom nabycia wiedzy w zakresie rozpoczynania działalności
gospodarczej w sektorze kultury i przemysłów kreatywnych oraz do radzenia sobie z
konkurencją na rynku pracy. Wydano również poradnik pt. Kreatywni samozatrudnieni,
utworzona została też strona internetowa, na której zamieszczono przewodnik Bądź
przedsiębiorczy w sektorze kreatywnym.155
W ramach Działania 6.3 Inicjatywy lokalne na rzecz podnoszenia poziomu aktywności
zawodowej na obszarach wiejskich jako przykład projektu konkursowego można wskazać
projekt
realizowany
przez
Stowarzyszenie
„Nadzieja
Rodzinie”
pn.
Inkubator
przedsiębiorczości gospodarczej i w trzecim sektorze w gminie Chmielnik. Jego celem jest
zwiększenie wiedzy społeczności lokalnej, zamieszkującej gminę Chmielnik, m.in. w zakresie
zakładania i prowadzenia własnej działalności gospodarczej oraz zakładania i prowadzenia
organizacji pozarządowej. Ponadto mieszkańcy gminy Chmielnik mieli możliwość udziału w
szkoleniu z zakresu umiejętności miękkich.156
Również w ramach Priorytetu VI przewidziano realizację projektów systemowych, co
ma miejsce w Poddziałaniu 6.1.3 Poprawa zdolności do zatrudnienia oraz podnoszenie
poziomu aktywności zawodowej osób bezrobotnych. Ich celem jest przyczynienie się do
wzrostu poziomu aktywności zawodowej, zdolności do zatrudnienia osób pozostających bez
pracy oraz
rozwój
aktywności
zawodowej
w
poszczególnych
regionach
Polski.
Beneficjentami projektów są powiatowe urzędy pracy, przy czym do końca grudnia 2010 r. w
ramach projektów systemowych powiatowych urzędów pracy zakontraktowano kwotę ponad
964,9 mln EUR (w części środków publicznych), natomiast wydatkowano na podstawie
zatwierdzonych wniosków o płatność blisko 883,1 mln EUR, co stanowi 91,5% środków
zakontraktowanych w Poddziałaniu 6.1.3.157
155
Ibidem.
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego …,Ibidem.
157
Ibidem.
156
74
Ponadto w Priorytecie VI realizowane są również projekty własne Instytucji
Pośredniczących oraz Instytucji Pośredniczących II-go stopnia, których tryb realizacji został
zmieniony z konkursowego na systemowy np.:
– projekt realizowany w ramach Poddziałania 6.1.2 przez Wojewódzki Urząd Pracy
w Lublinie pn. Nowoczesny urzędnik. Celem projektu było zwiększenie potencjału
kadrowego
pracowników
WUP
w
Lublinie
poprzez
organizację
m.in.
szkoleń
komputerowych oraz z zakresu strategii rozwoju.
– projekt badawczy Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Lublinie pn. Lubelskie Obserwatorium
Rynku Pracy. Celem projektu jest zapewnienie rozszerzonej i jakościowej wiedzy oraz
zarówno bieżącej informacji, jak i prognoz dotyczących sytuacji na rynku pracy
województwa lubelskiego. W ramach projektu utworzono Lubelskie Obserwatorium Rynku
Pracy (LORP), którego zadaniem jest monitorowanie trendów na regionalnym rynku pracy.158
Priorytet VII Promocja integracji społecznej.159 należy do komponentu regionalnego
PO KL i jest realizowany w ramach Działania 7.1, przewidzianego w trybie systemowym oraz
Działań 7.2 i 7.3, które są rozstrzygane w trybie konkursowym. Priorytet ten obejmuje
działania zmierzające do:
– ułatwienia dostępu do rynku pracy osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym
(np. długotrwale bezrobotnym, osobom niepełnosprawnym, imigrantom, osobom
opuszczających placówki opieki zastępczej czy zakłady karne, bezdomnym, osobom
uzależnionym, chorym psychicznie).
– rozwijania instytucji ekonomii społecznej (np. organizacji pozarządowych, spółdzielni
socjalnych, spółdzielni pracy, spółdzielni inwalidów i niewidomych), jako skutecznej
formy integracji społeczno-zawodowej.
Projekty systemowe Priorytetu VII są realizowane przez Działanie 7.1, którego celem
tego jest rozwijanie aktywnych form integracji społecznej i umożliwianie dostępu do nich
osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym oraz poprawa skuteczności funkcjonowania
instytucji pomocy społecznej w regionie. W ramach tego Działania 7.1 wyodrębniono aż trzy
Poddziałania - w trybie systemowym.
W zakresie Priorytetu VII. mieści się Działanie 7.1. Rozwój i upowszechnienie aktywnej
integracji160 w ramach którego realizowane są następujące poddziałania:
158
Ibidem, s.208-209.
SzOP PO KL 2007-2013,Ibidem, Priorytet VII Promocja integracji społecznej, s. 202-230 oraz zob.
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010, Ministerstwo
Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, op. cit., Priorytet VII Promocja integracji społecznej, s. 210-220.
160
SzOP PO KL 2007-2013,Ibidem, s. 205-213. - opis szczegółowy Działania 7.1 i jego Poddziałań.
159
75
– Poddziałanie 7.1.1: Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy
społecznej – projekty systemowe,
– Poddziałanie 7.1.2: Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez powiatowe centra
pomocy rodzinie – projekty systemowe,
– Poddziałanie 7.1.3 Podnoszenie kwalifikacji kadr pomocy i integracji społecznej - projekty
systemowe.
Grupami docelowymi w ramach Poddziałania 7.1.1 i 7.1.2 są głównie osoby
korzystające ze świadczeń pomocy społecznej i ich otoczenie, niezatrudnieni lub zatrudnieni
zagrożeni wykluczeniem społecznym oraz jednostki organizacyjne pomocy społecznej i ich
pracownicy (w zakresie upowszechniania pracy socjalnej), przy czym beneficjentem w
Poddziałania 7.1.1 są ośrodki pomocy społecznej, zaś w Podziałania 7.1.2 – powiatowe centra
pomocy rodzinie. Typ projektów w Poddziałanich 7.1.1 i 7.1.2 powinien być ukierunkowany
na rozwój form aktywnej integracji oraz upowszechnianie aktywnej integracji i pracy
socjalnej.
Tak więc Priorytet VII (jako komponent na poziomie regionalnym) daje duże
możliwości ośrodkom pomocy społecznej, czy PCPR na realizowanie projektów
nastawionych na przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu i promowanie integracji
społecznej. Sprowadza się to przede wszystkim do upowszechniania aktywnej integracji w
odniesieniu do osób długotrwale bezrobotnych, niepełnosprawnych, uzależnionych, chorych
psychicznie, bezdomnych, osób opuszczających placówki opieki zastępczej, czy zakłady
karne oraz imigrantów. Ma to na celu przywrócenie tych osób na rynek pracy oraz ich pełną
integrację ze społeczeństwem poprzez: zatrudnienie, uzyskanie wsparcia finansowego oraz
zwiększenie dostępu do praw i usług społecznych.161
W Poddziałaniu 7.1.3 PO KL grupy docelowe to: pracownicy i wolontariusze
regionalnych ośrodków polityki społecznej; pracownicy i wolontariusze ośrodków pomocy
społecznej i powiatowych centrów pomocy rodzinie; pracownicy samorządu terytorialnego,
bezpośrednio obsługujący gminne i powiatowe jednostki organizacyjne pomocy społecznej;
pracownicy i wolontariusze innych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz
podmiotów integracji społecznej realizujący działania w zakresie aktywnej integracji;
pracownicy publicznych służb zatrudnienia (w zakresie wspólnych działań partnerskich).
Na uwagę zasługuje też fakt, że beneficjentem w Poddziałaniu 7.1.3 są regionalne
ośrodki polityki społecznej, które powinny odgrywać szczególną rolę w inicjowaniu działań o
161
SzOP PO KL 2007-2013, Ibidem, s. 203.
76
charakterze systemowym, obejmujących współpracę instytucji pomocy i integracji społecznej
z publicznymi służbami zatrudnienia (na poziomie regionalnym). Głównym celem projektów
realizowanych w tym Poddziałaniu jest szkolenie, doradztwo oraz wsparcie metodyczne
oferowane dla pracowników i wolontariuszy z tych instytucji, a co niewątpliwie może być
dobrą płaszczyzną do współdziałania tych podmiotów.
Można wskazać następujące typy projektów w Poddziałaniu 7.1.3:
– szkolenia oraz specjalistyczne doradztwo dla kadr instytucji pomocy społecznej,
działających na terenie regionu, powiązane bezpośrednio z potrzebami oraz ze specyfiką
realizowanych zadań w szczególności dotyczące realizacji działań w zakresie aktywnej
integracji i rozwoju pracy socjalnej;
– organizowanie akcji i kampanii promocyjno – informacyjnych o zasięgu i charakterze
regionalnym z zakresu stosowania aktywnych form integracji społecznej, przeciwdziałania
wykluczeniu społecznemu oraz z zakresu integracji społecznej i zawodowej osób
wykluczonych społecznie i zagrożonych wykluczeniem społecznie;
– rozwój dialogu, partnerstwa publiczno- społecznego i współpracy na rzecz przeciwdziałania
zjawisku wykluczenia społecznego na poziomie regionalnym;
– prowadzenie, publikowanie i upowszechnianie badań i analiz z zakresu polityki społecznej
w regionie (w tym działań mających na celu przygotowanie i wdrażanie gminnych lub
powiatowych strategii rozwiązywania problemów społecznych);
– opracowanie, realizacja i monitoring wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz
promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora ekonomii
społecznej i jej otoczenia w regionie.
Projekty konkursowe Priorytetu VII są realizowane również przez Działanie 7.2,
którego celem jest poprawa dostępu do zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem
społecznym oraz rozwijanie i wzmacnianie sektora ekonomii społecznej, postrzeganego jako
skuteczna forma integracji społeczno-zawodowej dla osób podlegających ekskluzji
społecznej. W tym kontekście kluczowe znaczenie ma wspieranie przedsiębiorczości
społecznej i podmiotów działających na rzecz jej rozwoju np. poprzez doradztwo; szkolenia;
usługi finansowo – prawne; dotacje dla osób fizycznych bądź prawnych, tworzących
spółdzielnie socjalne.
W ramach Priorytetu VII realizowane jest także Działanie 7.2 Przeciwdziałanie
wykluczeniu i wzmocnienie sektora ekonomii162, które zawiera następujące poddziałania:
162
Ibidem, s. 214-224 -opis szczegółowy Działania 7.2 i jego Poddziałań, Ibidem.
77
– Poddziałanie 7.2.1: Aktywizacja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem
społecznym – projekty konkursowe;
– Poddziałanie 7.2.2 Wsparcie ekonomii społecznej – projekty konkursowe;
Ponadto w Priorytecie VII przewidziano Działanie 7.3 Inicjatywy lokalne na rzecz
aktywnej integracji163 (rozstrzygane w trybie konkursowym), które umożliwia podejmowanie
inicjatyw lokalnych na rzecz aktywnej integracji. W Działaniu tym beneficjentem mogą być
wszystkie podmioty – z wyłączeniem osób fizycznych (co nie dotyczy osób prowadzących
działalność gospodarczą lub oświatową). Grupy docelowe w ramach tego Działania to: osoby
niezatrudnione, w wieku aktywności zawodowej (15 - 64 lata), zagrożone wykluczeniem
społecznym, zamieszkujące gminy wiejskie, miejsko – wiejskie oraz miasta do 25 tys.
Mieszkańców; osoby zamieszkujące gminy wiejskie, miejsko– wiejskie oraz miasta do 25 tys.
mieszkańców; podmioty działające na obszarach wiejskich na rzecz przeciwdziałania
wykluczeniu społecznemu mieszkańców tych obszarów. Wsparcie udzielane dla rozwoju
inicjatyw na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu członków społeczności
lokalnych na terenach wiejskich, przyczyniających się do ich aktywizacji zawodowej i
społecznej.
Na podstawie danych zawartych w Sprawozdaniu z wdrażania Programu
Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010 dotyczących Priorytetu VII wiadomo,
że na jego realizację przeznaczono środki w wysokości 1,5 mld EUR (w tym 1,3 mld EUR
stanowi wkład EFS), a tempo jego wdrażania jest zdecydowanie przyspieszone, gdyż poziom
kontraktacji na koniec 2010 r. wyniósł ponad 44%. Dotychczas w ramach Priorytetu VII
podpisano ponad 5,7 tys. umów o wartości środków publicznych ponad 680,9 mln EUR, w
tym blisko 580,1 mln EUR EFS. Również do końca 2010 r. rozliczono wydatki w wysokości
ponad 428,7 mln EUR (w tym blisko 353,1 mln EUR EFS), co pozwoliło na osiągnięcie 27%
realizacji zobowiązań UE na lata 2007-2013.
164
Stopień zaawansowania wdrażania
poszczególnych Działań w Priorytecie VII jest zróżnicowany, co szczegółowo obrazuje
Wykres 12.
163
164
Ibidem, s.225-229 - opis szczegółowy Działania 7.3., Ibidem.
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, op. cit., s. 210.
78
Wykres 12 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 według Działań Priorytetu VII (%)
70%
61%
60%
50%
40%
30%
39%
44%
28%
27%
21%
20%
27%
14%
10%
0%
Działanie 7.1 Rozwój i
Działanie 7.2
Działanie 7.3 Inicjatywy
upowszechnienie aktywnej
Przeciwdziałanie
lokalne na rzecz aktywnej
integracji
wykluczeniu i wzmocnienie
integracji
sektora ekonomii
społecznej
Poziom kontraktacji
Poziom wydatkowania
Poziom kontraktacji - priorytet VII
Poziom wydatkowania - priorytet VII
Źródło: Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, Rysunek 60, s. 211.
Zdecydowanie najwyższy stopień (61%) kontraktacji środków dotyczy Działania 7.2
Przeciwdziałanie wykluczeniu i wzmocnienie sektora ekonomii społecznej, a jego poziom
wydatkowania wynosi 27%, podobnie jak w Działaniu 7.1 Rozwój i upowszechnienie
aktywnej integracji (na poziomie 28%). Jednak w tym Działaniu 7.1 poziom kontraktacji nie
jest zbyt wysoki (39%), ale przebiega bez większych zastrzeżeń. Natomiast należy jedynie
zwrócić uwagę na bardzo niski poziom kontraktacji (tylko 21%) w Działaniu 7.3 Inicjatywy
lokalne na rzecz aktywnej integracji wskazuje na niewielkie zainteresowanie beneficjentów
realizacją inicjatyw oddolnych.
165
Istnieją również wyraźne zróżnicowania regionalne
poziomu alokacji 2007-2013 w Priorytecie VII por. – Wykres 13.
Wykres 13 Zróżnicowanie regionalne poziomu alokacji 2007-2013 w Priorytecie VII (%)
165
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, Ibidem, s.211.
79
70%
64%
60%
50%
46% 47% 48%
42%
40% 37%
27% 28% 29%
30%
20%
54%
49%
27%
39%
42%
38%
43%
46%
36%
34%
36%
33%35%
31%
29% 28%
25%
24%
21%
22%
20%
44%
37%
27%
13%
10%
0%
Poziom kontraktacji
Poziom wydatkowania
Poziom kontraktacji - Priorytet VII
Poziom wydatkowania - priorytet VII
Źródło: Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, czerwiec 2010, Rysunek 61, s. 211.
Najwyższy poziom kontraktacji (64%) w zakresie alokacji 2007-2013 w Priorytecie
VII występuje w województwie małopolskim, ale zaskakuje też fakt, że to województwo ma
bardzo niski poziom wydatkowania (22%). Dobry zaś poziom kontraktacji występuje też w
województwie zachodniopomorskim (54%), śląskim (49%) i lubuskim (48). Natomiast
najszybszy poziom wydatkowania występuje regionie zachodniopomorskim (37%); w woj.
śląskim (34%) oraz warmińsko-mazurskim (33%). 166
Dodatkowo warto jeszcze nawiązać do kwestii wsparcia ekonomii społecznej
przewidzianego w Priorytecie VII udzielanego z EFS, co poniżej zostanie zobrazowane za
pomocą Mapy 1.
W Priorytecie VII ramach instytucji ekonomii społecznej wsparcie otrzymało ponad
38 tysięcy osób, w tym blisko 25 tysięcy kobiet. Realizacja wskaźnika dla Priorytetu wynosi
131%, a najbardziej zaawansowane w realizacji tego wskaźnika jest województwo
zachodniopomorskie (339%), a najmniej region pomorski (ok. 11%)167 – por. Wykres 14.
166
167
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, Ibidem, s. 211.
Ibidem, s. 216.
80
Wykres 14 Wsparcie ekonomii społecznej w Priorytecie VII
Źródło: Opracowanie na podstawie sprawozdań okresowych IP (wg stanu na 31/12/10, podaję za: Sprawozdanie
z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w roku 2010, Ministerstwo Rozwoju
Regionalnego, czerwiec 2010, Mapa 8, s. 216.
W zakresie realizacji celu 2 Wzmocnienie i poszerzenie zakresu działań sektora
ekonomii społecznej zauważyć można dość ważne odchylenia od pierwotnych założeń, a
chcąc analizować wsparcie dotyczące inicjatyw z zakresu ekonomii społecznej, należy wziąć
pod uwagę prawdopodobieństwo niedoszacowania wartości docelowych. W ramach
Priorytetu VII wsparcia udzielono ponad 4,5 tys. podmiotom ekonomii społecznej, co
oznacza wykonanie wskaźnika na poziomie 1300% wartości docelowej. Występuję też
regionalne zróżnicowania w realizacji tego wskaźnika. Prawie we wszystkich regionach z
wyjątkiem Wielkopolski (78% docelowej wartości) osiągnięto założenia przyjęte na początku
okresu programowania. W obszarze wsparcia na rzecz ekonomii społecznej należy też wziąć
pod uwagę aktywność instytucji wspierających ekonomię społeczną.168
Po szczegółowym przeanalizowaniu wszystkich działań uwzględnionych w ramach
Priorytetu I, VI i VII PO KL i ukierunkowanych m. in. na integrację społeczną oraz
zawodową osób podlegających wykluczeniu społecznemu można stwierdzić, że obszar
możliwej współpracy pomiędzy sferą pomocy i integracji społecznej, a rynkiem pracy jest
dość rozległy i każdy z partnerów takich działań może znaleźć przestrzeń do podejmowania
168
Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego…, Ibidem, s. 215.
81
wspólnych inicjatyw. Należy jeszcze dodać, że Działania podejmowane w ramach Priorytetu I
są komplementarne z instrumentami przewidzianymi do realizacji tak w Priorytecie VI, jaki i
w Priorytecie VII.169
Wyszczególnienie formy bądź typów współpracy w ramach poszczególnych
Priorytetów/Działań i Poddziałań ujętych w Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki
zaprezentowano w Tabeli 10.
Tabela 12 Formy współpracy/typ realizowanych projektów w ramach Priorytetów/Działań/Poddziałań PO
KL Priorytet I
Priorytet /
Formy współpracy/typ realizowanych operacji/projektów
Działanie /
Poddziałanie
Priorytet I – centralny
Działanie 1.1
• opracowanie i realizacja wspólnych szkoleń oraz programów szkoleniowych dla kadr instytucji
rynku pracy i pomocy społecznej;
• rozwój narzędzi i systemów informatycznych (dla PSZ oraz zintegrowanych systemów dla PSZ i
instytucji pomocy społecznej);
Działanie 1.2
• realizacja wspólnych szkoleń oraz programów szkoleniowych dla kadr pomocy społecznej
i instytucji rynku pracy;
• rozwój narzędzi i systemów informatycznych (dla instytucji pomocy społecznej oraz
zintegrowanych systemów dla PSZ i instytucji pomocy społecznej);
• budowa i ulepszanie systemu koordynacji oraz przekazywania informacji i danych między
instytucjami działającymi w obszarze polityki społecznej i rynku pracy;
Działanie 1.3
• 1.3.4 projekty współpracy jednostek penitencjarnych z instytucjami rynku pracy, pomocy
Poddziałania
i integracji społecznej, partnerami społeczno-gospodarczymi w celu przygotowania do
1.3.4 – 1.3.6
zatrudnienia i integracji ze społeczeństwem osób odbywających karę pozbawienia wolności;
• 1.3.5 projekty współpracy zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich z instytucjami rynku
pracy, pomocy i integracji społecznej, partnerami społeczno-gospodarczymi w celu
przygotowania do zatrudnienia i integracji ze społeczeństwem osób przebywających w tych
placówkach;
• 1.3.6 ogólnokrajowe i ponadregionalne projekty aktywizacji zawodowej i integracji społecznej,
skierowane do osób niepełnosprawnych i ich otoczenia (ze szczególnym uwzględnieniem
wykorzystania nowoczesnych technologii oraz projektów promujących elastyczne i innowacyjne
formy zatrudnienia);
Priorytet VI – regionalny
Działanie 6.1
• doradztwo, diagnozy potrzeb szkoleniowych w regionie, programy aktywizacji zawodowej,
Poddziałnie
kampanie promocyjne, wspieranie wolontariatu i różnych form zatrudnienia, a także rozwój
6.1.1
dialogu, partnerstwa publiczno-społecznego i współpracy na rzecz rozwoju zasobów ludzkich na
poziomie regionalnym i lokalnym;
Działanie 6.2
• przyznanie środków finansowych na rozwój przedsiębiorczości (w tym w formie spółdzielni lub
spółdzielni socjalnej)
Działanie 6.3
• aktywizacja zawodowa mieszkańców obszarów wiejskich, poprawa zdolności do zatrudnienia,
wsparcie lokalnych inicjatyw informacyjnych, szkoleniowych i doradczych, a także rozwój
dialogu i partnerstwa publiczno-społecznego i współpracy na rzecz rozwoju zasobów ludzkich
na szczeblu lokalnym;
Priorytet VII- regionalny
Działanie 7.1
• wspólne szkolenia z zakresu tworzenia i funkcjonowania zespołów interdyscyplinarnych
Poddziałnie
z udziałem przedstawicieli pomocy społecznej oraz innych służb społecznych w regionie
7.1.3
(np. kuratorzy sądowi, policjanci, pedagodzy, pielęgniarki środowiskowe), a także spotkań
z udziałem przedstawicieli publicznych służb zatrudnienia, dotyczących rozwoju współpracy
i budowania partnerstw na rzecz rozwiązywania problemów społecznych;
169
B. Ciężka, K. Puchalska, P. Błędowski, I. Kowalska-Żakieta, E. Kapilewicz i in., Raport Końcowy z badania
ewaluacyjnego…, op. cit., s. 57.
82
Działanie 7.2
Poddziałnie
7.2.1
Poddziałnie
7.2.2
• 7.2.1 szerokie spektrum działań na rzecz aktywizacji zawodowej i społecznej osób zagrożonych
wykluczeniem m.in. wsparcie dla tworzenia i działalności podmiotów integracji społecznej,
kursy i szkolenia, staże, zatrudnienie subsydiowane, poradnictwo, rozwój nowych form i metod
wsparcia środowiskowego i zawodowego na rzecz integracji zawodowej i społecznej,
organizowanie akcji i kampanii promocyjno-informacyjnych, rozwój dialogu, partnerstwa
publiczno-prywatnego, badania i analizy z zakresu integracji społecznej w regionie, a także inne;
• 7.2.2 wsparcie finansowe dla utworzenia i/lub funkcjonowania (w tym wzmocnienia potencjału)
instytucji otoczenia sektora ekonomii społecznej, świadczących w ramach projektu w sposób
komplementarny i łączny: usługi prawne, księgowe, marketingowe, doradztwo (indywidualne
i grupowe, m.in. w postaci punktów lub centrów doradztwa, inkubatorów społecznej
przedsiębiorczości tworzących wspólną infrastrukturę rozwoju), szkolenia umożliwiające
uzyskanie wiedzy i umiejętności potrzebnych do założenia i prowadzenia działalności w sektorze
ekonomii społecznej, usługi wspierające rozwój partnerstwa lokalnego na rzecz ekonomii
społecznej (m.in. poprzez budowę sieci współpracy lokalnych podmiotów w celu wspierania
rozwoju podmiotów ekonomii społecznej), promocję ekonomii społecznej i zatrudnienia w
sektorze ekonomii społecznej. (skierowane do instytucji rynku pracy oraz pomocy i integracji
społecznej w zakresie projektów promocyjnych i partnerskich);
Działanie 7.3
• rozwój dialogu, partnerstwa publiczno-społecznego i współpracy na rzecz rozwoju zasobów
ludzkich na poziomie lokalnym (promowane będą inicjatywy partnerskie, wykorzystujące
możliwości współpracy partnerów publicznych z organizacjami pozarządowymi na rzecz
przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i marginalizacji).
Źródło: B. Ciężka, K. Puchalska, P. Błędowski, I. Kowalska - Żakieta, E. Kapilewicz i in., Raport Końcowy z
badania ewaluacyjnego: „Analiza aktualnej struktury instytucji rynku pracy i instytucji pomocy społecznej w
kontekście zakresu ich wzajemnej współpracy, a także głównych obszarów styku”, s. 58.
Niewątpliwie większość projektów regionalnych prowadzonych w ramach Priorytetu
VI i VII ukierunkowana jest na dostosowanie oferty pomocy do potrzeb osób podlegających
procesowi marginalizacji społecznej i zawodowej, oferowanie tym osobom możliwości
korzystania z jak najlepszych, dostępnych instrumentów integracji społecznej. Istnieje jednak
uzasadniona obawa, że cześć działań podejmowanych przez instytucje rynku pracy oraz
instytucje pomocy i integracji społecznej może się dublować, głównie w kwestii prowadzenia
reintegracji zawodowej i społecznej (np. prowadzenie szkoleń i kursów w systemie
pozaszkolnym i in.).
Również ważne są te projekty, które umożliwiają promowanie spółdzielczości
socjalnej i udzielanie wsparcia dla sektora ekonomii społecznej. Innym i bardzo ważnym
wyzwaniem projektowym jest rozwój dialogu, partnerstwa publiczno-społecznego i
współpracy na rzecz rozwoju zasobów ludzkich na poziomie lokalnym w celu
przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i marginalizacji. Niestety wielość płaszczyzn do
potencjalnej współpracy nie przesądza o jej podejmowaniu i zadowalającej efektywności
takich działań.
Warto jeszcze docenić założenia projektowe przewidziane w ramach Priorytetu I,
które są nastawione m.in. na organizowanie wspólnych szkoleń oraz programów
szkoleniowych dla kadr instytucji rynku pracy i pomocy społecznej, zmierzają do ulepszanie
systemu koordynacji oraz przekazywania informacji i danych między sferą pomocy a sferą
rynku pracy, co może niewątpliwie usprawnić obsługę beneficjentów tych instytucji. Na
83
uwagę zasługują też rozwiązania umożliwiające prowadzenie programów integracji i
aktywizacji zawodowej na poziomie ogólnopolskim.
Biorąc powyższe pod uwagę można więc stwierdzić, że wskazane w tabeli 7
płaszczyzny możliwej współpracy (w ramach PO KL) dają duże możliwości w tym zakresie
instytucjom pomocy i integracji społecznej oraz instytucjom rynku pracy, jednak ważne jest
aby te działania nie ograniczały się jedynie do wspólnej realizacji projektów z PO KL, bo po
zakończeniu tego rodzaju finansowania projektów ta współpraca mogłaby powoli wygasać.
Dlatego też bardzo ważnym zadaniem jest również poszukiwanie nowych obszarów dla
wspólnych inicjatyw międzyinstytucjonalnych, tak o charakterze publicznym jak i
niepublicznym, ale przede wszystkim istotna jest dobra wola stron i chęć podejmowania takiej
współpracy. Należy też zwrócić jeszcze uwagę, że wsparcie dla ekonomii społecznej
finansowane w PO KL w ramach projektów wyłanianych w trybie konkursowym, może
oznaczać, iż w niewystarczającym stopniu spółdzielczość socjalna będzie wspierana.
3.3.4.2 Katalog „Dobrych praktyk” Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na Podkarpaciu
Pozytywne efekty realizacji omawianego programu na Podkarpaciu zostały ujęte w
publikacji pt.: „Dobre praktyki Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na Podkarpaciu”
wydanej przez Wojewódzki Urząd Pracy w Rzeszowie w 2010 r. Z oczywistych względów
nie jest tu możliwe przedstawienie wszystkich działań projektowych uznanych za dobre,
ponieważ do dnia 31.10.2010 r. podpisanych było aż 1 280 umów projektowych.170 Dlatego
też spośród nich wszystkich wybrano tylko nieliczne, które realizowano na szczeblu
regionalnym w ramach czterech Priorytetów:
– Priorytet VI Rynek pracy otwarty dla wszystkich;
– Priorytet VII Promocja integracji społecznej;
– Priorytet VIII Regionalne kadry gospodarki;
– Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach.
Z uwagi na kwestię współpracy pomiędzy sferą rynku pracy a instytucjami pomocy i
integracji społecznej rozważania celowo zostały ograniczone do zarysu najważniejszych
„dobrych praktyk” tylko w zakresie Priorytetu VI i VII.
Wśród projektów realizowanych w ramach Priorytetu VI Rynek pracy otwarty dla
wszystkich na uwagę zasługują następujące: „Nowa Jakość”, „Więcej szans w powiecie
brzozowskim”, „Więcej szans w powiecie stalowowolskim”, „Aktywność drogą do sukcesu”,
„Zawodowe kwalifikacje spedytora – logistyka” – por. Tabela 13.
170
Dobre praktyki Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na Podkarpaciu, Wojewódzki Urząd Pracy
w Rzeszowie, Rzeszów 2010 r., s.3 i 5-6.
84
Tabela 13 Wybrane przykłady projektów realizowanych w ramach Priorytetu VI
Wartość
Tytuł
Nazwa
Lp.
Poddziałanie nr i zakres
projektu
projektu
beneficjenta
(PLN)
pow.
