ún
P
üa ro
at f
M
BÖLÜM 7- KAYAÇLARIN
AYRIùMASI VE
ZEMøNLERøN OLUùUMU
K
KayaçlarÕn
AyrÕúmasÕ Zeminlerin Oluúumu
Z
O
úç sm
in an
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
7.1. KAYAÇLARIN AYRIùMASI:
ASI:


Mineral ve kayaçlarÕn yeryüzünde veya yeryüzüne
züne yakÕn
y
derinliklerde
nliklerde
atmosfer, su etkisi ve canlÕlar aracÕOÕ÷Õ ile u÷radÕklarÕ
u÷radÕkla de÷Lúikli÷e
kli÷e
ayrÕúma denir. AyrÕúma veya bozuúma; kayaçlarÕn yüzey veya
ve yüzeye
ye
yakÕn ortamlarda mineralojik, kimyasal ve fiziksel etkilerle
tkilerle de÷Lúimi
de
olarak tanÕmlanabilir. Bu durum kayaçlarÕn sürekli de÷Lúimi
mi ve
v ortam
rta
koúullarÕna uyum sa÷lamasÕndan bir úey de÷ildir. AyrÕúma
a yerli
yerinde bir iúlem olup, taúÕnma ve çökelme süreçlerinde devam eden
den
mineral de÷Lúimlerini kapsamamaktadÕr.
AyrÕúma, fiziksel olarak parçalanma (yÕpranma) ve/veya kimyasal
olarak çözünme, erime ile biyolojik olarak bakteriler ile kendini
gösterir. Sonuç olarak, sa÷lam yapÕOÕ kayaçlardan, gevúek yapÕOÕ
daneli bir zemin meydana gelebilir.
1
ún
üa
at
Pr
M
üh r. O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
i
A- Fiziksel AyrÕúma




Fiziksel parçalanmanÕn özelli÷i kayaçlarÕn ufak
parçalara bölünmesinden ileri gelir. Kimyasal bileúim
yönünden hiçbir de÷Lúme olmaz. Büyük kütleler bir
çok kÕVÕmlara ayrÕOÕr ve pek çok irili ufaklÕ parçalar
meydana gelir. Fiziksel parçalanma; yüksek sÕcaklÕk,
kurak iklim ve zayÕf bitki örtüsünün oldu÷u yerlerde
kendini gösterir. Fiziksel ayrÕúma, úu faktörlerin
yardÕPÕyla meydan gelir.
Kayaç kütlelerinin ve malzemesinin; basÕnç, sÕcaklÕk,
ya÷Õú ve rüzgar gibi etkiler altÕnda ayrÕúmasÕ sonucu
oluúur. Söz konusu bu süreçlerin sonunda parça
boyutlarÕ küçülür ve yüzey alanÕ artar.
Fiziksel ayrÕúma de÷Lúik yollarla gerçekleúebilir:
Kayaçlar üzerinden yük kalkmasÕ (erozyon, buzul
erimesi, heyelan vb.), Süreksizliklerde suyun donma
ve erimesi, Yeni kristallerin oluúmasÕ, SÕcaklÕ÷a ba÷OÕ
olarak hacim de÷Lúiminin olmasÕ, Bitki köklerinin
etkisi.
øklim koúullarÕna ba÷OÕ olarak geliúen fiziksel ayrÕúma
genellikle yüzeyseldir.
YA
tla
rÖ
2
ún
üa
at
Pr
M
Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj R
iD
er
s
BaúOÕca rüzgar aaúÕnma úekilleri.
B



