GAZ ŁUPKOWY
PRZEKLEŃSTWO CZY ZBAWIENIE DLA POLSKI?
Materiały konferencyjne
Wrocławskiego Forum Młodych Naukowców
pod redakcją
Łukasza Szałaty i Jerzego Zwoździaka
Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej
Wrocław 2012
Publikacja dofinansowana ze środków
Wojewódzkiego Funduszu Ochrony
Środowiska i Gospodarki Wodnej we Wrocławiu
Publikacja dofinansowana ze środków
Instytutu Inżynierii Ochrony Środowiska
Politechniki Wrocławskiej
Artykuły zamieszczono po uprzednich recenzjach.
Wydrukowano na podstawie dostarczonych materiałów
Projekt okładki
Renata BAŃCYR
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej książki, zarówno w całości,
jak i we fragmentach, nie może być reprodukowana w sposób elektroniczny,
fotograficzny i inny bez zgody wydawcy i właściciela praw autorskich.
© Copyright by Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2012
OFICYNA WYDAWNICZA POLITECHNIKI WROCŁAWSKIEJ
wyb. Stanisława Wyspiańskiego 27, 50-370 Wrocław
http://www.oficyna.pwr.wroc.pl; e-mail: [email protected]
[email protected]
ISBN 978-83-7493-666-8
Drukarnia Oficyny Wydawniczej Politechniki Wrocławskiej. Zam. nr 250/2012
SPIS TREŚCI
Słowo wstępne ....................................................................................................................
Małgorzata DŁUGOSZ
Gospodarka wodno-ściekowa i szczelinowanie hydrauliczne – problemy środowiskowe ...........................................................................................................................
Łukasz MAŁYCHA
Zagrożenia związane z procesem wydobywania gazu ziemnego metodą szczelinowania hydraulicznego ...................................................................................................
Marcin MAZURCZAK
Przegląd faktów i mitów na temat szczelinowania hydraulicznego łupków gazonośnych
Aleksander DENIS
Czy w polskim miksie energetycznym jest miejsce na gaz łupkowy? .........................
Jarosław SADŁOCHA
Wpływ wydobycia gazu łupkowego w Polsce na uwarunkowania polityczne i ekologiczne państwa oraz zarys wybranych scenariuszy ..................................................
Patrycja ŚCIEBIOR
Koncesje na poszukiwanie gazu łupkowego jako element kontroli państwa nad
zasobami „shale gas” ....................................................................................................
Wojciech JAKÓBIK
Przygotowania infrastrukturalne do łupkowej rewolucji w Polsce ..............................
Piotr PISKOZUB
Problem wydobycia gazu łupkowego w globalnej debacie politycznej .......................
Piotr RAPKOWSKI
Gaz łupkowy a przyszła geopolityka energetyczna Polski ...........................................
Ida ORZECHOWSKA
Gaz łupkowy a Polska w euroatlantyckiej przestrzeni bezpieczeństwa .......................
Agata POTARZYCKA
Magia gazu łupkowego w Polsce – dlaczego oczarował polskie media, polityków
i społeczeństwo? ...........................................................................................................
5
7
15
23
33
41
51
59
67
75
83
91
….Nawet sama natura nie może odebrać tego, co dała. Przestaje
dawać dobrodziejstwa, ale ich nie przekreśla: kto umiera, jednak żył;
kto stracił wzrok, jednak widział kiedyś. Można sprawdzić, by dobra,
któreśmy otrzymali, przestały należeć do nas, ale nie można, żeby nie
należały w przeszłości. To, co należało do nas, jest częścią
dobrodziejstwa, i to najpewniejszą.
L.A. Seneka, Myśli, O dobrodziejstwach, VI 2, 2
Szanowni Państwo, drodzy Studenci, młodzi Naukowcy, Uczestnicy
Konferencji, wszyscy zainteresowani,
oddajemy w Państwa ręce publikację wydaną w ramach inauguracyjnej konferencji
naukowej Wrocławskiego Forum Młodych Naukowców Gaz łupkowy – przekleństwo
czy zbawienie dla Polski? Tematyka tego wydarzenia, ze względu na aktualność poruszanych zagadnień, doskonale wpisuje się w kluczowe zagadnienia ochrony zasobów
naturalnych.
Celem naszej konferencji jest zwiększenie świadomości ekologicznej mieszkańców
Dolnego Śląska i popularyzacja wiedzy naukowo-technicznej dotyczącej środowiskowego oddziaływania technologii wydobycia gazu łupkowego poprzez zapewnienie
wymiany informacji pomiędzy doktorantami i studentami wrocławskich uczelni.
Konferencja naukowa Wrocławskiego Forum Młodych Naukowców Gaz łupkowy
– przekleństwo czy zbawienie dla Polski? jest przedsięwzięciem, które wpisuje się
w prowadzony na poziomie europejskim, państwowym i lokalnym dyskurs dotyczący
środowiskowego wpływu wydobycia gazu łupkowego. Jest to przedsięwzięcie innowacyjne ze względu na interdyscyplinarność poruszanych zagadnień. Konferencja
naukowa Wrocławskiego Forum Młodych Naukowców jest pierwszym tego typu
przedsięwzięciem na terenie Dolnego Śląska. Jest to również wydarzenie, które spełnia cele realizowanego od 2005 roku na terenie Dolnego Śląska Programu Edukacji
Ekologicznej dla Dolnego Śląska, tj. wpływa na rozwój świadomości ekologicznej
mieszkańców Dolnego Śląska.
Na terenie Polski obserwuje się obecnie szereg konfliktów społecznych spowodowanych działalnością poszukiwawczą firm zajmujących się lokalizacją złóż gazu łupkowego. Jak pokazują doświadczenia we wschodniej Polsce istnieje duże zapotrzebowanie na rzetelne informacje dotyczące środowiskowego oddziaływania technologii
wydobycia gazu łupkowego. Tym wydarzeniem chcemy rozpocząć proces popularyzacji wiedzy naukowo-technicznej dotyczącej technologii wydobycia gazu łupkowego
oraz jej wpływu na środowisko naturalne wśród mieszkańców Dolnego Śląska.
6
Słowo wstępne
Otwieramy zatem przestrzeń do rzetelnej akademickiej dyskusji nad środowiskowymi, gospodarczymi oraz politycznymi konsekwencjami rozpoznania i eksploatacji
gazu łupkowego w Polsce.
Głównym organizatorem konferencji Wrocławskiego Forum Młodych Naukowców
jest Politechnika Wrocławska przy zaangażowaniu finansowym Instytutu Inżynierii
Ochrony Środowiska Politechniki Wrocławskiej oraz merytorycznym zaangażowaniu
członków Koła Naukowego Eko-Instytut, które zrzesza studentów oraz doktorantów
Wydziału Inżynierii Środowiska Politechniki Wrocławskiej, kierunków Inżynieria
Środowiska i Ochrona Środowiska. Dofinansowanie konferencji zapewnia również
Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej we Wrocławiu,
któremu w tym miejscu chcieliśmy serdecznie podziękować za wsparcie tego rodzaju
inicjatywy młodych ludzi.
Interdyscyplinarność zakresu konferencji stanowi novum na płaszczyźnie wymiany
myśli wśród młodych naukowców, doktorantów i studentów wrocławskich uczelni,
zainteresowanych tematyką, która w ostatnim czasie często poruszana jest na łamach
czasopism branżowych, prasy i w debatach publicznych.
Inną przyczyną zagrożeń dla naszej cywilizacji może stać się dewastacja środowiska na skalę całej planety. Trzeba bowiem jasno zdać sobie sprawę z faktu, że obecnie
cywilizacja wkracza w taką fazę historii, która nie ma odniesienia do doświadczeń
w przeszłości.
Prof. zw. dr hab. inż. Jerzy Zwoździak
Dr inż. Łukasz Szałata
gaz łupkowy, geneza,
wody odpadowe, głębokie otwory,
wiercenia, szczelinowanie hydrauliczne
Małgorzata DŁUGOSZ*
GOSPODARKA WODNO-ŚCIEKOWA
I SZCZELINOWANIE HYDRAULICZNE
– PROBLEMY ŚRODOWISKOWE
Wśród głównych teorii powstawania węglowodorów, największą popularnością cieszy się teoria organicznego pochodzenia gazu ziemnego i ropy naftowej. Za jej pomocą tłumaczy się również genezę
gazu łupkowego, która wraz z charakterem środowiska jego tworzenia i złóż warunkuje metodę eksploatacji tego surowca. Technika ta łączy odwierty pionowe i poziome ze szczelinowaniem hydraulicznym. Do ich wykonania niezbędna jest znacząca ilość wody wchodzącej w skład płuczek i płynów szczelinujących, wykorzystujących również pewną ilość substancji chemicznych. Wśród nich
znajdują się substancje redukujące tarcie, biocydy czy inhibitory korozji, niektóre z nich zalicza się
do niebezpiecznych. Ważne jest więc, aby otwory były dobrze zabezpieczone za pomocą cementowania, a używane ciecze – ponownie wykorzystywane, bezpieczne składowane i utylizowane. Niektóre z metod ich oczyszczania posiadają wyraźne ograniczenia dotyczące opłacalności czy wydajności, jednak dostępna jest spora ilość rozwiązań czyniąca gospodarkę wodno-ściekową mniej
szkodliwą dla środowiska. Podczas, gdy jeszcze nie potwierdzono wpływu propagacji szczelin na
przypadki przedostawania się metanu do wód pitnych, wydaje się, że najbardziej problematyczną
kwestią związaną z wydobyciem gazu łupkowego może stać się zarządzanie wodami odpadowymi.