6.1.2 Wsparcie powiatowych
tarnobrzeski
i wojewódzkich urzędów
/ Powiatowy
Nowa
1.
pracy w realizacji zadań na
278 071,00
Urząd Pracy
Jakość
rzecz aktywizacji zawodowej
w
osób bezrobotnych w regionie
Tarnobrzegu
2.
3.
Więcej szans
w powiecie
brzozowskim
pow.
brzozowski /
Powiatowy
Urząd Pracy
w
Brzozowie
6.1.3 Poprawa zdolności do
zatrudnienia oraz
podnoszenie poziomu
aktywności zawodowej osób
bezrobotnych
Więcej szans
w powiecie
stalowowols
kim
pow.
stalowowols
ki/
Powiatowy
Urząd Pracy
w Stalowej
Woli
6.1.3 Poprawa zdolności do
zatrudnienia oraz
podnoszenie poziomu
aktywności zawodowej osób
bezrobotnych
Podstawowe działanie – cele
projektu
wsparcie urzędu pracy
pozwalające na lepsze
wykonywanie zadań
statutowych.171
15 638 622, 28
(łączna kwota
przeznaczona
na lata 20082010)
podniesienie w latach 20082010 poziomu aktywizacji
zawodowej, umożliwienie
powrotu na rynek pracy i
wzrost zatrudnialności, w
tym samozatrudnienia wśród
jak najszerszej grupy
bezrobotnych.172
16 322 183,97
aktywizacja zawodowa osób
znajdujących się w
szczególnej sytuacji na rynku
pracy, realizacja projektu
zaplanowana na lata 20082013.173
podniesienie aktywności
zawodowej i zdolności do
6.1.1 Wsparcie osób
zatrudnienia osób
Aktywność
Edukator Sp.
pozostających bez
4.
935 548,41
pozostających bez pracy z
drogą do
z o. o.
zatrudnienia na regionalnym
terenu powiatu jasielskiego i
sukcesu
rynku pracy
wybranych gmin sąsiednich
powiatów174
uzyskanie zawodowych
kwalifikacji spedytoralogistyka oraz nabycie
kluczowych kompetencji
6.1.1 Wsparcie osób
Zawodowe
przez 30 osób pozostających
pozostających bez
kwalifikacje
5.
TMS Audit
657 430,00
bez pracy o niskich
zatrudnienia na regionalnym
spedytora kwalifikacjach zawodowych.
rynku pracy
logistyka
Docelowo w projekcie
uczestniczyło 20 osób w
wieku od 18 do 34 roku
życia.175
Źródło: Dobre praktyki Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na Podkarpaciu, Wojewódzki Urząd Pracy
w Rzeszowie, Rzeszów 2010 r.
Wśród projektów realizowanych w ramach Priorytetu VII Promocja integracji
społecznej na uwagę zasługują następujące: „Czas na aktywność w Gminie Jarosław”, „Czas
na aktywność w Gminie Krzeszów” i „Badanie wykluczenia społecznego w województwie
podkarpackim” – por. Tabela 14.
171
Dobre praktyki Programu…, Ibidem, por. projekt pn. Nowa Jakość na s.14-15.
Ibidem, por. projekt pn. Więcej szans w powiecie brzozowskim na s.16-17.
173
Ibidem, por. projekt pn. Więcej szans w powiecie stalowowolskim projektu na s.18-19.
174
Dobre praktyki Programu…, Ibidem, por. projekt pn. Aktywność drogą do sukcesu na s.11-12.
175
Ibidem, por. projekt pn. Zawodowe kwalifikacje spedytora - logistyka na s.13.
172
85
Tabela 14 Wybrane przykłady projektów realizowanych w ramach Priorytetu VII
Wartość
Tytuł
Nazwa
Lp.
Poddziałanie nr i zakres
projektu
projektu
beneficjenta
(PLN)
Podstawowe działanie –
cele projektu
aktywizacja zawodowa i
społeczna osób
7.1.1 Rozwój i
bezrobotnych bez prawa do
Czas na
upowszechnianie aktywnej
zasiłku, zarejestrowanych w
aktywność w
1.
600 666,60
integracji przez ośrodki
urzędzie pracy, którzy
Gminie
pomocy społecznej
korzystają z pomocy
Jarosław
Ośrodka Pomocy społecznej
w Jarosławiu.176
zwiększenie potencjału
Gmina
społeczno-zawodowego
Krzeszów /
7.1.1 Rozwój i
osób zagrożonych
Czas na
Gminny
upowszechnianie aktywnej
wykluczeniem społecznym z
aktywność w
2.
Ośrodek
279 532,00
integracji przez ośrodki
terenu Gminy Krzeszów, a
Gminie
Pomocy
pomocy społecznej
także nabycie przez nich
Krzeszów
Społecznej w
niezbędnych kompetencji
Krzeszowie
społecznych.177
dostarczenie aktualnej i
Badanie
7.2.1 Aktywizacja zawodowa
wieloaspektowej wiedzy
wykluczenia
Uniwersytet
3.
i społeczna osób zagrożonych 598 788,21
dotyczącej wykluczenia
społecznego w
Rzeszowski
wykluczeniem społecznym
społecznego wśród klientów
województwie
pomocy społecznej.178
podkarpackim
Źródło: Dobre praktyki Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na Podkarpaciu, Wojewódzki Urząd Pracy
w Rzeszowie, Rzeszów 2010 r.
Gmina
Jarosław /
Gminny
Ośrodek
Pomocy
Społecznej w
Jarosławiu
Zaprezentowane skrótowo powyżej projekty z Priorytetu VI i VII (uznane przez WUP
w Rzeszowie za przykłady „dobrych praktyki”) w większości przypadków stawiają sobie za
główny cel aktywizację zawodową i społeczną osób podlegających wykluczeniu
społecznemu. Niewątpliwie rozwiązywanie tej kwestii społecznej przez instytucje rynku
pracy w bezpośrednim współdziałaniu z instytucjami pomocy i integracji społecznej mogłoby
być bardziej efektywne. Niestety bardzo często dzieje się tak, że każda z tych instytucji
podejmuje odrębnie działania na rzecz osób doświadczających marginalizacji, przy czym nie
ma wyraźnego rozgraniczenia kompetencji tych instytucji. Dlatego też działania z zakresu
aktywnej integracji mogą się dublować, a dzieje się tak szczególnie wtedy gdy realizowane są
one zarówno z Priorytetu VI jak z VII, w ramach których przewidziano w obydwu
przypadkach aktywizację zawodową i społeczną dla osób podlegających wykluczeniu.
Dodatkowo zastanawia fakt, że w publikacji WUP w Rzeszowie nie wskazano ani
jednego projektu, który mógłby świadczyć o podejmowaniu takiej bezpośredniej i ścisłej
współpracy służb zatrudnienia ze służbami społecznymi. Jednakże na uwagę zasługuje projekt
promujący tworzenie nowej jakości usług świadczonych przez publiczne służby zatrudnienia.
176
Ibidem, por. projekt pn. Czas na aktywność w Gminie Jarosław, na s. 23 – 24.
Dobre praktyki Programu…, Ibidem, por. projekt pn. Czas na aktywność w Gminie Krzeszów, na s. 25-26.
178
Ibidem, por. projektu pn. Badanie wykluczenia społecznego w województwie podkarpackim, na s. 27-28.
177
86
4. Diagnoza stanu współpracy pomiędzy NiP IRP i PiIS w województwie
podkarpackim w świetle ustaleń empirycznych
4.1.Przejawy współpracy badanych instytucji z instytucjami rynku pracy,
instytucjami pomocy społecznej oraz organizacjami pozarządowymi
4.1.1. Dotychczasowe stan współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS i rodzaje
współpracujących instytucji
Niemal wszyscy respondenci (98%) przyznali, że instytucja, którą reprezentują
współpracuje z instytucjami rynku pracy, instytucjami pomocy społecznej bądź organizacjami
pozarządowymi (por. Wykres 15). Wyraźnie widać więc, że badani mają świadomość
konieczności takiej współpracy, a także znajdują pola do wspólnych działań.
Wykres 15 Podejmowanie współpracy z instytucjami rynku pracy, instytucjami pomocy społecznej bądź
organizacjami pozarządowymi (Dane w %, N=100)
2
Tak
Nie
98
Źródło: badania własne.
W badaniach podjęto także próbę określenia intensywności wspólnie podejmowanych
działań i ustalenia najczęściej współpracujących NiP IRP PiIS. Najwięcej, bo blisko 4/5
badanych instytucji współpracuje z Urzędem Gminy/Miasta (79 %). Zdecydowana większość
ankietowanych instytucji prowadzi współpracę z Powiatowym Urzędem Pracy (76 %) oraz
Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie (72 %). Nieco ponad 2/3 respondentów
zadeklarowało, że reprezentowana przez nich instytucja kooperuje z Ośrodkiem Pomocy
Społecznej (68 %). Większość badanych instytucji współpracuje ponadto z organizacjami
pozarządowymi (61 %), Regionalnym Ośrodkiem Polityki Społecznej oraz WUP (po 57 %) –
por. Wykres 16.
87
Wykres 16 Rodzaj instytucji, z którą współpracuje instytucja reprezentowana przez respondenta (Dane w
%, N=100)*
Urząd Gminy/Miasta
79
Powiatowy Urząd Pracy
76
72
Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
Ośrodek Pomocy Społecznej
68
Organizacje Pozarządowe
61
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
Wojewódzki Urząd Pracy
Urząd Marszałkowski
Ochotnicze Hufce Pracy
57
57
36
19
0
10 20 30 40 50 60 70 80
Źródło: badania własne. *Dane nie sumują się do 100% ponieważ respondenci mogli udzielić dowolnej
liczby odpowiedzi.
Zdecydowana większość respondentów zadeklarowała, że instytucja przez nich
reprezentowana współpracuje z jedną instytucją lub organizacją. Najczęściej kooperacja
podejmowana jest z PUP, Powiatowymi Centrami Pomocy Rodzinie, WUP oraz Regionalnym
Ośrodkiem Pomocy Społecznej. Jedynie sześć badanych instytucji prowadzi współpracę z
instytucjami w liczbie większej od 30 (por. Wykres 17). Jak widać sieć powiązań pomiędzy
poszczególnymi instytucjami i organizacjami jest bardzo rzadka, co w związku z dużą liczbą i
różnorodnością tychże podmiotów zdecydowanie nie wyczerpuje gamy możliwości jakie
wiążą się z nawiązywaniem współpracy w celu podniesienia efektywności działań mających
na celu przeciwdziałanie problemowi wykluczenia społecznego.
Wykres 17 Rodzaj i liczba instytucji, z którą współpracuje instytucja reprezentowana przez respondentów
(Dane w %, N=100)
Powiatowy Urząd Pracy
Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
Wojewódzki Urząd Pracy
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
Urząd Gminy/Miasta
Urząd Marszałkowski
Ośrodek Pomocy Społecznej
Organizacje Pozarządowe
Ochotnicze Hufce Pracy
64
59
57
57
2
3
4
24
28
43
43
46
7 7 4 10 5
21
36
64
31
4 6 7 11 9
32
21
7 11 4 8 10
39
18
81
0%
1
8
5 34
5-10
20%
11 i więcej
40%
60%
80%
100%
brak współpracy
Źródło: badania własne.
88
Jak widać większość instytucji działa lokalnie, wobec tego współpracują one z 1
powiatowym urzędem pracy, z 1 powiatowym centrum pomocy rodzinie, z 1 urzędem
wojewódzkim i 1 regionalnym ośrodkiem polityki społecznej. Przy czym co ważne
współpraca ta ma najczęściej charakter wertykalny, jeśli przybiera formę horyzontalną to
przeważnie dotyczy ona współpracy pomiędzy instytucjami państwowymi (w tym głównie
OPS i PUP).
Ponadto w kategorii „inne” respondenci deklarowali współpracę z instytucjami, które
nie zostały ujęte w kafeterii, przy czym do najczęściej wymienianych należały: sądy, policja
oraz szkoły wyższe.
Analiza uzyskanych wyników pokazuje, że spośród uwzględnionych w badaniach
instytucji i organizacji największe zaangażowanie we współpracę z innymi NiP IRP PiIS
zadeklarowały osoby z Ośrodków pomocy społecznej, przy czym współpracują one przede
wszystkim z Powiatowymi Urzędami Pracy (48/50 wskazań – liczba wskazań/możliwa liczba
wskazań), Powiatowymi Centrami Pomocy Rodzinie (44/50 wskazań), Regionalnym
Ośrodkiem Polityki Społecznej (42/50 wskazania) oraz Urzędami Gminy/Miasta (41/50
wskazań). Stosunkowo dobrze rozwinięta jest również współpraca z Organizacjami
Pozarządowymi oraz innymi Ośrodkami Pomocy Społecznej (po 33/50 wskazania). Najmniej
wskazań dotyczyło współpracy z Ochotniczymi Hufcami Pracy (9/50 wskazań).
Z kolei Powiatowe Urzędy Pracy współpracują przeważnie z Ośrodkami Pomocy
Społecznej oraz Powiatowymi Centrami Pomocy Rodzinie (po 13/15 wskazań), jak również
z Wojewódzkim Urzędem Pracy (12/15 wskazań) oraz Urzędami Gminy/Miasta (11/15
wskazań). Najrzadziej kooperują z innymi Powiatowymi Urzędami Pracy oraz Regionalnym
Ośrodkiem Polityki Społecznej (po 4/15 wskazania).
Natomiast instytucjami, z którymi najczęściej kooperują Organizacje Pozarządowe są
Urzędy Gminy/Miasta (14/20 wskazań), inne Organizacje Pozarządowe (12/20 wskazań) oraz
Ośrodki Pomocy Społecznej i Powiatowe Urzędy Pracy (odpowiednio 11/20 i 10/20
wskazań). Przedstawiciele Organizacji Pozarządowych najrzadziej deklarowali prowadzenie
współpracy Wojewódzkim Urzędem Pracy (4/20 wskazania) oraz z Ochotniczymi Hufcami
Pracy (2/20 wskazania).
Ponadto przedstawiciele instytucji takich jak OHP, PCPR i POW w Rzeszowie
deklarowali przede wszystkim współpracę z Urzędami Gminy lub Miasta, Ośrodkami
Pomocy Społecznej oraz Powiatowymi i Wojewódzkim Urzędami Pracy, co potwierdza
obserwację, iż instytucje państwowe preferują kontakty w obrębie instytucji państwowych–
por. Tabela 15.
89
Tabela 15 Wskaźnik natężenia deklarowanej współpracy pomiędzy instytucjami i organizacjami NiP IRP
PiIS (liczba wskazań/liczba możliwych wskazań)
Instytucja, z którą jest podejmowana
współpraca
Urząd Gminy/Miasta
Ośrodek Pomocy Społecznej
Powiatowy Urząd Pracy
Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
Wojewódzki Urząd Pracy
Organizacje Pozarządowe
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
Urząd Marszałkowski
Ochotnicze Hufce Pracy
średnia
Instytucja reprezentowana przez badanych
Ośrodek
Pomocy
Powiatowy
Organizacja
Społecznej Urząd Pracy Pozarządowa
Inne
n=50
n=15
n=20
n=15
0,82
0,73
0,70
0,87
0,66
0,87
0,55
0,73
0,96
0,27
0,50
0,93
0,88
0,87
0,40
0,47
0,58
0,80
0,20
0,80
0,66
0,47
0,60
0,60
0,84
0,27
0,35
0,27
0,36
0,33
0,40
0,33
0,18
0,47
0,10
0,07
0,66
0,56
0,42
0,56
natężenie współpracy (przedział wartości wskaźnika)
bardzo słabe
słabe
przeciętne
(0-0,20)
(0,21-0,40)
(0,41-0,60)
Źródło: badania własne.
silne
(0,61-0,80)
średnia
0,78
0,70
0,67
0,65
0,60
0,58
0,43
0,36
0,20
X
bardzo silne
(0,81-1)
Intensywna współpraca jak wynika z uzyskanych danych przeważnie podejmowana
jest przez instytucje państwowe. W przypadku organizacji pozarządowych intensywność tej
formy działalności jest zadawalająca jedynie w odniesieniu do kooperacji z Urzędem Miasta
lub Gminy. Wyraźnie wskazuje to na deficyt w sferze społeczeństwa obywatelskiego, który
może być z jednej strony konsekwencją koincydencji takich czynników jak zbyt słabe
struktury organizacji pozarządowych oraz braku zaufania do nich ze strony instytucji
publicznych.
W związku z powyższym pilną potrzebą jest wspólne forum wymiany informacji
wykorzystujące nowoczesne technologie (tj. w postaci platformy internetowej) pomiędzy
państwowymi i pozarządowymi instytucjami i organizacjami, które umożliwiłoby wzajemne
wsparcie merytoryczne i organizacyjne tychże podmiotów. Taka ścisła współpraca i związane
z tym podniesienie poziomu wiedzy o wzajemnych kompetencjach miałaby duże szanse
zaowocować wzrostem wzajemnego zaufania będącego podstawowym warunkiem efektywnej
kooperacji.
Ponadto można zauważyć, że aktywność dotycząca dotychczasowego podejmowania
współpracy przez reprezentowane w badaniach instytucje jedynie w przypadku OPS może
być określona jako duża. W przypadku PUP-ów i OP działalność polegająca na
podejmowaniu
wspólnych
przedsięwzięć
z
innymi
podmiotami
zajmującymi
się
przeciwdziałaniem wykluczeniu społecznemu jest jedynie przeciętna, co oznacza że w tych
przypadkach najprawdopodobniej nie są wykorzystane potencjalne możliwości jakie tkwią
90
zarówno w zasobach ludzkich tych instytucji i organizacji (tj. przygotowaniu merytorycznym
ich pracowników), jak i w zasobach organizacyjnych. Dostępność informacji o już
podejmowanej wspólnej działalności przez inne instytucje i organizacje pomocowe i rynku
pracy może działać motywująco dla tych, które jeszcze takich przedsięwzięć nie
podejmowały albo robiły to nie nazbyt aktywnie.
W celu pogłębienia wiedzy o współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS w trakcie badań IDI
zadano respondentów pytanie: Czy podczas realizowania działań na rzecz osób zagrożonych
wykluczeniem społecznym Pana(i) instytucja współpracowała z innymi instytucjami
zajmującymi się tą problematyką? Jeśli tak, to jakie były to instytucje? Analiza odpowiedzi
uzyskanych na to pytanie potwierdziła istnienie pewnych osi współpracy, wśród których
można wyróżnić kooperację PUP z władzami samorządu lokalnego, OPS, instytucjami
szkoleniowymi, pracodawcami, a nawet z lokalnymi mediami, przy czym zdaniem większości
respondentów z urzędów pracy znacząco powinna być zacieśniona współpraca z ośrodkami
pomocy społecznej, ponieważ ich zdaniem nie jest ona w pełni efektywna.
Natomiast OPS podejmują wspólne działania przede wszystkim z lokalnym
samorządem, PUP (w zakresie realizacji porozumień i nie tylko), WUP (w celu realizacji
projektów systemowych z PO KL) oraz instytucjami szkoleniowymi. W przypadku
przedstawicieli sektora trzeciego współpraca jest możliwa w jeszcze szerszym zakresie i
dotyczy realizacji różnych zadań publicznych i jest podejmowana z instytucjami pomocy
społecznej takimi jak: OPS, PCPR, Wydział Polityki Społecznej czy Regionalny Ośrodek
Polityki Społecznej, a także z instytucjami rynku pracy jak: PUP czy WUP, również
instytucje szkoleniowe mogą z nimi współpracować.
Z kolei organizacje pozarządowe rzadko podejmują wspólne inicjatywy z innymi
stowarzyszeniami, gdyż te instytucje w innych organizacjach pozarządowych mogą
dostrzegać potencjalną konkurencję przy pozyskiwaniu środków na realizacje tego samego
zadania. Również należy dodać, że nie było takiej instytucji, która nie podejmowałaby
jakiejkolwiek współpracy z innymi instytucjami.
Ponadto w większości wypowiedzi uczestników badań wskazywano także na
współpracę z CIS czy KIS, tak organizacji pozarządowych, czy instytucjami rynku pracy lub
pomocy społecznej.
[PUP Rzeszów]: Chodzi o MOPS, najczęściej to z nimi na zasadzie informacji. Jakaś informacja u nas wychodzi,
że ktoś wymaga pomocy, a ktoś nie wie do kogo się zwrócić.(…) Gdy mówimy o ośrodkach pomocy społecznej,
mówimy o wszystkich gminach, bo mamy tych trochę gmin, więc tak z tymi gminami. (…) OHP Młodzieżowe
Biuro Pracy, które działa… i też mamy z nimi kontakt. Organizują często jakieś tam szkolenia. (…) Działamy ze
stowarzyszeniami, które zajmują się osobami niepełnosprawnymi, Stowarzyszenie „Radość”.(…) Przy MOPS
91
działa „Ad Astram”, też stowarzyszenie (…) Jeszcze tak nawiązując do współpracy, to w ramach projektów,
różne firmy organizują szkolenia. Więc też pojawiają się firmy: „Abakus”, firma „Sielec”
[MOPS Rzeszów]: Zawsze współpracujemy z Powiatowym Urzędem Pracy. (…)Ja jako „Ośrodek Pomocy
Społecznej” współpracuję z „Ad Astram”, ze Stowarzyszeniem „Radość”, ze Stowarzyszeniem „Dobroć”. (…) i
ze Stowarzyszeniem „Mój Straszęcin”.
[NGO Rzeszów]: Współpracujemy z MOPS … i to jest najściślejsza współpraca. Współpracujemy z innymi
organizacjami pozarządowymi, m.in. ze Stowarzyszeniem „Straszęcin”, z parafiami oraz z urzędem pracy, z
którym m. in. współpracowaliśmy odnośnie tych staży, przygotowania zawodowego
[PUP Dębica]: Głównym partnerem - naszym - są pracodawcy. Zacznijmy w ogóle od pracodawców. Bo o nich nic
nie mówimy. To są instytucje szkoleniowe, z którymi nam się bardzo dobrze układa współpraca. Cały czas, na
bieżąco, gorąca wymiana telefoniczna informacji jest oczywiście z MOPS. To są wszystkie instytucje pozarządowe,
z którymi kontakt telefoniczny mamy na bieżąco. Mało tego. Współpracujemy z lokalnymi mediami,
współpracujemy z Radiem Centrum, gdzie podajemy oferty pracy. Oczywiście podajemy te oferty pracodawcom
bezpłatnie, podajemy do lokalnej prasy. To…, to jest cały czas ta współpraca z różnymi instytucjami na lokalnym
rynku pracy. Cel jest jeden, by pracodawcy byli zadowoleni, by jak najszybciej znajdowali swoich pracowników i
oczywiście, by osoby u nas zarejestrowane jak najszybciej podejmowały pracę.
Przeprowadzone wywiady grupowe (FGI) również wykazały, że OPS są instytucjami
najintensywniej podejmującymi współpracę z innymi zajmującymi się przeciwdziałaniem
wykluczeniu społecznemu. Badania wykazały, że w wielu przypadkach istnieje chęć
współpracy i co więcej jest ona oceniania pozytywnie. Kooperacja taka była też podejmowana
przez niektóre podmioty znacznie wcześniej niż powstała ustawa wymagająca takiej
współpracy. Zauważalne są także pewnego rodzaju skrajne sytuacje związane z zakresem tej
współpracy, tj. od trzymania się ściśle wymogów prawnych, aż po przekraczanie tych ram w
celu zwiększenia efektywności działań. Jednocześnie w wypowiedziach niektórych
uczestników tych badań dostrzegalny jest pewien problem związany z poczuciem przymusu
współpracy, co nie jest dobrym prognostykiem dla tego rodzaju przedsięwzięć. Ponadto
podobnie jak wyżej zarysowała się oś współpracy pomiędzy instytucjami państwowymi z
pominięciem organizacji pozarządowych. Jeśli już te ostatnie wykazują aktywność w zakresie
współpracy z innymi przedstawicielami NiP IRP PiIS to w głównej mierze jest to uzależnione
od osobowości liderów tych organizacji.
[OPS X2 Stalowa Wola]: Chyba nie możliwości funkcjonowania bez współpracy...
[OPS X2 Stalowa Wola]: Nie bardzo sobie wyobrażam inaczej...
[OPS X1 Strzyżów]: Nie mamy wyjścia musimy współpracować ze sobą.
[OPS X1 Dębica]: Stowarzyszenie, organizacja pozarządowa z Ośrodkiem Pomocy Społecznej. My z Urzędem
Pracy nie organizujemy wspólnych projektów, ale współpracujemy nie tylko w zakresie kierowaniem do
zawarcia kontraktów socjalnych, bo porozumienie o współpracy mieliśmy zawarte zanim pojawiły się jeszcze
zapisy ustawowe. Że wymienialiśmy się ofertami, zresztą pracujemy z tymi samymi klientami.
[OPS X1 Dębica]: Współpracujemy. Jako ośrodek pomocy społecznej w Dębicy, współpracujemy na co dzień
zarówno z Urzędem Pracy jak i stowarzyszeniami.
[OPS X1 Łańcut]: Współpracujemy z Urzędem Pracy.
92
[OPS X1 Dębica]: Stowarzyszenie z Ośrodkiem. Stowarzyszenie, organizacja pozarządowa z Ośrodkiem Pomocy
Społecznej.
[OPS X3 Dębica]: W ramach tego projektu, współpracujemy z panią policjantką i kuratorem.
[OPS 1 Przeworsk]: To jeśli chodzi o środki to najczęściej szkoły, policja, urząd miasta, urząd pracy jak
najbardziej, wszystkie urzędy, które zajmują się pomocą, czyli kuratorzy, sąd, również przedsiębiorcy.
[OPS X2 Stalowa Wola]: (…) na terenie całej Polski współpracujemy.
[PUP X4 Stalowa Wola]: Chociażby też z tej racji, że mamy wspólne zadania do realizacji wspólnych klientów
to się nie da jak gdyby ogarnąć bez współpracy.
[PUP X1 Tarnobrzeg]: Jak najbardziej wykraczamy poza ramy ustawowe, jeśli te więzi są przymuszone to nie
zawsze są one efektywne, natomiast rozpoczęliśmy współpracę z wieloma instytucjami, udało nam się wygrać
pewne projekty.
[PUP X1 Krosno]: No też, bardzo często współpracujemy z organizacjami pozarządowymi.
[PUP X1 Lubaczów]: Tak zwłaszcza jeśli gdzieś jestem mamy też kontakt z innymi Urzędami Pracy to nawet
mając nawet jakąś skalę porównawczą, albo dostajemy pisma np. z Ministerstwa gdzieś tam też kiedyś było takie
pismo, że takie wręcz musicie współpracować tak? Bo ustawa tego wymaga, a ja mówię myśmy już pewne
uregulowania wcześniej mieliśmy, jeśli chodzi o OPS-y.
[PUP X3 Jasło]: My reprezentujemy PUP i tutaj jak Pani wcześniej powiedziała współpracujemy z MOPS-ami,
GOPS-ami na zasadzie zawartych porozumień, które określają zasady współpracy. Współpracujemy z Zakładem
Karnym.
[PUP X2 Dębica]: My tez podpisujemy się pod ta współpracą, oczywiście z Ośrodkiem Pomocy Społecznej,
Gminnym Ośrodkiem pomocy Społecznej.
[WUP X2 Łańcut]: PCPR współpracuje z organizacjami na rzecz osób z niepełnosprawnością, na przykład
Polski Związek Niewidomych, Stowarzyszenie Diabetyków…
[PCPR X3 Stalowa Wola]: Ustawowo jest to określone, także jesteśmy...
[NGO X2 Jasło]: Ja reprezentuję Jasielskie Stowarzyszenie Przedsiębiorców i my tutaj wydaje mi się dość
szeroko współpracujemy z instytucjami. (…)Tak z MOPS-em współpracujemy. Współpracujemy z UM, UG,
Starostwem Powiatowym. Uczelnie wyższe typu WSiZ w Rzeszowie, nasza jasielska uczelnia. Również z innymi
stowarzyszeniami tutaj jasielskimi.
[PUP X1 Lubaczów]: Myśmy zaczęli współpracować, żeby też nie mówić, że tam uch, ach, och nie wiadomo, ale
zaczęliśmy współpracować wtedy, kiedy zmieniły się przepisy naszych ustaw i ustawy wymagały tej współpracy,
to tak było. Wcześnie to było rzadziej (…)
Pogłębione wywiady grupowe wykazały także problem związany z przestrzeganiem
zapisów ustawowych wymagających kooperacji pomiędzy NiP IRP PiIS. Zdarzają się
bowiem przypadki, kiedy ta współpraca jest dla przedstawicieli tychże instytucji wyraźnie
niewystarczająca. Co więcej pojawiają się takie przypadki, kiedy wcale nie jest ona
podejmowana.
[OPS X1 Łańcut]: Współpracujemy z Urzędem Pracy ale ta współpraca nie jest taka wnikliwa jak byśmy sobie
tego życzyli.
[OPS X5 Stalowa Wola]: Tak my jesteśmy z powiatu niżańskiego. Tak u nas sytuacja w ogóle wygląda zupełnie
inaczej. Wygląda bardzo źle. My współpracujemy tylko jako Ośrodki Pomocy Społecznej między sobą,
wymieniamy się informacjami, doświadczeniami, razem jesteśmy no powiedzmy taką rodzinę tworzymy ale
tylko między ośrodkami, jeżeli chodzi o Urząd Pracy i Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie nie ma w ogóle
żadnej współpracy.
93
[OPS X3 Ropczyce]: U nas czegoś takiego nie ma, oprócz tego, że my tam prosimy do pomocy społecznej
o zaświadczenia, dostajemy od Biura Pracy. Nie ma innej takiej współpracy oprócz tego.
[OPS X2 Krosno]: Powiem szczerze, że nie koniecznie, albo bardzo rzadko się zdarza tak słyszę.
[OPS X2 Ropczyce]: Nie ma inicjatyw ze strony organizacji pozarządowych. (…) Może czasami coś tam zaiskrzy
ale to gaśnie.