6ÕcaklÕk De÷Lúimi: 6ÕcaklÕk de÷Lúimleri kayaçlarda
ayaçlarda farklÕ
f
ol Bu
geniúleme ve büzülmelerin meydana gelmesine neden olur.
÷i gibi kkayaçlar
çlar
olay parçalanmada büyük bir rol oynar. Bilindi÷i
çeú
genellikle birkaç mineral birikmesinden oluúur. Bu çeúitli
ayÕlarÕ
minerallerin her birinin geniúleme ve büzülme katsayÕlarÕ
birbirinden farklÕGÕr. Bir kayacÕ meydana getiren mineral sayÕVÕ
ne kadar fazla ise, o kayaç o kadar fazla ayrÕúÕr. KÕsacasÕ
VÕcaklÕk de÷Lúimleri, kayaçlarÕn çatlamasÕna ve parçalanmasÕna
neden olur.
Donma ve Çözülme: Suyun buz haline geçmesinin kayaçlar
üzerine yaptÕ÷Õ etkiyi, fiziksel parçalanmada önemli bir yer alÕr.
KayaçlarÕn çatlak ve boúluklarÕnda bulunan sularÕn donmasÕyla,
%9 kadar hacim artmasÕ basÕnç oluúturur ki, bu basÕnca kayaç
dayanamaz. Çatlaklar ve boúluklar geniúli÷ine ve derinli÷ine
büyüyerek parçalanmanÕn geliúmesine yardÕm ederler. AralÕklÕ
olarak görülen donma ve çözünmeler parçalanmayÕ KÕzlandÕUÕr.
Organizma Faaliyetleri: Genellikle bitkilerin neden oldu÷u
parçalanma pek fazla önem taúÕmaz. A÷aç kökleri kayaçlarÕn
parçalanmasÕnda rol oynayabilir. KayaçlarÕn çatlaklarÕnda
çimlenerek büyüme imkanÕ bulan a÷aç kökleri büyük bir basÕnç
yaparak fiziksel parçalanmaya yardÕm ederler. AyrÕca solucanlar
gibi toprak içinde yaúayan bazÕ canlÕlar, sa÷lam zemini
gevúeterek ayrÕúmayÕ kolaylaúWÕUÕr.
YA
N
ot
la
rÖ
3
ún
Pr
üa
o
at f
M
üh
.
O
úç sm
in an
Je S
ol úV
oj Rú
i
AY
A
N
ot
la
rÖ
4
B- Kimyasal AyrÕúma

ún
üa
at
P

øçerisinde erimiú, çözünmüú halde O2 ve CO2 içeren ya÷mur, sÕ]ÕntÕ sularÕQÕn
kayaçlar üzerine yaptÕklarÕ etki nedeniyle mineral ve kayaçlarda meydana gelen
de÷Lúikli÷e kimyasal ayrÕúma denir. Bu olay özellikle sÕcak ve ya÷ÕúOÕ iklim
bölgelerinde (tropik) yo÷un ve fazla etkili olarak kendini gösterir. Su, ço÷u kez kayacÕ
oluúturan minerallerle do÷rudan do÷ruya reaksiyona girebilir. Di÷er bazÕ durumlarda
ise erime ortamÕ olarak kendini gösterir. AyrÕúma, uygun úartlar altÕnda yerin çok
derinliklerine kadar devam edebilir. Kimyasal ayrÕúmada kayacÕ meydana getiren
maddeler, molekül yÕ÷ÕnlarÕ halinde da÷ÕOÕr. BunlarÕn bir kÕsmÕ suda erir, çözünür.
Di÷er kÕsmÕ ise erimemiú halde kalÕr. Eriyen maddeler çok uzaklara kadar taúÕnabilir.
Geriye kalanlar ise topra÷Õ ve zemini oluúturur. Kimyasal ayrÕúma, çeúitli reaksiyonlar
halin
halinde geliúir. BunlarÕn en önemlileri úunlardÕr:
Oksidasyon: Oksijenin etkisiyle meydana gelen bir olaydÕr. Örne÷in Limonitleúme.
Oksidasyon
Hidratasyon: Minerallerin su almasÕ sonucu yeni minerallere dönüúmesi olayÕGÕr.
Hidratasy
e÷ anhidritin
tin su alarak jipse dönüúmesi.
Örne÷in
Karbonatlaúma:
K
úma Karbonat,
K
bikarbonat vb. Ca Mg, Na ve K iyonlarÕQÕn sularda erimiú
haldeki
hald
CO2 ile bileúik yapmasÕGÕr.
Erime: S
Suyun kayaçlarÕ
ayaçlar eritmesi olayÕGÕr. Örne÷in kireçtaúlarÕQÕn, kaya tuzunun, jisp
anhidritl alanlarÕn erimesidir.
ve anhidritli
Hidroliz:
idroliz: Özellikle
Ö
silikat minerallerinin
mineralle
su ile tepkimeye girmesi ile kil minerallerinin
oluúumu
u yaygÕn
y
olarak
olara gözlenmektedir.
zlenmekte
M




Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
i
KA
YA
ot
la
kireçtaúÕ
rÖ
5
C- Biyolojik AyrÕúma
ún
Pr

Biyolojik ayrÕúmada, bitkilerin ve canlÕlarÕn kaya/zemin içerisindeki fiziksel
ve/veya kimyasal etkileri önemli rol oynamaktadÕr. Ancak zemin ve kaya
mekani÷indeki etkileri ayrÕúma süreci bakÕPÕndan en son sÕradadÕr.

Genellikle bitkilerin neden oldu÷u parçalanma pek fazla önem taúÕmaz.
$÷aç kökleri kayaçlarÕn parçalanmasÕnda rol oynayabilir. KayaçlarÕn
çatlaklarÕnda çimlenerek büyüme imkanÕ bulan a÷aç kökleri büyük bir
basÕnç yaparak fiziksel parçalanmaya yardÕm ederler. AyrÕca solucanlar gibi
toprak içinde yaúayan bazÕ canlÕlar, sa÷lam zemini gevúeterek ayrÕúmayÕ
kolaylaúWÕUÕr.
üa
o
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol ú V

Kayalar üzerinde organizmalar tarafÕndan (ço÷unlukla bakteriler)
olu
oluúturulan ayrÕúma iúlemidir. Bu iúlem sonucu diyajenez (taúlaúma)
rm olan sedimenter kayalar ile ma÷matik ve metamorfik kökenli
geçirmiú
sa÷lam kayalarÕn
s
kayala
zemin yüzeyinde fiziksel ve kimyasal ayrÕúmanÕn da
etkisiyle
k
ayrÕúma ür
ürünü, toprak oluúumu meydana gelir.
YA
tla
rÖ
6
Fiziksel ayrışmayı
oluşturan etkenler


ún


Fiziksel ayrışma
Yük kalkması (erozyon vb.)
Tektonizma
Islanma-kuruma
Donma-çözünme
Yabancı kristallerin oluşumu
Bitki kökleri
Güneş radyasyonu



Sonuçlar
Kütlesel gevşeme
Eklemlerin açılması
Süreksizlik artışı
Fiziksel parçalanma
Ufalanma


Hacim artışı
Yüzey alanı artışı
Dane boyu küçülmesi
P
üa ro
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj
i



Kimyasal ayrışmayı
oluşturan
etkenler
olu






Kimyasal ayrışma

İ im
İklim
Su (YAS ve YÜS)
Organik
gan aktivite



Biyolojik ayrışmayı
B
şma
oluşturan
etkenler
oluş
kenl
Sonuçlar
 Ayrışmamış
mineraller
 Yeni minerallerin
gelişimi
 Kimyasal çözeltiler
Hidratasyon
Hidroliz
Çözünme
Oksidasyon
Biyolojik ayrışma
Etkiler
Yıkanma-birikme,
Sertlik-direnç kaybı,
 İç yapının değişimi,
 Doku-fabrik değişimi,
 Gözenekliliğin artışı,
 Boşluksuyu basıncının
değişimi


Sonuçlar
Köklerin kama etkisi
Topraktaki canlıların
oyma
işlemi
yma işlem
 Organik a
asitlerin
gelişimi
geli




Bitki kökleri
kökler
Topraktaki c
canlılar
Kimyasal ve fiziksel
etkilerin bileşimi