1. WSTĘP
Opinia publiczna została niedawno zelektryzowana wiadomością o istnieniu złóż
gazu łupkowego w Polsce. Ich eksploatacja dawałaby szansę na pokrycie zapotrzebowania energetycznego kraju z własnych źródeł i uniezależnienie się od dostaw zza
granicy. Zwolennicy poszukiwania i wydobycia tego surowca posługują się głównie
argumentami gospodarczymi i politycznymi, natomiast przeciwnicy – odnoszącymi
się do ochrony środowiska. Z eksploatacji gazu łupkowego mogą płynąć ogromne
__________
* Uniwersytet Wrocławski, Instytut Nauk Geologicznych, pl. Maksa Borna 9, 50-204 Wrocław.
8
Małgorzata Długosz
korzyści, dlatego szczególnie ważne jest, aby zbadać kwestie wzbudzające największe
obawy. Przyjrzenie się potencjalnym negatywnym skutkom oddziaływania tej technologii na środowisko (ich szansom na zaistnienie, zasięgowi, sposobom zapobiegania
i unieszkodliwiania) pozwoli racjonalne podejmować decyzje dotyczące wydawania
koncesji na wydobycie czy lokalizacji zakładów górniczych.
2. GAZ ŁUPKOWY – POWSTAWANIE I EKSPLOATACJA
Sposób eksploatacji gazu łupkowego i wynikające z niego zagrożenia są ściśle związane z genezą tego surowca i charakterem jego występowania. O pochodzeniu gazu
i ropy naftowej mówią przede wszystkim dwie teorie: nieorganiczna i organiczna.
Pierwsza z nich ma dziś znaczenie raczej teoretyczne i historyczne. Jej wyrazicielem był m.in. D.I. Mendelejew, który uważał, że działając parą wodną na karbid
i węgliki metali ciężkich (według niego występujących także w głębi Ziemi), można
otrzymać węglowodory. Z kolei N.A. Sokołow twierdził, że powstały one w zewnętrznej gazowej otoczce naszej planety i w czasie formowania Ziemi były wchłaniane przez roztopioną magmę. Później przeniknęły do skał osadowych utworzonej
skorupy ziemskiej [2].
Teorie nieorganicznego pochodzenia gazu i ropy naftowej zostały oparte jedynie
na badaniach laboratoryjnych, stwierdzających możliwość syntezy węglowodorów
w warunkach wysokich temperatur i ciśnień. Nie wyjaśniają one szeregu prawidłowości widocznych w ich występowaniu [2].
Pewną popularnością, zwłaszcza wśród ekspansjonistów, cieszy się teoria „gorącej
biosfery” T. Golda, który uważa, że poza „powierzchniowym” światem organicznym
głęboko pod skorupą istnieje drugi nurt życia [7]. Ta podziemna biosfera żywi się
metanem z wnętrza Ziemi i przetwarza go, w wyniku czego powstają bardziej złożone
węglowodory.
Obecnie dominującym poglądem na genezę gazu i ropy naftowej jest jednak teoria
organiczna, przyjmująca, że materiałem wyjściowym węglowodorów były organizmy
planktoniczne niższych roślin, a w mniejszym stopniu organizmy bentoniczne [2].
W przypadku gazu łupkowego pochodząca z nich materia, przy słabej dostawie
szczątków organicznych z lądu, gromadziła się w osadach ilasto-mułowcowych morskiego dna, dzięki żyzności zbiornika i warunkom beztlenowym nie ulegając rozkładowi [8]. W ten sposób powstał bogaty w substancję organiczną łupek, w którym została ona poddana procesom bakteryjnym, czynnikom katalitycznym i warunkom
termodynamicznym i utworzyła węglowodory, w tym gaz.
Jego charakterystyczną cechą jest to, że, inaczej niż w złożach konwencjonalnych,
znajduje się on w skale macierzystej, a więc w tej, której powstał. Rozproszone w niej
Gospodarka wodno-ściekowa i szczelinowanie hydrauliczne...
9
mikroskopijne konglomeraty szczątków organicznych, przekształcając się w gaz, niejako „wypalają się” i pozostawiają po sobie pustki, wypełniane przez powstające węglowodory [10].
W konwencjonalnych złożach węglowodory, dzięki swoim właściwościom fizycznym i chemicznym, wydostają się ze skał macierzystych (np. łupków) do przewarstwiających się niekiedy z nimi porowatych skał takich jak piaskowce czy wapienie.
Przesączają się przez nie ku górze, natrafiając zwykle na pułapkę ze skał nieprzepuszczalnych, utworzoną w wyniku skomplikowanego ułożenia warstw [10]. Tam gromadzą się, tworząc złoże.
W przypadku, gdy łupek nie ma kontaktu ze skałami o większych porach niż te
w nim występujące, niemal cały gaz pozostaje w nim. Właściwości fizyczne sprawiają, że migracja węglowodorów zachodzi w nim jedynie w skali mikro lub wcale, a on
staje się jednocześnie skałą macierzystą, zbiornikową, uszczelniającą oraz pułapką [5].
Pory w łupku są od 4 do 7 rzędów wielkości mniejsze od porów innych typowych skał
zbiornikowych, dlatego ważna jest zawartość obecnej w nim substancji organicznej.
Im wyższa jej koncentracja, tym większa ilość powstałego gazu i przestrzeni, w której
może się on gromadzić. Jej ilość jest więc jednym z najważniejszych parametrów,
które decydują o zasobności gazowej skały [10].
Sposób, w jaki powstają łupki oraz ich właściwości sprawiają, że istniejące w nich
systemy węglowodorowe związane z gazem nie stanowią większego problemu, jeśli
chodzi o ich poszukiwanie. Strefy nasycone gazem występują w sposób ciągły, na
rozległych obszarach [10], obejmując pas o szerokości średnio 150km, biegnący skosem przez środek Polski [9]. Trudniejszą sprawą jest ich eksploatacja, gdyż znajdują
się na dużych głębokościach i mają ograniczoną zdolność do przepuszczania węglowodorów.
Zjawiska związane z wierceniem głębokich otworów i szczelinowaniem hydraulicznym, procesami niezbędnymi w wydobyciu gazu łupkowego, budzą duże obawy
opinii publicznej. Są one jednak konieczne właśnie ze względu na specyfikę złóż
i skały macierzystej, którą stanowi łupek.
Aby móc eksploatować zawarty w nim gaz, stosuje się głębokie, pionowe odwierty. Metodę tę łączy się z techniką wiercenia poziomego, przebiegającego równolegle
do powierzchni, na odległość sięgającą nawet kilkuset metrów [4]. Pojedynczy otwór
horyzontalny może zastąpić od 3 do 4 otworów pionowych, co zmniejsza ilość wierceń, a zatem również zagrożenie związane z nimi i konstrukcjami ochronnymi [1].
Odwierty poziome razem ze szczelinowaniem hydraulicznym zwiększają stopień penetracji skały poprzez utworzenie sieci sztucznie otwartych szczelin. To umożliwia
gazowi uwalnianie się do otworu w odpowiedniej ilości i dostatecznej prędkości, czyniąc jego wydobycie opłacalnym.
10
Małgorzata Długosz
3. GŁĘBOKIE WIERCENIA – ZAGROŻENIA ŚRODOWISKOWE
Do wykonania każdego otworu wiertniczego stosuje się płuczkę – płyn, którego
skład może różnić się, w zależności od skał czy użytego sprzętu; jest to jednak produkt standaryzowany. Dziś wykorzystuje się m.in. płuczki iłowe, skrobiowe, barytowe, olejowe (na bazie paliw dieslowskich) czy polimerowe. Ich zadaniem jest chłodzenie świdra, wynoszenie zwiercin i stabilizacja ścian otworu. Oprócz płuczek
wykorzystuje się również kwasowanie otworów. Polega ono na wtłaczaniu kwasu
solnego, który ma za zadanie rozpuścić węglany oraz poszerzyć naturalne szczeliny,
występujące w skałach [6].