4.1.2. Istota współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS i przykłady dobrych praktyk
Największy odsetek respondentów (80%) zadeklarował, że współpraca z innymi
instytucjami polega na aktywizacji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Większość
badanych instytucji wydaje zaświadczenia na potrzeby innych instytucji (62%) oraz przekazuje
informacje o planowanych działaniach wobec klientów (61%), a także współpracuje na drodze
wymiany doświadczeń (57%) i informacji o realizowanych projektach (56%). Najmniejszy
odsetek respondentów (zaledwie 8%) deklarował współpracę między instytucjami w ramach
projektów partnerskich (por. Wykres 18). Biorąc powyższe pod uwagę można więc stwierdzić,
że utworzenie platformy internetowej, która zawierałaby bieżące informacje z działalności NiP
IRP PiIS odnosiłoby się do kluczowych przejawów współpracy pomiędzy wspominanymi
podmiotami, a ułatwienie dostępu do potrzebnych im informacji, które będą zgromadzone w
jednym miejscu byłoby czynnikiem pozytywnie oddziałującym na wzrost efektywności
zarówno działalności własnej, jak i podejmowanych wspólnie przedsięwzięć.
Wykres 18 Istota współpracy z pomiędzy instytucjami i organizacjami rynku pracy i pomocy społecznej w
opinii badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS (Dane w %, N=100) *
80
Aktywizacja osób zagrożonych wykluczeniem…
62
Wydawanie zaświadczeń na potrzeby innych…
61
Przekazywanie informacji o planowanych…
57
Wymiana doświadczeń
56
Przekazywanie informacji o realizowanych…
46
Organizowanie spotkań informacyjno-…
36
Wymiana informacji na temat zakresu…
29
Realizacja projektów partnerskich
8
Inne
0
10
20
30
40
50
60
70
80
Źródło: badania własne. * dane nie sumują się do 100% ponieważ respondenci mieli możliwość wyboru więcej
niż jednej odpowiedzi
94
Wyniki badań ilościowych znalazły swoje potwierdzenie także w odpowiedziach
respondentów biorących udział w wywiadach pogłębionych. Na pytanie o to na czym polegała
współpraca pomiędzy NiP IRP PiIS jeśli oczywiście miała ona miejsce badani najczęściej
odpowiadali, że współpraca pomiędzy instytucjami rynku pracy i tymi zajmującymi się pomocą
społeczną sprowadzała się do przede wszystkim do wymiany informacji na temat ich
wspólnych klientów, a także różnych doświadczeń związanych z kierowaniem w ramach
porozumień do realizacji kontraktu socjalnego. Podejmowano też wspólnie różne szkolenia z
zakresu aktywizacji zawodowej i społecznej osób długotrwale bezrobotnych, czy zagrożonych
wykluczeniem społecznym w innej sferze życia niż rynek pracy.
Z wypowiedzi badanych przedstawicieli PUP-ów wynika, iż ich instytucje najczęściej
podejmują działania polegające na informowaniu o różnych szkoleniach i w tej kwestii
najczęściej współpracują z instytucjami szkoleniowymi. Nawiązują one również współpracę z
pracodawcami w celu organizowania spotkań lub giełd pracy.
Zdarza się też, że organizacje pozarządowe, które nie posiadają wkładu własnego
wymaganego przy realizacji projektów mogą liczyć na wsparcie tym zakresie ze strony
instytucji publicznych albo też oczekują pomocy w procesie rekrutacji do projektu lub przy
realizacji zadania.
Również należy podkreślić, że współpraca pomiędzy sferą rynku pracy a sferą integracji
i pomocy społecznej także dotyczyła realizacji projektów unijnych w zakresie PO KL.
[PUP Rzeszów]: Mamy taki kontakt z MOPS…, że mamy w poszczególnych rejonach namiary na dziewczyny,
które wychodzą do środowiska, więc dzwonimy konkretnie do tej dziewczyny, że mamy osobę powiedzmy z takiej
i takiej ulicy, a pani jest odpowiedzialna za ten rejon. Prosimy o sprawdzenie, o taką informację czy nie wymaga
pomocy, bo np. doniosła jakiś dokument…, może jakieś wsparcie…, może jakaś renta…, może trzeba pomóc, bo
np. to jest człowiek, który np. nie poradzi sobie u nas, na rynku pracy. (…) Np. osoba ma umiarkowany stopień,
dochodu zero i mogłaby korzystać z opieki, zasiłek stały. Nie wie jak sobie poradzić z tym. Przynosi
zaświadczenie do nas i co dalej, a wiemy, że kontakt, jakaś komunikatywność, jest z tym problem, więc
dzwonimy…, mówimy, że jest z tym problem. Proszę tam podejść, sprawdzić dokumenty. (…) Oni też do nas
dzwonią, o różne rzeczy wypytują. Kierujemy na kontrakt socjalny, więc oni mają tę grupę osób na mocy
porozumienia PUP z MOPS
[PUP Rzeszów]: Znam z kolei taką specyfikę pracy ośrodków pomocy i wiem, że tam u nich od nas musi osoba
dostać zaświadczenie, by mogła tam skorzystać z pomocy materialnej czy tam wsparcia jakiegoś tam innego.
Zaświadczenia, że jest aktywna i szuka pracy. Jaka to jest osoba aktywna, która przychodzi i pyta: <Są dla mnie
oferty?> <No akurat nie ma na dzień dzisiejszy>. <To proszę dla mnie wydać zaświadczenie, że nie ma dla mnie
ofert pracy>. Ze swojej strony nie zrobi nic, prawda? (…) Bo jeśli osoba pojawia się tylko po to, żeby dostać
zaświadczenie i cała reszta naszej pomocy czy doradztwa czy pośrednictwa ją nie interesuje, a jeśli już na coś się
zdecyduje to tylko z obawy żeby ją nie wykreślić, to…, to nie ma sensu.
[PUP Rzeszów]: Tak, z firmami szkoleniowymi jak najbardziej.(…) proszą nas o pomoc w rozszerzaniu
informacji o różnych kursach np. robią kurs dla osób długotrwale bezrobotnych, proszą o pomoc w rekrutacji.
Np. w tym roku mówią: <słuchajcie, Wy nie macie kasy, bo tam macie obcięte na szkolenie (mamy raptem cztery
kursy na cały rok, takie grupowe). My robimy dużo kursów takie, np. spawanie, skierujcie>. Przynoszą ulotki,
informujemy, dajemy namiary na koordynatorów.
95
[NGO Rzeszów]: Głównie przy naszych projektach jak wspominałam Stowarzyszenie nie posiada wkładu
własnego. Niekiedy w konkursach, a właściwie teraz coraz częściej wymagany jest wkład własny finansowy bądź
rzeczowy. W niektórych naszych projektach wkład własny był wykazywany w formie zatrudnienia osoby na
przygotowanie zawodowe, na staż i tu partnerem był Powiatowy Urząd Pracy… Jeżeli wkładem była pomoc
finansowa to partnerem był przykładowo Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej. Partnerzy głównie opierali się na
daniu nam wkładu własnego bądź pomocy przy rekrutacji czy realizacji zadania.”
[PUP Dębica]: Organizujemy giełdy pracy, bądź spotkania. Uczestniczymy w naborach. Zwracamy się z
propozycją nawiązania współpracy z wszystkimi nowymi centrami handlowymi, które powstają. Jest to
rekrutacja na poszczególne stoiska i te firmy chętnie korzystają z tego, więc organizujemy spotkania, zbieramy
dokumenty aplikacyjne, ustalamy odpowiednie godziny spotkań. Firmy sobie chwalą to, bo dostosowujemy się
godzinowo.
Respondenci biorcy udział w indywidualnych wywiadach pogłębionych zapytani
zostali także o ocenę tej współpracy i poproszeni o wskazanie mocnych i słabych stron tej
kooperacji. Respondenci oceniając współpracę i jej efektywność twierdzili najczęściej, że są
zadowoleni ze współpracy i oceniają ją pozytywnie, twierdząc że nie ma żadnych problemów
a to, zależy tylko od osób, które są odpowiedzialne za tę współpracę. Jednak byli też i tacy,
których zdaniem współpraca może nie jest zła, ale za słaba, a tylko w opinii nielicznych ta
współpraca jest mało skuteczna, bo trudno zaktywizować grupę wieloletnich klientów
pomocy społecznej.
[PUP Rzeszów]: Współpraca może nie jest zła tylko jest słaba. (…) Nie ma może żadnych złych doświadczeń
chyba tak można powiedzieć, natomiast jest tak jak z kimś starszym, znajomym, prawda? Nic złego się nie dzieje,
ale dobrego też jest mało.
[MOPS Rzeszów]: Ja generalnie bardzo jestem zadowolona ze współpracy. Uważam, że to zależy od osób, które
są odpowiedzialne za tę współpracę. Wiadomo pewne informacje, udostępnienie danych osobowych, to musi
przejść przez drogę urzędową, papierową, jest dokument. Musi go zwierzchnik podpisać. To idzie. Natomiast
zapewne sprawy, które są na już. Chodzi o dobro klienta, o dobro osoby. Wtedy jeśli jest kontakt do osoby, która
wie, na czym to polega, że to wymaga szybkiej interwencji, wtedy jest telefon, jest pomoc, jest wyjaśnienie.
Znamy się, przedstawimy się sobie, to działa. Nie czekamy dwóch tygodni. My tak współpracujemy z urzędem
pracy, ze stowarzyszeniami, z parafiami, z zakładem opieki zdrowotnej, z przychodniami, ze pielęgniarkami
środowiskowymi.
[NGO Rzeszów]: Współpracę oceniam jak najbardziej pozytywnie. Co może być minusem? Brak pieniędzy, to
jest właściwie tylko jakimś problemem. (…) W sumie współpraca jeśli nie ma środków pieniężnych może być
zawiązana i w wielu projektach mamy partnerów, którzy niekoniecznie dają wkład własny, wiec brak
pieniędzy…, więc nie możemy pokazać jako minus współpracy. Też można powiedzieć, ze minusów nie ma
żadnych.
[NGO Dębica]: Generalnie nie mam żadnych problemów we współpracy… Jeżeli nie ma zmiany władzy,
współpraca się układa. Najwyżej na początku jest problem z uświadomieniem, ze to co robimy jest potrzebne.
Jeżeli jest cień chęci, damy radę. Chodzi o otwartość.
[PUP Dębica]: Wie Pani Urząd jest taką instytucją, która się cieszy zaufaniem ze strony pracodawców, to
wiadomo. Urząd jest wiarygodną instytucją, duże zaufane do nas jest, czego nie zawsze mogą powiedzieć o
agencjach zatrudnienia. Różnie z tym bywa. Takim sprawdzonym partnerem jesteśmy. Taką opinię mamy. Słabą
stroną współpracy z MOPS jest, że nie udaje nam się wspólnie pewnej grupy, twardej grupy zaktywizować. To
uważam jest słaba strona cały czas. Mimo, że się współpracuje, nie przekłada się to na podjęcie pracy.
96
Podobne rezultaty przyniosły grupowe wywiady pogłębione (FGI). W opinii badanych
istotę współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS stanowi głównie wymiana informacji.
[OPS X3 Łańcut]: Muszę tutaj podkreślić że w ramach tutaj współpracy Pani dyrektor udostępnia nam co roku
wykaz zawodów nadwyżkowych i deficytowych, przy opracowaniu co roku projektu, ja się też na to powołuję…
[PUP X2 Dębica]: Na zasadzie informacji o sytuacji, o formach pomocy.
[PUP X1 Kolbuszowa]: Często też właśnie przynoszą, czy przysyłają listy do weryfikacji, czy te osoby które się
zgłosiły są w statusie bezrobotnego, także ta informacja jest na takiej samej zasadzie jak z opiekami społecznymi,
jeżeli chodzi o urząd pracy.
[PCPR X5 Jarosław]: Nasza współpraca polega na wymianie informacji do projektów, odpowiednich instytucji,
czasami do Urzędu Pracy tam zapytamy czy tam osoba spełnia kwalifikacje konkretne które nas interesują. (…)
myślę, że jest to jakaś współpraca i... przypuszczam, że mogła by być lepsza, ale współpraca jest zawiązana i
myślę, że na chwile obecna jest to dobra współpraca.
[PCPR X4 Jarosław]: Utrzymujemy kontakt telefoniczny. Nie jest to może sformalizowana współpraca, prawda w
formie pisemnej, ale my dużo informacji uzyskujemy i zawsze jesteśmy szybsi od tych plakatów, ulotek jeżeli w
ogóle przyjdą, to my juz prędzej wiemy, informujemy tych ludzi, no i mamy satysfakcję.
Ważnym aspektem współpracy jest współdziałanie przy projektach systemowych.
[Przemyśl PUP X2]: Tylko wymiana tych właśnie informacji bardziej i to nie tylko w projekcie systemowym, bo
wszystkie w zasadzie sprawy dotyczące naszych wspólnych klientów wszystkie GOPS-y i MOPS to tak mamy
często spotkania organizujemy.
[OPS X3 Przemyśl]: To znaczy tak, my mamy spisane porozumienie w ramach projektu systemowego, tutaj ściśle
współpracujemy , informujemy się wzajemnie, o uczestnikach, o ich statusie, o ich możliwościach
aktywizowania.
[OPS X1 Jasło]: Znaczy tak, ja reprezentuję MOPS i w zasadzie współpraca z organizacjami pozarządowymi w
pomocy społecznej, bo tak wynikało z programu, bo to jest jeden z punktów jest oparta o zadania, głównie o
realizacje zadań, które miasto zleca organizacjom pozarządowym w zakresie pomocy społecznej. I to jest
wszystko uregulowane umowami czyli te podstawowe zadania w zakresie pomocy społecznej miasto zleca są w
umowach i ściśle jest określone od kropki do kropki co mamy robić. Natomiast już ten szerszy wachlarz takiej
współpracy w różnych akcjach charytatywnych, pomocowych, które nie wynikają z konkretnych umów, tylko
takiej codziennej to jest to już na takich wolnych zasadach, robimy akcje np. (…) No i oczywiście
współpracujemy z instytucjami rynku pracy, z Powiatowym Urzędem Pracy mamy podpisaną umowę jeśli chodzi
o realizację kontraktów socjalnych no i również dla własnej działalności korzystamy z prac interwencyjnych i
robót publicznych dla naszych potrzeb już ośrodkowych.
[OPS X1 Sanok]: (…) rzadko wykraczamy poza zapisy aktów normatywnych no nie mniej jednak innymi
płaszczyznami do współpracy to są realizacja projektów systemowych, czy konkursowych, bardziej systemowych,
mówię tu w tej chwili o relacjach OPS urzędy pracy.
[OPS X2 Stalowa Wola]: To znaczy no tutaj tak się akurat ułożyło, tak się akurat ułożyło, także z Urzędem Pracy
mamy taką głębszą współpracę, no bo tak jak Pani tu mówiła, mamy wspólnych klientów, dość dużo jest tych
klientów tak, oni się przemieszczają między MOPS-em, a PUP-em, bo no wiadomo, że różne świadczenia
otrzymują u nas, różne otrzymują w Urzędach Pracy i ta wymiana informacji jest konieczna, także przede
wszystkim to jest tak: wymiana informacji, poza tym realizowanie wspólnych programów, no poza tym
aktywizowanie tych bezrobotnych w ramach korzystania z różnych form aktywizacji tychże bezrobotnych.
[PUP X1 Tarnobrzeg]: Uczestnictwo w szkoleniach na przykład, organizowanie konferencji, realizacja
projektów tu też się wzajemnie uzupełniamy, potem korespondencja z instytucjami, z którymi współpracujemy,
stowarzyszenie dla osób niepełnosprawnych, pomoc też w postaci zatrudniania danych osób czy też
proponowania im staży. Patronujemy też projektom wpierające przedsiębiorczość, zakładanie własnej
działalności gospodarczej zamieszczamy informacje na naszej stronie, informujemy o takiej możliwości, że
można skorzystać, uczestnicząc we wspólnych konferencjach.
97
[PCPR X5 Jarosław]: Znaczy i przy projekcie i przy innych działaniach na przykład prowadzenie mieszkania
wsparcia, mieszkania chronionego. My dajemy pieniądze, oni swój wkład własny, ludzi i prowadzą nam to (…)
Co jeszcze? W tej chwili nie przychodzi mi do głowy jakie działanie teraz jest prowadzone.
[OHP X5 Przemyśl]: Współpracujemy ze stowarzyszeniem Uniwersytetu Trzeciego Wieku na zasadzie oni nam, a
my w zasadzie mało im, (…) ponieważ bardzo dużo jest tam zrzeszonych nauczycieli, którzy mogą na przykład
pomóc naszym uczestnikom, no udzielić jakiś korepetycji, zajęć artystycznych…
Istotę współpracy mogą stanowić także imprezy integracyjne umożliwiające
nawiązywanie bezpośrednich relacji pomiędzy przedstawicielami NiP IRP PiIS.
[WUP X2 Łańcut]: To znaczy to są głównie imprezy takie integracyjne organizowane, głównie przez każdą z
tych organizacji i przy współpracy oczywiście starostwa i PCPR
.
Dla niektórych pracowników NiP IRP PiIS biorących udział w badaniach FGI
współpraca ta ma wymiar jedynie „działalności urzędowej wynikającej z ustawy”.
[MOPS X2 Kolbuszowa]: Od charakteru naszej pracy, ale to jest taka raczej praca typowo stricte urzędowa, a
nie jakaś tam, że jakieś wyzwania przed nami stawiająca konsultacyjne. Zadania, które wynikają z ustawy, po
prostu.
Badani przedstawiciele NiP IRP PiIS w trakcie prowadzenia indywidualnych
wywiadów pogłębionych (IDI) wskazywali również przykłady dobrej współpracy z innymi
instytucjami zajmującymi się szeroko pojętą pomocą społeczną i obsługą rynku pracy. W ich
ocenie należy docenić działalność prowadzoną na rzecz osób podlegających wykluczeniu
społecznemu nie tylko przez instytucje publiczne, takie jak: MOPS, czy PUP w Rzeszowie
oraz Dębicy, ale również działalność i współpracę takich podmiotów niepublicznych jak:
1) Rzeszowskie Towarzystwo Pomocy im. Św. Brata Alberta W Rzeszowie
[NGO Rzeszów]: Ja myślę, że Rzeszowskie Towarzystwo… jest jakby ... instytucją, która uzupełnia działania
Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, czy Powiatowego Urzędu Pracy, czy Regionalnego Ośrodka Pomocy
Społecznej, czy Wydziału Pomocy Społecznej Podkarpackiego Urzędu Wojewódzkiego, czyli jakby Rzeszowskie
Towarzystwo wpisuje się w prowadzenie pomocy społecznej, w realizację pomocy społecznej w naszym mieście i
województwie, także te nasze działania nie są powielaniem już prowadzonych działań już prowadzonych przez
instytucje rządowe czy samorządowe czy przez inne organizacje pozarządowe lecz te nasze działania są
dopełnieniem jakby wszystkich starań, które są czynione niejako z(…) polityki społecznej, tak. Czy na przykład
jak chodzi o gminę są to zadania własne gminy, a jeżeli chodzi o Wydział Polityki Społecznej są to zadania
narzucone przez ministra Pracy i Polityki Społecznej. Także my jakby uzupełniamy te zadania zajmując się, no tą
najtrudniejszą wydaje mi się częścią opieką nad osobami bezdomnymi, ubogimi oraz nad osobami które są...
które podlegają marginalizacji społecznej i wykluczeniu społecznemu (…) W różnych sferach nie tylko
bezdomność, ale także niezaradność życiowa, brak wykształcenia, no różne patologie, które w rodzinach
występują, prawda? Także my w tych zakresach działamy….
[NGO Rzeszów]: Tak, w 2008 roku zostało utworzone przez Rzeszowskie Towarzystwo Centrum Integracji
Społecznej, właśnie w którym odbywa się reintegracja społeczna i zawodowa osób podlegających marginalizacji
społecznej czy wykluczeniu społecznemu. W ramach tych zadań prowadzone są w tym momencie szkolenia z....
które raz przygotowują te osoby jakby do podejmowania różnych ról społecznych (…)Tak i zawodowych... tak i
tutaj właśnie przez kursy, które prowadzimy te osoby nabywają właśnie kwalifikacje zawodowe przede wszystkim
kwalifikacje zawodowe.
[NGO Rzeszów]: Kolejną jakby częścią tego naszego projektu jest to że wspólnie z Powiatowym Urzędem Pracy
staramy się o (...) uaktywnienie zawodowe poprzez właśnie podejmowanie zatrudnienia wspieranego…,
zatrudnienia wspieranego teraz najnowszym naszym, że tak powiem projektem jest to, aby powołać spółdzielnię
98
socjalną. Wspólnie z Caritas Diecezji Rzeszowskiej chcemy właśnie jako dwie instytucje powołać spółdzielnię
socjalną i w ramach tej spółdzielni socjalnej zatrudniać osoby które już przeszły jakiś etap w Centrum Integracji
Społecznej, czyli przeszły tą reintegrację społeczną, przeszły tą reintegrację zawodową... (…) naszym celem jest
właśnie to żeby osoby te, które już przeszły jakby tą pierwszą część mogły jakby podejmować pracę w tym
kierunku właśnie co spółdzielnia socjalna otworzona (…) Znaczy tak, wystąpiliśmy do Ministerstwa Pracy i
Polityki Społecznej z wnioskiem właśnie w tym zakresie. Pierwsza część która obejmuje szkolenia, podpisywanie
kontraktów socjalnych z tymi ludźmi jest przewidziana na ten rok i utworzenie spółdzielni socjalnej też jest
planowane na koniec 2011 roku i później (...) Późniejsze działania już i samej spółdzielni socjalnej będą się
odbywać w 2012 roku. W tym czasie jeszcze teraz do końca 2011 roku, będziemy szukać wśród swoich
zaprzyjaźnionych biznesmenów czy wśród osób życzliwych tak, takiego jakby rynku zbytu dla naszego…, dla
naszych podopiecznych czyli tam gdzie mogliby pracować. (…) Na początek tylko dwa żeśmy zrobili, że
chcielibyśmy prowadzić takie prace remontowe...Prace budowlane i sprzątanie. (…) Przewidzieliśmy po prostu
w tym pierwszym kursy właśnie, taki technik robót budowlanych, który kończy się takim certyfikatem
czeladniczym i drugi kurs to jest kurs profesjonalna sprzątaczka.
2) Stowarzyszenie Rodziców i Przyjaciół Osób Niepełnosprawnych "Radość w Dębicy
[NGO Dębica]: Stowarzyszenie Rodziców i Przyjaciół Osób Niepełnosprawnych "Radość w Dębicy działa już od
17 lat. Od lat 8 prowadzimy placówki, które służą osobom wykluczonym. Są to osoby ze znacznym lub
umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. W dużej większości są to osoby z upośledzeniem umysłowym.
Ostatnimi naszymi działaniami objęliśmy także osoby chore psychicznie. Dwie placówki, które prowadzimy w
Dębicy i Bobrowej Woli – są to Warsztaty Terapii Zajęciowej, które zajmują się rehabilitacją społeczną przede
wszystkim, a poniekąd również zawodową osób z upośledzeniem umysłowym. Mamy też Zakład Aktywności
Zawodowej, gdzie osoby niepełnosprawne z tym stopniem niepełnosprawności pracują (…) W Zakładzie
Aktywności Zawodowej prowadzimy dwa działy: jeden stolarski – robimy meble na wymiar…, drugi dział to jest
rękodzieło artystyczne.
[NGO Dębica]: Zrobiłem coś jedynego w kraju. Chcąc zrobić Zakład Aktywności Zawodowej, pozyskałem kasę z
dwóch źródeł: i z WUP ( z VII) i z ROPS (środki PFRON). Bez środków Stowarzyszenia powstał ten Zakład (…)
[NGO Dębica]: (…) mówię, nie mamy problemu z żadnym partnerstwem, gdyż nie ma instytucji, która by nie
powiedziała tak dla Stowarzyszenia „Radość”, bo jesteśmy na tyle sprawdzonym partnerem. Nie zawaliliśmy
żadnego wniosku. Wszystkie pieniądze są co do grosza rozliczone
[NGO Dębica]: Współpracujemy… i jest to na pewno dany samorząd, gdzie rozwijamy swoją działalność, czyli
miasto i Dębica i Gmina Żyraków. Na pewno jeśli obejmujemy mimo lokalizacji placówki dany teren, to
niejednokrotnie wychodzimy poza ten teren np. (Pilzno, Gmina Czarna). Są to GOPS lub jak tutaj MOPS w
Dębicy. Jest to urząd pracy pod katem aktywizacji, szkoleń dla naszych podopiecznych, wyszukiwania osób,
które szukają pracy a są osobami niepełnosprawnymi. Wyszukujemy też pracowników do opieki w urzędzie
pracy, korzystamy też z kadry urzędu pracy, bierzemy ich niejednokrotnie na zlecenie. Są też instytucje
wojewódzkie, jest PFRON, Wojewódzki Urząd Pracy, jest Urząd Marszałkowski, Urząd Wojewódzki, Regionalny
Ośrodek Polityki Społecznej (współfinansowanie Zakładu Aktywności Zawodowej).
3) Stowarzyszenie Pomocy Społecznej "Ad Astram" w Dębicy
[MOPS Rzeszów]: Powiem o Stowarzyszeniu „Ad Astram”. Stowarzyszenie działa od 2002 roku.
Współpracujemy od 9 lat przy szeregu działań na rzec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i dorosłych i
dzieciaków. Od 2002 roku realizujemy program „Szansa”. Jest to program skierowany do osób bezrobotnych,
zagrożonych wykluczeniem społecznym, długotrwale bezrobotnych i dłużników alimentacyjnych. Stowarzyszenie
zwraca się do nas z prośbą o wytypowanie osób, w zależności od ilości środków, korzystających u nas z pomocy,
a których my chcemy zaktywizować. To jest program realizowany we współpracy z Urzędem Pracy. My te osoby
typujemy, to są osoby zdiagnozowane przez pracowników socjalnych. Stowarzyszenie w ramach tego programu
„Szansa” organizuje np. warsztat krawiecki bądź remontowo-budowlany. My mamy osobę, która np. jest po
szkole krawieckiej. Ukończyła szkolę zawodową krawiecką, „iks” lat nie pracowała, długotrwale bezrobotna
może iść na pół roku, bo to jest program półroczny, na przygotowanie zawodowe bądź na staż. Zależy od roku i
warunków konkursu. pół roku to jest na nabycie nowych umiejętności, dlatego, że na tym warsztacie krawieckim
jest instruktor zawodu. Na pewno pewne rzeczy się przypomną czy wykroju czy obsługi maszyn, szycia ściegów.
Mam takie informacje, że są osoby (nie wszystkie bo nie powiem żeby wszyscy znaleźli pracę, nie będę takich
poematów pisać), które znalazły pracę bądź założyły własną działalność. To są osoby, które z marazmu wyszły
na rynek pracy. Wiadomo tam są czynniki społeczne, psychika jest ważna, środki finansowe. Wyjdzie z tego
marazmu, kłopotu, zastawi męża alkoholika. Przyjdzie do pracy na 8 godzin. Ma normalne wynagrodzenie, ma
99
środki finansowe. Wiem, że panie sobie kupowały na raty, właśnie jakieś sprzęty gospodarstw domowego,
których w domu nie było, czy jakieś ciuchy dla dzieciaków. Program cieszy się olbrzymim zainteresowaniem. To
samo jest z warsztatem męskim z warsztatem remontowo-budowlanym.
4) „Stowarzyszenie B-4” w Rzeszowie
[NGO Rzeszów]: „Stowarzyszenie B-4” prowadzi różne działania, skierowane między innymi do osób
wykluczonych społecznie, czy też zagrożonych wykluczeniem społecznym. (…). Są to osoby długotrwale
bezrobotne, osoby niepełnosprawne. Obecnie prowadzimy projekty…, są to osoby starsze, dzieci, czy tez
młodzież zagrożona, czy też z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Dla nich prowadzimy świetlicę
socjoterapeutyczną. Podejmujemy różne działania. Są to z reguły różne szkolenia z zakresu umiejętności
poruszania się po rynku pracy i szkolenia zawodowe, bądź też takie które uczą konkretnych umiejętności, np.
osoby niepełnosprawne itd. (…). Jest to wsparcie doradcze, psychologiczne, jest to wsparcie doradczozawodowe…
[NGO Rzeszów]: Prowadzimy różne projekty w ramach, których te osoby mogą stworzyć działalność
gospodarczą. W ramach tego ich szkolimy z procedury i prowadzenia działalności gospodarczej…
[NGO Rzeszów]: Jeśli chodzi o obszar polityki społecznej to współpracujemy z urzędami pracy, z MOPS,
GOPS… PUP z tego względu, że głównie dla nich realizujemy jakieś działania, typu szkolenia, jakieś doradztwo
lub jakieś inne usługi, np. ewaluacje.
Analiza kwestii efektywnej i „dobrej” działalności wskazanych powyżej instytucji
niepublicznych w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu pozwala stwierdzić, że
ich działania mają na celu przede wszystkim aktywizacje społeczną i zawodową. Dlatego też
ich nieodłącznym partnerem do współpracy są publiczne instytucje rynku pracy oraz
instytucje pomocy, a także integracji społecznej. Najczęściej ta współpraca polegała na
wymianie informacji o beneficjentach tychże instytucji. Bardzo często dotyczyła ona też
prowadzenia szkoleń, pośrednictwa pracy i doradztwa zawodowego pomiędzy NGO a PUP,
czy MOPS. Nieliczne ze wskazanych tutaj podmiotów sektora trzeciego podjęły jeszcze
bardziej intensywne działania mające na celu ograniczenie skali wykluczenia społecznego np.
poprzez inicjowanie i prowadzenie działalności CIS, czy też inicjując działalność spółdzielni
socjalnych lub zakładów aktywności zawodowej. Jednocześnie przedstawiciele instytucji
publicznych muszą bardziej otworzyć się na współpracę z instytucjami pozarządowymi, gdyż
mogą one stanowić dla nich bardzo ważne wsparcie w zakresie realizowania zadań .