Erosion
Weathering
Transport
Air
Land
Deposition
Sea
Earth Movements
Lithification
Igneous Rocks
Sedimentary Rocks
Metamorphism
Magma
Melting
Metamorphic Rocks
Y
A
s
N
ot
la
rÖ
7
YAS ve YÜS sularÕQÕn ayrÕúmadaki rolü
ún
P
üa ro
at f
M
üh
. ú Os
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
Kayaçların ayrışma derecelerinin belirlenmesinde
enmesind kullanılan
la
an veri
veriler
le
Gözlemsel veriler
1. Kayaç kütlesinin özellikleri
2. Sayısal puan verme (oransal sistem)
Sayısal veriler
1. Mikroskobik çalışmalardan elde edilen veriler
a) Petrografik indeksler ile ayrışma derecesinin belirlenmesi
b) Mikroçatlakların sayısı ile ayrışma derecesinin belirlenmesi
2. Kimyasal analizlerden elde edilen veriler
3. Laboratuvar ve arazi deney verileri
4. Jeofizik yöntemler kullanılmak suretiyle elde edilen veriler.
8
Kayaç kütlesinin özellikleri
ún
Pr
•
Kayaç-zemin oranı
•
Tüm kayaç kütlesinde renk değişiminin varlığı
•
Süreksizlik yüzeylerinde renk değişiminin varlığı
•
Süreksizliklerin sıklığı, açıklığı ve dolgu malzemesinin varlığı
•
Çekirdek taşlarının özelliklerini korumaları
•
Orijinal kayaç dokusunun korunması
•
Organik madde içeriği
üa
o
at f
M
úç
in
sm
an
17
Je S
ol úV
oj R ú
KA
Y
A
s
N
ot
la
rÖ
Kayaç kütlesinde ayrÕúmanÕn de÷Lúimi (taze kayadan organik zemine geçiú profili)
9
ún
P
üa ro
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
Kayaç kütle
kütlesinde ayrÕúmanÕn
a
etkisi (süreksizlikler ve çekirdek taúlarÕQÕn durumu)
Ayrışmaya göre kayaçların
ar sınıflandırılması
sınıfla
as
ksel, mekanik
m
 Ayrışma sonucunda kayaçların; fiziksel,
ve
geçiriml yüksek
petrografik özellikleri değişir. Örneğin geçirimli,
ışma sonucunda
so
direnç ve yüksek boşluk oranlı bir kayaç ayrışma
geçirimsiz, düşük dirençli ve boşluksuz olabilir.. Bu nedenle
ned
mühendisler ayrışmış kayaların özelliklerini bilmek isterler.
sterle
 Mühendislik projelerinin maliyet hesaplarını, yapının
ın
emniyetini ve inşa süresini etkiler. Bu nedenle son yıllarda,
proje maliyet hesaplarının yapılmasında, kullanılacak malzeme
seçiminde, kayaçların temel olma durumlarında, eşdeğerliliği
sağlama açısından, kayaçların ayrışma derecelerin bilinmesi
ve buna göre sınıflandırılması gerekmiştir.
rÖ
20
10
ún
Pr
üa
o
at f.
M
üh
.
O
úç sm
in an
Je S
ol ú V
Rú
De KA
rs YA
N
ot
la
rÖ
11
ún
P
üa
o
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
AY
A
N
ot
la
rÖ
12
FarklÕ derecede ayrÕúPÕú kayaçlar üzerinde yapÕlan deneylerin uygulanabilirlikleri
ún
P
üa ro
at
M
üh r. O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
Mühendislik açısından
n Ayrışma;
Ay şma;
 Kayacın ayrışmaya direnme gücü, kimyasal ve min
mineralojik
bileşiminin yanı sıra porozitesine, mikro-kırıkların
rı sayısına,
sayı
süreksizliklerin ara uzaklığına ve açıklıklarına bağlıdır.
 Ancak ayrışmanın gelişmesi sürecinde kayaçta porozite artar,
mikro kırıklar gelişir, yeni çatlaklar oluşabilir, ayrıca çatlak
ak
aralığı artabilir.
 Ayrışma ilerledikçe artan poroziteyle beraber birim hacim
ağırlıkta, yoğunlukta ve sertlikte azalma, su emme yüzdesinde
artma eğilimi gözlenir.
rÖ
13
ún
Pr
üa
o
at f
M
üh
.
O
úç sm
in an
Je S
ol úV
oj R
i
AY
A
N
ot
la
rÖ
14
ún
Pr
üa
o
at
M
O
úç sm
in an
Je S
ol ú V
R
AY
A
N
ot
la
rÖ
30
15
7.2. ZEMøNLERøN OLUùUMU:

ún

KayaçlarÕn oluúumundan hemen sonra, çevre koúullarÕQÕn etkisi ile yÕpranma
ve ayrÕúma sürecine girerler.
AyrÕúma sonucunda meydana gelen ürün oluútu÷u kayaçtan ayrÕlmamÕúsa
buna yerinde oluúmuú (rezidüel) zemin denmektedir. Oluúan ürün ana
kayacÕn üstünde veya yanÕ baúÕnda, genellikle kayacÕn yapÕVÕQÕ da
yansÕtarak, ve baúka malzeme ile karÕúmadan bulunuyorsa bu türe rezidüel
(kalÕntÕ) denir. Bir çok durumda, zemin oluútu÷u kayaçtan ayrÕlmadÕ÷Õ halde ,
bataklÕk ortamlarda oldu÷u gibi, yabancÕ ve organik maddelerle
karÕúmaktadÕr. Buna tortu zemini (topra÷Õ) denmektedir. Turba, tipik bir tortu
k
zeminidir. Yer kabu÷unun dinamik koúullarÕ yüzey birikimlerini sürekli
zem
etkiledi÷inden rezidüel zeminler, mevcut zeminlerin sadece küçük bir
etkiledi÷in
ölümü oluútururlar.
bölümünü
Çevre
e koúullarÕ,
ullarÕ zeminlerin ço÷unlukla oluútuklarÕ yerden alÕQÕp, farklÕ
ar
(v ta
araçlarla
(vasÕtalarla)
baúka yerlere taúÕnmasÕna neden olur. Bu tür
zemi
zeminlere, taúÕnarak oluúmuú zemin denir.
Mühendislikte, sadece
Mühendi
sade tarÕm ve ormanlar için elveriúli formasyonlara toprak
denir.
P
üa ro
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol ú V
oj R ú


YA
tla
rÖ
16
A- Rezidüel Zeminler

ún
Pr
Yerinde oluúmuú zeminlerde, ortamÕn sÕcaklÕ÷Õ, nemlilik, yer altÕ suyu
etkisi, arazi e÷imi, bitki örtüsü türü ve ana kayacÕn özellikleri önemli
rol oynar. Büyük ölçekte bakÕldÕ÷Õnda, rezidüel zeminin karakterini,
ana kayacÕn jeolojik özelliklerinden çok, iklim ve çevre koúullarÕQÕn
etkiledi÷i söylenebilir. Bu koúullar tropik bölgelerde rezidüel zemin
oluúumu mekanizmalarÕQÕn en etkin oldu÷u kendili÷inden ortaya
oÕkmaktadÕr.
üa
o
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la

Rezid
Rezidüel
zeminler, so÷uk iklimde oluúuyorsa sürece podzollaúma,
tropik iklimde
tropi
mde ise lateritleúme denir. Her iki durumda pH de÷eri 6nÕn
altÕna düúerek,
düú re ortamda kesin asidik özellik yaratÕr.

Podzollaúma, bol ya÷ÕúOÕ ve so÷uk iklim
m bölgelerinde,
bölge nde özellikle
likle orman
Oluú n humus fulvik
ulvik asit
bitkilerinin bulundu÷u yerlerde bu olay egemendir. Oluúan
akalara sÕzarak
sÕ
mir ve
gibi yarÕ polimerleúmiú maddeler içerir ve alttaki tabakalara
demir
e silika gibi
g ayrÕúma
kil mineralleri ile kompleksler oluúturarak demir, alümina ve
ürünlerinin tümünü sistem dÕúÕna yÕkama (leaching) yoluyla çÕkarÕr. T
Topra÷Õn A
horizonundan yÕkanan demir ve alüminyum oksitlerle, organik
ik madde ve kil
kolloidlerinin B horizonunda birikmesine podzolizasyon denir.