Niektóre ze składników płuczki należą do substancji niebezpiecznych (np. ropa
naftowa, toksyczne metale ciężkie), stąd szczególnie ważna jest odpowiednia izolacja
kolumny rur. Chroni ona przed stratami płuczki i przedostawaniem się jej do wód
pitnych oraz zaburzeniem równowagi hydrogeologicznej przewiercanych warstw wodonośnych [3]. Służy temu zaczyn zawierający: ił, cement, wypełniacze, a także trochę środków chemicznych [6].
Cementowanie uważa się za jeden ze słabszych punktów techniki wydobywczej,
ponieważ uszkodzenia w obudowie odwiertu mogą umożliwić ucieczkę płuczki oraz
wód używanych w szczelinowaniu hydraulicznym, wypływających na powierzchnię
pod wysokim ciśnieniem [4]. Jest to jednak problem obecny nie tylko w eksploatacji
gazu łupkowego, ale także złóż gazu konwencjonalnego, od dawna pracuje się więc
nad udoskonalaniem tej techniki. W uporaniu się z tą kwestią mogą pomóc bardziej
restrykcyjne przepisy ustalające standardy, jakie muszą być spełnione podczas cementowania.
Niektórzy właśnie w nim, a nie w szczelinowaniu hydraulicznym dopatrują się najbardziej prawdopodobnej przyczyny przypadków przedostawania się metanu do ujęć
wody pitnej, które miały miejsce w Stanach Zjednoczonych [4]. Przy nieodpowiedniej
izolacji odwiertu większy problem może stanowić jednak wyciek do warstw wodonośnych substancji pochodzących z płuczki niż samego gazu.
Niewykorzystywana część płuczki jest składowana w kopalni, jednak najczęściej
używa się jej wielokrotnie. Po zakończeniu wierceń zostaje ona przewieziona do oczyszczalni, gdzie poddaje się ją utylizacji. Oczyszczanie i związana z nim technologia nie
stanowią większego problemu, jednak potrzebny jest teren na nowe urządzenia [6].
Należy zaznaczyć, że w Polsce nigdy nie zdarzyło się, by opisane powyżej środki
przedostały się w niekontrolowany sposób na powierzchnię czy zanieczyściły podziemne wody użytkowe. Za potwierdzenie mogą posłużyć tu badania przeprowadzane
przez Państwowy Instytut Geologiczny, sprawdzające jakość wód podziemnych oraz
raporty urzędów górniczych i służb ochrony środowiska [6].
Gospodarka wodno-ściekowa i szczelinowanie hydrauliczne...
11
4. SZCZELINOWANIE HYDRAULICZNE – ZAGROŻENIA ŚRODOWISKOWE
4.1. GOSPODARKA WODNO-ŚCIEKOWA
Wśród substancji wykorzystywanych w wydobyciu gazu łupkowego największe
obawy związane z aspektami środowiskowymi budzi jednak płyn używany do szczelinowania hydraulicznego. Jego ogólny skład można znaleźć w Internecie, szczegółowy
zna zawsze nadzór górniczy. Zawiera on 90% wody, 9,5% piasku (lub żywicy, materiałów ceramicznych) oraz 0,5% modyfikatorów chemicznych [6]. Piasek ma za zadanie utrzymywanie wytworzonej porowatości, gdy w złożu będzie spadać ciśnienie
podczas powrotu na powierzchnię płynu szczelinującego i uwalniania się gazu. Modyfikatory chemiczne służą m.in. niszczeniu bakterii wywołujących korozję, redukcji
tarcia między płynem a rurą i uniemożliwianiu tworzenia się w niej nalotu kamiennego czy też regulowaniu pH i gęstości płynu. Wśród tych substancji znajdują się np.:
destylatory ropy naftowej, aldehyd glutarowy, glikol etylenowy, sole (chlorki, węglany), niektóre z nich to substancje niebezpieczne. Dostępnych środków tego typu jest
niemal 600, jednak nigdy nie używa się ich wszystkich naraz. Dobiera się je indywidualnie dla każdego otworu, w zależności od warunków geologicznych [6]. W Stanach Zjednoczonych, w złożu Marcellus użyto trzech takich składników: przeciwdziałającego osadzaniu się kamienia, zmniejszającego tarcie i antybakteryjnego [1].
„Szczelinowanie” pojmowane zgodnie z definicją przemysłu (zwiększanie porowatości skał przy pomocy ciśnienia wody po wykonaniu odwiertu) wymaga od 7 do
18 tys. m3 wody na jeden otwór, natomiast wiercenie, które je poprzedza – od 400 do
4000 m3. 10–40% zatłaczanej w trakcie szczelinowania wody wraca zwykle w ciągu
ok. 2 tygodni na powierzchnię. Od momentu, gdy gaz zacznie wydostawać się z łupków, płyny (także te, które wody nie zawierają) są nadal produkowane, ale w dużo
mniejszych objętościach (2–8 m3/dzień) [1].
Według innych źródeł [4], rozumiejąc pod terminem „szczelinowania” wszystkie
działania podejmowane w trakcie eksploatacji gazu łupkowego, ilość wody wykorzystywanej do tych procesów wynosi od 7,5 tys. do 150 tys. m3 na jeden poziomy odwiert, z czego 75% wraca na powierzchnię. Ponadto zużywanych jest w nich od 50 do
230 m3 chemikaliów [4].
W ciągu kilku lat w Polsce powstanie co najmniej tysiąc otworów, którym trzeba
będzie zapewnić te znaczące ilości wody. Według specjalistów nie naruszy to równowagi środowiska. Stany Zjednoczone mają problem z zaopatrzeniem niektórych kopalni w wodę, gdyż prowadzą prace na terenach pustynnych [6].
Oprócz kwestii dostaw wody ważne jest rozporządzanie nią po procesie szczelinowania. Największa jej ilość powraca na powierzchnię pierwszego dnia (przeciętnie
1000 m3) i z każdym dniem jest jej coraz mniej. Zmienia się również jej skład, ponieważ w kontakcie z formacją skalną rozpuszczają się w niej minerały i elementy orga-
12
Małgorzata Długosz
niczne tworzące złoże. W ten sposób powstaje mieszanina o bardzo wysokim stężeniu
soli, wzbogacona w metale, węglowodory i tłuszcze oraz rozpuszczalne składniki
organiczne. Im dłużej płyn szczelinujący ma kontakt ze skałami złożowymi, tym bardziej wzbogacony jest w wymienione substancje. Po wydostaniu się na powierzchnię
jego zawartość TDS (wszystkich rozpuszczonych związków stałych) może przekraczać 250 g/l, a ilość zawiesiny – 3 g/l [1].
Zanieczyszczony płyn składuje się w kopalni, a następnie przewozi do oczyszczalni. W Stanach Zjednoczonych, w większości zakładów górniczych jego magazynowanie odbywa się w otwartych zbiornikach, które nie zapewniają odpowiedniej ochrony
przed przedstawianiem się wody odpadowej do gruntu czy wód powierzchniowych.
Czasami jedynym wymogiem jest, aby znajdowały się one odpowiednio daleko od
rzek i jezior oraz, by ich dno zostało wyłożone tworzywami sztucznymi [4], co nie jest
wystarczającą izolacją. Tego rodzaju zbiorniki powinny być zabezpieczane według standardów określonych prawnie, gwarantujących, że dno zostanie wyścielone materiałami
zapewniającymi trwałość i że nie przepełnią się w czasie intensywnych opadów.
Wysoka koncentracja występujących w wodzie odpadowej niepożądanych składników sprawia, że niektóre z metod oczyszczania nie zawsze są ekonomicznie właściwe
lub możliwe do przeprowadzenia. Jedną z nich jest np. odwrócona osmoza. Za jej
pomocą w próbach z płynami użytymi w szczelinowaniu udało się zredukować objętość koncentratu do 20% ich początkowej objętości. Uważa się jednak, że ten sposób
może być nieopłacalny dla płynów o TDS przekraczającym 40 g/l z powodu dużego
zużycia energii. Odpowiednią techniką ich oczyszczania jest natomiast destylacja
i krystalizacja. Dzięki destylacji można zmniejszyć TDS produkowanych płynów
(wynoszący do 125 g/l) o 99,5%. Jej ograniczeniem jest jednak niska wydajność
(300 m3/d) i konieczność tworzenia dla wód odpadowych dość dużych magazynów.
Krystalizacja jest odpowiednia dla płynów o TDS sięgającym nawet 300 g/l, w jej
wyniku odzyskuje się sole, które można ponownie wykorzystać [1].
Oprócz oczyszczania płynu ważnym działaniem jest również jego ponownie wykorzystywanie w kolejnych szczelinowaniach np. po uprzednim rozcieńczeniu i przygotowaniu. Zmniejsza to ilość wody, którą należy zarządzać i poddać utylizacji oraz jest
korzystne ekonomicznie. Przemawia również za tym coraz większy dostęp do modyfikatorów chemicznych, które nie tracą swych właściwości w płynach o wysokim stężeniu TDS [1].