4.1.3. Postulowane płaszczyzny współpracy
W trakcie wywiadów pogłębionych respondenci zostali także zapytani o to: Kto
powinien być partnerem sektora publicznego w realizacji zadań z zakresu polityki społecznej
województwa? Na podstawie uzyskanych odpowiedzi można stwierdzić, że opinie badanych
koncentrują się wokół trzech zasadniczych stanowisk w tej sprawie. Pierwsze z tych
postulowanych rozwiązań wiąże się z poglądem, iż w przypadku podejmowania takiej
współpracy preferowanymi podmiotami powinny być organizacje niepubliczne. Co więcej
niektórzy badani reprezentujący takie zdanie uznali, że pewne zadania i odpowiedzialność za
100
ich realizację można nawet całkowicie przerzucić na stowarzyszenia. Druga kategoria opinii
oscylowała wokół twierdzenia, że optymalnym rozwiązaniem jest jednak współpraca
pomiędzy instytucjami publicznymi. Trzecia grupa badanych to zwolennicy takiego
podejścia, zgodnie z którym problem wykluczenia społecznego jest polem do działania dla
wszystkich, a wszystkie działania należy łączyć i je wzmacniać niezależnie od tego czy są one
podejmowane przez instytucje publiczne, czy niepubliczne, bo najważniejsza jest współpraca
w tym zakresie i skuteczne realizowanie założonych celów. Ich zdaniem nie powinno być
rozgraniczane przy podejmowaniu współpracy, czy podejmowana jest przez przedstawicieli
sfery publicznej czy niepublicznej, bo to nie jest istotne. Ponto w pojedynczych
wypowiedziach respondenci podkreślali, że rozwiązania polegające na współpracy bardzo
ciężko się rozwijają, a szczególnie umowy właśnie typu publiczno-prywatnego.
[PUP Rzeszów]: W Polsce to w ogóle jest sfera styku sfery publicznej – prywatnej, cały czas rozwiązania
systemowe, ale rozwiązania polegające na współpracy bardzo ciężko się rozwijają, umowy właśnie typu
publiczno – prywatnego… W naszym kraju coś się z tym robi, natomiast nie jest to zbyt popularne tak jak
obserwuję. To również Wojewódzki Urząd Pracy zachęca do tego usilnie, natomiast nie dzieje się to w takim
zakresie jak byśmy chcieli na pewno.(…) patrząc na doświadczenie Europy Zachodniej to jest to przyszłość i na
pewno kiedyś ta współpraca z sektorem prywatnym przyniesie jakieś efekty.
[PUP Rzeszów]: Ja myślę, że tak. Współpraca z podmiotami niepublicznymi, włączenie się w jakieś akcje,
kampanie. Tutaj mówimy o naszym rynku. To mogłyby być jakieś wspólne akcje, grupy pracodawców, strefy
ekonomiczne, stwarzanie miejsc pracy.
[MOPS Rzeszów]: Ja myślę, że należy szukać współpracy z sektorem pozarządowym. Mają inne możliwości niż
jednostki państwowe. Mają chęci, poświęcają swój czas. Mają pomysły, to jest ważne. Należy szukać współpracy
z organizacjami pozarządowymi, ale partnerem powinien być ktoś z sektora publicznego.
[NGO Rzeszów]: Myślę, że tak organizacje publiczne na pewno. Jeżeli chodzi o sferę biznesu wydaje mi się, że
byłaby też znacząca odnośnie później ewentualnego podjęcia pracy w takim zakresie. Zatrudnienia ewentualnie.
My możemy pomóc odnośnie przeszkolenia. Jeżeli chodzi o sferę biznesu nie ma jako takiej współpracy. Fajnie
by to też wyglądało, gdyby pracodawcy przypuśćmy zwracali się z prośbą do OPS czy urzędów pracy, by po
prostu
[MOPS Dębica]: Nie ma jeszcze takich mocnych stowarzyszeń, takich, które by nas wspierały. Długo jeszcze nie
będzie. Lepszy byłby partner publiczny. (…) Jeżeli jest wymiana informacji, partnerstwo, współpraca, nie ma
rywalizacji, nikt nikomu nie przeszkadza
[NGO Dębica]: Czy budować partnerstwa między podmiotami publicznymi i niepublicznymi? Tak, ale na
czytelnych, jasnych zasadach. Żeby samorząd wiedział, że stowarzyszenie nie jest zagrożeniem a pomocą. Można
spokojnie pewne działania przerzucić na stowarzyszenia. Nikt na tym nie straci .
[PUP Dębica]: Myślę, że to nie powinno być takich granic – bo publiczny to wyłącznie publiczny, niepubliczny to
odrębna sfera. Nie ma czegoś takiego. Niektóre składniki przepisów ustawy jednak są takie… zapisy, że my na
przykład my nie możemy udzielić stażu stowarzyszeniu mimo, że ma wpis do KRS, ale nie prowadzi działalności
gospodarczej i nie zatrudnia. To są sytuacje wynikające z przepisów ustawy. (…)Właściwie to nie mamy takich
(typowych partnerów), powiedzmy. Konkretna jednostka, konkretny pracodawca, jakieś stowarzyszenie. W
zasadzie działamy z wszystkimi i mniej więcej na jednakowym poziomie. Składają wnioseczki, ubiegają się, chcą
działać na jakimś regionie.
[PUP Dębica]: Myślę, że wszystkie działania należy łączyć, wzmocnić, wtedy efekt będzie widoczny i zarówno
organizacje pozarządowe, podmioty publiczne, agencje zatrudnienia, wszystko powinno być połączone. Wie Pani
swego czasu jak zaczęły prężnie działać agencje zatrudnienia i tych agencji zaczęło przybywać, wiec pojawiło
się takie zdanie, że pojawił się konkurent dla urzędu pracy, że te agencje nie będą potrzebne, ich tyle przybywa.
101
Myśmy nigdy do tego tak nie podchodzili. Agencje zawsze byłby dla nas partnerem. Dążyliśmy do współpracy z
tymi agencjami. Efekt jest jeden po prostu umieszczanie osób, które są u nas zarejestrowane w zatrudnieniu, a o
to nam głównie chodzi. Tutaj jest i była pełna współpraca. Uważam, że taka współpraca powinna być na rynku
pracy.
[MOPS Rzeszów]: Ja myślę, że pole działania jest dla wszystkich i współpraca również jest możliwa. Teraz
obwiązujące przepisy o współpracy z trzecim sektorów idą w dobrym kierunku. Dokonanym przykładem jest
towarzystwo Brata Alberta…
W celu ustalenia wspólnych płaszczyzn kooperacji i podziału obowiązków pomiędzy
NiP IRP PiIS w badaniach IDI zadano także respondentom pytanie o to: Jakich sfer powinna
dotyczyć taka współpraca? W związku z tym w odniesieniu do organizacji pozarządowych
pojawiła się taka sugestia, że organizacje te powinny zajmować się pozyskiwaniem środków
finansowych zewnętrznych, ministerialnych, rządowych i unijnych. Co warte podkreślenia
taki pogląd przeważnie wyrażali też przedstawiciele tych organizacji, którzy wzięli udział w
badaniach. Ponadto podkreślano, że organizacjom tego typu powinno się przekazywać coraz
więcej zadań publicznych.
W trakcie wywiadów wyraźnie została także wyrażona opinia, iż urzędy pracy
powinny nadal zajmować się oferowaniem pracy i szkoleniami zawodowymi, zaś szkolenia
miękkie oraz diagnozowanie indywidualnych przypadków należy prowadzić w ramach OPS,
aby te działania się już nie powielały.
Zdaniem jednej z respondentek w sferze marzeń pozostaje zaangażowanie wielu
lekarzy specjalistów, np. psychologów klinicznych, psychiatrów, czy neurologów w
działalność społeczną na rzecz chorych, a także poprawienie współpracy instytucji pomocy
społecznej z wymiarem sprawiedliwości.
[PUP Rzeszów] Wyszukiwać tego czego my nie możemy z racji działań naszych, co nie może MOPS, a co im by
się mogło fajnie udać. Wypełniać lukę. (…) Nie powielać.(…) W większości się te działania dublują.
[MOPS Rzeszów] Pracownicy w urzędzie pracy tak powierzchownie znają tę osobę, <Dzień dobry, Pan
Kowalski? Proszę się podpisać. Do widzenia>. Tak naprawdę nie znają jego predyspozycji zawodowych.
Natomiast odwrotna sytuacja jest w ośrodkach pomocy społecznej, gdzie my z klientami pracujemy na co dzień
(…) Myślę, że coś takiego mogłoby współdziałać, że urząd pracy kieruje nam kogoś, wystawia nam opinię na
jakie kursy jest możliwość z urzędu pracy czy za darmo, z dofinansowania, a my im odwrotną opinię zwrotną, czy
ta osoba się kwalifikuje czy nie. Jeśli np. nie ma takiego kursu w urzędzie pracy to w ramach kontraktu
socjalnego można to zrobić np. u nas.
[MOPS Rzeszów] Pozyskiwanie środków zewnętrznych, ministerialnych, naszych rządowych i unijnych. Kadra
by się znalazła, czas by się znalazł, chęci i ludzie by się znaleźli. Z tym, że są rozporządzenia, np. tak jak ja
mówię o naszym ośrodku, Rozporządzenie Wojewody, czy Marszałka, gdzie wyraźnie jest zapis, że po środki
unijne mogą sięgać jedynie organizacje pozarządowe. Wtedy, mówię o trybie konkursowym, jeśli chodzi o unijne
środki, to jak najbardziej możemy z działań VII i VI. Sięgamy w drodze konkursów do Podkarpackiego Urzędu
Wojewódzkiego, do Marszałka, do Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej, ale tam są generalnie zapisy, że
tylko organizacje pozarządowe, fundacje.
[NGO Rzeszów] Organizacje (pozarządowe odpowiadają) głównie za pozyskiwanie środków zewnętrznych. Tak
jak nasze Stowarzyszenie. Głównie tym się zajmuje. (…) Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej nie zawsze może
sięgać po środki zewnętrzne, gdyż w niektórych konkursach czy to z Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej
warunkiem przystąpienia do konkursu jest bycie albo organizacją pozarządową, albo instytucja kościelną. Nie
102
ma tam ośrodków pomocy społecznej uwzględnionych. Dlatego MOPS nasz podpiera się naszym
stowarzyszeniem. W związku z czym my możemy pozyskiwać pieniążki na pomoc.
[NGO Rzeszów] Jakbym miała rozgraniczyć to bym wolała, żeby urząd pracy zajmował się właśnie ofertami
pracy i szkoleniami zawodowymi. Miękkie elementy pozostawić OPS.
[MOPS Dębica] Coraz więcej zadań powinno się im (organizacjom pozarządowym) przekazywać.
Stowarzyszenie, gdyby było dobrze prowadzone, pozyskiwałoby środki a tu nie ma stabilności. Powiem to pod
katem usług opiekuńczych u nas w ośrodku. Chętnie bym przekazała te usługi opiekuńcze jakiemuś
stowarzyszeniu. W ramach konkursu można przekazywać część usług, miasto byłoby na pewno odciążone.
Opłaciłoby się przekazać to zadanie stowarzyszeniu, ale czy jakość usług byłaby dobra? Nie wiem.
[MOPS Dębica] Na ten moment tak obserwując co się dzieje z ludami, marzyło by mi się, żeby pracownicy
służby zdrowia, zechcieli swój czas spędzać z chorym, jest ile osób, które nie pójdą do lekarza same. Szczególnie
o lekarzy specjalistów, psycholodzy kliniczni, psychiatrzy, neurolodzy, bez diagnozy my nic nie zrobimy. Obszar
osób, które powinny być w miarę szybko objęte taką pomocą. Drugie, które mam marzenie o zmianie kontaktów
platformy działania między obszarem pomocy społecznej a wymiarem sprawiedliwości. Mam nadzieję, że w
ramach nowego zespołu interdyscyplinarnego, do którego udało się wciągnąć sędziów sądu rodzinnego,
zaczynają inaczej rozumieć problemy pomocy społecznej.
Także przedstawiciele NiP IRP PiIS, którzy wzięli udział w grupowych wywiadach
(FGI) zostali zapytani o to, jaka powinna być płaszczyzna współpracy. Wśród uzyskanych
odpowiedzi pojawiły się postulaty wydelegowania osób będących „łącznikami” pomiędzy
omawianymi instytucjami, organizowania roboczych spotkań oraz usprawnienia przepływu
informacji poprzez konsultacje oraz specjalistyczny portal internetowy.
[PUP X1 Jarosław]: Jakaś osoba oddelegowana właśnie, że z nią należy się kontaktować i właśnie taka osoba.
Że z nią trzeba sie kontaktować i właśnie jakaś taka osoba, przyzwyczajona do tego kontaktu, właśnie i na różne
tematy; jakieś informację, jakieś działalności, żeby było właśnie wiadomo do kogo pokierować tą osobę.
[PUP X2 Jarosław]: No to na pewno brak takich narzuconych spotkań, jakby taki harmonogram był, że raz,
w Klubie Pracy, czy …
[PUP X1 Tarnobrzeg]: Organizowanie takich cyklicznych spotkań wszystkich instytucji, gdzie można byłoby
takie informacje od czasu do czasu przekazywać, na przykład o realizowanych projektach, zamiarach i
możliwościach
[OPS X1 Łańcut]: Konsultacji i szczegółowych informacji co do sytuacji osobistej, rodzinnej, osób które są
zarejestrowane jako osoby bezrobotne.
[OPS 1 Przeworsk]: Tak, ale jak są środki to jest łatwiej. Myślę ze ta współpraca musi być bo jeżeli ktoś jest
w opiece społecznej to oni wiedzą, gdzie ta bieda jest jakby największa, kto najbardziej potrzebuje wsparcia, bo
wiele jest bezrobotnych pół roku czy rok a niektórzy są bezrobotni 5 lat i są po prostu niezaradni, i ich trzeba
wspierać.
[OPS X2 Krosno]: Myślę, że taki system gdzie będziemy kontynuować pewne rzeczy, wszyscy nawzajem
będziemy motywować też te osoby.
[OPS 2 Przeworsk]: Ja myślę, że te wszystkie rzeczy są potrzebne tylko to wszystko jest uzależnione od tego jak
dużo czasu będzie to pochłaniało każdej z instytucji, która by się znalazła w takim programie i oczywiście od
indywidualnego zaangażowania i indywidualnych chęci. Wszystkie te współprace, które się nawiązuje czy stara
się nawiązać wyglądają właśnie w ten sposób, pewne rzeczy są z góry narzucone i w pewnych obszarach trzeba
współpracować a reszta to jest tylko i wyłącznie dobra wola pracowników, ogólnie instytucji.
103
4.2.Uwarunkowania współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS
4.2.1. Warunki dobrej współpracy
Uczestnicy badań poproszeni o swobodną wypowiedź (za pomocą pytania otwartego)
dotyczącą określenia czynników warunkujących dobrą współpracę najczęściej wskazywali na
wykazanie chęci podejmowania takiej kooperacji przez pracowników poszczególnych
instytucji (38%). Wśród czynników sprzyjających współpracy niejednokrotnie wymieniane
był także takie zagadnienia jak: potrzeba częstej organizacji spotkań informacyjnych (13%),
jasne określenie kompetencji pracowniczych (11%), zaangażowanie oraz dobrą komunikację
interpersonalną (po 10 %) – por. Wykres 19. Taki wynik wyraźnie wskazuje jak bardzo
istotna jest inicjatywa własna pracowników poszczególnych instytucji. Co równie ważne jest
to problem z kategorii tych, których rozwiązanie nie koniecznie musi wiązać się z dużymi
nakładami finansowymi. W grę wchodzą bowiem także pozafinansowe formy motywowania
pracowników do podejmowania współpracy z innymi instytucjami i organizacjami NiP IRP
PiIS. Wyzwalanie chęci kooperacji może polegać na wskazywaniu tzw. „dobrych praktyk” w
tym zakresie oraz upowszechnianiu pozytywnych rezultatów wspólnych przedsięwzięć.
Takiej aktywizacji ma na celu posłużyć platforma internetowa zawierająca m.in. właśnie takie
informacje jak wspomniane wyżej. Także stosunkowo często wymieniana potrzeba
intensywnych spotkań informacyjnych mogłaby zostać zaspokojona przez forum będące
elementem omawianej platformy.
104
Wykres 19 Warunki dobrej współpracy (Dane w %, N=100)*
38
Chęć współpracy między instytucjami
13
Częste spotkania informacyjne
11
10
10
Jasne kompetencje pracownicze
Dobra komunikacja interpersonalna
Zaangażowanie
Dobra wola i otwartość
Wspólne cele
Znajomość przepisów prawnych
Dobre relacje
Odpowiednia organizacja czasu pracy
Dążenie do rozwiązania problemów
Jasno wyznaczone zadania dla każdej ze stron…
Odpowiednie zasoby
Udział we wspólnych szkoleniach
Usuwanie barier biurokracyjnych
Wspólne działanie na rzecz aktywizacji…
Jasne zasady
Kreatywność
Odwaga
Operatywność
Zbliżone terytorium działania
9
7
7
6
4
2
2
2
2
2
2
1
1
1
1
1
0
5
10
15
20
25
30
35
40
Źródło: badania własne. * dane nie sumują się do 100% ponieważ pytanie miało formę otwartą
Kwestię uwarunkowań dobrej współpracy podjęto także w trakcie wywiadów
pogłębionych, a biorącym w nich udział przedstawicielom NiP IRP PiIS zadano następujące
pytanie: Jakie czynniki warunkują dobrą współpracę? Jak ustalono w opinii zdecydowanej
większości badanych absolutnie koniecznym warunkiem współpracy jest dobra wola stron i
chęć podejmowania takich działań, co oznacza chęć bycia partnerem. Dodatkowym
wzmocnieniem takiej wspólnej działalności są kontakty osobiste, nie tylko służbowe, ale
także osobiste. Ważny jest też sprawny i szybki przepływ kluczowych informacji (najlepiej z
wykorzystaniem stworzonej wspólnie bazy komputerowej z informacjami o klientach).
Kolejnym ważnym czynnikiem i jednocześnie przesłanką dobrej współpracy jest stworzenie
odpowiednich przepisów systemowych, uregulowań prawnych, które powinny ją ułatwiać.
[PUP Rzeszów] No oczywiście jakieś zmiany w naszej ustawie czy ustawie o świadczeniu pomocy społecznej,
jakieś zmiany… systemowego wręcz rozporządzenia, które by nakładały zarówno tym instytucjom, jak i nam
jakieś tam zadania, polegające na jakiejś ściślejszej współpracy. Pomogłoby po jakimś czasie zawsze tak jest, że
dawne instrumenty się później dogrywa modyfikuje i na pewno kiedyś dałoby to jakiś pozytywny efekt. (…)
Przepisy prawne tak i kontakt. Nasze instytucje muszą mieć większy kontakt między sobą, możliwość jakichś
spotkań, współpracy (…) Na pewno tak, jakieś… zespoły, które systematycznie się spotykają na pewno po jakimś
czasie dałoby to efekt pozytywny.
105
[PUP Rzeszów] Jeśli są jakieś nowe tematy być partnerem. Jeśli coś nowego będzie, być otwartym na te
propozycje. (…) Myślę, że wspólne rozmowy, spotkania w przypadku wchodzenia w jakieś nowe tematy. <Czego
możemy od Was żądać?>, <Co możecie Wy zrobić?> <Słuchajcie, my mamy specjalistów, ale na tym my się nie
znamy zupełnie, Wy możecie>, a nie jakieś tam po omacku wyszukiwanie, tylko inną sferą już zajmie się ktoś kto
się na tym zna, żeby nie było, że biorę wszystko, a później się okazuje, że te działania idą tak jak idą, ponieważ
nie ma fachowców. Nie ma kto pociągnąć tego projektu dalej.
[PUP Rzeszów] Na pewno wola, chęci dobre. Dobra wola stron. Nie zamykanie się w takim pancerzu, my sobie
działamy a Wy sobie tam działajcie i nie łączy się, bo to są nasi klienci, bo właściwie to są wspólni klienci. Jeśli coś
tam nie idzie, to tu też nie będzie. Jeśli oni będą mieć wszystko podawane powiedzmy jak w OPS na tacy, to tej
grupy się nie da zaktywizować.
[PUP Rzeszów] Jakieś spotkania. Znajomość pewnych zasad działania też innej instytucji. <Pytamy czasem,
czego oni coś takiego wymagają?> Żeby było jakieś wspólne spotkanie, bo coś takiego pojawia się… i słuchajcie
będzie taka potrzeba, bo to wynika z jakiś tam działań, to jest jakiś sznurek powiązań. Państwo jesteście jakby na
tej linii i to też będzie Państwa dotyczyć.
[MOPS Rzeszów] Byłoby bardzo fajne czego nie ma, gdyby ktoś stworzył taki program, w którym byliby
zarejestrowani wszyscy klienci ośrodka pomocy społecznej bezrobotni i poszukujący pracy tak jak my siedząc
gdzieś tam za biurkiem klikniemy i widzimy jak długo jest bezrobotna ta osoba, pewne informacje np. o stopniu
niepełnosprawności są zamieszczane w kartotece tej osoby. Dla nas to by było rewelacyjne.
[MOPS Rzeszów] Spotkania integracyjne, służbowo-zawodowe. Cykliczne, raz na kwartał, raz na pół roku. To
byłoby naprawdę fajne. Tylko też, żeby przychodziły te same osoby albo osoby zarządzające albo koordynatorzy.
Spotykamy się cyklicznie raz na kwartał i za każdym razem są inne osoby, to w ogóle to jest bez sensu. Spotkania
robocze, Naszą bolączka jest to i to, naszą to i to, myślimy jak temu zaradzić…, burza mózgów.
[MOPS Dębica] Przynajmniej na początek raz w kwartale powinniśmy się spotkać. My i dyrekcja, pracownicy
socjalni pracujący w terenie, ale też spotkania robocze, policja itd.
[MOPS Dębica] Pomogłoby tak naprawdę, żeby była jednostka, która by to wszystko monitorowała albo częste
spotkania tych wszystkich instytucji, żeby był jeden program komputerowy, żebym wchodząc w PESEL danej
osoby wiedziała wszystko o tej rodzinie. Pracujemy wszyscy, a znamy tylko taki wycinek, nie znamy całości
sprawy.(…) żeby była wymiana informacji o tej rodzinie między tymi różnymi instytucjami
[NGO Dębica] Komunikacja, kontakt, znajomość, nie tylko służbowa ale też prywatna, mówienie nie na
szkoleniu, ale przy stole.
[PUP Dębica] Ja zawsze powtarzam, że zrozumienie chociażby z jednej i z drugiej strony. Po drugie współpraca
co do pewnych spraw wynikających z działań, które będą podjęte w jakiejś konkretnej sprawie. To jest ważne
naprawdę. Czasami podpisuje się porozumienia czy umowy. Wszystko można realizować tyko często wystarczają
dobre chęci.
[PUP Dębica] Myślę sobie, że taka sprawna, bardzo szybka wymiana informacji. Czasami komunikacja, bo te
informacje, które my dostajemy nieraz w formie plakatów, ulotek, owszem to dociera, ale to nie jest tak
dokładne. Trzeba później dzwonić, upewnić się i dopytać o szczegóły. Prosta sprawa: przychodzi do mnie osoba
i mówi, że chciałaby skorzystać z tego, tego i tego. U nas już nie ma środków, skończyły się już miejsca i nie
mamy. Więc wtedy staram się szukać, co znajdę w Internecie, żeby udostępnić tą informację, żeby mogła
skorzystać. I tu mi właśnie brakuje takiej wspólnej platformy, że ja sobie wchodzę gdzieś i sprawdzam. Później
mówię z tego pan może korzystać, tu pan może iść i „przekserować”. Takiej informacji mi brakuje, co by na
pewno usprawniło pracę, ponieważ bardzo dużo osób przychodzi, dopytuje się, bo jesteś takim jakimś punktem,
gdzie oni chcieliby wszelką wiedzę mieć, no ale nie zawsze mamy tą wiedzę właśnie. Te informacje może są
czasem w prasie, przy czym pewnie nie wszystkie udostępniane, ale gdybyśmy mieli większy zasób wiedzy to
można by pomóc większej ilości osób.
[MOPS Dębica] Kontakty osobiste.
106
Także uczestnicy badań grupowych (FGI) zostali poproszeni o wskazanie na warunki
dobrej współpracy. Również oni najdobitniej podkreślali, że podstawą efektywnej kooperacji
jest częsty kontakt i wymiana informacji. To także wzajemna diagnoza problemów
poszczególnych instytucji, a przez to lepsze wzajemne zrozumienie swoich możliwości i
ograniczeń. W tym kontekście bardzo interesującym pomysłem jest zadeklarowana gotowość
wymiany pracowników pomiędzy instytucjami.
[OPS X2: Kolbuszowa]: Częsty kontakt.
[PUP X2 Łańcut]: Spotkaliśmy się na wspólnych szkoleniach, dowiedzieliśmy się jakie mają problemy, z czym
się oni borykają z czym my, jakie jest nasze wspólne powiązanie, myślę że czegoś takiego tutaj nie ma.
[PUP Przeworsk]: To zależy od zaangażowania, od tych kontaktów nieformalnych też, ale przede wszystkim od
zaangażowania i woli.
[OHP X3 Łańcut]: Moim zdaniem osobiste kontakty, bo wtedy jest łatwiej przełamać lody wzajemnie, a często
odwracając stronę szkodzą jednostki samorządowe bo część podlega pod miasto, część pod powiat i tutaj
następuje konflikt. Kontakty, po prostu kontakty, częste i wymiana informacji na temat czy osoby czy sytuacji w
powiecie, czy sytuacji z pracodawcą, ogólnej sytuacji społecznej w danym miejscu.
[OPS X3 Sanok]: Kwestia spotkań też myślę z pracownikami, nawet bezpośredniej wymiany, tak żeby się
osobiście nawet znać, więc to jest taka bariera że jeżeli się kogoś nie zna, no to się traktuje go obco prawda z
dystansem ,natomiast jak się już kogoś zna ze szkoły, ze spotkań, z rozmów jakiś, no to ta współpraca może
zaistnieć.
[PUP X1 Tarnobrzeg]: Przede wszystkim ta informacja. Informacja, informacja i jeszcze raz informacja.
Bardzo ważnym, jeżeli nawet nie zasadniczym aspektem warunkującym dobrą
współpracę jest czynnik ludzki wyrażający się w wykazaniu dobrej woli, chęci współpracy i
otwartości.
[OPS X1 Jasło]: (…) myślę, że takie intencje, dobra wola i taki wspólny cel.
[OPS X3 Dębica]: Przede wszystkim od ludzi. Od ludzi na konkretnych stanowiskach. Nie chodzi mi o kadrę
zarządzającą, po prostu o pracowników, którzy się znają współpracują maja wypracowaną formę współpracy i
chęć, wspólna chęć pomocy, życzliwość po prostu. To wystarczy. Musi być skonstruowany model współpracy.
[OPS X3 Łańcut]: Mi się wydaje, ten czynnik ludzki jest podstawowy
[OPS X2 Stalowa Wola]: No to niewątpliwie chęć współpracy, każda ze stron musi wyrazić chęć, to jest
niewątpliwe, natomiast jeszcze oprócz tego jest potrzebne jasne określenie zadań dla każdej z instytucji, która
taką współpracę chce podjąć, jasne określenie i według możliwości tej instytucji dlatego.
[OPS X5 Tarnobrzeg]: Raczej każdy świadom jest tego, że coś trzeba robić, trzeba działać. Rzeczywistość się
zmienia trzeba za tym wszystkim podążać, trzeba z kimś współpracować, bo samemu się nie da. Tutaj trzeba być
świadomym, że trzeba być otwartym.
[OPS 2 Przeworsk]: Wszystkie te współprace, które się nawiązuje czy stara się nawiązać wyglądają właśnie w
ten sposób, pewne rzeczy są z góry narzucone i w pewnych obszarach trzeba współpracować a reszta to jest
tylko i wyłącznie dobra wola pracowników, ogólnie instytucji.
[OPS 2 Przeworsk]: To chyba trzeba chcieć, my w jakiś sposób widzimy sytuację, ja tutaj wszystkich Państwa
znam, razem tu mieszkamy w jednym powiecie.
107
[PUP X2 Łańcut]: Tylko dobre chęci…
[PUP X2 Łańcut]: Bo człowiek, właśnie żeby był normalny, dlatego mi się wydaje że chęci, prawda, przepisy
przepisami
[PCPR X5 Jarosław]: To znaczy ja podobnie. Jak mamy jakaś sprawę do załatwienia na przykład z doradcą
zawodowym to przede wszystkim do Pana Henryka, bo jego znamy po prostu. Innych nie znamy nie wiemy do
kogo się kierować. Myślę, że to jest bardzo pomocne jeżeli się zna osobę.
Badani przedstawiciel NiP IRP PiIS wyraźnie podkreślali też, że dla dobrej
współpracy istotne jest uświadomienie sobie istnienia wspólnych celów.
[OPS X3 Ropczyce]: Jakiś wspólny cel, prawda. Chcemy jakiś cel osiągnąć, chcemy do czegoś dojść, jakiś
projekt poprowadzić. To wtedy ta współpraca jest, Z jednej strony bo musi być, z drugiej strony, że chcemy coś
wyciągnąć od tej drugiej strony.
[MOPS X5 Kolbuszowa]: Korzyści, jeżeli nie ma korzyści to nikt nie chce współpracować.
W kontekście dobrej współpracy ważne są także odpowiednie środki, choć co ciekawe
wbrew oczekiwaniom nie był to czynnik wymieniany jako warunek najważniejszy.
[OPS 1 Przeworsk]: Tak, ale jak są środki to jest łatwiej
4.2.2. Przeszkody w nawiązywaniu współpracy
Za najważniejszą przeszkodę w nawiązywaniu współpracy pomiędzy instytucjami i
organizacjami NiP IRP PiIS respondenci uznali biurokrację (69%). Istotnymi utrudnieniami
są także brak chęci podjęcia współpracy (34%), nadmiar obowiązków (33%) oraz
ograniczenia wynikające z przepisów prawnych (31%). W kategorii „inne” respondenci
podawali również przeszkody, które nie zostały ujęte w kafeterii, np. brak wypracowanego
modelu współpracy, czy prowadzenie polityki „my i oni”.