Lateritleúme ise, fazla ya÷Õú ve yüksek sÕcaklÕkla karakterize edilen tropik ve
n
yarÕ tropik iklim koúullarÕna özgü bir süreçtir. Burada, üst tabakalarÕn ya÷Õútan
enfiltrasyon ve yer altÕ suyunun hareketlili÷i ile etkin olarak yÕkanmasÕyla
silika, alkali bileúikler, alüminyum oksit ve hidroksitlerin belli derinliklerde
demir ve alüminyum oksit ve hidroksit nodülleri olarak birikmeyle oluúur.
Kayaç ve minerallerin ayrÕúmasÕ çok hÕzlÕ ilerler; bunun sonucunda toprakta
özellikle alüminyum oksit birikir. Silis yÕkanarak topraktan uzaklaúÕr. Bu olay
sonucunda çok fakir topraklar oluúur.
rÖ
17
ún
 Eski ve do÷al bir toprak derinlere do÷ru,
birbirinden farklÕ baúOÕca 4 horizona (yatay
seviye) ayrÕOÕr. A, B, C ve D harfleri ile
gösterilen bu seviyeler toprak profilini
meydana getirir.
Pr
 A-horizonu: Yeryüzüne en yakÕn olan gri ve
siyah
renkli üst kÕVÕmdÕr. Burada suda eriyen
s
maddeler
ve ince zerreli taneler, sÕ]ÕntÕ sularÕ
ma
ile
e daha
dah alt kÕVÕmlara taúÕQÕrlar.
üa
o
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol ú V
 B-horizonu:
-horizonu: A’nÕn altÕnda bulunur ve A’dan
taúÕnan
an maddeler burada depolanÕr.
 C-horizonu:
C
nu Fiziksel
Fizikse ve kimyasal
ayrÕúPÕú
ana kaya parç
parçalarÕQÕ kapsar.
ayrÕú
olarak
 D-horizonu:
D-horizon Sa÷lam
m ana kayaya karúÕOÕk gelir.
Rú
KA
er Y
A
s
N
ot
la
rÖ
18
B- TaúÕnarak Oluúmuú Zeminler

ún
Ana kayacÕn yÕpranma/ayrÕúmasÕyla oluúan malzemelerin büyük bir
ço÷unlu÷u yerçekimi, su, rüzgar, buzullar tarafÕndan bulunduklarÕ yerden
alÕnarak binlerce kilometreye varabilen uzaklÕklara taúÕQÕr ve biriktirilirler.
Bunun sonucu bir yörede ana kayacÕn üstüne çok farklÕ özelliklerde katmanlar
çökebilir. Bu süreci inceleyen bilim dalÕna sedimantoloji denmektedir.
P
üa ro
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
i
KA
YA
N
ot
la
KAYAÇ
Fiziksel parçalanma
Kimyasal ayrışma
Taşınma
Yerçekimi,
Rüzgar,
Su,
Buzul
Depolanma
Yüksek sıcaklık ve
Yüksek Basınç altında
Çimentolanma
ZEMİN
rÖ
19