4.2. ZASIĘG SZCZELINOWANIA HYDRAULICZNEGO
Wydaje się, że w wydobyciu gazu łupkowego największym problemem, co do którego nie ma wątpliwości, że zaistnieje jest gospodarka wodno-ściekowa. Ważnym
zagadnieniem może być również zabezpieczenie otworów wiertniczych. Uwaga opinii
publicznej jest jednak skupiona na kwestii zasięgu szczelinowania hydraulicznego,
Gospodarka wodno-ściekowa i szczelinowanie hydrauliczne...
13
ponieważ uważa się, że może ono powodować migrację gazu poprzez spękania do
warstw wodonośnych.
W Polsce złoża gazu łupkowego znajdują się na większej głębokości niż w Stanach
Zjednoczonych. Między nimi a powierzchnią ziemi znajduje się od 2,5 do 4 km nadkładu. Ważną warstwę izolującą stanowią znajdujące się nad łupkami pokłady soli,
które na tej głębokości mają cechy plastycznej masy uszczelniającej.
Niektórym symulacjom, które bronią szczelinowania, zarzuca się, że uwzględniają
one tylko jednorazowe wtłaczanie wody do jednego odwiertu. Trudno jest więc oszacować, jakie skutki wywoła kilkanaście otworów położonych blisko siebie. Według
części fachowców szczeliny powstające w wyniku działalności eksploatacyjnej, osiągając nawet maksymalną rozciągłość w pionie (100 m), nie stanowią zagrożenia dla
własności ochronnych wspomnianych skał [6]. Badania przeprowadzone w formacji
Marcellus wykazały jednak, że najdłuższe szczeliny mogą rozciągać się nawet do
600 m w górę. Autor pomiarów stwierdza, że ekran tworzony przez wyżejległe skały
jest wciąż wystarczający, natomiast część inżynierów widzi problem w możliwości
powstawania połączeń między nowymi otworami i tymi już nieużywanymi lub naturalnymi spękaniami. Dawniej odwierty nie obudowywane i zaślepiane, dlatego, przy
wystąpieniu kontaktu szczelin ze starymi otworami, może dojść do przedostania się
gazu do warstwy wodonośnej.
Od 1945 r. w Polsce zostało wykonanych ponad 7500 odwiertów o długości przekraczającej 1 km[6]; część z nich może być niezabezpieczona. W trakcie starań o koncesję na poszukiwanie i eksploatację gazu należy więc dotrzeć do starych dokumentacji i jeśli na terenie prac istnieją już jakieś otwory, sprawdzić, jaki jest ich stan.
5. PODSUMOWANIE
Łupek ze względu na sposób, w jaki powstaje, a także swoją niewielką zdolność do
przepuszczania węglowodorów wymaga zastosowania specyficznej techniki wydobycia zawartego w nim gazu, łączącej wiercenia poziome i pionowe ze szczelinowaniem
hydraulicznym.
Znaczącą część Polski stanowią miejsca mające spory potencjał eksploatacyjny,
dlatego możliwe, że wkrótce ważną i pilną sprawą staną się dostawy wody potrzebnej
do sporządzenia płuczek i płynów szczelinujących. Ich użycie wiąże się z powstawaniem wód odpadowych o sporej zawartości substancji chemicznych, także tych niebezpiecznych. Wymaga to zapewnienia odpowiedniej ochrony prac wiertniczych
i szczelności wykonywanych izolacji, chroniących przed zanieczyszczeniem środowiska i zaburzeniem równowagi hydrogeologicznej.
Produkowane płyny, składowane na terenie kopalni nie zawsze są dostatecznie
chronione przed wyciekiem do gruntów, wód podziemnych i powierzchniowych. Po-
14
Małgorzata Długosz
trzebne jest zatem surowe egzekwowanie stosownych regulacji prawnych, określających standardy wykonywanych przy eksploatacji zabiegów.
Wody odpadowe po uprzednim przygotowaniu można wykorzystywać ponownie,
co wraz z niektórymi metodami oczyszczania stanowi najlepszy sposób na gospodarowanie nimi, gdyż wiele metod ich utylizacji jest dostępnych, ale nie zawsze opłacalnych. Wydaje się zatem, że rozporządzanie wodą używaną w procesie wydobywczym
będzie bardziej problematyczne niż samo szczelinowanie hydrauliczne. Zasięg wytworzonych spękań i ich ewentualny wpływ na wody podziemne budzi wiele wątpliwości,
jednak wśród ekspertów nie ma zgodności co do ich rozstrzygnięcia.
LITERATURA
[1] GREGORY K.B., VIDIC R.D., Dzombak D.A., Water Management Challenges Associated with the
Production of Shale Gas by Hydraulic Fracturing, Elements, 2011, Vol. 7, No. 3, 181–186.
[2] ŁUSZCZ M., Rozpoznawanie złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, Instytut Technologii Eksploatacji
– Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007.
[3] MACUDA J., Środowiskowe aspekty potencjalnej produkcji gazu ziemnego z niekonwencjonalnych
złóż, Przegląd Geologiczny, 2010, vol. 58, nr 3.
[4] MOONEY C., Niewygodna prawda o gazie łupkowym, Świat Nauki, 2011, nr 12.
[5] POPRAWA P., KIERSNOWSKI H., Perspektywy poszukiwań złóż gazu ziemnego w skałach ilastych
(shale gas) oraz gazu ziemnego zamkniętego (tight gas) w Polsce, Biuletyn Państwowego Instytutu
Geologicznego 429, 2008, 145–152.
[6] RUTKOWSKI M., Czy zapłonie woda?, Gazeta Wyborcza, 2012, nr 1.
[7] http://motyl.wordpress.com/2008/02/03/niewyczerpalne-zloza-ropy-naftowej
[8] http://infopzs.pl/krotko-o-lupkach
[9] http://www.rmf24.pl/ekonomia/news-eksperci-agh-skad-wzial-się-w-polsce-gaz-lupkowy-i-jakgo,nId,430405
[10] http://www.wiz.pl/main.php?go=1&op=2&id=295
WATER MANAGMENT AND HYDRAULIC FRACTURING – ENVIRONMENTAL HAZARDS
The biogenic gas and petroleum origin hypothesis is the most popular among these about formation
of hydrocarbons, including shale gas. Its genesis, type of sedimentary environment and deposits determine mine method of shale gas.
This technique connects vertical and horizontal wells with hydraulic fracturing. To perform them,
significant amount of water is necessary, due to usage drilling and fracturing fluids, which also contain
some quantity of chemical modifiers. For example, in their component there are friction reducers, scale
inhibitors and biocides, some of them come under dangerous substances. So wells have to be secure
sutaibly using cementing and fluids have to be reused, storaged safety and removed for disposal. Some of
waste water recycling methods have distinct limitations concerning cost-effectiveness or efficiency,
however noted amount of solutions making water managment less harmful for environment are available.
Whereas, there is still no evidence for an influence of expanding fractures on leaking the methane into the
drinking water, it seems that the most problematic concern connected with shale gas mining might be
waste water managment.
zagrożenia, szczelinowanie hydrauliczne,
zanieczyszczenia
Łukasz MAŁYCHA*
ZAGROŻENIA ZWIĄZANE Z PROCESEM
WYDOBYWANIA GAZU ZIEMNEGO
METODĄ SZCZELINOWANIA HYDRAULICZNEGO
Szczelinowanie hydrauliczne jest procesem wzbudzającym kontrowersje. Zagrożenia których
najbardziej obawiają się ludzie to: zanieczyszczenie wód, powietrza, emisja hałasu, oraz kwestia
wykorzystania zużytego płynu służącego do szczelinowania. Badania prowadzone przez EPA w ciągu
wieloletniej eksploatacji gazu łupkowego w Stanach Zjednoczonych wykazały, iż elementem który
najczęściej powoduje zagrożenia jest niepoprawne wykonanie odwiertu pionowego. Co może
spowodować migracje płynu szczelinującego do warstwa wodonośnych. Wraz z rozwojem
technologii można minimalizować ten rodzaj zagrożenia. Podobnie jak zagrożenia związane z emisja
zanieczyszczeń do atmosfery oraz emisją hałasu, wnioski przedstawione przez EPA wskazują iż
rozwój technologii zmniejszył zagrożenia związanego z niekontrolowanymi emisjami do atmosfery.
1. WPROWADZENIE
Szczelinowanie hydrauliczne jest technologią pozwalającą na wydobycie gazu ziemnego z dotychczas niedostępnych źródeł. Jak każda nowa technologia wywołuje kontrowersje i często skrajne reakcje, oraz protesty, często podsycane przez media. Podobne
kontrowersje dotyczą elektrowni atomowych, wiatrowych, ogniw fotowoltaicznych, oraz
wielu nowych technologii.