Uzyskane wyniki pokazują, że problemy ze współpracą mają podłoże głównie
obiektywne, tj. związane z zhierarchizowanymi strukturami (biurokracja) i sformalizowanymi
procedurami (przepisy prawne), które w naturalny sposób wynikają z uwarunkowań
funkcjonowania szczególnie instytucji państwowych, ale jak widać dla realizacji wspólnych
celów mogą one być kontr produktywne. Dlatego też – w tym jak się okazuje niezbyt
przyjaznym otoczeniu organizacyjnym – szczególnie ważne jest wzmacnianie motywacji do
podejmowania wspólnych przedsięwzięć mogących przynieść lepsze efekty, niż w przypadku
działań jednostkowych. Pozwoliłoby to na zracjonalizowanie obciążenia związanego z
przydziałem czynności pracowników poszczególnych partnerów kooperacji. Uzasadniona
redukcja obowiązków mogłaby się tym samym przełożyć na zwiększenie się chęci do
podejmowania współpracy – por. Wykres 20.
108
Wykres 20 Główne przeszkody w nawiązywaniu współpracy (Dane w %, N=100)*
69
Biurokracja
34
Brak chęci podjęcia współpracy
33
Nadmiar obowiązków
31
Ograniczenia wynikające z przepisów prawnych
7
Brak znajomości kompetencji innych instytucji
Utrudniony kontakt interpersonalny
4
Słaby dostęp do informacji dotyczących klientów
instytucji
4
Inne
3
Słaby dostęp do szkoleń podnoszących
kompetencje pracowników
1
0
10
20
30
40
50
60
70
Źródło: badania własne. *dane nie sumują się do 100% ponieważ respondenci mieli możliwość wyboru więcej
niż jednej odpowiedzi
Kwestia przeszkód we współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS została także poruszona w
wywiadach pogłębionych, a reprezentantom tych instytucji i organizacji zadano pytanie o to:
Czy istnieją trudności w nawiązaniu takiej współpracy? Jeśli tak, to na czym one polegają i
jak je można rozwiązać?
W opinii badanych problemem przy nawiązywaniu współpracy jest to, że żadna z
instytucji nie ma przyzwyczajeń, czy nawyków aby systematycznie takie działania
podejmować na szerszą skalę. Dodatkowo istnieje problem z przekazywaniem danych
dotyczących przypadku z uwagi ustawę o ochronie danych osobowych. Niewątpliwie
stworzenie wspólnej bazy informacyjnej o klientach, dostępnej tak dla pracowników sfery
pomocy i integracji społecznej oraz pracowników rynku pracy mogłoby być w ocenie niemal
wszystkich respondentów dużym ułatwieniem.
Badani stwierdzili również, że istotną przeszkodą w podejmowaniu wspólnych działań
jest ogromna biurokracja, „papirologia”, bo „tych zaświadczeń, dokumentów, potwierdzeń, no
to jest mnóstwo”. Dlatego też mogą pojawić się problemy z czasem i dostępnością .
Inną znaczącą przeszkodą jest dokładanie nowych obowiązków i zadań na
poszczególne instytucje. Takie zjawisko utrudnia współpracę, a podejmowane działania coraz
109
częściej mają charakter wyłącznie postępowań administracyjnych, bo na pracę z rodziną i
taktyczną pracę socjalną brakuje czasu.
Ponadto badani wskazują na dublowanie działań w zakresie aktywizacji społecznej i
zawodowej, bo każda z instytucji zajmuje się swoimi obowiązkami i nie wychodzą one sobie
naprzeciw. Niektórzy narzekają też na pracę i opieszałość sądów.
[PUP Rzeszów] Może najpierw takie obiektywne, jak problem z przekazywaniem danych, no w ogóle problem z
bardziej aktywnej czy też szybszej współpracy w zakresie przesyłu danych. Nie wiem…, że my kierujemy kogoś,
sprawdzamy sobie status i odwrotnie to jest jedno, a po drugie nie ma żadna z naszych instytucji…, nie ma jakichś
przyzwyczajeń i nawyków, by taką współpracę szerzej podejmować wydaje się że jest jakby akcja… A później to
słabnie i na stare tory powraca.
[PUP Dębica] Mnie się marzy tak jak to jest w Stanach Zjednoczonych - dostęp do danych konkretnej osoby – ale
u nas to się wiąże z ochroną danych osobowych. Nas by interesowało z pozycji naszych klientów. Dzisiaj jest u
nas, jutro już nie. Czy korzysta z opieki społecznej, czy jest w Centrum integracji Społecznej. Jak wyskoczy z
aktywizacji zawodowej w ośrodku pomocy społecznej mam podgląd i wiem, że ten człowiek wróci do nas. Wtedy
mamy rozeznanie.
[MOPS Rzeszów] Byłoby bardzo fajnego czego nie ma, gdyby ktoś stworzył taki program, w którym byliby
zarejestrowani wszyscy klienci ośrodka pomocy społecznej bezrobotni i poszukujący pracy tak jak my siedząc
gdzieś tam za biurkiem klikniemy i widzimy jak długo jest bezrobotna ta osoba, pewne informacje np. o stopniu
niepełnosprawności są zamieszczane w kartotece tej osoby. Dla nas to by było rewelacyjne.(…) Przede
wszystkim nie byłoby tych zaświadczeń. Odsyłania klienta a to idź tu, a to donieś tu. Klienci są różni. Są bardzo
roszczeniowi. My też czekamy, on sobie tam przypomni <Acha mam donieść zaświadczenie do pomocy
społecznej, przyniosę za dwa tygodnie. A u nas termin leci>. Te dwa tygodnie, przedłużenie sprawy. Mnożymy
biurokrację, mnożymy papiery. Nie mamy możliwości sprawdzenia.
[MOPS Rzeszów] … bo biurokracja jest olbrzymia. Tych zaświadczeń, dokumentów, potwierdzeń, no to jest
mnóstwo. Natomiast rodzin korzystających z pomocy społecznej przybywa. Praca jest z ludźmi, z osobami, gdzie
trzeba wyjść do nich. (…) Na pracę socjalną mamy coraz mniej czasu. Liczba rodzin tutaj u nas w mieście
wzrasta, bo likwidowane są zakłady pracy, są zwolnienia grupowe w zakładach pracy.
[MOPS Dębica] Żeby tak naprawdę mógł pracownik socjalny z tą rodziną pracować, żeby nie był non stop
monitorowany zaświadczeniami. Ja ciągle potrzebuję jakieś raporty, jakieś informacje. Moi pracownicy siedzą,
liczą i piszą wywiady, które coraz grubsze. To są środki publiczne. Nas nie rozliczają co zrobiliśmy z klientem,
ale z decyzji, z wywiadu, czy jest dobrze opisane, czy zostało dobrze wydane, ze sprawozdań jak wychodzi
statystyka. Nas interesuje dokumentacja i żeby nie daj Bóg coś się nie stało medialnego. Pilnować i wyciszać. Na
pracę socjalną brakuje czasu. Jest coraz lepiej, w większości gmin już są standardy jeśli chodzi o pomoc
społeczną.
[MOPS Dębica] Dochodzą nam nowe zadania. Dołożono nam świadczenia rodzinne, Fundusz Alimentacyjny.
Fundusz Alimentacyjny to jest ciężka praca. Z dłużnikami alimentacyjnymi nie poradził sobie ZUS, nie poradziły
sobie inne instytucje i dano to do gmin, a gminy przekazują to do nas. Tu się niewiele co zrobi. Koszty obsługi
tych zadań są bardzo duże a efekty marne. Czego nie chcemy? Dodatkowych zadań alimentacyjnych. Skierowali
też do nas Zespoły Interdyscyplinarne, nie dając nam pieniędzy, nie dając możliwości, dodano nam zadania.
[MOPS Dębica] – (OPS nie powinien się zajmować) …tymi działaniami, które są stricte administracyjnymi. Na
pewno jest to obszar polityki społecznej, kwestia tych świadczeń rodzinnych, alimentów, które zostały przejęte z
funduszu alimentacyjnego, z ZUS. Jeśli mogę się wyrazić czym nie powinny ośrodki pomocy społecznej się
zajmować, to właśnie tym przydzielaniem świadczeń rodzinnych, tych obligatoryjnych form świadczeń
rodzinnych, na pewno nie funduszom alimentacyjnym, na pewno nie dodatkami mieszkaniowymi. To powinno
być poza ośrodkiem pomocy społecznej.
[PUP Rzeszów] U nas w Ośrodku Pomocy Społecznej nie ma pośredników pracy, czyli generalnie nie mamy
dostępu do pracodawców. U nas to kuleje, bo przykładowo jeśli do mnie przyjdzie osoba bezrobotna, z Klubu
Integracji Społecznej, ona tam rozmawia ze mną, że nie ma pracy, więc ja ją słownie mobilizuję, żeby szukała tej
110
pracy, nie mam argumentów, takich możliwości sprawdzenia gdzie: <Proszę Panią, proszę pójść tu i tu
słyszałam, że jest oferta pracy>. Ja to owszem sobie mogę to sprawdzić na stronach internetowych, ale nie
wiem, czy to jest jeszcze aktualne, a u nas są klienci roszczeniowi. Co się później okazuje, że to jest nieaktualne
albo do kobiet do 25 roku życia i takie sytuacje późnij są. Są roszczenia. Są pretensje, więc myślę, że gdyby tutaj
ta współpraca tak bardziej jakoś …
[PUP Rzeszów] Zawsze jest taka obawa, jak jest ktoś nowy, coś się rozpala, robi się nadzieję, zarówno dla nas
jak i tych, którzy mogą być uczestnikami. Rozpali się, nadmucha się i gaśnie, że to się nic nie udało.
[MOPS Rzeszów] Generalnie nie ma takiego jasnego przepływu informacji. Powiem może na przykładzie.
Wydajemy żywność z Banku Żywności. Kilka organizacji wydaje w mieście, czy tam w gminie. Nie ma przepływu
informacji czy pan taki już był, tutaj pobrał, na ile osób, ile osób u nas tutaj chce wziąć, prawda? Brakuje
informacji, takiego jasnego określenia, np. Wy jesteście organizacją, która zajmuje się osobami
niepełnosprawnymi, my jesteśmy bezrobotni. Jeśli są programy, gdzie możemy sięgać po środki zewnętrzne na
aktywizację na pomoc osobom różnym: i niepełnosprawnym, i bezdomnym, i samotnym matkom i dzieciom,
alkoholikom, czy współuzależnionym, to sięgajmy po te środki, róbmy coś co ma znaczenie, tylko gdzieś to
zapunktujmy, że my się tym zajmujemy. W nazwie na przykład. Mamy do czynienia z jakimś działaniem, na które
chcemy pozyskać środki, ale chcemy też sprawdzić czy nie jest podobne działanie robione na terenie miasta, bo
chcemy tę diagnozę zrobić, poprzeć się jakimiś doświadczeniami. Tak człowiek siądzie, i kto to robił, jakie
stowarzyszenia, „wyklinamy” sobie na „Googlach”, że ktoś taki jest, ale nie wiesz kto to jest?
[PUP Dębica] Wydaje mi się, że Centra Integracji Społecznej to jest bardzo pożyteczna sprawa. Wiem, że MOPS
organizują również szkolenia, jak najbardziej, czasem pokrywają się z tą tematyką szkoleń, która u nas jest.
Wydaje mi się, że powinna być większa wymiana informacji na temat wspólnych beneficjentów. Tutaj ta
wymiana informacji troszeczkę kuleje. Prawda jest taka, że klienci u nas mówią jedno, a te same osoby w MOPS
opowiadają zupełnie coś innego. Wspólnie wydaje mi się, że można by z większym efektem pewne osoby
aktywizować, umieścić w zatrudnieniu, a nie żeby były zdane tylko na świadczenia, które biorą z opieki
społecznej, gdyby jakoś wspólnie wzmóc te działania, efekt byłby zupełnie inny. Poza tym wiem, że realizują
kontrakty socjalne. Nie wiem jaka jest „zatrudnialność”. Nie wiem ile osób podejmuje później pracę, ale mamy
sygnały takie. Ostatnio nawet taką sytuację miałam, że dwie osoby odmówiły podpisania kontraktu socjalnego,
ponieważ z jednej strony paniom w MOPS mówią, że one chcą skorzystać z szkolenia, gdy sprawdziłam te
informację u nas, niestety nic takiego nie miało miejsca. Osoby nie są zainteresowane szkoleniem. Wydaje mi
się, że większy przepływ informacji gdyby był między tymi jednostkami można by aktywnie się zająć tymi
osobami.
[MOPS Rzeszów] No może takie (trudności) czasowe. Są decyzje, które muszą podjąć osoby decyzyjne (dyrekcja,
przełożeni) i może być problem z umówieniem się na spotkanie. Generalnie ja jako kierownik nie miałam takich
problemów
[MOPS Dębica] Trudna jest współpraca z sądem u nas. Tak jak policja jest fajna, tak powinno być z kuratorami.
[MOPS Dębica] (Działania, które się dublują) – aktywizacja naszych klientów. Zrobić jedną instytucję na tym
polu działającą. Zrobiłabym w mieście Centrum Usług Socjalnych. W nim jest wszystko. Jedna instytucja pracuje
z rodziną.
Wobec powyższego katalogu problemów związanych z kooperacją pomiędzy NiP IRP
PiIS podjęto próbę ustalenia tego, Co jest główną przeszkodą we współpracy z innymi
instytucjami? Uzyskane wyniki pokazały, że zdaniem większości badanych główną z
przeszkód współpracy miedzyinstytucjonalnej są uregulowania prawne, ciągle zmieniające się
ustawy oraz brak w nich lustrzanych zapisów nakazujących podejmowanie współpracy
pomiędzy potencjalnymi partnerami tych działań ze sfery rynku pracy i pomocy społecznej.
Sam jeden zapis w art. 50 w Ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
można uznać za niewystarczający jako przesłankę do inicjowania takich działań, bo brakuje
111
takiego uregulowania ustawie o pomocy społecznej. Dodatkowo nie ma tradycji, ani
doświadczeń w zakresie współpracy miedzyinstytucjonalnej, co również jest czynnikiem
zniechęcającym do podejmowania wspólnych przedsięwzięć. Problemem jest też nadmiernie
rozbudowana biurokracja. Ponadto respondenci zgodnie twierdzili, że jedną z ważniejszych
przeszkód są ograniczone środki finansowe (lub ich całkowity brak) na realizację wspólnych
inicjatyw przeznaczonych dla instytucji pomocy oraz rynku pracy.
[PUP Rzeszów] wydaje mi się, że nie ma takich w Polsce w ogóle doświadczeń (w zakresie współpracy), że
każda instytucja robi jakby swoje i nie wychodzimy sobie naprzeciw i to może być jedną z przeszkód.
[PUP Rzeszów] Są obietnice, że jakiś projekt, jakieś pieniążki będą, że jest szansa, jakaś nowa nadzieja. Potem
się okazuje, że to nie takie środki, na te cele to akurat nie może być. Proszę się tak bardzo nie nastawiać, bo nie
wiadomo, czy to wyjdzie, czy się uda, czy to przejdzie.
[PUP Rzeszów] Na pewno główną przeszkodą są obwarowania prawne. Te wszystkie nasze regulaminy,
zarządzenia, ustawy. (…) Tak, coś w tej sferze zmienić.
[PUP Dębica] Ja się obawiam, że to wszystko wynika z przepisów ustaw i z częstych zmian ustaw, przepisów czy
nowelizacji. Bo każdy drobny zapis nawet niefortunnie ujęty powoduje dużo zamieszania. Bo to ani jedna strona
nie wie jak do tego tematu podejść no i zastanawia się. Zgrzytów nie ma. (…) Każdego po trochu pieniędzy,
przepisów… Nie zrobimy niczego bez środków. Jak są już środki to trzeba by było konkretnych ludzi, a z tym to
różnie bywa i tak każdy punkt powinien mieć swoje odzwierciedlenie. I przede wszystkim chęć z jednej i z drugiej
strony.
[PUP Dębica] Na pewno przepisy są tą barierą. Twarde przepisy, których musimy się trzymać. Tak jak
porównuje z tymi co mają agencje zatrudnienia, oni są bardziej swobodni, nie są obciążeni taką dużą
„papirologią”. Poza tym biurokracja. Prosty przykład przy pośrednictwie pracy, gdy przychodzi pracodawca i
potrzebuje od już osoby do pracy, dajmy na to dziesięciu murarzy. Są to osoby u nas zarejestrowane, ale zanim
my je wezwiemy. Oczywiście jak dajemy wezwanie, musi to być za potwierdzeniem odbioru. Ta cała procedura
trwa, dwa tygodnie nam zejdą, a ktoś potrzebuje już, więc tu jest ta cała nasza „papierologia”. My oczywiście
staramy się również dzwonić, informujemy telefonicznie te osoby, że jest taka oferta, pracodawca pilnie
potrzebuje danej osoby do pracy, ale my nie mamy gwarancji, że te osoby zgłoszą się później do nas, a nie do
pracodawcy.
[MOPS Dębica] Najgorsza to jest wykonywanie przez te instytucje swojego zawodu. Nie wykonywanie misji a
wykonywanie zawodu, ot tak rutyna. Rutyna, pieniądze.
Z przeprowadzonych badań za pomocą zogniskowanego wywiadu grupowego (FGI)
wynika, że istotnym problemem w podejmowaniu współpracy jest kwestia braku zaplecza
organizacyjnego i środków.
[OPS X1 Jasło]: Organizacje pozarządowe maja bardzo ubogie wsparcie administracyjne ze względu na bardzo
ubogie środki. Bardzo dużo chcą robić ale nie mogą… Nie mają żadnego wsparcia merytorycznego, nie mają
żadnego wsparcia silnego i tego oczekują od nas, a my w szerszym zakresie nie możemy pomóc im dlatego, że my
też mamy zasoby ograniczone jak na małą skalę pisaliśmy projekty rządowe to pracownicy ośrodka mogą na
zasadach takiej właśnie współpracy pomóc. To jest bardzo cenne i tak wiele projektów powstało. Ale jak nam
dają nowe zadania, powstają nowe ustawy i oni zostają właściwie sami i to ich wstrzymuje w realizacji tych,
wykorzystywaniu tych środków, a możliwości jest wiele i to jest taka bariera, ze oni nie maja środków na kadrę
administracyjną. Taką prężną, która by była dla nich na co dzień, pisała te projekty, realizował, rozliczała.
[PUP X1 Kolbuszowa]: Kasa. Kasa przede wszystkim, a w tym roku no, no szczególnie to odczuwamy, bo mamy
zaledwie 1/3 środków na aktywizowanie bezrobotnych, więc tej, tych pieniędzy jest mało, a poza tym no to też
zależy od ludzi, którzy pracują w jednej, w drugiej instytucji, czy chcą współpracować z nami.
[NGO X2 Jasło]: Moim zdaniem ograniczeniem sporym są środki finansowe…
112
Ważnym czynnikiem utrudniającym współpracę jest także przeciążenie pracą i brak
dostatecznie licznej kadry.
[PUP X5 Ropczyce]: Przy czym zarówno Ośrodki Pomocy jaki i Urząd Pracy działają w trudnej rzeczywistości.
To nie jest tak oczywiste, że w tej chwili możemy wyszukać w naszych organizacjach, w naszych obsadach
kadrowych jakieś rezerwy, które pozwoliłby na podjęcie działań dodatkowych, ponad te narzucone przepisami.
[OPS X5 Tarnobrzeg]: To znaczy ta współpraca to myślę, że w szerszym zakresie na pewno by ona mogłaby być,
bo na pewno nie jest tak jakby to mogło być czy być powinno, ale po prostu nasz czas pracy, nasz zakres tym
czym się po prostu zajmujemy, obowiązków jest bardzo duży i ciężko jest pewne rzeczy pogodzić i pozwolić na
jakąś większą współpracę, no bo wiadomo jest tych obszarów naszego działania bardzo dużo, coraz bardziej te
problemy są trudne, złożone i wymagają czasu, a nasz czas jest taki jaki jest
W odczuciu badanych w kontekście współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS bardzo
uciążliwa jest sprawa obecnie obowiązujących przepisów prawnych, a ściślej rzecz ujmując
sposobu i częstotliwości ich wprowadzania oraz braku ich jednoznaczności. To także
niedopracowane przepisy regulujące działalność organizacji pozarządowych.
[Jasło PUP X1] I przepisy jakie się pojawiają. Dawniej ochrona danych osobowych i te wnioski, z którymi
musimy występować o udostępnienie danych. Dawniej się zadzwoniło do KRUS-u do ZUS-u w momencie a teraz
trzeba pismo, pismo, pismo. To wszystko opóźnia, nasze współdziałanie i nasza działalność.
[PUP X1 Kolbuszowa]: I trudno jest no o spójność tych przepisów niejednokrotnie,
[OPS X2 Sanok]: Ograniczają nas głównie ustawy o ochronie danych osobowych, jakakolwiek wymiana
informacji musi mieć podstawę prawną.
[OPS X2 Sanok]: Zmiana przepisów prawnych. Obecnie jesteśmy uwieńczeni bardzo mocno i wyraźnie ustawą
o ochronie danych osobowych i praktycznie o uczestniku ostatecznym my tak naprawdę niewiele możemy
powiedzieć.
[OPS X5 Tarnobrzeg]: W ogóle prawo zbyt często się zmienia. Jest mało stabilne co bardzo utrudnia życie. Jest
trudno zapanować nad tą sytuacją i na bieżąco się z tym zapoznać.
[OPS X1 Sanok]: No tak namacalnym, teraz przeszkodą właśnie taką formalną jak gdyby o tym projekcie jest
właśnie jak w każdym projekcie dotyczącym bezdomności, no to jest brak posiadania przez tzw. terenowe
oddziały instytucji ogólnokrajowych, mówię o tym stowarzyszeniu Brata Alberta osobowości prawnej.
W odczuciu przedstawicieli NiP IRP PiIS przy podejmowaniu inicjatywy mającej na celu
współpracę bardzo uciążliwa jest sprawa pokrywających się i nieprecyzyjnych zakresy
obowiązków, który może się także przejawiać w kontekście struktur organizacyjnych wewnątrz
instytucji. W grę może wtedy wchodzić konkurencja o środki oraz konflikt interesów.
[OHP X3 Łańcut]: I myślę, że to jest konflikt decyzyjno-władczy. Takie odnoszę wrażenie. Często też te
kompetencje zachodzą na siebie i tutaj jest problem, tutaj Gosia mówiła, że fajnie by było jak by była tak ogólna
informacja, żeby były tam osoby długotrwale bezrobotne i wiedzą o tych osobach mogłaby pomóc tym ludziom.
Tylko tutaj też wchodzi w kompetencje MOPS i PUP.
[OPS X2 Ropczyce]: Znaczy, chyba dlatego, że brak jest kadry, która zajmuje się na przykład jakąś tam jedną
częścią naszej pracy. Jeśli chodzi na przykład o projekty o pomoc społeczną, o takie różne działy, no to wszyscy
robią wszystko. Nie ma takiego doprecyzowania, że jedna osoba robi coś konkretnego, zajmuje się tym. Jest
odpowiedzialna za współpracę z innymi instytucjami. Tylko to jest taki chaos. Nie można tego ogarnąć.
113
[PCPR X2 Strzyżów]: Tak, często się zdarza, tak że na przykład, nie tylko w instytucjach ale też w innych
firmach, że chciałoby się coś tam na przykład pomóc, ale szef nie pozwala na takie kontakty czy wręcz utrudnia,
no więc ten pracownik nie może wyjść przed szereg, prawda? Tutaj myślę, że ten szczebel ten decyzyjny jest
najważniejszy.
[Sanok OPS X1]: Ja uważam, że też czasami dochodzi do konfliktu interesu, bo jest taki bum, wysyp na projekty
,prawda? I szukanie beneficjentów. Urząd pracy składa swoje prawda? OPS-y swoje ktoś tam jeszcze swoje no i
nagle przychodzi do takiego momentu, do wydzierania sobie beneficjentów no, słuchajcie takie są realia i tu
czasami jest dyskomfort, który potem rzutuje na relacje itd.
[OHP X5 Sanok]: No po części może ta konkurencyjność właśnie. Może, że to jest to właśnie odbieranie sobie
tego klienta
.
Do negatywnych uwarunkowań współpracy zostały także zaliczone takie zagadnienia
jak brak koordynacji działań, brak efektywnego przepływu informacji i brak aktualnych baz
danych, szczególnie dotyczących NGO.
[PUP X6 Kolbuszowa]: jest taka grupa osób, które korzystają z opieki społecznej, głównie z funduszu
alimentacyjnego (…) Dostajemy wykaz osób z GOPS-u, żeby ich aktywizować poprzez prace interwencyjne, z
tym że tutaj no my podejmujemy te działania z tym że trzeba sobie powiedzieć wprost, że te efekty są nie zawsze
takie, jakich należałoby oczekiwać, wręcz słabe. GOPS podlega pod samorząd, pod pana wójta czy też pod pana
burmistrza.
[OPS X1 Strzyżów]: Może problemów nie ma, ale te informacje troszkę wolniej przepływają, bo wiadomo, żeby
jakąkolwiek informacje uzyskać trzeba wystąpić na druku ochrony danych osobowych. To jest największy
problem, bo czasem trwa to dosyć długo.
[OPS X2 Krosno]: Po prostu jest brak informacji o instytucjach, ogólnie ciężko jest uzyskać informacje o tych
instytucjach, gdzie mają siedzibę, czym się zajmują. Kiedyś się pokusiłam o poszukanie informacji o tych na
naszych terenach ale to są jakieś martwe organizacje.
[PUP X1 Lubaczów]: Na przykład wczoraj przeglądam konkursy na stronach WUP-u, no my nic nie możemy. No
nic tam dla nas nic ma, bo jak my musimy, jeżeli robimy jakiś projekt to musi być też w zgodzie z naszą ustawą,
tak? Zakładając wkład własny to my musimy z funduszu pracy, nie możemy robić czegoś, czego nie przewiduje
nasza ustawa, no i nie bardzo tam się wpisujemy i tych konkursów coraz mniej bo się kończą pieniądze na to w
tym okresie budżetowania.
Z punktu widzenia kształtującego się społeczeństwa obywatelskiego bardzo niepokojący
problemem jest brak aktywnych organizacji pozarządowych, które mogłyby być partaniem
dla instytucji państwowych.
[PUP X1 Lubaczów]: U nas nie ma, ja nie znam jakiejś organizacji aktywnej pozarządowej (…) Ale ja powiem
tak, no u nas nie ma takich organizacji prężnych, które by tą tematyką, być może mają w swoich statutach jeden
punkt, który by mówił, że się tym zajmują, ale jest to jedna z wielu rzeczy. Ja powiem tak, my opracowujemy plan
szkoleń co roku i musimy się zwrócić do stowarzyszeń, organizacji pozarządowych, np. stowarzyszeń
pracodawców, no też związanych, właśnie też patrzyliśmy po statutach tam, kto ma tam w swoim instytucie, że
tam z bezrobociem ma tez do czynienia. I jeśli się zwracamy o propozycje szkoleń, no bo to organizacje powinny
mieć to rozeznane, to my nie dostajemy odpowiedzi, mało kto nam odpowiada w ogóle na listy, bardziej już
związki zawodowe, no bo jak ma już tutaj siedzibę pracownik tutaj w siedzibie tego związku no to zaopiniuje czy
odpowie.
[OPS X2 Sanok]: W jednych słowach słaba siła w tej organizacji pozarządowej. (…) na terenach wiejskich i na
terenach tutaj naszych praktycznie problem pojawił się przy wyborze partnerów do rewitalizacji społecznej,
kiedy okazuje się, że jest kilkanaście organizacji, które tak naprawdę średnia wieku tych organizacji to jest
mocno powyżej 50+. Ze specyficznym patrzeniem na działania w organizacjach pozarządowych, którzy uważają,
że organizacje pozarządowe nie muszą posiadać żadnych dochodów. (…) Główny problem to słabość
organizacji pozarządowej ale to też jest efekt pewnie braku czasu bo nawet w naszych instytucjach wszystko się
robi z dużym obciążeniem czasowym i terminowym,
114
Ponadto współpraca nie będzie także możliwa przy braku chęci podejmowania działań
tego rodzaju.
[OPS X2 Ropczyce]: I brak też chęci z drugiej strony. Gdyby ktoś tam chciał Nam pomóc, nie wiem dążył do
osiągnięcia jakiegoś celu i robił wszystko, żeby ten cel osiągnąć, coś poprowadzić, jeżeli my widzimy tą
współpracę, to chętniej jest nam też współpracować z taką osobą. A jeżeli nie ma tej współpracy są tarcia to od
razu się.
[OPS X1 Łańcut]: Czyli to też mogłoby być przeszkodą – brak chęci.
4.3.Koordynacja działań dotyczących współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS
4.3.1. Potrzeba koordynacji działań i postulowane zakresy obowiązków NiP IRP
PiIS
4.3.1.1 Potrzeba koordynacji działań
Prawie wszyscy przedstawiciele badanych instytucji – jak wynika z uzyskanych
odpowiedzi – są zdania, że istnieje potrzeba koordynacji działań dotyczących współpracy
(98%) – por. Wykres 21. Mogłoby się to przejawiać np. w powołaniu zespołów
interdyscyplinarnych lub łączeniu podmiotów z różnych instytucji w celu realizacji
wspólnych projektów, itp. Wynik taki stanowi zasadniczy argument dla utworzenia
internetowej platformy wymiany informacji, która w prosty i przyjazny sposób umożliwi
korzystanie z doświadczeń innych instytucji NiP IRP PiIS, współpracę ekspertów i
pracowników wspomnianych podmiotów bez względu na miejsce ich aktywności zawodowej
oraz dzięki aktualnej bazie danych dotyczących realizowanych przedsięwzięć pozwoli
uniknąć dublowania się podejmowanych działań.