ún
Pr
Akarsu Çökelleri ve Göllerde Çökelme: Göl ve deniz çökellerinde akÕm
koúullarÕ, birikimin dane boyutunu tayin eder. Göller gibi sakin ortamlarda
çökelme genellikle yataya yakÕn tabakalÕ; deniz ve okyanuslarda ise eúikli
belirmektedir. Akarsu vadi yamaçlarÕnda kitle hareketleri ile inen molozlar,
çevre ile yataklarÕndan söktükleri malzemeleri iklim, bitki örtüsü, havzadaki
tektonik olaylar ve morfolojiye ba÷OÕ olarak de÷Lúen boyut ve hacimlerde
taúÕyarak yatak içine (alivyon), ovalara, deltalara, kÕ\Õlara (plaj malzemesi),
denizlere (marine), ve göllere (lacustrine) biriktirirler.
üa
o
at f.
M
üh
.
O
úç sm
in an
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
Kara ile deniz arasÕnda yer alan kÕ\Õ
\Õ zonlarÕ,
zon
hem karasal
sa hem
ti
öre
de denizel úartlarÕn etkisi altÕnda bulunurlar. Çökel tiplerine
göre
NÕUÕntÕOÕ ve NÕUÕntÕVÕz kÕ\Õ zonlarÕ olmak üzere ikiye ayrÕOÕrlar.
ayrÕOÕrla
.ÕUÕntÕOÕ NÕ\Õ zonlarÕnda çökeller en fazla akarsu a÷ÕzlarÕnda
a÷ÕzlarÕ
ÕntÕl
Õn
deltalar úeklinde birikirler. Ancak deniz dalga ve akÕntÕlarÕQÕn
yeterince güçlü olmasÕ halinde bu malzemeler kÕ\Õ boyunca
unca
da÷ÕWÕOÕr ve buralarda plaj, haliç, delta, gel-git düzlü÷ü ve
e
bataklÕklar halinde çökeltilirler.
.ÕUÕntÕOÕ malzeme geliminin az veya hiç olmadÕ÷Õ engebesiz,
VÕcak ve kurak bölgelerde ise kÕ\Õ zonu çökelleri arasÕnda
karbonat ve evaporit oluúuklarÕ önem kazanÕr. Bunlar genellikle
gel-git düzlü÷ü, sabka ve resif çökelleri halinde geliúirler.
20
ún
üa
at
Pr
M
üh r. O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol ú V
oj Rú
i
KA
YA
N
ot
la
Bir kkÕta ke
kenarÕndan bir okyanuss hhavzasÕ kenarÕna
ke
kadar olan kesimde yer alan de÷Lúik sedimanter ortamlar.
Plaj
.Õ\Õ bölgesinin baúOÕca yapÕúekilleri
(Ketin ve di÷., 1982).
Haliç
rÖ
21
ún
Pr
Göl ortamÕ.
üa
o
at f
M

O
úç sm
in an
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
Rüzgarla taúÕma: Bitki örtüsünün zayÕf
zay
oldu
oldu÷u bölgelerde
ölgelerde ya÷Õú
y
durumund yüzeydeki
üz
ki malzemenin
mal me
ortalamasÕQÕn 150 mm nin altÕna düúmesi durumunda
sine uygun
u
n ortam
orta sa÷lar.
ar TaúÕna
kuruyarak rüzgar etkisiyle harekete geçmesine
TaúÕnan
rüklenen
danelerin çapÕ, rüzgarÕn hÕ]Õ ve esme yönüne ba÷OÕ olarak artar. Sürüklenen
umul ve barkan olarak
arak
parçalar, kum boyutunda ise oluúan zeminler kumul
adlandÕUÕOÕr. Bunlar oldukça genç ve hÕzlÕ hareket eden formasyonlardÕr.
formasyon
Siltt
boyutlu danelerden oluúuyorsa lös ismini alÕr. Lös, dane boyutu
utu 20-60 mikron
arasÕ ve yaúÕ 3 milyon yÕla varabilen iyi çimentolanmÕú ancak
cak genelde
g eld
dengesiz bir zemindir.
RüzgarÕn aúÕndÕrmasÕ ve taúÕmasÕ
22
Kumullar, ço÷unlukla geometrik úekillerine göre sÕQÕflandÕUÕOÕrlar.
En yaygÕn olanlar; plaj, barkan, enine, u-úekilli ve boyuna
kumullarGÕr
ún
Pr
üa
o
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
i
BaúOÕca çöl kumulu
um
çeúitleri.(a)
çeúitleri.(a). barkan, (b). enine, (c). u úekilli, (d). boyuna kumullar.
AY
A
N
ot
la
rÖ
Namibya kumullarÕ
23


ún
Buzul sediementleri: BuzullarÕn aúÕnma etkileri ana kayaca ve buzulun
enerjisine ba÷OÕGÕr. AúÕndÕUÕp taúÕGÕklarÕ malzemeleri; içlerinde tuttuklarÕ gibi,
tabanÕnda tabakalar veya mercekler halinde ve sÕQÕrlarÕnda tepecikler halinde
biriktirirler.
Buzulun erimeden biriktirdi÷i tüm malzemeye till denmektedir. Tiller,
ço÷unlukla tabakasÕz, çok kötü boylanmalÕ, ve çok de÷Lúik boyutlardaki blok,
çakÕl, kum, silt ve kil gibi malzemeden oluúurlar. øri taneler ço÷unlukla köúeli
ve yarÕ köúeli olup, pürüzsüz, cilalÕ ve çiziklidirler.
BuzullarÕn beraberinde sürükleyip, erimeye ve geri çekilmeye baúladÕklarÕ
yerlerde çökelttikleri tabakasÕz ve kötü boylanmalÕ tiller olan Moren, buzulun
önünde ve yanÕnda birikti÷i kütledir.
ö
P
üa ro
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
i