Duże kontrowersje wzbudza również zabezpieczenie pionowego odwiertu służącego do
wydobycia gazu. Zgodnie z wieloma źródłami jest to „najsłabszy” punkt całego przedsięwzięcia. Błędne wykonanie cementowania odwiertu pionowego może doprowadzić do
przedostanie się zanieczyszczeń do obszarów wodonośnych i ich migracje w głąb warstwy
wodonośnej. Obecne jedyne potwierdzone zanieczyszczenia obecne w warstwach wodonośnych spowodowane wydobyciem gazu, mają swoje źródło właśnie w błędnym wykonaniu
cementowego zabezpieczenia odwiertu pionowego [2].
__________
* Politechnika Wrocławska, Inżynieria Środowiska, Wybrzeże Wyspiańskiego 27, 50-370 Wrocław.
16
Łukasz Małycha
Odnośnie nowej metody wydobycia gazu łupkowego należy pamiętać przede
wszystkim o tym, że jak każda metoda wydobycia jakiegoś surowca, powoduje pewne
obciążenia środowiska. Pomimo licznych zalet, szczelinowanie hydrauliczne ma również wady, z których wynikają zagrożenia dla zdrowia człowieka i stanu środowiska.
Odpowiednie uregulowania prawne mają za zadanie zminimalizować lub wyeliminować powstające zagrożenia.
2. NAJCZĘSTSZE ZAGROŻENIA
ZWIĄZANE Z WYDOBYCIEM GAZU ŁUPKOWEGO
Szczelinowanie hydrauliczne podobnie jak inne technologie wydobywcze powoduje pewne zagrożenia środowiskowe. Wiążą się one zarówno z wykonaniem samego
odwiertu głównego (naruszenie warstw geologicznych), jak i procesem szczelinowania hydraulicznego (obawa o migrację gazu). Zagrożenia mogą również wystąpić podczas transportu gazu na powierzchnię (pęknięcia w zabezpieczeniu odwiertu pionowego) oraz zagospodarowania powstałymi ściekami (możliwość przedostania się do
środowiska).
Według EPA szczelinowanie hydrauliczne może wywołać następujące zagrożenia
dla środowiska:
• zagrożenia związane z wycofaniem z obiegu naturalnego dużych ilości wody
powierzchniowej lub podziemnej do celów wydobywczych,
• zagrożenia spowodowane zanieczyszczeniem podziemnych i powierzchniowych
źródeł wody spowodowane wyciekiem na skutek błędów konstrukcyjnych,
• zagrożenia związane z rzutem ścieków wykorzystanych podczas procesu wydobycia do wód podziemnych i powierzchniowych,
• zagrożenia związane z zanieczyszczeniem powietrza związane z uwolnieniem
się do powietrza substancji lotnych, związków organicznych, oraz gazów cieplarnianych [3].
2.1. USZCZELNIENIE ODWIERTU PIONOWEGO JAKO NAJSŁABSZY PUNKT
SZCZELINOWANIA HYDRAULICZNEGO
Wydobywanie gazu pochodzącego z łupków wymaga stosowania wierceń kierunkowych. Złoża gazu łupkowego występują na znacznych głębokościach, średnio jest
to od 2 do 4 tysięcy metrów pod poziomem gruntu. Tak duża warstwa skał znajdująca
się nad obszarami szczelinowania hydraulicznego powoduje niewielkie zagrożenie
zanieczyszczeniem warstw wodonośnych, które występują średnio na głębokości do
300 metrów pod poziomem gruntu [7]. Dodatkowo biorąc pod uwagę, iż szczeliny
Zagrożenia związane z procesem wydobywania gazu ziemnego...
17
powstające podczas procesu mają najczęściej wymiary 150 m, a największe zaobserwowane szczeliny miały długość 600 m można zakładać, iż substancje szkodliwe wykorzystywane bezpośrednio podczas szczelinowania hydraulicznego nie będą miały
kontaktu z warstwą wodonośną [1] (rys. 1). Jak do tej pory nie potwierdzono żadnego
przypadku w którym sam proces szczelinowania hydraulicznego odpowiadał za emisję
gazu do warstw wodonośnych [2].
Rys. 1. Schemat szczelinowania hydraulicznego z naniesionymi rozmiarami szczelin [1]
W związku z możliwym kontaktem odwiertu pionowego z warstwami wodonośnymi, największe zagrożenie spowodować może niepoprawnie wykonane uszczelnienia odwiertu pionowego. Niepoprawnie wykonane uszczelnienie odwiertu pionowego spowodowało przedostanie się gazu do jednej studni w hrabstwie Weld w stanie
Colorado. Zostało to nagłośnione w filmie Gasland dostępnym między innymi na
popularnym serwisie Youtube.com. W filmie przedstawiono przypadki obecności metanu w wodzie w przypadku wielu ujęć wody na terenie hrabstwa, za ten stan obwiniano proces szczelinowania hydraulicznego. Należy jednak zweryfikować przedstawione w filmie sytuacje. Oświadczenia Colorado Oil and Gas Conversation
Comission wskazuje iż z przestawionych w filmie Gasland sytuacji w których metan
obecny był w studniach wody pitnej w jednym przypadku był to metan pochodzenia
termogenicznego, po dalszych badaniach ustalono że pochodził on z odwiertu z błędnie wykonanym uszczelnieniem. W pozostałych przypadkach COGCC ustaliło, iż za
obecność metanu w wodzie odpowiedzialne są czynniki biologiczne. Należy zwrócić
uwagę na późne wykrycie skażenia metanem pochodzenia termogenicznego [8, 9]
Prawdopodobnie podobna nieszczelność odwiertu pionowego doprowadziła do zanieczyszczenia wody w stanie Teksas. Zanieczyszczeniu metanem termogenicznym ule-
18
Łukasz Małycha
gły dwie studnie znajdujące się w pobliżu złoża Barnett Shale, w których wykryto
związki chemiczne wykorzystywane w procesie szczelinowania [2].
W dniu 2 marca 2012 Państwowy Instytut Gospodarczy opublikował raport Badania aspektów środowiskowych procesu szczelinowania hydraulicznego wykonanego
w otworze Łebień LE-2H dotyczący skutków środowiskowych odwiertu gazu łupkowego w wiertni Łebień LE-2H. Odwiert ma głębokość 4075m, użytkowane przez ludność wody podziemne ujmowane są z głębokości 10–20 m p.p.t. Ze względu na niewielkie prawdopodobieństwo migracji gazu przez warstwy skalne oddzielające złoże
gazu łupkowego od ujmowanych wód podziemnych, złe wykonanie izolacja, mogło
by powodować zagrożenie emisją zanieczyszczeń do warstw wodonośnych. Prowadzone podczas szczelinowania i po jego zakończeniu badania składu wód powierzchniowych i podziemnych wskazują na niewystępowanie zanieczyszczeń spowodowanych emisją gazu lub płynów szczelinujących do warstw wodonośnych, co wskazuje
na poprawne wykonanie odwiertu. Ze względu na warunki hydrologiczne terenu PGI
zaleca ciągły monitoring na przestrzeni czterech lat [10].
2.2. DŹWIĘK NIEDOCENIANE ZAGROŻENIE
Emisja hałasu jest jednym z zagrożeń dla środowiska. Na terenie wiertni emisja
dźwięku w największym stopniu spowodowana jest przez pompy płuczkowe, sita wibracyjne, agregaty prądotwórcze, silniki urządzenia wiertniczego. Część z tych urządzeń znajduje się pod wiatami, które nie stwarzają żadnej izolacji dźwiękowej. Badania Jana Macudy przeprowadzane za pomocą miernika firmy Norsonic typu NOR-121,
odbywały się na terenie trzech wiertni z różnymi urządzeniami wiertnicznymi. Rozkład natężenia dźwięku przedstawiono na rysunkach 2a, b oraz 3, charakteryzuje się
on kształtem zbliżonym do okręgu.
Rys. 2a, b. Rozkład poziomu dźwięku w pobliżu urządzenia wiertniczego IRI-750 (a).
Skytop TR 800 (b) [11]
Zagrożenia związane z procesem wydobywania gazu ziemnego...
19
Średnią odległość od wiertni w jakiej poziom hałasu odpowiada dopuszczalnym
poziomą emisji nocnej przedstawiono w tabeli 1 [10].
Tabela 1. Średnia odległość od wiertni dla izolinii 35, 40
oraz 45 dB [11]
Lp.