Wykres 21 Potrzeba koordynacji działań dotyczących współpracy (Dane w %, N=100)
2
Tak
Nie
98
Źródło: badania własne.
Problem potrzeby koordynacji działań pomiędzy NiP IRP PiIS został także poruszony
w trakcie wywiadów pogłębionych, a respondentom zadano następujące pytanie: Czy
potrzebna jest koordynacja działań dotyczących współpracy ? Jeśli tak, to kto powinien być
odpowiedzialny za koordynację takiej współpracy? Na podstawie udzielonych odpowiedzi
115
można stwierdzić, że w tej kwestii zdania respondentów nie były jednorodne. Niektórzy
przedstawiciele NiP IRP PiIS twierdzili, że należy współpracować na najniższym poziomie w
ramach tzw. zespołów interdyscyplinarnych, ale tą współpracę koordynować powinno się na
terenie całego województwa, a więc najlepiej gdyby zajął się tym ROPS we współpracy z
WUP. Inni zaś uważali, że powinni być wspólni koordynatorzy tak z OPS jak i urzędów
pracy, a także należy włączać organizacje pozarządowe w pewne sfery działań. Byli też
zwolennicy koordynowania działań w zakresie współpracy przez Wydział Polityki
Społecznej. Należy jeszcze nadmienić, że nie wszyscy badani mieli przemyślenia na temat
tego, czy jakaś instytucja powinna koordynować współpracę międzyinstytucjonalną.
[PUP Rzeszów] (…) na pewno tak, tu dostrzegam rolę WUP, jak również ROPS. (…) One stanowią taką
instytucję, bo de facto my nie podlegamy WUP. Natomiast takie działania integrujące on w tym momencie na
pewno ma, na pewno jakieś szkolenia, niektóre jakieś rozwiązania tym bardziej, że współpracujemy mocno w
projekcie systemowym, także tutaj po prostu by poszerzyli… Taki WUP…, WUP poszerzyłby swoje kompetencje,
nie byłoby żadnych zgrzytów, że to można by w miarę łatwo, wydaje się, że łatwo wprowadzić. (…) no myślę, że
na początku muszą być przepisy systemowe.
[PUP Rzeszów] Myślę, że tak. Ktoś powinien. Jacyś wspólni koordynatorzy i z OPS, i urzędów pracy,
organizacje pozarządowe w pewne sfery włączać i działać. (…) Myślę, że tak, wojewódzkie urzędy czy
regionalne, tak.
[MOPS Rzeszów] Wydział Polityki Społecznej chyba głównie. On ma nadzór nad środkami, jakie nam
przekazuje realizację działań. Ma i takie merytoryczne przygotowania, nasze strategie, sprawozdania. Wiedzą
jak to wygląda. (…) Z mojego punktu widzenia Wydział Polityki Społecznej w Urzędzie Wojewódzkim widzi jak
my to robimy i na co przeznaczamy środki, jakie mamy dotacje, ile mamy klientów, ile na przybywa, ile nam
ubywa. Natomiast Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej ma rewelacyjne dane jeżeli chodzi o rozwój
Ośrodków Pomocy Społecznej w regionie. Z tego co ja wiem, kontaktują się z naszymi kadrami. Wydaje mi się,
że Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej powinien czuwać nad kadrą. Szkolić nas, rozpisywać konkursy,
dawać rozporządzenia na konkursy umożliwiające sięganie po jakieś środki nawet na świetlicę środowiskową,
czy socjoterapeutyczne.
[MOPS Dębica] Dobrze by było, żeby na terenie powiatu, jak już jest to Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie,
przejęło to… i była taka jedna instytucja, która koordynuje pomoc społeczną. Ja z powiatu nie mam żadnego
wsparcia. Jeżeli chodzi o województwo, to bliżej nas jest Urząd Wojewódzki, oni są urzędem. Jeżeli chodzi o
środki…, idą środki przez Wojewodę, ale mogłaby być jednostka, któryby to wszystko koordynowała i moim
zdaniem mógłby być to ROPS
[MOPS Dębica] Jeśli chodzi o zespoły interdyscyplinarne to powinny współpracować na poziomie najniższego
szczebla. Jeśli chodzi o koordynację to mi tego brakuje. Różnego rodzaju próby były, ale ja myślę że na szczeblu
samorządu województwa powinna by jakaś komórka, która koordynowałaby te działania w całym województwie.
Ja myślę, że ROPS ponieważ działa przy Marszałku powinien te działania podjąć.
W badaniach FGI również zostało wyrażone przez przedstawicieli NiP IRP PiIS
głębokie przekonanie o konieczności podejmowania działań mających na celu koordynację
przedsięwzięć związanych z przeciwdziałaniem wykluczeniu społecznemu. Zdaniem
respondentów uzgodnienia dotyczące współpracy mogłyby przybierać formę konsultacji w
celu zapewnienia sprawnego przepływu informacji. Jak jest to bardzo istotne zagadnienie
świadczy fakt, iż są jeszcze dziś instytucje nie posiadające dostępu do Internetu.
116
[OPS X1 Jasło]: (…) mieliśmy spotkanie przez ROPS organizowane to było dotyczące porozumień, gdzie każdy z
nas mówił o tych zadaniach. PCPR organizował takie spotkanie gdzie mówiliśmy o tych naszych projektach, jak
organizujemy je w jakim kierunku one idą i każdy mógł ewentualnie przedstawić te swoje projekty, każdy mógł –
ośrodek, urząd pracy. Natomiast nie ma jakichś takich corocznych spotkań.
[OPS X2 Krosno]: Dlatego porozumieliśmy się, że uda nam się wypracować taki sposób stworzenia systemu
szkoleniowego właśnie taki żeby pewne rzeczy kontynuować, nie robić, że Ośrodek Pomocy Społecznej sobie my
sobie, Urząd Pracy sobie, potem wychodzi osoba z trzema certyfikatami, które są bardzo podobne i do niczego
nie służą.
[OPS X1 Jasło]: Tzn. partner tak ale ja może teraz powiem bardziej w imieniu tych organizacji pozarządowych.
Urząd Marszałkowski ogłasza, Urząd Wojewódzki ogłasza, ministerstwo ogłasza, WUP ogłasza. W jednym
tygodniu ogłaszają cztery instytucje. Organizacje pozarządowe gubią się w tym. Ja tez nie jestem w stanie
dzwonić i mówić, może byście napisali bo to jest pod was. Czy Polski Związek niewidomych czy takie
organizacje, które nie maja stałego dostępu do Internetu, które działają sobie bardzo fajnie ale z tym obiegiem
informacji jest trochę gorzej.
[OPS X3 Tarnobrzeg]: Jeżeli chodzi o przepływ informacji to trochę nam się zmieni ten przepływ w związku z tą
ustawą o likwidacji barier administracyjnych z tego względu, że te zaświadczenia już nie będziemy mogli
uzyskać za każdym razem, to znaczy większość informacji będziemy uzyskiwać od podopiecznych i klientów
Urzędu Pracy. Teraz jest zastanawiające trochę to…to jest specyficzny klient, w naszym przypadku, jest składane
oświadczenie, więc tutaj, przynajmniej ja bardzo czekam na wprowadzenie tej platformy SEPI, gdzie tutaj
będziemy mieli podgląd do danych Urzędu Pracy.
[OPS X3 Łańcut]: Przepływ informacji taż. Biuro pracy nigdy nas nie informuje jak się okazało o ofertach pracy
stosownych dla naszych klientów mamy mnóstwo osób, które szukają pracy, oni twierdzą, że chodzą do biur
pracy, pytają, a biuro pracy ciągle mówi nie ma, nie ma, nie ma, 20 lat nie ma. A biuro pracy mówi, że są oferty,
tylko ktoś tam nie chce skorzystać itd. No i jest po prostu bardzo trudno o każdego klienta chodzić i pytać. Nigdy
nas biuro pracy nie informuje.
Ponadto kwestia sprawnego przepływu informacji staje się szczególnie istotna z uwagi
na zastępowanie zaświadczeń oświadczeniami. Jest to jak najbardziej pożądany kierunek
świadczący o zaufaniu państwa wobec obywatela, ale składaniu oświadczenia powinna
towarzyszyć świadomość sprawdzalności zawartych w nim danych. Tym czasem obecnie jest
z tym duży problem, co może stać się podłożem do różnego rodzaju patologii związanych np.
z wyłudzaniem świadczeń. Narzędziem pomocnym w tym względnie mogłaby być
odpowiednio zaprojektowana platforma internetowa.
[PUP X1 Kolbuszowa]: Ja mówię, nie można uogólniać generalizować, że wszyscy w oświadczeniach nas zaczną
cyganić, ale jest masa osób, którzy świadomie to robią,
[PUP X4 Tarnobrzeg]: Największym problemem jest budżet. Myślę, że jakby tutaj powziąć informację o tym co
będzie w roku następnym ułatwiłoby koordynację działań.
[PUP X2 Łańcut]: Ja myślę, że to jest fajne i może spowodowało by to, że nie ma rywalizacji pomiędzy
urzędami aczkolwiek jest my chcemy to mieć, chcemy być lepsi, myślę że to by mogło trochę nie ujednolicić co
spowodować ze większość powiatów będą bardziej aktywne.
117
4.3.1.2 Postulowane zakresy obowiązków
Analiza odpowiedzi dotyczących zakresów obowiązków, jakie powinny wypełniać
poszczególne badane instytucje w opinii ich przedstawicieli pokazuje, że w przypadku
urzędów pracy powinno to być nie tylko co oczywiste pośrednictwo pracy, ale także
aktywizacja osób bezrobotnych, czemu wydatnie może służyć organizacja szkoleń. Badani
pracownicy PUP-ów w nieco mniejszym stopniu wskazali na zasadności wypłaty świadczeń
jako czynności, którą powinny zajmować się urzędy pracy, choć w tym przypadku wyraźnie
zaakcentowane jest także zdanie przeciwne. Ankietowani pracownicy PUP-ów nie widzą
także zasadności obarczania ich instytucji działaniami dotyczącymi osób w trudnych
sytuacjach życiowych. Prawdopodobnie jest to wyraz specyficznego postrzegania kwestii
znajdowania się w trudnej sytuacji życiowej będące pochodną przepisów prawnych
starających się precyzyjnie, ale nieraz „bezdusznie” klasyfikować poszczególne kategorie
problemów społecznych. Jak widać pracownicy PUP-ów nie stawiają znaku równości
pomiędzy pozostawaniem ich klientów bez pracy i problemem borykania się z trudną sytuacją
życiową. Znaczna część badanych pracowników instytucji tego typu uważa też, że diagnozy
nie powinny wchodzić w zakres ich obowiązków, co najprawdopodobniej wynika z faktu, iż
uważają oni że tego rodzaju opracowania powinny leżeć w gestii instytucji wyższego szczebla
jak np. WUP. Z jednej strony może być to uzasadnione szerszą perspektywą jaką mają
Wojewódzkie Urzędy Pracy, ale z drugiej strony to właśnie PUP-y mają możliwość zbierania
i analizowania danych pierwotnych, co jest niewątpliwą zaletą zakotwiczenia tych instytucji
we własnych społecznościach lokalnych.
Natomiast badani przedstawiciele Ośrodków Pomocy Społecznej za najważniejsze
powinności swych instytucji uważają z oczywistych względów pomoc osobom w trudnych
sytuacjach życiowych, ale także prowadzenie działalności diagnostycznej oraz wypłatę
świadczeń socjalnych i aktywizację osób bezrobotnych. Badani pracownicy OPS-ów
zdecydowanie uważają, że ich instytucje nie powinny zajmować się pośrednictwem pracy. W
znacznej mierze są też przeciwni podejmowaniu się przez instytucje, które reprezentują
organizacji szkoleń. Znaczna część z nich jest także zdania, że w zakres ich kompetencji nie
powinna wchodzić kwestia aktywizacji osób bezrobotnych.
Ankietowani przedstawiciele organizacji pozarządowych reprezentowali pogląd, że do
najważniejszych obowiązków tego typu instytucji należy pomoc osobom w trudnych
sytuacjach życiowych. Istotnym aspektem działalności ich organizacji powinna być także
aktywizacja osób bezrobotnych oraz organizacja szkoleń. Ich zdaniem podmioty tego rodzaju
118
mogłyby też prowadzić działalność diagnostyczną umożliwiającą podejmowanie optymalnych
strategii walki z wykluczeniem społecznym. Z zakres obowiązków tego rodzaju organizacji
nie powinny natomiast wchodzić takie działania, jak wypłata świadczeń i pośrednictwo pracy,
aczkolwiek w tym ostatnim przypadku zdecydowanie nie dotyczy to niepaństwowych agencji
zatrudnienia. Ponadto w kategorii „inne obowiązki” były wymieniane najczęściej takie
zagadnienia jak: „praca socjalna”, „doradztwo zawodowe” oraz „aktywizację w środowisku
lokalnym”. Przedstawiciele podmiotów takich jak OHP, PCPR i POW w Rzeszowie, którzy
wzięli udział w badaniach wskazywali, iż ich instytucje powinny w głównej mierze zajmować
się aktywizacją osób bezrobotnych, organizacją szkoleń oraz pośrednictwem pracy. Ich
zdaniem w zakres ich obowiązków zdecydowanie nie powinny wchodzić działania związane z
wypłatą świadczeń – por. Tabela 16.
Z powyższych danych wyraźnie widać, że aktywizacja osób bezrobotnych to działanie,
które zostało wskazane jako zasadna powinność zarówno w przypadku PUP-ów, jak i OPS, a
także w znacznej mierze organizacji pozarządowych. Takie opinie dają podstawę do inicjowania i
podejmowania współpracy, a także prowadzenia skoordynowanej działalności w tym zakresie.
Jednakże jest to również zasadniczy aspekt działalności wspomnianych instytucji i organizacji,
który może skutkować dublowaniem się ich przedsięwzięć, a w związku z tym nieracjonalnej
alokacji środków będących w gestii tych podmiotów.
Tabela 16 Opinia przedstawicieli NiP IRP PiIS dotycząca obowiązków jakie powinny lub też nie powinny
wypełniać ich instytucje i organizacje (Dane w %)*
Ośrodek
Powiatowy
Organizacja
Pomocy
Inne
Urząd Pracy
Pozarządowa
Kategorie wybranych obowiązków
Społecznej
poszczególnych instytucji
n=15
n=50
n=20
n=15
Tak
Nie
Tak
Nie
Tak
Nie
Tak
Nie
Aktywizacja osób bezrobotnych
100
0
60
28
50
10
67
33
Diagnoza sytuacji
40
20
72
6
40
25
33
7
Organizacja szkoleń
87
0
22
46
50
10
60
7
Pomoc osobom w trudnych sytuacjach życiowych
13
40
92
4
70
0
53
7
Pośrednictwo pracy
100
0
8
82
15
50
60
20
Wypłata świadczeń
67
40
68
12
15
65
13
80
Źródło: badania własne. * dane nie sumują się do 100% ponieważ tabela prezentuje wyniki uzyskane na
podstawie dwóch pytań, przy czym uwzględniono wyłącznie odpowiedzi twierdzące.
Z badań przeprowadzonych za pomocą pogłębionych wywiadów grupowych (FGI)
wyłania się wyraźne zapotrzebowania na doprecyzowany podział obowiązków pomiędzy NiP
IRP PiIS, jak i w samych instytucjach. Brak takiego rozwiązania może skutkować chaosem
organizacyjnym i tym samym marnotrawieniem energii ludzkiej i zasobów finansowych.
119
[OPS X2 Stalowa Wola]: potrzebne jasne określenie zadań dla każdej z instytucji, która taką współpracę chce
podjąć, jasne określenie i według możliwości tej instytucji dlatego, że no ja też rozmawiam z różnymi ludźmi i
skarżą się głównie na to, że współpraca nie wychodzi, na to że czasami ta druga instytucja która ma podjąć
współpracę zrzuca na tą instytucję która nie jest w stanie jej wykonać, nie jest w stanie tego zadania się podjąć,
bo nie ma takich możliwości, ani kadrowych, ani technicznych, ani finansowych ani żadnych innych,
jakichkolwiek możliwości, nie mniej jednak wymaga się od tej drugiej instytucji czegoś do czego ona nawet nie
jest przygotowana. To się zdarza i to trzeba sobie wyjaśnić nawzajem i to trzeba ustalić co możemy zrobić, a
czego nie możemy zrobić, bo każdy musi mieć tą świadomość, że nie oczekujmy od kogoś czegoś, czego on nie
jest w stanie zrobić.
[OPS X3 Łańcut]: Kiedyś robiliśmy pewne rzeczy osobno, teraz się boimy że ustawa o zamówieniach
publicznych obliguje nas, absolutnie nie wolno tego dzielić, nie wolno mnożyć, także determinują nasz czas, bo
mało jest czasu w ciągu roku na przeprowadzenie całej takiej procedury, od diagnozy poprzez kursy i tak dalej,
tak więc trochę tak się to odbywa no, nie powiem że chaotycznie ale nie do końca to jest trafione, dlatego
zastanawiałem się żeby może Powiatowy Urząd Pracy w ramach swojego projektu robił całą diagnozę, a my
potem im kasę na szkolenia, na tamto, ale nie wiem czy to jest możliwe no żeby na przykład tak było.
[OPS X1 Jasło]: My jako ośrodek odstępujemy od tych szkoleń. (…) Idziemy w kierunku programu aktywności
lokalnej, czyli w innym kierunku zupełnie, nie związanym z takimi szkoleniami - długimi, profesjonalnymi tylko
jakimiś takimi motywacyjnymi bardziej społecznymi i schodzimy z tego jako ośrodek.
[OPS X3 Dębica]: Na przykład w Ośrodkach Pomocy żądanie zaświadczeń bo to ludzie biorą zaświadczenie
tylko po to że tego się od nas wymaga. Forma różna doświadczenia, odpowiedzialności, że nie pracuję, że nie
jestem zainteresowany to wystarczało, że brałem odpowiedzialność na siebie.
[OPS X4 Stalowa Wola]: (…) nas powinno zostać doradztwo psychologiczne prawda, czy tam specjalistyczne a
doradztwo zawodowe powinno być już w urzędach pracy.
[OPS X5 Stalowa Wola]: Moim zdaniem takie doradztwo zawodowe, takie pierwsze, wstępne powinno należeć
do urzędu pracy.
4.3.2. Podmioty odpowiedzialne za koordynację współpracy pomiędzy NiP IRP PiIS
Większość respondentów spośród tych, którzy dostrzegają konieczność koordynacji
podejmowanych wspólnie działań przez NiP IRP PiIS w skali całego województwa uznała, że
zadanie takie powinno zostać powierzone Regionalnemu Ośrodkowi Polityki Społecznej
(54%). Znacząca część badanych sprawowanie takiej funkcji powierzyłaby Urzędowi
Wojewódzkiemu (27%). Natomiast według pozostałych ankietowanych powinien być to
Urząd Marszałkowski Województwa Podkarpackiego (17%). Ponadto w kategorii „inne
odpowiedzi” wskazywana była także możliwość podziału odpowiedzialności podmiotów
stosownie do ich kompetencji – por. Wykres 22. Takie wyniki wskazują, że koordynacją
działań mających na celu kooperację NiP IRP PiIS powinny zająć się instytucje państwowe
regionalnego lub wojewódzkiego szczebla, będące ośrodkami decyzyjnymi czyli władnymi
egzekwowania podjętych ustaleń. Mogłoby to też zagwarantować odpowiednie zaplecze
logistyczne dla takiej działalności oraz pozwoliłoby uniknąć sporów kompetencyjnych, gdyby
taka odpowiedzialność spadła na jeden z równorzędnych obecnie potencjalnych partnerów
120
przyszłej współpracy. Internetowy portal dotyczący bieżącej aktywności NiP IRP PiIS
mógłby stanowić istotne wsparcie dla tego typu działalności koordynującej.
Wykres 22 Podmioty, które powinny być odpowiedzialne za koordynację współpracy instytucji i
organizacji pomocowych i rynku pracy na szczeblu wojewódzkim w opinii badanych przedstawicieli NiP
IRP PiIS (Dane w %, N=98)*
0
10
20
30
50
60
54
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
27
Urząd Wojewódzki
Urząd Marszałkowski Województwa
Podkarpackiego
Inny
40
17
2
Źródło: badania własne. * uwzględniono wyłącznie odpowiedzi osób, według których istnieje konieczność
koordynacji współpracy pomiędzy instytucjami i organizacjami NiP IRP PiIS
W trakcie badań prowadzonych z grupami respondentów (FGI) pojawiły się głosy, że
taka koordynacja powinna znajdować się w gestii instytucji nadrzędny.
[Rzeszów MOPS X2]: Trzeba odgórnie wdrożyć coś dla wszystkich i wtedy ma to rację bytu, gdy wszyscy się w
to włączą, jest jakiś wspólny plan, wspólne założenia.
4.3.3. Problem dublowania działań w opinii badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS
Nieco ponad połowa badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS nie zetknęła się z
powielaniem podobnych działań podejmowanych przez instytucje zajmujące się pomocą i
integracją społeczną (52%). Jednakże pozostali respondenci przyznali, że takie dublowanie
się przedsięwzięć instytucji i organizacji pomocowych i rynku pracy faktycznie ma miejsce
(48%). Z punktu widzenia racjonalności alokacji ograniczonych zasobów ludzkich i
finansowych oraz efektywności realizowanych działań mających na celu przeciwdziałanie
wykluczeniu społecznemu sytuacja taka ma zdecydowanie negatywne konsekwencje.
Wielokrotne inwestowanie w analogiczne formy pomocy w odniesieniu do tych samych
beneficjentów oznacza brak środków na inne uzupełniające a konieczne działania – por.
Wykres 23.
121
Wykres 23 Występowanie problemu dublowania się działań podejmowanych przez różne instytucje
zajmujące się pomocą i integracją społeczną (Dane w %, N=100)
48
52
Tak
Nie
Źródło: badania własne.
Przedstawiciele NiP IRP PiIS, którzy wzięli udział w badaniach PAPI dzięki
zastosowaniu w kwestionariuszu pytania otwartego mieli możliwość swobodnego wskazania
przykładów sytuacji, w których miało miejsce dublowanie się działalności podmiotów
wspomnianego typu. Jako przykład powielanych przedsięwzięć najczęściej wymieniali oni
organizację szkoleń o podobnej tematyce (14 odpowiedzi) oraz podejmowanie wysiłków na
rzecz aktywizacji osób bezrobotnych (7 odpowiedzi). W wypowiedziach uczestników badań
pojawił się też takie problemy jak: realizacja projektów, konkurowanie o beneficjenta w
projektach szkoleniowych, działania policji i ośrodków pomocy społecznej, brak
długofalowych programów współpracy, zadania realizowane przez NGO wobec tych samych
grup beneficjentów oraz rozdrobnienie ofert współpracy. Dublowanie się działalności
omawianych instytucji i organizacji ma więc miejsce w przypadku szczególnie
kosztochłonnych i pracochłonnych przedsięwzięć. Koordynacja działań w tym przypadku
przyniosłaby więc realne oszczędności. Zaoszczędzone środki można byłoby przeznaczyć na
zwiększenie różnorodności proponowanych działań pomocowych, podejmowanie działań
nowych i komplementarnych do tych już przedsiębranych lub też na objęcie istniejącymi
dotychczas rozwiązaniami większej liczby osób zagrożonych wykluczeniem społecznym –
por. Wykres 24.
122
Wykres 24 Przykłady dublowanych działań podejmowanych przez instytucje zajmujące się pomocą i
integracją społeczną (liczba odpowiedzi)*
14
Organizacja szkoleń o podobnej tematyce
7
Aktywizacja osób bezrobotnych
4
Realizacja projektów
"Walka" o beneficjenta w projektach
szkoleniowych
Działania policji i pomocy społecznej - niebieska
karta
2
2
Brak długofalowych programów współpracy
1
Dublowanie zadań realizowanych przez NGO dla
tych samych grup beneficjentów
1
Rozdrobnienie oferty współpracy
1
0
2
4
6
8
10
12
14
Źródło: badania własne. *dane uzyskane na podstawie pytania otwartego
Jak wykazały badania FGI badani przedstawiciele NiP IRP PiIS dostrzegają problem
dublowania się ich działalności. Co więcej próbują podejmować nawet środki zaradcze.
Często takie przedsięwzięcia się udają, aczkolwiek jak sami oceniają nie zawsze przynoszą
one pożądane efekty. Ponadto jak się okazuje powielane są nie tylko działania dotyczące
OZWS, ale także samych pracowników instytucji pomocy i rynku pracy.
[PCPR X5 Jarosław] Szkolenie organizowane są w GOPS-ach, MOPS-ach, przychodzą do nas bezrobotni na
szkolenia, to znaczy na zajęcia, bo zajęcia robimy z zakresu umiejętności poszukiwania pracy i później okazuję
się, że w takich samych zajęciach uczestniczyli, w gminach, także jednak też nie mamy takiej informacji, znaczy
mamy informacje jaki było szkolenie, ale tematyka tego szkolenia później się pokrywa właśnie.
[PUP X2 Jarosław]: Tak, a te osoby mogłyby przyjść na inny temat tu do nas na szkolenie.
[PCPR X5 Jarosław]: Lepiej byłoby się dogadać właśnie.
[OPS X6 Jarosław]: A ja przeszłam takie samo szkolenie i to w dwa tygodnie
[OPS X1 Jasło]: W przypadku uczestników Nam się nie wolno dublować, bo bierzemy oświadczenie, że nie
uczestniczą w żadnym innym projekcie. Ale w przypadku zadań to tak, Urząd Pracy organizuje szkolenia, no my
też w ramach POKL-u też robimy szkolenia.
[PUP X1 Kolbuszowa]: Ale raczej no, nie staramy się, żeby powielać te szkolenia, bo po to wymieniamy się
informacjami, żeby, żeby nie dublować.
[MOPS X2 Kolbuszowa]: Z reszta mamy taki obowiązek, bo teraz w tym projekcie, żeby się o tym informować
pisemnie odnośnie każdego klienta już z imienia, z nazwiska, z PESEL-em w jakich on będzie szkoleniach
uczestniczył w najbliższym czasie i później też te zaświadczenia, które ukończył wysyłamy do urzędu tam kopie
czy, czy żeby były dołączane.
123
[OPS X2 Dębica]: Nie zawsze pytamy, w szkoleniach, projektach naszych czy konkursowych zawsze weryfikuje z
planem szkoleń Powiatowego Urzędu Pracy i nie robimy tych samych szkoleń a jeżeli już w ogóle szkolimy to z
informacja do urzędu kto będzie szkolony i czy urząd wobec tych samych osób nie planuje takich działań. Zawsze
opinia taka jest przed rozpoczęciem. (…) otrzymujemy dane informacje, przekazujemy je, takie szkolenie się
odbywa i dana osoba nie zostaje zapisana na taki sam kurs. Możemy zaproponować coś innego. Także tutaj
wszystko jest na bieżąco.
[Krosno PUP] No niestety, każdy chce pomagać, każdy to robi na miarę możliwości jakie ma a te możliwości są
bardzo podobne, więc stąd też taka inicjatywa, którą żeśmy wspólnie podjęli. Po prostu się wymieniać, bo to nie
chodzi o to żeby pozyskać środki finansowe unijne, wydać je, jakąś część tych środków przy niewielkim bądź
zerowym wkładzie własnym który i tak w jakiś sposób musimy wydatkować.
[OPS X1 Łańcut]: każda z instytucji pracuje na własne konto i wiadomo, że każda z instytucji chce realizować
projekty czy konkursowe czy systemowe i rozwijać się, bo chodzi o to żeby rozwijać się i wykazać się
aktywnością własną
[PUP Przeworsk]: Dokładnie, nawet uważamy, że większość zadań powinien robić Urząd Pracy, a nie OPS,
chodzi o aktywizację przede wszystkim, bo my powinniśmy tylko wspierać natomiast słyszymy od naszych
klientów, że są bardzo często mnóstwo lat bezrobotni co wynika z zaświadczeń które nam dostarczają i mówią, że
nigdy im nie zaproponowano żadnej formy.
[OPS 1 Przeworsk]: To jest tak, że powiatowe centrum robi i my jako OPS robimy, i urzędy robią, i urzędy pracy
też swoje mają i jeszcze inne stowarzyszenia czy grupy też realizują podobne projekty, także my dublować się
gdzieś będziemy, ale tych klientów to jest tak, że i urząd gdzieś wykorzysta i my ich gdzieś wykorzystamy.
[X4 Przeworsk]: Niestety, zdarza się, a teraz szczególnie, że są kursy zawodowe i nie ma kogo brać bo już są
przeszkoleni.
[OPS X3 Ropczyce]: Jasne, że się dublują. Na przykład u nas Ośrodek Pomocy dubluje się, znaczy teraz nie bo
nie prowadzimy projektu, ale dublowałby się z Urzędem Gminy naszym. Bo Urząd Gminy prowadzi projekt dla
mieszkańców (…) No i prowadzi kursy zawodowe, które de facto należą do biura pracy ale to my bo Nasi ludzie
nie pójdą tam na jakiś trening kompetencji, tylko przyjdą do doradcy zawodowego do Biura Pracy. (…) I my
żeby ich zachęcić no to mamy kursy zawodowe, które ma też Urząd Gminy, który prowadzi inny projekt, realizuje
inny projekt. To samo Biuro Pracy, które ma projekty i kursy zawodowe no i to w sumie przeszkadza bo to jest
odbieranie.