AY
A
ot
la
rÖ
Bir buzulun geri çekilmesiyle oluúan çökel, aúÕnma yapÕlarÕ ve yeryüzü úekilleri.
24
ún
Pr
üa
o
at f
M
üh
.
O
úç sm
in an
Je S
ol ú V
oj R ú
Gerii çe
çekilen bir buzul
uzul kütlesinin
nin önündeki ddepolanma yapÕlarÕ.
AY
A
N
ot
la
rÖ
A: Hemen hemen hareketsiz halde eriyen buzul, eriyen sularÕn oluúturdu÷u akarsular ve göllerdeki
sediman depolanmalarÕ için geçici bir istinad duvarÕ oluúturur.
B: Buzul erimeleri ile, daha önce birikmiú sedimanlar kam ve kazan (ketle) topografyasÕ oluúturur.
25
ún
P
üa ro
at f.
M Dr
üh . O
.ú s
çi ma
n
n
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
KAYAÇ
K
Fiziksel parçalanma
Kimyasal ayrışma
Taşınma
Yerçekimi,
Rüzgar,
Su,
Buzul
Depolanma
Yüksek sıc
sıcaklık ve
üksek Basınç
Basın altında
Yüksek
Çimentolanm
Çimentolanma


ZEMİN
Yerçekimi ürünleri: (÷ik düzlemde duran bir blok; su, buz, etkisi
tkisi veya
dengesiz) h
Y maç aúD÷Õ
aú
tabanÕnda ayrÕúma sonucu duraysÕz (dengesiz)
hale gelir. Yamaç
akma-sünme hareketiyle gelmiú birikim olan
an kolüv
kolüviyum
m malzeme
m
e (Kolüvyon),
(K lüvyon
heyelan kitleleri dÕúÕnda genelde kaotik bir dane da÷ÕOÕPÕ
÷ÕOÕPÕ g
gösterir. K
Kolüviyum,
olüv
ayrÕca donma-çözülme ve ya÷Õúlar sonucu zeminin aúÕUÕ doyg
doygun hale gelerek
akmasÕyla da oluúmaktadÕr. Küçük parçalarÕn sürekli
ürekli yam
yamaç aúD÷Õya
ya
yuvarlanarak akarak yamaç molozu oluúturur.
Yamaç molozlarÕndan; taluviyumda (iri ve çok iri kaya parçalarÕ
çalarÕ \Õ÷
\Õ÷ÕQÕndan
nda ise genel
gen
oluúan yamaç molozu) akma (yamaç molozu akmasÕ); kolüvyonda
olarak kayma (heyelân) türü kütle hareketleri oluúmaktadÕr.
rÖ
26
ún
P
üa ro
at f.
M
üh
.
O
úç sm
in an
Je S
ol úV
oj Rú
iD K
er AY
A
s
N
ot
la
rÖ
Türü
Taşınma ortamı
Yerinde
oluşmuş
zeminler
Taşınarak
oluşmuş
zeminler
----
Adı
Rezidüel (kalıntı)
ntı)
Tortu
Su
Alivyon;
Deniz/göl çökelleri
Rüzgar
Lös; Kumul (barkan)
Buzul
Moren; Buzul depoları (till)
Yerçekimi
Koliviyal; Koliviyum; Yamaç
Molozu
27
ún
P
üa ro
at f.
M
üh
.
O
úç sm
in an
Je S
ol ú V
Kayaç-zemin
aya
döngüsü
YA
tla
rÖ
28
Download

PProfof PPrP sman Osmsm Sİİ VRV İ YA KAYA İnşaat t M İ çin eoloji