1
2
3
Urządzenie
wiertnicze
Skytop TR-800
National 110UE
IRI-750/Cabot
Zasięg izolinii (m)
35 dB
746
481
762
40 dB
568
598
587
45 dB
427
438
439
Tabela 2. Pomiary natężenia dźwięku w okolicy wiertni Łebień [10]
Nr
Lokalizacja
Wynik pomiarów
dB
19.07.2011
19.08.2011
09.09.2011
Wielkości
normatywne*
dB
Granica zakładu (przy ogrodzeniu
38,1
62,9-76,0
56,4
nn
placu technicznego)
Przy drodze do
36,9
68,6
48,3
nn
2
Karlikowa Lęborskiego
Przy zabudowie mieszkaniowej
36,2
53,9
44,0
55,0
3
w Karlikowie Lęborskim
nn – nienormowane
*wg: Rozporządzenie MŚ z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu
w środowisku, Dz.U. 2007 Nr 120 poz. 826
1
Różnice w poziomach dźwięku wynikają nie tylko z zastosowania konkretnych
urządzeń wiertniczych ale również z odmiennego usytuowania urządzeń generujących
hałas na terenie wiertni. W przypadku nie spełnienia wymogów dotyczących emisji
hałasu (tereny w pobliżu zabudowy lub tereny chronione) konieczne jest stosowanie
ekranów wyciszających [11].
2.3. ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA PODCZAS PRAC WIERTNICZYCH
US Environmental Protection Agency zwraca uwagę na możliwość występowania niekontrolowanych emisji metanu do atmosfery, podczas prac wiertniczych, oraz
prac szczelinujących [12]. Robert Howarth z Cornell University odkrył podczas
badań w 2011 niekontrolowane emisje metanu z wentylacji studni, przecieków instalacji, oraz z systemów przetwarzania znajdujących się na terenie wiertni [13].
Ważnym zagadnieniem dotyczącym emisji metanu jest również jego uwalnianie się
podczas transportu wynikające z nieszczelności rurociągów. Ten rodzaj emisji nie
jest skutkiem szczelinowania, lecz należy na nią zwrócić uwagę. Zgodnie z publikacją
20
Łukasz Małycha
Gaz niekonwencjonalny – szansa dla Polski i Europy? Polska charakteryzować będzie
się krótszymi niż USA odległościami transportu metanu do odbiorcy lub punktu przetwarzania. Tym samym wiąże się to z występowaniem potencjalnie mniejszej liczby
nieszczelności podczas transportu gazu a tym samym mniejszą jego emisją [6]. Oprócz
możliwości niekontrolowanej emisji metanu EPA przewidywała w roku 2009 przekroczenie dopuszczalnych norm emisji tlenków azotu, oraz lotnych związków organicznych [11]. Stosowanie nowych technologii pozwala na zmniejszenie emisji niebezpiecznych gazów do atmosfery. Przykładowo zastosowanie nowych technologii
w przypadku wydobycia gazu w okolicach Pinedale w Wyoming pozwoliło na
zmniejszenie emisji N2O o 80% [6].
Jako przykład zmniejszenia niekontrolowanych emisji gazu do atmosfery można
również przedstawić wspomniane we wcześniejszych punktach badania PGI na terenie
wiertni Łebień. Gazy powstałe podczas procesu szczelinowania w szczególności metan, były kierowane na pochodnię w celu utlenienia, i tym samym unieszkodliwienia.
Podobnie jak w badaniach przeprowadzonych przez Jana Macudę, zwrócono uwagę
na zanieczyszczenie powietrza spowodowane działaniem urządzeń mechanicznych na
terenie wiertni. Zaobserwowano znaczną emisję zanieczyszczeń z silników wysokoprężnych, jednak emisja ta nie przekraczała dopuszczalnych norm [10].
3. ODPADY POWSTAŁE PODCZAS PRAC WIERTNICZYCH
Podczas prac wiertniczych powstaje zróżnicowana gama odpadów. Są to zarówno
odpady pochodzące bezpośrednio z procesu wiercenia takie jak: zwierciny, środki
chemiczne do regulacji parametrów technologicznych płuczek wiertniczych, biocydy,
substancje ropopochodne, inhibitory korozji oraz inne środki chemiczne służące do
dowiercania złóż. Dodatkowo odpady powstają podczas procesu orurowania, oraz
cementowania kolumn rur, jak i odpady o których mówi się najwięcej podczas dyskusji na temat szczelinowania hydraulicznego czyli odpady powstałe podczas szczelinowania. Oczywiście część odpadów jest odpadami niebezpiecznymi przykładowo:
płuczki o odpady wiertnicze zawierające ropę naftową, oraz płuczki i odpady wiertnicze zawierające substancje niebezpieczne. Oprócz tych odpadów na terenie wiertni
powstają typowe odpady dla przemysłu wykorzystującego maszyny odpady zawierające oleje, smary silnikowe i tym podobne. W tabeli 3 przedstawiono główne grupy
odpadów powstające podczas prac wiertniczych wraz z szacunkową ilością powstałych odpadów [11]. Powstałe odpady stałe (przykładowo niewykorzystany piasek)
mogą być poddane składowaniu na terenie składowiska odpadów komunalnych. Płyn
wykorzystany do szczelinowania może zostać poddany oczyszczeniu i wykorzystany
do wykonania kolejnych zabiegów szczelinowania co zmniejsza ilość wykorzystanej
wody [10].
Zagrożenia związane z procesem wydobywania gazu ziemnego...
21
Tabela 3. Główne rodzaje odpadów powstające podczas prac wiertniczych [11]
Lp.
Rodzaj odpadu
1
2
3
4
5
6
7
8
zużyta płuczka, zwierciny
odpady z tworzyw sztucznych
zużyte oleje
zaolejone czyściwo
lampy fluorescencyjne i inne odpady zawierające rtęć
odpady spawalnicze i zużyte elektrody
złom żelaza i stali
odpady po zabiegach stymulujących dopływ płynu
złożowego do otworu
Ilość wytwarzanego odpadu
(kg)
2 849 000
370
500
100
30
20
1 000
238 000
Dosyć głośną kwestia jest skład wykorzystywanego do szczelinowania płynu, który ma się podobno składać tylko z tak zwanych chemikaliów. Innymi słowy mówiąc
jest on według dużej części opinii publicznej cieczą zawierającą wiele toksycznych
związków chemicznych. Jak podają firmy zajmujące się wydobywaniem gazu łupkowego sytuacja jest trochę inna. Mianowicie płyn wykorzystywany podczas szczelinowania składa się przede wszystkim z wody oraz piasku. Dodatki chemiczne są niewielką częścią tej mieszaniny. W zależności od rodzaju skał oraz specyfiki danej
firmy płyn szczelinujący zawiera około 0,5% dodatków chemicznych (rys. 3). Z których większość jest dość powszechnie wykorzystywana w przemyśle. Obawy może
wzbudzać ilość wykorzystywanej cieczy szczelinującej. Jednak jak już mówiono największe prawdopodobieństwo przedostania się większych ilości tej cieczy może być
spowodowane nieszczelnościami w odwiercie pionowym które zdążają się niezwykle
rzadko.
Rys. 3. Skład typowej cieczy wykorzystywanej do szczelinowania [14]
22
Łukasz Małycha
4. WNIOSKI
Pomimo pewnych zagrożeń wynikających przede wszystkim w błędach w konstrukcji, oraz powstawaniu odpadów niebezpiecznych podczas wykonywania wierceń
i szczelinowania. To jednak technologia wydobywania gazu łupkowego wydaje się nie
bardziej inwazyjna niż inne technologie wydobywcze oparte na wierceniach. Wydobywanie gazu łupkowego wydaje się dobrą alternatywą dla wielkich kopalni węgla
kamiennego. Same prace wiertnicze jak ustalono mogą powodować przekroczenie
norm emisji hałasu oraz NO2. Jednak zastosowanie odpowiednich zabezpieczeń przykładowo ekranowania urządzeń generujących hałas, powinno zmniejszyć zagrożenia
przekroczeniem dopuszczalnych norm.
LITERATURA
[1] Attachment to memorandum from James Hanlon, Director of EPA’s Office of Wastewater Management
to the EPA Regions titled Natural Gas Drilling in the Marcellus Shale under the NPDES Program.
[2] MOONEY Ch., Niewygodna prawda o gazie łupkowym, Świat Nauki Scientific America, grudzień
2011, nr 12.
[3] Testimony of Bob Perciasepe Deputy Administrator U.S. Environmental Protection Agency Before
the Subcommittee on Water and Wildlife Committee on Environment and Public Works United
States Senate.
[4] WOŹNICKA M., Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego, Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy.
[5] http://gazniekonwencjonalny.wordpress.com/author/gazniekonwencjonalny/page/6/
[6] ALBRYCHT I., BOYFIELD K., JANKOWSKI J.M. Gaz niekonwencjonalny – szansa dla Polski
i Europy?