[PCPR X4 Jarosław]: I to wie pani, po obu stronach, ja sądzę, dlatego że znam troszeczkę specyfikę pracy
Państwa instytucji, Państwo i Naszą znacie. Nam narzucono sporo kontaktów i masę biurokracji…
124
5. Oczekiwania przedstawicieli NiP IRP PiIS wobec efektów projektu
Innowacyjny model współpracy
5.1.Oczekiwania odnośnie treści zamieszczanych na stronie internetowej
platformy informacyjnej
Badania ankietowe przeprowadzone na potrzeby projektu „Innowacyjny model
współpracy dla instytucji pomocy społecznej i rynku pracy” miały także na celu uzyskanie
informacji dotyczących oczekiwań pracowników NiP IRP PiIS odnośnie treści jakie powinna
zawierać strona internetowa platformy informacyjnej. Uzyskane rezultaty wyraźnie
korespondują z wynikami prezentowanymi wcześniej. Jak się okazuje zdecydowana
większość ankietowanych byłaby zainteresowana informacjami na temat aktualnie
realizowanych szkoleń (82%) oraz projektów (79%). Ponadto istotny byłby tu także dostęp do
informacji na temat planowanych inicjatyw oraz poszukiwania partnerów (65%). Z tego
punktu widzenia ważną informacją stanowiłyby dane dotyczące zakresów obowiązków
poszczególnych instytucji (61%) oraz wykaz Publicznych i Niepublicznych Instytucji Rynku
pracy oraz Pomocy i Integracji Społecznej (55%).
W opinii respondentów platforma taka powinna również stanowić istotne wsparcie
merytoryczne związane z możliwością uzyskiwania pomocy ekspertów. Na potrzebę
utworzenia takiego portalu pytań wskazało 78% ankietowanych. Podobną rolę w opinii
znacznej części badanych mogłoby również pełnić internetowe forum (63%). Ponadto
uczestnicy badań
chętnie
skorzystaliby z
możliwości
zapoznania
się
z
dobrze
funkcjonującymi procedurami zawartymi w kanonie „Dobrych praktyk” (67%).
Dla usprawnienia bieżącej działalności pracowników NiP IRP PiIS pomocna byłaby
także możliwość pobierania dokumentów dla klientów poszczególnych instytucji (71%) oraz
umieszenie na platformie przystępnie opracowanych przepisów prawnych (67%). Dla
znacznej części badanych optymalnym rozwiązaniem usprawniającym pracę byłaby baza
wspólnych klientów (47%) oraz przewodnik użytkownika (39%).
W swobodnych wypowiedziach w umieszczonej w pytaniu opcji „inne treści”
respondenci wymienili potrzebę informowania na platformie o tym „kto realizuje projekty i
kto wygrywa przetargi” oraz utworzenia wyszukiwarki tematycznej – por. Wykres 25.
125
Wykres 25 Treści do zamieszczenia na portalu internetowym postulowane przez badanych przedstawicieli
NiP IRP PiIS (Dane w %, N=100)*
82
Informacje o realizowanych szkoleniach
Informacje o realizowanych projektach
79
Portal pytań, na które odpowiadają eksperci
78
Dokumenty do pobrania dla klientów
poszczególnych Instytucji
71
Dobre praktyki
67
Przystępnie opracowane przepisy prawne
67
Dostęp do informacji na temat planowanych
inicjatyw oraz poszukiwania partnerów
65
63
Forum
61
Zakresy obowiązków poszczególnych instytucji
Wykaz Publicznych i Niepublicznych Instytucji
Rynku Pracy oraz Pomocy i Integracji Społecznej
55
47
Baza wspólnych klientów
39
Przewodnik użytkownika
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Źródło: badania własne. * dane nie sumują się do 100% ponieważ respondenci mieli możliwość wyboru więcej
niż jednej odpowiedzi
Do podstawowych oczekiwań jakie wiążą się z powstaniem platformy internetowej
badani uczestnicy wywiadów grupowych zaliczyli: zgromadzenie informacji w jednym
miejscu, zawarcie na stronie podstawowych danych teleadresowych, przystępność treści,
forum. Ponadto platforma mogłaby stanowić ważne źródło danych dla OZWS. Co ważne im
dalej były położone miejscowości, w których przeprowadzano wywiad, tym bardziej obecni
na nich pracownicy doceniali portal i szkolenia e-learningowe. Jak się okazuje im większa
jest odległość od miejscowości centralnych, tym większe jest zapotrzebowanie na
nowoczesne technologie, które wiążą się z oszczędnością czasu, energii i pieniędzy.
[OPS X6 Jarosław]: Na pewno, ja mam akurat jedno z zadań bojowych u siebie w pracy, poszukiwania
możliwości różnych konkursów. Kiedy są, gdzie, jak to składać i mnóstwo stron internetowych muszę przejrzeć,
żeby cokolwiek wyłapać. A jeżeli to będzie wszystko poskładane, to bardzo przydatne.
[OHP X3 Łańcut]: Wszystko jest w jednym miejscu, nie trzeba chodzić i szukać, nie tylko dla pracowników.
[OPS 2 Przeworsk]: Na pewno wielu informacji poszukuje się przez Internet, ja osobiście nie natrafiłem na coś
takiego gdzie w jednym, miejscu by były zebrane te wszystkie rzeczy o których mówimy i podejrzewam, że to jest
126
celem pań i projektu żeby coś takiego stworzyć. Ja myślę, że to by było dobrym rozwiązaniem, gdyby coś takiego
istniało.
[PUP X5 Ropczyce]: Gdyby rzeczywiście wszystkie informacje na temat poszczególnych instytucji były dostępne
w jednym miejscu to nie traciłbym dnia żeby szukać na wielu innych stronach. Pewnie przyjdzie taki moment, że
ten SEPI system zacznie funkcjonować, bo jego potrzeba jest niekwestionowana. Pewnie na to trzeba trochę
czasu.
Jak się okazuje pomimo funkcjonowania współcześnie nowoczesnych form
komunikowania uzyskanie aktualnych danych teleadresowych może być już poczytywane
jako „połowa sukcesu”.
[PUP X3 Jasło]: Jak już będzie wykaz z numerem telefonu i adresem to już będzie połowa sukcesu, bo taka osoba
dotrze.
[OPS X6 Jarosław]: Tylko ważne żeby było to powiązane jednocześnie z osobą albo numerem telefonu,
z kontaktem. Bo co mi z tego, że w Urzędzie Pracy można to, to i to, jeżeli ja wyślę osoba. Osoba pójdzie do
Urzędu Pracy, nie wie kogo się spytać o cokolwiek. Otworzy drzwi i pójdzie z powrotem bo nie wie do kogo.
[OPS X6 Jarosław]: Ja miałam dzisiaj przykład wyszukiwania adresu do PKPS-u w Przemyślu, musiałam do
nich dopiero się dodzwonić za trzecim, czy czwartym razem mi się dopiero udało i okazało się, że mają
całkowicie inny adres niż w Internecie podawali.
Zdaniem respondentów platforma powinna zawierać zbiór aktualnych aktów
prawnych i druków. Powinna być także pomocna w przypadku poszukiwania obowiązującego
orzecznictwa.
[MOPS X7 Lubaczów]: I akty prawne, akty prawne regulujące akty prawne urzędów pracy i zbiór aktów
prawnych.
[OPS X2 Sanok]: Ja powiem tak, wie Pani co, wie Pani czego bym oczekiwał? Tak naprawdę bazy
orzecznictwa, jakie mamy dostępy dotyczące pomocy społecznej i urzędów powiedzmy z zakresu polityki
społecznej. Taką typowo prawną bazę orzecznictwa, bo póki co mamy lexy, które są niestety płatne, jeżeli by coś
takiego powstało, sądzę, że tak, że to by była bardzo fajna rzecz.
[OPS X2 Sanok]: Oświadczeń, bo teraz jest problem z oświadczeniami. Tak, to by było bardzo ciekawa sądzę
rzecz, takie opracowanie wspólnych wzorów oświadczeń. Przy wykorzystaniu naprawdę jakichś mądrych i
dobrych prawników.
[PUP X1 Kolbuszowa]: W tej chwili oświadczenia zastępują zaświadczenia. Poza tym niektóre zaświadczenia no
to są już druki standardowe, urzędowe, no to ewentualnie takie wzory można by było zamieścić. (…) jakieś, taką
esencje wycisnąć z tego co robi urząd pracy z czymś i z jaką ofertą może wystąpić do bezrobotnych i ośrodki
pomocy społecznej z jaką dla wspólnych klientów, bo rozumiem, że ta platforma dotyczyłaby wspólnych klientów
urzędów pracy i opieki społecznej, tak?
[PUP X1 Lubaczów]: No mówiąc o tej platformie to nie może być jakiegoś takiego, że tam są przypisane ustawy
i to musi być szybko, łatwo, czytelna i konkretna jakaś…
Ważnym elementem strony internetowej powinny być także schemat kompetencji.
[OPS Jarosław]: Na pewno my byśmy wiedzieli, gdzie konkretnie z jakim problemem skierować osobę. Byśmy
my na przykład nie mieli czegoś w swoim zakresie obowiązków, działań, to wtedy wiem, że mogę skierować
osobę do Urzędu Pracy czy do PCPR-u, czy gdzieś indziej. To na pewno byłoby przydatne.
Portal powinien również zawierać powiązania z innymi stornami tematycznymi,
zawierać link do Syriusza i innych tego rodzaju witryn.
127
[PCPR X5 Jarosław]: Ja słyszałam o, że to jest połączenie Syriusza Urzędu Pracy i naszego Pomostu. To jest to,
że ja logując się będę miała informacje na temat danej osoby, zarejestrowana czy niezarejestrowana, a ktoś
będzie miał wgląd czy dana osoba korzysta u nas ze świadczeń.
[OPS X6 Jarosław]: Tutaj może ja bym miała takie wyobrażenie, że na przykład zadanie i przekierowanie
linkiem do jakiejś następnej strony gdzie jest wyjaśnienie gdzie dokładnie szukać. To byłoby powiązane nie suche
informacje.
[PCPR X5 Jarosław] Tego typu, tego Syriusza, którego aktywowano w tym roku. (…) To by było super. Niekiedy
przychodzi klient i twierdzi, że on jest zarejestrowany, ja mówię proszę przynieść dokument potwierdzający jego
nieraz z tym dokumentem już dwa tygodnie czasu nie ma.
[NGO X2 Jasło]: Ja myślę, że coś takiego można by stworzyć, że każda organizacja, która jest chętna mogła by
sobie stworzyć swoją stronę u was na tym portalu. Taką swoją wizytówkę. I to nie w takim stylu żeby to była
jedna strona tylko, żeby to zawierało różne działy i można było te działy dodawać.
[OHP X4 Krosno]: Ale ja chciałbym tutaj zasugerować, może niekoniecznie wzory na tej platformie tylko może
np. linki do stron internetowych swoich instytucji, wtedy wiadomo, że każda instytucja dba o swoje.
Istotnym składnikiem platformy powinno być forum wymiany informacji i doświadczeń, tak aby mogła
ona stanowić swoistą płaszczyznę współpracy.
[OPS X6 Jarosław]: Ja bym to widziała bardziej w formie zapytań, bo nie każdy ma akurat w tym czasie czas aby
siąść do tego komputera i porozmawiać na czacie na przykład. Bardziej w formie maili, że ja stawiam pytanie i
ktoś mi odeśle odpowiedź.
[PCPR X5 Jarosław]: Czyli takie forum. Ktoś zada pytanie widoczne dla każdego kto się loguje no i wiadomo
Państwo możecie się z takim problemem spotkać, my również.
[OPS X1 Jasło]: To już tak bardziej profesjonalnie niż taka zwykła wymiana doświadczeń. Czasem ja jestem
ostrożna. Przyznam się szczerze, że ja na forum OPS nie wchodzę, bo są tam własne interpretacje. Robi się
wtedy ogólne zamieszania a taka porada ekspercka to już jest bardziej profesjonalne podejście do tematu.
Jesteśmy za poradami eksperckimi.
[PUP X6 Jasło]: Nie tylko w działaniach tych projektowych, ale również w działaniach ustawowych realizujemy.
Jeżeli wiemy, że np. jakiś program realizowany jest przez PEFRON ogłoszony, urząd pracy posiada też osoby
niepełnosprawne w swojej bazie, potrzebujące pracy więc jak najbardziej o takich informacjach, które wie
garstka osób ale większe grono nie wie więc warto o tym też powiedzieć. Składanie wniosków jest do
określonego czasu więc termin składania wniosków jest krótki - dwu czy trzy tygodniowy więc warto aby
największy krąg osób o tym się dowiedział. Więc tutaj współpraca z Urzędem Pracy jest po to aby przekazać jak
największej liczbie osób takie informacje. Tylko do nas nie wszystkie osoby dotrą.
[OPS X1 Jasło]: Poszukiwanie partnerów ale tez taka aktualna informacja dotycząca konkursów, bo nam samym
cos często umyka. Jest tego ogłoszone bardzo dużo i my moglibyśmy w bardzo prosty sposób sięgnąć po ta kasę
ale my się w tym wszystkim gubimy i nie mamy czasu tych stron śledzić, nie mamy kiedy.
Walorem portalu powinna być także przystępność treści, tj. prosty i zrozumiały język,
czyli taki sposób przekazu który jest dostępny osobom o nieco niższych możliwościach
percepcji trudnych tekstów. Ponadto koniecznie powinien on posiadać treści pomocne
OZWS, w tym m.in. zawierać aktualne oferty pracy.
[X2 Jarosław] Tak, żeby ta informacja była napisana takim prostym językiem, żeby to nie było, że jest GOPS i
ustawa, epopeja.
[OPS X1 Jasło]: Tak, bo może z ośrodka pomocy nie ma osób, które się zgrały ale być może z miasta bezrobotne
ale nie korzystające jakby przeczytały to by same poszły zanim myśmy wytypowały te osoby. Także dla
beneficjenta moim zdaniem tez informator. Gdyby była taka platforma to można by było wspólnie tych ofert
szukać, osoby ukierunkowywać. Ze współpracą jest dobrze w mieście ale z informacja jest źle.
128
[PUP X6 Kolbuszowa]: Informacje o prawach i obowiązkach, bo wiadomo, że z naszej ustawy wynikają i prawa,
i obowiązki dla bezrobotnych.
[PUP X1 Kolbuszowa]: No z oferty pracy można by tam było wrzucić, ale to też dla nas to jest problem, bo te
oferty pracy podbierają nam inne portale. No i jak podbiorą to fajnie, ale później już nikt nie czuwa nad tym, czy
ta oferta jest na dany moment aktualna czy nie i ludzie dzwonią z pretensjami.
Niewątpliwie atrakcyjność portalu może wiązać się z prezentowanymi na nim dobrymi
praktykami, wykorzystaniem za jego pośrednictwem najnowocześniejszych form szkoleń, a
także interaktywną formą komunikacji pomiędzy zespołem koordynującym i użytkownikami.
[OPS X2 Krosno]: To tak jak tu wspomniano, dobre praktyki, można by było się skupić na gotowych
narzędziach, są pomysły na gotowe narzędzia prawda? Myślę, że można by tu było się skupić bardziej na
osobach pracujących, a nie na klientach, nie tyle ułatwić klientowi dostęp, trochę nie ładnie to brzmi, ale dostęp
do urzędu co ułatwi urzędnikowi pracę, w ten sposób.
[OPS X1 Strzyżów]: (…) człowiek wchodzi na platformę, zapoznaje się ze schematami pomocy i wie co może
klientowi zaproponować.
[PUP X5 Ropczyce]: Czy istnieje taka szansa, żeby model szkoleń e-lerningowych wzbogacić o możliwość video
konferencji.
[OPS X4 Jasło]: Mi się nasunął tutaj taki jeszcze świetny pomysł, nie wiem czy możliwy do zrealizowania, że np.
Państwo aby zaoszczędzić nam spędzania długich godzin przy komputerze i sprawdzania np. wysyłali jakiś taki
komunikat, że jakieś tam są nowości na stronie i my wtedy wiemy, żeby wejść na tą stronę, a nie siedzimy cały
tydzień i nie ma nic.
5.2.Zapotrzebowanie na szkolenia
5.2.1. Zainteresowanie udziałem w szkoleniach
Zdecydowana większość pracowników NiP IRP PiIS biorących udział w badaniach
ankietowych wykazuje chęć podnoszenia swoich kwalifikacji. Prawie wszyscy respondenci
wyrazili zainteresowanie uczestnictwem w szkoleniach (91%) – por. Wykres 26. Taka
zdecydowana deklaracja potrzeby powiększania swoich kompetencji świadczy o powszechnej
świadomości odnośnie tego jak trudne jest przeciwdziałanie tak skomplikowanemu
problemowi społecznemu jakim jest wykluczenie społeczne. Ponadto wyrażenie takiej woli
wpisuje się w obserwowany współcześnie trend w edukacji polegający na permanentnym
dokształcaniu się osób dorosłych w celu doskonalenia swoich kompetencji zawodowych.
Wysiłek związany z ustawiczną edukacją wymaga silnej woli oraz wielu poświęceń i dlatego
właśnie zasługuje na szczególne uznanie i wsparcie. Innymi słowy omawiani pracownicy NiP
IRP PiIS powinni otrzymać profesjonalną ofertę szkoleniową, a ze strony swoich instytucji i
organizacji wsparcie merytoryczne i organizacyjne pozwalające na skorzystaniu z tej
możliwości.
129
Wykres 26 Zainteresowanie udziałem w szkoleniach (Dane w %, N=100)
9
Tak
Nie
91
Źródło: badania własne.
5.2.2. Preferowana tematyka szkoleń
Respondenci zainteresowani udziałem w szkoleniach preferowali tematykę dotyczącą
kreatywnego rozwiązywanie problemów (77%), co zapewne wynika z dużego poziomu
skomplikowania materii z jaką przychodzi im się mierzyć w ich codziennej pracy. Natomiast
chęć podnoszenia kwalifikacji z zakresu pracy zespołowej (43%) oraz inicjowania i realizacji
projektów partnerskich (40%) wyraźnie wskazuje, że badani poważnie traktują ideę
kooperacji
pomiędzy
poszczególnymi
instytucjami
pomocowymi,
rynku
pracy
i
organizacjami pozarządowymi. Pojedyncze osoby były ponadto zainteresowane bardzo
konkretnymi tematami szkoleń, tj. dotyczących przepisów prawnych związanych z realizacją
ustawy o pomocy społecznej, KDA, itp. oraz kursami związanymi z wspólnymi działaniami
na rzecz klientów, ale jak zostało to zdecydowanie podkreślone takimi „które się uzupełniają,
a nie dublują” – por. Wykres 27.
Wykres 27 Preferowana tematyka szkoleń przez badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS (Dane w %,
N=91)*
77
Kreatywne rozwiązywanie problemów
43
Praca zespołowa
Inicjowanie i realizowanie projektów
partnerskich
40
2
Inne
0
20
40
60
80
Źródło: badania własne. * uwzględniono wyłącznie odpowiedzi osób zainteresowanych udziałem w szkoleniach;
dane nie sumują się do 100% ponieważ respondenci mieli możliwość wyboru więcej niż jednej odpowiedzi
Także w trakcie badań przeprowadzonych za pomocą wywiadu grupowego (FGI)
pojawiły się postulaty co do szkoleń jakich oczekują przedstawiciele NiP IRP PiIS. W grę
130
wchodziłyby kursy dotyczące współpracy pomiędzy omawianymi podmiotami, szkolenie
miękkie związane z wypaleniem zawodowym i sposobami radzenia sobie z trudnymi
warunkami pracy.
[PUP X2 Łańcut]: Myślę, że jedno ze szkoleń, można zrobić to w fajny sposób, to
wypracowanie metod współpracy między OHP, MOPS-y, GOPS-y, czyli zrobić tak naprawdę
jedno porządne szkolenie, które jest w miarę blisko, to ludzie nauczą się specyfiki współpracy
i będzie to mogło działać, i taki zakład będzie funkcjonować lepiej i baza wymiany informacji
gdzie będzie możliwość rozmawiania ze sobą i będzie to żyło i jeśli to zrobicie to będzie
fajnie.
[PUP X1 Tarnobrzeg]: Szkolenia miękkie związane z wypaleniem zawodowym, praca z
trudnym klientem, przydałyby się takie miękkie właśnie związane ze stresem, kontaktów
interpersonalnych na które chętnie byśmy się wybrali i za które oczywiście nie musielibyśmy
płacić.
5.2.3. Oczekiwane formy szkoleń
Spośród pracowników NiP IRP PiIS, którzy wykazali gotowość uczestniczenia w
kursach zdecydowana większość była zainteresowana szkoleniami e-learningowymi (70%).
Pozostali woleliby brać udział w tradycyjnie organizowanych kursach (30%) – por. Wykres
28. Wynik ten wyraźnie pokazuje dominującą wśród respondentów świadomość możliwości
jakie dają nowoczesne technologie, dzięki którym możliwa jest duża oszczędność czasu i
kosztów, a tak zaoszczędzone środki i energia pracowników NiP IRP PiIS mogłyby zostać
pożytecznie zagospodarowane.
Wykres 28 Preferowana forma prowadzenia szkoleń w opinii respondentów (Dane w %, N=91)*
30
Warsztaty
Szkolenia elearningowe
70
Źródło: badania własne. * uwzględniono wyłącznie odpowiedzi osób zainteresowanych udziałem w szkoleniach.
131
Wśród uczestników grupowych wywiadów (FGI) znaleźli się zdeklarowani
zwolennicy tradycyjnych metod szkoleniowych, którzy jednocześnie byli przeciwnikami
szkoleń e-learningowych oraz osoby zafascynowane możliwością podnoszenia swoich
kwalifikacji za pomocą Internetu. Jak się okazuje ważnym czynnikiem różnicującym opinie
na temat szkoleń był wiek badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS. Osoby starsze nie miały
ochoty uczestniczyć w nowoczesnych szkleniach. Młodsi respondenci doceniali zalety elearningu. Ważnym głosem w dyskusji było także stanowisko kierownika jednostki OHP,
który zwraca uwagę na problemy organizacyjne związane z absencją pracowników
wynikającą z uczestnictwa w szkoleniach.
Zwolennicy szkoleń tradycyjnych wypowiadali się w następujący sposób:
[PUP X3 Jasło]: Tzn. więcej można się dowiedzieć z tych tradycyjnych. Przez komputer bywa różnie. Mniej się
też przykładamy przy e- learningowych. Robimy to w domu więc ten czas też mamy ograniczony. Tu jeśli
jedziemy gdzieś to skupiamy się tylko na szkoleniu.
[PUP X1 Lubaczów]: Ja jestem starej daty i nie lubię tego. Jak widziałam studia podyplomowe to przez
platformę e-learningową byłam zażenowana poziomem. Były dostarczane materiały o żenująco niskim poziomie.
[PUP Przeworsk]: Tradycyjne, więcej się zapamięta niż z tych internetowych.
[OPS 1 Łańcut]: Z tradycyjnego można dużo więcej wyciągnąć, bo się słyszy i się widzi, poznaje się ludzi.
Zupełnie inny jest kontakt osobisty niż…
[OPS X3 Ropczyce]: Raczej warsztatowe. Mamy dość teorii i czytania slajdów.
Natomiast zwolennicy nowoczesnych form szkolenia werbalizowali swoje poglądy
tak:
[PUP X1 Kolbuszowa]: No ciekawe doświadczenie to było. To znaczy się jeden kurs skończyłam w całości tą
metodą, trwało to od grudnia do kwietnia, bo to etapami było. No z początku łatwo nie było, bo co rusz to coś
mnie tam wywalało z systemu, ale przebrnęłam przez to i kurs skończyłam w zakresie komunikacji społecznej.
[PUP X5 Ropczyce]: Kursy e-learningowe są rewelacyjne, na przykład można laptopa sobie otworzyć i
przeczytać wykład, gdzieś tam jak się jest na czas, test wypełnić.
[Krosno PUP X1]: To trzeba szukać, trzeba być zdyscyplinowanym, jest to stosunkowo łatwo zaliczyć takie
szkolenie.
[OHP X3 Łańcut]: Jeśli miałabym puścić pracownika w godzinach pracy, żeby się szkolił to dla mnie jest
problem, bo mama ustalony harmonogram na 4 miesiące do przodu i albo kombinuję, i beneficjenta przerzucam,
ktoś ją musi wtedy zastąpić, ktoś ma wtedy więcej pracy.
Respondenci biorący udział w badaniach PAPI najchętniej uczestniczyliby w
szkoleniach organizowanych w godzinach pracy (59%). W przypadku co dziesiątego
pracownika NiP IRP PiIS możliwy byłby udział w kursach w czasie weekendu (10%).
Jedynie nieliczni ankietowani wyrazili gotowość do szkolenia się wieczorem po godzinach
pracy (2%) – por. Wykres 29. Respondenci w większości uznali więc, że podnoszenie
132
kwalifikacji powinno być traktowane jako przejaw ich zawodowej aktywności i w związku z
tym nie chcieliby, aby tego rodzaju działalność ograniczała ich czas wolny. Takie podejście
jest ze wszech miar zrozumiałe szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę specyfikę zagadnień z
jakimi pracownicy NiP IRP PiIS stykają się w swojej bieżącej pracy. Jak można przypuszczać
nawet po pracy trudno im przestać myśleć o problemach swoich klientów. Tego typu zawody,
w których codziennie ma się do czynienia z trudnymi sytuacjami życiowymi innych ludzi
szczególnie wymagają więc regeneracji sił witalnych i zapewnienia odpoczynku po pracy.
Wykres 29 Preferowany tryb prowadzenia szkoleń w opinii respondentów (Dane w %, N=91)*
10
2
Szkolenia
wieczorowe
Szkolenia w
godzinach pracy
89
Szkolenia
weekendowe
Źródło: badania własne. * uwzględniono wyłącznie odpowiedzi osób zainteresowanych udziałem w szkoleniach
Uczestnicy badań FGI wyraźnie określili tematykę szkoleń oraz opowiedzieli się za
ich formą.
[OPS X1 Jasło]: ROPS nam dużo organizuje ale pod kątem pracowników socjalnych, a nie organizuje nam pod
katem administracji. Mamy bardzo rozbudowana teraz 2/3 to jest administracja, a 1/3 to są pracownicy socjalni
i my nie możemy korzystać z tych szkoleń z ROPS-u, bo to są dla pracowników socjalnych, natomiast
podnoszenie kwalifikacji w administracji.
[PUP X1 Lubaczów]:
Więc my tak jak dwudziestokilkulatki nie będziemy w weekendy, tak?
[OPS X3 Lubaczów]:
Dokładnie, ja z racji swojej pracy i jeszcze na weekendach mnie ma nie być no to…
133
Podsumowanie
Aktywna polityka społeczna (APS) oparta na koncepcji europejskiego modelu
społecznego sprowadza się głównie do walki z wykluczeniem z rynku pracy i do
przeciwdziałania głębokiej deprywacji przy wykorzystaniu instrumentów aktywnej integracji.
Jej głównym celem jest praca, aktywność, aktywizacja jako synteza Aktywnej Polityki
Społecznej (APS) łączonej z Aktywną Polityką Rynku Pracy (APRP) i skutek wypieranie idei
„welfare state” („państwa wspierającego”) na rzecz „workfare state” (czyli „państwa
skłaniającego do pracy”).
Jednocześnie należy pamiętać, że łączenie APS z APRP wymaga podejmowania
kompleksowych działań w zakresie współpracy pomiędzy sferą rynku pracy a sferą pomocy
i integracji społecznej. Niestety pojawia się uzasadniona obawa, że stosowanie obecnych
modeli współpracy pomiędzy rynkiem pracy a pomocą społeczną nie jest w pełni efektywne.
W kontekście współpracy pomiędzy pracownikami NiP IRP PiIS z zaprezentowanych
wyników badań wyłania się następujący obraz: prawie wszyscy respondenci wykazali się
gotowością do podejmowania tego rodzaju kooperacji. Co więcej taka współpraca jest
realizowana, ale głównie pomiędzy instytucjami publicznymi, w bardzo lokalnym wymiarze
oraz wymuszona strukturą organizacyjną. Widoczny jest natomiast brak podejmowania
wspólnych działań pomiędzy instytucjami funkcjonującymi na analogicznych poziomach, a
przecież taka wymiana doświadczeń mogłaby skutkować efektywnymi rozwiązaniami
uwzględniającymi realne i zdiagnozowane problemy. Ponadto intensywność współpracy
pomiędzy instytucjami publicznymi i organizacjami pozarządowymi nie jest zbyt duża i
szczególnie na tym polu warto byłoby o zmianę tego niekorzystnego status quo. Wyraźnie
zauważalna jest też słabość NGO, które często nie mają zaplecza, aby stać się
równoprawnymi partnerami dla instytucji państwowych.
Podejmowana współpraca ma przeważnie na celu aktywizację osób zagrożonych
wykluczeniem społecznym oraz wymianę dokumentów, doświadczeń i informacji.
Proponowana platforma ze względu na swoją specyfikę mogłaby więc w tym względzie
stanowić bardzo pomocne narzędzie przełamujące zarówno przeszkody obiektywne (tj.
organizacyjne i biurokratyczne) leżące na drodze do współpracy, jak i niwelować
subiektywne bariery przeszkadzające w podejmowaniu wspólnych działań (tj. np. brak
motywacji). Syntetycznie ujęte najczęstsze pola współpracy dotyczą:
wymiany informacji pomiędzy tymi instytucjami;
134
prowadzenia szkoleń i innych rodzajów wsparcia (np. doradztwo, czy warsztaty
motywacyjne, wspólne dla obu typów instytucji)
uczestnictwo w realizacji wspólnych badań i diagnoz w celu opracowywania strategii
rozwiązywania problemów społecznych, czy problemów rynku pracy, a także
opracowywania planów.179
Odpowiedzi dotyczące szans i barier związanych z potencjalną współpracą wyraźnie
wskazują, że warunkiem wstępnym są odpowiednie uregulowania prawne oraz chęć i wola
współpracy. Ważne jest także wzajemne zaufanie partnerów i wspólnota celów. Natomiast
jako główne problemy jawią się tu brak pieniędzy na realizacje zadań, biurokracja oraz
nieodpowiednie rozwiązania natury prawnej. Badani przedstawiciele NiP IRP PiIS
dostrzegają konieczność reorganizacji zakresu obowiązków oraz przejawiają widoczną wolę
koordynacji działań. Chęć współpracy, koordynacji działań i podnoszenia swoich kwalifikacji
jest bardzo dobrym zwiastunem dla podjęcia działań mających na celu wzrost efektywności
pracy pracowników NiP IRP PiIS. Udostępnienia im atrakcyjnego narzędzia jakim jest
platforma internetowa przysłuży się temu celowi.