[7] http://biznes.gazetaprawna.pl/artykuly/513237,pig_o_ szczelinowaniu_hydraulicznym_podczas_wydobywania_gazu_z_lupkow.html
[8] http://gazniekonwencjonalny.wordpress.com/2011/07/13/gasland-mity-i-klamstwa-cz-3/
[9] http://cogcc.state.co.us/library/GASLAND%20DOC.pdf
[10] Państwowy Instytut Geologiczny, Aspekty środowiskowe procesu szczelinowania hydraulicznego
wykonanego w otworze Łebień LE-2H.
[11] MACUDA J., Środowiskowe aspekty produkcji gazu ziemnego z niekonwencjonalnych złóż.
[12] KIRKLAND J., Shale Gas Boom Draws EPA Plan to Limit Air Pollution.
[13] http://psehealthyenergy.net/resources/view/198781
[14] Freeing Up Energy – American Petroleum Institute 19, lipiec, 2010.
RISK RELATED TO NATURAL GAS EXTRACTION PROCESS BY HYDRAULIC FRACTURING
Hydraulic fracturing raises a lot of controversy, often incrementing by various media and environmental
organizations. Most disputes refers to the passage of fluid used during the fracturing of the water. Shale mining
takes place at great depths and the size of the fractures are usually 300 meters and the distance from the sleepers aquifers is often more than 1000 or 2000 meters so far shown that the weakest point of fracture is a vertical borehole and more particularly its seal which can lead to contamination in the case of poorly constructed
seals. Additionally, during drilling may result in exceeding allowable noise emission standards for PM10 and
NO2 in the atmosphere. However, all these risks can be significantly minimized by using appropriate security.
gaz łupkowy, szczelinowanie hydrauliczne,
zarządzanie zasobami wody, trzęsienia ziemi, fakty i mity
Marcin MAZURCZAK*
PRZEGLĄD FAKTÓW I MITÓW NA TEMAT
SZCZELINOWANIA HYDRAULICZNEGO
ŁUPKÓW GAZONOŚNYCH
W artykule zostały przybliżone najczęściej formułowane mity związane ze szczelinowaniem
hydraulicznym łupków gazonośnych. Zostało ocenione prawdopodobieństwo skażenia zasobów
wody pitnej oraz wystąpienia trzęsień ziemi na skutek prowadzonych działań. Jednocześnie
oszacowano zasoby wody technologicznej, potrzebnej do szczelinowań odwiertów, które do 2017
roku mają zostać wykonane na obszarze Polski.
1. WPROWADZENIE
W kwietniu 2011 roku amerykańska Agencja ds. Energii – U.S. Energy Information
Administration opublikowała raport, którego wnioski zelektryzowały polską opinię
publiczną. Specjaliści zza oceanu, po analizie danych zawartych w literaturze technicznej i naukowej, oszacowali, że nasz kraj posiada jedne z największych złóż gazu
łupkowego w Europie. W skrajnie optymistycznych założeniach, oceniono je na
5,3 bln m3 [16], co przy obecnym zużyciu gazu ziemnego w Polsce na poziomie
15 mld m3 pokryłoby rodzime zapotrzebowanie na gaz przez ok. 300 lat.
Wizja samowystarczalności energetycznej państwa i potencjalnych inwestycji
przemysłu gazowego nad Wisłą rozpaliła wyobraźnię wielu środowisk i spowodowała, że gaz łupkowy błyskawicznie stał się przedmiotem zainteresowania mediów
i polityków. Prowadzona debata publiczna na temat skutków przyszłego wydobycia
od początku została skupiona na aspekcie ekonomicznym i politycznym prowadzonych działań z jednoczesnym pominięciem ich konsekwencji środowiskowych. Spo__________
* Politechnika Wrocławska, Instytut Inżynierii Ochrony Środowiska, pl. Grunwaldzki 9, 50-377
Wrocław.
24
Marcin Mazurczak
wodowało to, że w przeciągu kilku miesięcy gaz łupkowy stał się dla wielu osób niekwestionowanym dobrem narodowym, które nie tylko należy jak najszybciej wykorzystać, ale również bronić przed zagranicznymi podmiotami zainteresowanymi udaremnieniem jego eksploatacji.
Często głoszona wizja sukcesu powoduje, że debata publiczna na temat skutków
przyszłego wydobycia opiera się głównie na emocjach. Złoża gazu łupkowego stały
się gwarancją spełnienia nad Wisłą rodzimej wersji american dream. Polska z pozycji
państwa uzależnionego od dostaw gazu ziemnego z Rosji, dzięki eksploatacji pokładów łupków gazonośnych, ma w krótkim czasie stać się europejskim potentatem na
rynku surowców energetycznych. Zdecydowanymi zwolennikami eksploatacji złóż
gazu łupkowego i podmiotami propagującymi wyżej przedstawioną wizję są: rząd,
partie polityczne i największe media opiniotwórcze. Z kolei przeciwnicy wydobycia to
w zdecydowanej mierze lokalne społeczności i organizacje ekologiczne obawiające się
o stan środowiska naturalnego i zdrowie mieszkańców terenów objętych wydobyciem.
Podobnie jak w innych krajach, również w Polsce, szczególne kontrowersje wywołuje technologia szczelinowania hydraulicznego, która w powszechnym odczuciu może spowodować nieodwracalne skażenie zasobów wody pitnej. Brak pełnej informacji
na temat wydobycia, pominięcie aspektów środowiskowych w debacie publicznej oraz
utopijne scenariusze dotyczące konsekwencji przyszłej eksploatacji złóż powodują, że
osoby zainteresowane gazem łupkowym coraz częściej sięgają po publikacje kwestionujące potrzebę wykorzystania tego surowca. Niestety nie wszystkie analizy oparte są
o zdarzenia, które rzeczywiście miały miejsce. Zdecydowana część doniesień internetowych stanowi skrót artykułów zamieszczanych za oceanem. Powoduje to, że nieprawdziwe lub nieaktualne dane nie są w Polsce dementowane, a co więcej, stają się
bazą do powstania wielu mitów związanych z wydobyciem.
Celem tego artykułu jest przybliżenie czytelnikowi faktów i najczęściej powtarzanych mitów dotyczących szczelinowania hydraulicznego łupków gazonośnych. Punktem wyjścia tego tekstu jest krótka charakterystyka technologii szczelinowania hydraulicznego skał. W odniesieniu do niej, w drugiej części pracy, zostanie ocenione
prawdopodobieństwo skażenia zasobów wody pitnej oraz ryzyko wystąpienia trzęsień
ziemi na skutek wykonanych prac. Ponadto, w odniesieniu do prognozowanej ilości
odwiertów, zostanie oszacowane zapotrzebowanie na wodę na potrzeby eksploatacji
zidentyfikowanych złóż.
2. ZARYS TECHNOLOGII SZCZELINOWANIA HYDRAULICZNEGO
Szczelinowanie hydrauliczne jest najczęściej stosowaną na świecie metodą stymulacji skał o małej przepuszczalności [5]. Jest to proces tzw. „otwierania złoża”, który
polega na zatłaczaniu w głąb górotworu specjalnie przygotowanego roztworu
Przegląd faktów i mitów na temat szczelinowania hydraulicznego łupków gazonośnych
25
(fracking fluid). W wyniku tego działania powstaje sieć spękań, które łącząc się
z naturalnie występującymi w skale wolnymi przestrzeniami, tworzą drogę ucieczki
dla uwięzionego węglowodoru [12].
O ekonomiczności wydobycia gazu ze złóż niekonwencjonalnych decyduje ilość
znajdującego się w skale surowca oraz gęstość powstałej sieci spękań. Ze względu na
długość wykonywanych odwiertów (część pionowa w Polsce może sięgać do 4 km
pod powierzchnią terenu [4, 10], odcinek poziomy zaś do 1,5 km [8, 11]) zatłaczanie
płynu w głąb otworu jest wykonywane etapami i może być powtarzane do 30 razy.
Pomimo tego, że szczelinowanie skał jest procesem ciągłym, jest wykonywane sekwencyjnie, a każda z faz charakteryzuje się określonym składem dodatków chemicznych i koncentracją wypełniacza (proppant) [7].
Pierwszym etapem szczelinowania jest kwasowanie otworu, najczęściej poprzez
zatłaczanie 15% roztworu kwasu solnego. Działanie to zwiększa skuteczność powstawania spękań oraz oczyszcza odwiert z mogących się w nim znajdować resztek piasku
i cementu [13]. Po jego zakończeniu wykonuje się tzw. podkład wodny, który polega
na wpompowaniu do odwiertu wody z dodatkami związków chemicznych m.in. redukujących tarcie. Na tym etapie generowana jest sieć mikrospękań, które w kolejnych
sekwencjach wypełnia proppant (piasek, kulki ceramiczne lub plastikowe). Jest on
dodawany w stopniowo rosnących koncentracjach przerywanych fazami tłoczenia
samego płynu. Aby zwiększyć skuteczność stymulacji przepływu gazu, w wielu przypadkach, zmienia się wielkość ziaren wypełniacza, zaczynając od drobnych
i stopniowo przechodząc do tych o większej średnicy [7]. W ostatnim etapie szczelinowania odwiert jest płukany wodą co pozwala na wymycie wszelkich zanieczyszczeń
(resztek piasku, skał, cementu lub związków chemicznych), które blokowałyby wypływ gazu [13].