Podstawowymi warunkami dla dobrej współpracy są więc:
zaufanie miedzy partnerami;
wspólnota celów;
dobrowolność w zakresie podejmowania współpracy w celu realizacji projektu /
inicjatywy;
racjonalny podział prac, zasobów i odpowiedzialności;
życzliwość i przychylność władz lokalnych;
premiowanie wspólnej realizacji projektów w partnerstwie.180
Poszukując różnych możliwości na usprawnienie współpracy pomiędzy instytucjami
pomocy i integracji społecznej można się odnieść do bardzo szczegółowo i fachowo
opracowanych rekomendacji, które zawarte są w Raporcie końcowym z badania
ewaluacyjnego: „Analiza aktualnej struktury instytucji rynku pracy i instytucji pomocy
społecznej w kontekście ich wzajemnej współpracy, a także głównych obszarów styku”.
Również w tym raporcie występują propozycje rozwiązań systemowych i scenariusze
179
Por. też Ciężka B., Puchalska K., Błędowski P., Kowalska – Żakieta I., Kapilewicz E. i in., Raport Końcowy z
badania ewaluacyjnego: …, ibidem, s. 5-6.
180
Ibidem, s. 7.
135
koordynacji przedsięwzięć w celu wypracowania wspólnych metod działania w obszarze
zatrudnienia i integracji społecznej.181
Do zasadniczych barier w zakresie podejmowania współpracy należy zaliczyć:
brak uregulowań prawnych nakazujących współpracę pomiędzy instytucjami rynku pracy
a pomocą społeczną na szczeblu regionalnym i centralnym, np. zbyt rzadko podejmowana
jest współpraca pomiędzy WUP, a ROPS w kwestii diagnozowania wspólnych
problemów społecznych i diagnoz rynku pracy, zaś na szczeblu centralnym te działania
sprowadzają się jedynie do sprawozdawczości w ramach jednego resortu – MPiPS, a to
niestety jest zbyt mało;
pod względem formalnym i prawnym jedyną podstawą współpracy pomiędzy instytucjami
rynku pracy i pomocy społecznej jest tylko art. 50 ust. 3 ustawy o promocji zatrudnienia i
instytucjach rynku pracy, zaś w ustawie o pomocy społecznej nie przewidziano szeroko
pojętej współpracy miedzy tymi instytucjami na mocy prawa;
dublowanie się obowiązków oraz zadań instytucji rynku pracy, a także instytucji pomocy
i integracji społecznej (np.: szkoleń, poradnictwa zawodowego i pośrednictwa pracy);
istnieje też obawa, że większość działań dotyczy współpracy w zakresie realizacji
projektów w ramach POKL, a po jego zakończeniu może się szybko zakończyć;
brak jest obowiązku stworzenia systemowych ram współpracy na szczeblu regionalnym;
brak jest zintegrowanej i dostępnej wszystkim instytucjom bazy danych klientów
korzystających z usług aktywizacji zawodowej i pomocy społecznej;
niedoceniania jest rola pomocnicza, możliwości i potencjał organizacji pozarządowych;
zbyt słabe wsparcie udzielane dla sektora ekonomii społecznej;
brak wystarczającej i zadowalającej współpracy z agencjami zatrudnienia.182
Dla
przykładu
można
dodać,
że
chcąc
zwiększyć
aktywność
OPS
w nawiązywaniu kontaktów i podpisywania porozumień o współpracy ustawodawca (MPiPS)
powinien wprowadzić do ustawy o pomocy społecznej identyczny zapis o współpracy jaki
występuje jako art.5 ust.3 w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.
Dodatkowo bardzo ważne jest uporządkowanie zakresu kompetencji poszczególnych
instytucji, które nakładają te same obowiązki na różne instytucje i w tym zakresie również
181
Ibidem, s. 205-217 – zawierające rekomendacje usprawniające współpracę; zob. też s. 218-228 - zawierające
propozycje rozwiązań systemowych i scenariusze koordynacji przedsięwzięć w celu wypracowania wspólnych
metod działania.
182
Por. też. Ciężka B., Puchalska K., Błędowski P., Kowalska – Żakieta I., Kapilewicz E. i in., Raport Końcowy
z badania ewaluacyjnego: „Analiza aktualnej struktury instytucji rynku pracy i instytucji pomocy społecznej…,
ibidem, s. 6-7.
136
rola należy do ustawodawcy. Również ustawodawca powinien uregulować kwestię szkoleń i
edukacji albo publicznym służbom zatrudnienia, albo instytucjom pomocy społecznej.
Jednocześnie korzystnym rozwiązaniem może być powołanie specjalnego zespołu na
poziomie regionalnym, który mógłby koordynować i ujednolicać cały system szkoleń, co jest
zaleceniem adresowanym do WUP i ROPS.183
Innym, ważnym zaleceniem tym razem dla MPiPS, WUP i ROPS jest propagowanie
współpracy międzyinstytucjonalnej na poziomie regionalnym. Dodatkowo istotnym
działaniem powinno być powołanie organu sterującego i monitorującego współpracę także na
poziomie regionalnym, co jest zaleceniem adresowanym do WUP i ROPS, również w tym
celu należy wyposażyć dyrektorów WUP i ROPS w narzędzia umożliwiające systematyczne
pogłębianie współpracy, np. inicjowania spotkań kwartalnych i wymiany informacji.184
Również w celu zacieśniania współpracy instytucji zatrudnienia oraz instytucji
pomocy i integracji społecznej w ramach PO KL, można zalecić MPiPS oraz MRR
promowania następujących typów projektów:
realizowanych w partnerstwach: PSZ – publiczne instytucje pomocy i integracji
społecznej – niepubliczne instytucje rynku pracy, pomocy i integracji społecznej,
organizacje pozarządowe odpowiednio w różnych priorytetach;
w
Priorytecie
I
(w
komponencie
uwzględniających inicjowanie i
centralnym)
organizację
–
projektów
szkoleniowych
współpracy pomiędzy publicznymi
instytucjami obu sektorów oraz organizacjami pozarządowymi/partnerami społecznymi
(w tym przygotowanie kadr do aktywnego uczestnictwa w partnerstwach);
w Priorytecie VII (w komponencie regionalnym) – wspólnych projektów badawczych na
poziomie regionalnym i lokalnym w zakresie identyfikowania problemów społecznych,
z udziałem instytucji naukowo-badawczych i władz samorządowych;
w Priorytecie VII (w komponencie regionalnym) – projektów koordynujących na
poziomie regionalnym i lokalnym działania i inicjatywy w czworokącie: PSZ –publiczne
instytucje pomocy i integracji społecznej – władze samorządowe – partnerzy społecznogospodarczy, a także promowanie projektów badających dobre praktyki w zakresie takiej
współpracy oraz przyczyniających się do opracowania lokalnych strategii społecznych z
udziałem wszystkich czterech podmiotów;
183
184
Ibidem. s. 205-208, zob. rekomendacje 1-4.
Ibidem. s. 208 – 209, zob. rekomendacje 5-7.
137
w Priorytetach VI i VII (w komponencie regionalnym) - promowanie projektów mających
na celu poprawę koordynacji działań PSZ i publicznych instytucji pomocy społecznej na
poziomie obsługi klienta urzędu pracy/pomocy społecznej;
większe otwarcie Priorytetu VI na współpracę PSZ z instytucjami pomocy i integracji
społecznej, szczególnie w obszarach grup długotrwale bezrobotnych i zagrożonych
wykluczeniem, bo w Priorytecie VII przewidziano w niektórych Działaniach udział
instytucji rynku pracy w projektach, to w Priorytecie VI nie promuje się wprost
współpracy z instytucjami pomocy oraz integracji społecznej.185
Jednocześnie bardzo kluczową kwestią jest upowszechnianie, popularyzowanie
i promowanie „dobrych praktyk” w zakresie współpracy instytucji rynku pracy oraz pomocy
społecznej na szczeblu lokalnym i regionalnym przez MPiPS, WUP i ROPS, a także powiaty,
które maja własne przykłady „dobrych praktyk”. Dodatkowo ważne jest stworzenie przez
MPiPS informatycznej bazy danych „dobrych praktyk” jako przewodnika dobrych działań
projektowych, także właściwym pomysłem dla MPiPS, ROPS i WUP może być realizowanie
konkursu (na poziomie centralnym i regionalnym) na podejmowanie partnerskich inicjatyw i
nagradzanie najlepszych jako wzorcowych działań w zakresie współpracy, a później
stworzenie podręcznika „dobrych praktyk”.186
Równocześnie należy skierować zalecenia do MPiPS jako instytucji pośredniczącej
oraz realizatorów projektów w ramach Priorytetu I PO KL, aby zostały podjęte działania
szkoleniowe kadry pomocy społecznej i instytucji rynku pracy (głównie kadry PUP). 187
Kolejne z rekomendacji odnoszą się do przełamania chaosu informacyjnego w zakresie
możliwości finansowania różnych wspólnych inicjatyw, np. wskazywania źródeł finansowania
ze środków unijnych i nie tylko. Pomocne w tym zakresie będzie organizowanie
obowiązkowych spotkań w celu raportowania o współpracy na poziomie PUP i GOPS. Bardzo
dobrą propozycją jest też pomysł wprowadzenia instrumentów dodatkowej gratyfikacji dla
pracowników współpracujących ze sobą instytucji w ramach projektów z PO KL.188
Innym z zaleceń dla MPiPS jest stworzenie możliwości zlecania agencjom
zatrudnienia części zadań spoczywających na PUP. Również dobrym rozwiązaniem
usprawniającym współpracę instytucji rynku pracy i pomocy społecznej będzie stworzenie
informatycznej bazy danych, jednolitej dla całego kraju. Ważne jest też opracowanie
priorytetów systemowych w ramach Priorytetu I i VII skierowanych na rozwój i wsparcie
185
Ibidem, podaję za: s. 210, zob. rekomendację 8 i 9.
Ibidem, s. 212 – 213, zob. rekomendację 10 - 12.
187
Ibidem, s. 214, zob. rekomendację 13.
188
Ibidem, s. 215, zob. rekomendację 14-15.
186
138
ekonomii
społecznej
jako
skutecznego
instrumentu
przeciwdziałania
wykluczeniu
społecznemu.189
Jak można zauważyć wdrożenie przedstawionych powyżej rekomendacji stanowi
bardzo trudne zadanie, jednak może ono ułatwiać nawiązywanie i pogłębianie współpracy
międzyinstytucjonalnej przez sferę rynku pracy i pomocy społecznej, a to niewątpliwie
przyczyni się do ograniczania skali wykluczenia społecznego w Polsce.
189
Ibidem, s. 216-217, zob. rekomendację 16 - 18.
139
Bibliografia
Publikacje zwarte i artykuły
1) Beck U., Społeczeństwo ryzyka, Warszawa 2002.
2) Błędowski P., Kubicki P., Zwalczanie ubóstwa i wykluczenia społecznego w ramach
polityki realizowanej na szczeblach samorządu terytorialnego; „Polityka Społeczna”, z
2006 r., Nr 11-12.
3) Broda-Wysocki P. (red.), Błędowski P., Kubicki P., Grotowska-Leder J., WarzywodaKruszyńska W., Państwo, samorządy, organizacje pozarządowe i wspólnoty lokalne
wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego, IPSS, Warszawa 2007.
4) Broda-Wysocki P., Analiza efektywności współdziałania państwa i organizacji
pozarządowych w zwalczaniu ubóstwa i wykluczenia społecznego, „Polityka Społeczna”,
z 2006 r., Nr 11-12.
5) Bozacka M., Wykluczenie społeczne a ubóstwo. Pojęcia i teorie, [w:] „Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu Rzeszowskiego”, Seria Socjologiczno-Historyczna, Socjologia 5, M.
Malikowski (red.), Zeszyt 54/2008, s. 87-105.
6) Bukowiecka E., Współpraca ośrodków pomocy społecznej z PUP, „Nasz Powiat”,
Dwumiesięcznik Powiatu Krośnieńskiego, I/II 2011, Nr 1, s.4.
7) Chodyr P., Trzeciecki A., Centra Integracji Społecznej. Jak to robić?, „Polityka
Społeczna”, 2004, Nr 7.
8) Dobre Praktyki Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na Podkarpaciu, Wojewódzki
Urząd Pracy w Rzeszowie, Rzeszów 2010.
9) Drucker P.F., Koniec pracy, Wrocław 2001.
10) Dul B., Chruściel A., Kiesz E., Tomczak E., Klub Integracji Społecznej jako jedna z form
zatrudnienia socjalnego. Doświadczenia Klubu Integracji Społecznej w Stalowej Woli,
Stalowa Wola 2006.
11) Dziewięcka-Bokun L., Ekskluzja społeczna – istota, przyczyny, [w:] Wokół teorii polityki
społecznej. Szkice i studia …, B. Rysz-Kowalczyk, B. Szatur-Jaworska (red.), Warszawa 2003.
12) Frieske K. W., Społeczne wykluczenie – różne poziomy analizy, [w:] B. Rysz-Kowalczyk, B.
Szatur-Jaworska (red.), Wokół teorii polityki społecznej. Szkice i studia…, Warszawa 2003.
13) Golinowska S., Polityka wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego w Polsce w minionym
dwudziestoleciu, „Polityka Społeczna”, 2010, nr 9.
140
14) Golinowska S., Broda-Wysocki P., Kategorie ubóstwa i wykluczenia społecznego.
Przegląd ujęć,[w:] Golinowska S. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania –
Metody – Wyniki, Warszawa 2005.
15) Golinowska S. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania – Metody – Wyniki,
Warszawa 2005.
16) Korlak-Łukasiewicz A., Praca Socjalna, 2001/4, s. 3.
17) Kotowska I. (red.), Rynek pracy i wykluczenie społeczne w kontekście percepcji Polaków
– Diagnoza 2009
18) Kowalak T., Marginalność i marginalizacja społeczna, Warszawa 1998.
19) Maslach C., Wypalenie – w perspektywie wielowymiarowej, [w:] Wypalenie zawodowe –
przyczyny, mechanizmy, zapobieganie, H. Sęk (red.), Warszawa 2000, s. 9.
20) Rajkiewicz A., Wyzwania polityki społecznej Polsce, [w:] J. Orczyk, M. Żukowski (red.),
Aktywizująca polityka społeczna, Poznań 2007.
21) Rifkin J., Koniec pracy, Wrocław 2001.
22) Ruzik A., Aktywna polityka rynku pracy na szczeblach samorządu terytorialnego – sposób
na zwalczanie ubóstwa i wykluczenia społecznego, „Polityka Społeczna”, 2010, nr 9.
23) Rysz-Kowalczyk B. (red.), Leksykon polityki społecznej, Warszawa 2002.
24) Rybka I., Diagnoza pomocy społecznej w Polsce w latach 1991-2006. Możliwości i
bariery zastosowania instrumentów ekonomii społecznej w pomocy społecznej – wersja
elektroniczna:http://wiadomosci.ngo.pl/files/ekonomiaspoleczna.pl/public/Raport_Otwar
cia/Rybka_diagnoza_pomocy_spolecznej.pdf
25) Szarfenberg R., Rodzaje i formy aktywnej polityki społecznej, [w:] G. Firlit-Fesnak (red.),
M. Szylko-Skoczny (red.), Polityka społeczna, Warszawa 2008, (Rozdział 27), s.401-415.
Raporty i analizy
1) Agencje zatrudnienia 2009 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament
Rynku
Pracy,
na
stronie
Warszawa
2010
–
raport
www.psz.praca.gov.pl
dostępny
(w
w
wersji
zakładce
elektronicznej
publikacje:
100601_raport_agencje_zatrudnienia_2009.doc)
2) Ciężka B., Puchalska K., Błędowski P., Kowalska – Żakieta I., Kapilewicz E. i in.,
Raport Końcowy z badania ewaluacyjnego: „Analiza aktualnej struktury instytucji rynku
pracy i instytucji pomocy społecznej w kontekście zakresu ich wzajemnej współpracy, a
także głównych obszarów styku”, Konsorcjum IBC GROUP Central Europe Holding S.A.
& SMG/KRC POLAND MEDIA S. A.,Warszawa, lipiec 2009 – dostępna wersja
141
elektroniczna
na
stronie:
http://www.kapitalludzki.gov.pl/download/gfx/kapitalludzki/pl/defaultmultilistaplikow/1
73/4/1/raport_ewaluacyjny_analiza_struktury_instytucji_rynku_pracy.pdf
3) Informacja o stanie i strukturze zatrudnienia w wojewódzkich i powiatowych urzędach
pracy
w
2010
r.,
Ministerstwo
Pracy
i
Polityki
Społecznej,
Departament Rynku Pracy, Warszawa 2011 - dostępna w wersji elektronicznej:
http://158.66.1.44/_files_/publikacje/110601_stan_i_struktura_zatrudnienia_w_pup_i_wu
p_w_2010_roku.pdf
4) Informacja miesięczna z realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013
(według stanu na dzień 31 marca 2011), Ministerstwo Rozwoju Regionalnego,
opracowana na podstawie danych KSI SIMIK 07-13 według stanu na dzień 31 marca
2011
–
dostępna
w
wersji
elektronicznej
na
stronie:
http://www.efs.gov.pl/AnalizyRaportyPodsumowania/poziom/Documents/infromacjamie
sieczna_marzec.pdf
5) Sprawozdanie z wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 w 2010
r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego,
elektronicznej:
czerwiec 2010, dostępne w wersji
(sprawozdanie_POKL_final_2010.pdf)
zamieszczone
na
stronie:
http://www.efs.gov.pl/OrganizacjaFunduszyEuropejskich/KompetencjeInst/posiedzenia/
Documents/sprawozdanie_POKL_final_2010.pdf
6) Sprawozdanie MPiPS-03-R za I-XII 2010 r. Zestawienie według województw,
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Pomocy i Integracji Społecznej,
2010. Dział 1 – Polska ogółem – Zatrudnienie w jednostkach organizacyjnych pomocy
społecznej.
7) Sprawozdanie MPiPS-03-R za I-XII 2007 i 2008, Dział 1 – Polska ogółem – Zatrudnienie
w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej.
8) Szczegółowy Opis Priorytetów Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 1 czerwca 2010 r. - dostępny w wersji
elektronicznej:
http://www.efs.gov.pl/Dokumenty/Lists/Dokumenty%20programowe/Attachments/89/Sz
OP_1405_ost.pdf
142
Akty prawne
1) Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie agencji zatrudnienia
(Dz. U. z 2009 r., Nr 17, poz. 91).
2) Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zadań i
organizacji Ochotniczych Hufców Pracy. (Dz. U. z 2011 r., Nr 5, poz. 16).
3) Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 8 listopada 2010 r. w sprawie
wzoru kontraktu socjalnego (Dz. U. z 2010 r. Nr 218, poz.1439)
4) Rozporządzenie w sprawie sposobu organizacji uzupełnienia wykształcenia ogólnego
młodzieży w Ochotniczych Hufcach Pracy oraz zdobywania przez nią kwalifikacji
zawodowych (Dz. U. z 2004 r., Nr 262, poz. 2604).
5) Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 25 października 2005 r. w sprawie
organizowania prac społecznie użytecznych (Dz. U. z 2005 r., Nr 210, poz. 1745).
6) Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie rejestru instytucji
szkoleniowych (Dz. U. z 2010 r., Nr 241, poz. 1620)
7) Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362
– tekst jednolity z późn. zm.) wraz z wybranymi aktami wykonawczymi. [Późniejsze
zmiany dotyczące ustawy o pomocy społecznej zamieszczono w: Dz. U. z 2009 r. Nr
202, poz.1515, Nr 219, poz.1706 i Nr 221, poz.1738 oraz z 2010 r. Nr 28, poz. 146, Nr
40, poz. 229, Nr 81, poz. 527, Nr 125, poz. 842, Nr 217, poz.1427 oraz Dz. U. z 2011 r.
Nr 81, poz. 440].
8) Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 października 2009 r.
w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o pomocy społecznej (Dz. U z 2009 r. Nr
175, poz. 1362).
9) Ustawa z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy
o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z
2011 r. Nr 81, poz. 440).
10) Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
(Dz. U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 – tekst jednolity z późn. zm.) wraz z wybranymi aktami
wykonawczymi. [Obowiązujący ujednolicony tekst ustawy o promocji zatrudnienia i
instytucjach rynku pracy opracowano na podstawie: tj. Dz. U. z 2008 r., Nr 69, poz.415,
Nr 70, poz. 416, Nr 134, poz. 850, Nr171, poz. 1056, Nr 216, poz. 1367, Nr 237, poz.
1654, z 2009 r. Nr 6, poz. 33, Nr 69, poz. 595, Nr 91, poz. 742, Nr 97, poz. 800, Nr 115,
poz. 964, Nr 125, poz. 1035, Nr 127, poz. 1052, Nr 61, poz. 1278, Nr 219, poz. 1706, z
143
2010 r. Nr 28, poz. 146, Nr 81, poz. 531, Nr 238, poz. 1578, Nr 239, poz. 1593, Nr 254,
poz. 1700, Nr 257, poz. 1725 i 1726, z 2011 r. Nr 45, poz. 235, Nr 106, poz. 622.]
11) Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 kwietnia 2008 r. w
sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach
rynku (Dz. U. z 2008 r. Nr 69, poz.415).
12) Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2003 r. Nr 122,
poz. 1143 z późn. zm.). [Późniejsze zmiany dotyczące ustawy o zatrudnieniu socjalnym
zamieszczono np. w: Dz. U z 2007 r. Nr 115, poz.793, Dz. U. z 2010 r. Nr 152, poz.
1020, Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225).
13) Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 lutego 2011 r. w
sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2011 r.
Nr 43, poz. 225).
14) Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o zatrudnieniu socjalnym oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r., nr 205, poz.1211).
15) Ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 94,
poz. 651)
16) Ustawa z dnia 7 maja 2009 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach socjalnych oraz zmianie
niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2009 r. Nr 91, poz. 742).
17) Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie
(Dz. U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.). Tekst jednolity (Dz. U. 2010 r. Nr 234,
poz. 1536).
18) Ustawa z dnia 22 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i
o wolontariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2010 r. Nr 28, poz.146).
19) Ustawa z 28 lipca 2005 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym (Dz. U. Nr 169,
poz.1420).
20) Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz
zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2008 r. Nr 14, poz. 92)
21) Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej
oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2008 r. Nr 237, poz.1652)
Netografia
1) www.mpips.gov.pl
2) http://www.mps.gov.pl/userfiles/File/mps/NSIS.pdf
3) http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/nss/programy/krajowe/pokl/
144
4) http://www.efs.gov.pl/Dokumenty/Lists/Dokumenty%20programowe/Attachments/89/Sz
OP_1405_ost.pdf
5) http://www.efs.gov.pl/OrganizacjaFunduszyEuropejskich/KompetencjeInst/posiedzenia/D
ocuments/sprawozdanie_POKL_final_2010.pdf
6) http://www.mpips.gov.pl/prawo/obowiazujace-prawo/pomoc-spoleczna/
7) http://psz.praca.gov.pl/main.php?do=ShowPage&nPID=867685&pT=details&sP=CONT
ENT,objectID,873075.
8) http://www.ngo.pl/
9) http://www.ohp.pl/index.php?id=6&id_menu_r=5,
10) http:/www.diagnoza.com/
11) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=97
12) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=926
13) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=928
14) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=929
15) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=930
16) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=963
17) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=990
18) http://wiadomosci.ngo.pl/files/ekonomiaspoleczna.pl/public/Raport_Otwarcia/Rybka_diag
noza_pomocy_spolecznej.pdf
19) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=1139
20) http://www.ips.uw.edu.pl/rszarf/wykluczenie/miws07.pdf
21) http://www.bezrobocie.org.pl/x/379207
22) http://www.bezrobocie.org.pl/x/387108
23) http://www.bezrobocie.org.pl/x/387660
24) http://www.bezrobocie.org.pl/x/387663
145
Wykaz tabel i wykresów
Tabela 1 Rodzaje instytucji, z których przedstawicielami przeprowadzono indywidualne wywiady pogłębione 12
Tabela 2 Wykaz realizacji grupowych wywiadów pogłębionych ......................................................................... 13
Tabela 3 Kategorie instytucji i organizacji zajmujących się rynkiem pracy oraz pomocą i integracją społeczną 18
Tabela 4 Zatrudnienie w powiatowych urzędach pracy i liczba bezrobotnych przypadających na 1 pracownika
PUP ....................................................................................................................................................................... 23
Tabela 5 Liczba agencji zatrudnienia wg świadczonych usług w 2009 r. w podziale na województwa ............... 26
Tabela 6 Instytucje pomocy społecznej w Polsce według stanu zatrudnienia (stan na dzień 30 grudnia 2010r.) . 31
Tabela 7 Zatrudnienie w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej w 2010 r. ......................................... 32
Tabela 8 Zatrudnienie pracowników socjalnych w OPS i PCPR w 2010 r. .......................................................... 33
Tabela 9 Usytuowanie PSZ i publicznych instytucji pomocy i integracji społecznej na szczeblach administracji
państwowej ........................................................................................................................................................... 39
Tabela 10 Charakterystyka Priorytetu I POKL ..................................................................................................... 62
Tabela 11 Charakterystyka Priorytetu VI POKL .................................................................................................. 69
Tabela 12 Formy współpracy/typ realizowanych projektów w ramach Priorytetów/Działań/Poddziałań PO KL
Priorytet I .............................................................................................................................................................. 82
Tabela 13 Wybrane przykłady projektów realizowanych w ramach Priorytetu VI............................................... 85
Tabela 14 Wybrane przykłady projektów realizowanych w ramach Priorytetu VII ............................................. 86
Tabela 15 Wskaźnik natężenia deklarowanej współpracy pomiędzy instytucjami i organizacjami NiP IRP PiIS
(liczba wskazań/liczba możliwych wskazań) ........................................................................................................ 90
Tabela 16 Opinia przedstawicieli NiP IRP PiIS dotycząca obowiązków jakie powinny lub też nie powinny
wypełniać ich instytucje i organizacje (Dane w %)* .......................................................................................... 119
Wykres 1 Płeć osoby reprezentującej instytucję (Dane w %, N=100) .................................................................. 10
Wykres 2 Rodzaj instytucji reprezentowanej przez respondenta (Dane w %, N = 100) ....................................... 11
Wykres 3 Zatrudnienie w urzędach pracy według województw w końcu 2009 i 2010 r. ..................................... 21
Wykres 4 Zatrudnienie w wojewódzkich i powiatowych urzędach pracy według województw w końcu 2010 r. 22
Wykres 5 Struktura usług świadczonych przez agencje zatrudnienia w 2009 r. ................................................... 25
Wykres 6 Poziom skomplikowania problemów społecznych będących w sferze zainteresowania NiP IRP i PiIS
.............................................................................................................................................................................. 35
Wykres 7 Stan wdrażania w ramach poszczególnych Priorytetów PO KL (w mln PLN) ..................................... 61
Wykres 8 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 według Działań Priorytetu I (Dane w %) ......................... 64
Wykres 9 Stopień wykorzystania alokacji 2007- 2013 w ramach obszaru Integracji społecznej (Dane w %) ..... 67
Wykres 10 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 według Działań Priorytetu VI (%) ................................. 72
Wykres 11 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 w Priorytecie VI wg województw (%) ........................... 73
Wykres 12 Stopień wykorzystania alokacji 2007-2013 według Działań Priorytetu VII (%) ................................ 79
Wykres 13 Zróżnicowanie regionalne poziomu alokacji 2007-2013 w Priorytecie VII (%) ................................ 79
Wykres 14 Wsparcie ekonomii społecznej w Priorytecie VII ............................................................................... 81
Wykres 15 Podejmowanie współpracy z instytucjami rynku pracy, instytucjami pomocy społecznej bądź
organizacjami pozarządowymi (Dane w %, N=100) ............................................................................................ 87
Wykres 16 Rodzaj instytucji, z którą współpracuje instytucja reprezentowana przez respondenta (Dane w %,
N=100)* ................................................................................................................................................................ 88
Wykres 17 Rodzaj i liczba instytucji, z którą współpracuje instytucja reprezentowana przez respondentów (Dane
w %, N=100) ......................................................................................................................................................... 88
Wykres 18 Istota współpracy z pomiędzy instytucjami i organizacjami rynku pracy i pomocy społecznej w opinii
badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS (Dane w %, N=100) * ............................................................................ 94
Wykres 19 Warunki dobrej współpracy (Dane w %, N=100)* ........................................................................... 105
Wykres 20 Główne przeszkody w nawiązywaniu współpracy (Dane w %, N=100)* ........................................ 109
Wykres 21 Potrzeba koordynacji działań dotyczących współpracy (Dane w %, N=100) ................................... 115
146
Wykres 22 Podmioty, które powinny być odpowiedzialne za koordynację współpracy instytucji i organizacji
pomocowych i rynku pracy na szczeblu wojewódzkim w opinii badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS (Dane w
%, N=98)* ........................................................................................................................................................... 121
Wykres 23 Występowanie problemu dublowania się działań podejmowanych przez różne instytucje zajmujące
się pomocą i integracją społeczną (Dane w %, N=100) ...................................................................................... 122
Wykres 24 Przykłady dublowanych działań podejmowanych przez instytucje zajmujące się pomocą i integracją
społeczną (liczba odpowiedzi)* .......................................................................................................................... 123
Wykres 25 Treści do zamieszczenia na portalu internetowym postulowane przez badanych przedstawicieli NiP
IRP PiIS (Dane w %, N=100)* ........................................................................................................................... 126
Wykres 26 Zainteresowanie udziałem w szkoleniach (Dane w %, N=100) ........................................................ 130
Wykres 27 Preferowana tematyka szkoleń przez badanych przedstawicieli NiP IRP PiIS (Dane w %, N=91)* 130
Wykres 28 Preferowana forma prowadzenia szkoleń w opinii respondentów (Dane w %, N=91)* ................... 131
Wykres 29 Preferowany tryb prowadzenia szkoleń w opinii respondentów (Dane w %, N=91)*...................... 133
147
Download

Innowacyjny model współpracy dla instytucji pomocy społecznej i