3. OCENA RYZYKA SKAŻENIA ZASOBÓW WODY PITNEJ
Jedną z najczęściej wyrażanych obaw związaną z technologią szczelinowania hydraulicznego jest możliwość skażenia zasobów wody pitnej metanem, składnikami
roztworu zatłaczanego w głąb górotworu lub cieczy powrotnej w wyniku:
a) wytworzenia zbyt rozległej sieci mikrospękań,
b) niedostatecznego zabezpieczenia odwiertu,
c) niekontrolowanego i nagłego rozlania płynu do szczelinowania lub cieczy powrotnej po powierzchni ziemi [5].
Na wstępie rozważań na temat możliwych dróg migracji związków niekorzystnych
dla zdrowia ludzi należy wykluczyć możliwość powstania na tyle rozległej sieci spękań, która mogłaby sięgać wód gruntowych lub podziemnych. W zależności od regionu Polski pokłady łupków gazonośnych występują do głębokości ok. 4 km pod po-
26
Marcin Mazurczak
wierzchnią ziemi. Wody gruntowe występują od ok. 100 m do 200 m poniżej linii
terenu. Oznacza to, że zasoby wód zdatnych do spożycia i łupki gazonośne dzieli co
najmniej 2,7 km praktycznie nieprzepuszczalnych utworów skalnych, które stanowią
naturalną i trudną do pokonania barierę dla zatłaczanych w głąb górotworu związków
chemicznych [4, 10].
Szczelinowania skał jest procesem wymagających dużych nakładów finansowych,
które mogą stanowić nawet 25% kosztów wydobycia. W interesie przedsiębiorców
jest zatem, aby działanie to nie generowało niepotrzebnych kosztów. Pojawiają się one
wtedy, gdy ciśnienie wtłaczanego roztworu jest zbyt duże. Wytworzona sieć mikrospękań otwiera wtedy bowiem nie tylko pokłady łupków, ale również skały płonne,
w których gaz się nie znajduje, a to w konsekwencji obniża ekonomiczność eksploatacji złoża.
Dużo większym zagrożeniem dla zdrowia ludzi jest możliwość skażenia wód gruntowych i podziemnych w wyniku źle wykonanego cementowania odwiertu. Podczas
prac wiertniczych stabilność ścian otworu i izolację od warstw wodonośnych uzyskuje
się poprzez wtłaczanie w głąb odwiertu rur okładzinowych zaczynając od przewodów
o największej średnicy. Wraz ze wzrostem głębokości odwiertu do rury okładzinowej
wprowadzane są kolejne przewody, a wolne przestrzenie między nimi są izolowane
cementem. Ma to zapewnić ochronę poziomów wodonośnych, zagwarantować kontrolę przepływu płynu złożowego oraz przeciwdziałać pozarurowym przepływom gazu
ziemnego [15].
Najczęstszą przyczyną nieprawidłowego cementowania wykonanych odwiertów jest
błąd ludzki. W głębokich studniach, takich jakie są wykonywane przy eksploatacji gazu
łupkowego, trudno jest osiągnąć odpowiednią cyrkulację zatłaczanego materiału
uszczelniającego. Aby proces wypełniania wolnych przestrzeni nie ulegał zakłóceniom
jest on wykonywamy etapami. Po zakończeniu każdego z nich konieczny jest monitoring przeprowadzonych działań. Jeżeli nie zostanie on wykonany prawidłowo może
dojść do sytuacji, w której pomimo wykonanego zabezpieczenia dochodzi do przedostawania się związków niekorzystnych dla zdrowia ludzi do pokładów wody pitnej.
Proces cementowania otworów wiertniczych jest regulowany w Polsce przepisami
prawa. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Gospodarki w sprawie bezpieczeństwa
i higieny pracy, prowadzenia ruchu oraz specjalistycznego zabezpieczenia przeciwpożarowego w zakładach górniczych wydobywających kopaliny otworami wiertniczymi
cementowanie wykonuje się pod nadzorem służby geologicznej. Sposób i rodzaj
uzbrojenia kolumny rur, właściwości materiałów uszczelniających i płynu wiertniczego
oraz sposób wykonania odwiertu przeprowadza się na podstawie założeń geologicznych
do projektu. Zaczyn cementowy użyty do cementowania uszczelniającego kolumny rur
okładzinowych musi mieć świadectwo badań laboratoryjnych, które w odniesieniu do
warunków otworowych, określałyby parametry zaczynu i kamienia cementowego. Do
tego wymagane jest, aby zaczyn cementowy był wytłaczany do wylotu otworu za
kolumną wstępną i prowadnikową, za kolumną pośrednią na wysokość pozwalającą
Przegląd faktów i mitów na temat szczelinowania hydraulicznego łupków gazonośnych
27
skutecznie odizolować orurowane horyzonty wód i gazu ziemnego, natomiast za
kolumną eksploatacyjną na wysokość zapewniającą uszczelnienie wszystkich
poziomów gazonośnych orurowanych daną kolumną rur [14].
W ciągu ostatnich lat w Stanach Zjednoczonych odnotowano przypadki skażenia zasobów wód w wyniku rozlania na powierzchni ziemi składników płynu do szczelinowania lub cieczy powrotnej. Stworzyło to realne zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi, zwierząt i roślin. Zdarzenia te najczęściej występowały w wyniku niekontrolowanego
samoczynnego wypływu z odwiertu płynu zwrotnego [3], przepełnienia lub nieszczelności wykorzystywanych zbiorników i rurociągów, wypadków (w tym pojazdów transportujących płyn), aktów wandalizmu, pożarów, innych zdarzeń losowych [11].
Presja opinii publicznej i kary finansowe nakładane przez administrację rządu Stanów Zjednoczonych spowodowały, że wraz z intensyfikacją eksploatacji gazu łupkowego i ilością odnotowywanych groźnych dla zdrowia ludzi przypadków, nastąpił
rozwój nowych technologii i upowszechnienie dobrych praktyk, które mają za zadanie
zmniejszyć ilość tego typu zdarzeń.
4. ZAPOTRZEBOWANIE NA WODĘ W PROCESIE SZCZELINOWANIA
HYDRAULICZNEGO ŁUPKÓW GAZONOŚNYCH
Podczas szczelinowania do jednego otworu może zostać zatłoczone do 15 tys. m3
roztworu wody z dodatkiem piasku i związków chemicznych (tabela 1). W początkowym okresie eksploatacji łupków formacji Barnet Shale w Stanach Zjednoczonych
całkowite zapotrzebowanie na wodę dla sektora gazowego w 2005 roku wyniosło
9,8 mln m3. W ciągu pięciu lat, wraz ze wzrostem ilości wykonywanych odwiertów,
liczba ta powiększyła się prawie czterokrotnie. W 2010 roku, uznanym za okres,
w którym wydobycie gazu łupkowego było największe, całkowite zużycie wody wyniosło 37 mln m3 i stanowiło 1,7% całkowitego zapotrzebowania na wodę słodką
w rejonie formacji Barnet Shale [5].
Tabela 1. Średnie zużycie wody dla złoża gazu niekonwencjonalnego w USA, oprac. wł. na podst. [3, 12]
Złoże
Barnet
Fayetteville
Heynesville
Marcellus
Głębokość
pokładów
Objętość wody potrzebna do
szczelinowania hydraulicznego
otworu
[m3]
8700
11000
10200
Całkowita objętość
wody dla otworu
[m]
2000–2600
305–2100
3200–4100
Objętość wody
potrzebna do
wiercenia otworu
[m3]
1300
200
3800
1200–2600
300
14400
14700
[m3]
10200
11200
14000
28
Marcin Mazurczak
Według szacunków Evironmental Protection Agency każdego roku w Stanach
Zjednoczonych szczelinowaniu hydraulicznemu poddawanych jest 35 tys. studni. Przy
założeniu, że większość z nich służy do zwiększenia przepuszczalności złóż niekonwencjonalnych ocenia się, że zapotrzebowanie na wodę potrzebną w tym procesie wynosi od 26,5 mln m3 do 53 mln m3. Jest to poziom zużycia jaki każdego roku
w Stanach Zjednoczonych generuje 40 do 80 miast o populacji 50 tys. mieszkańców [5].
Według danych Ministerstwa Środowiska do 2017 roku w Polsce ma być wykonanych 236 otworów poszukiwawczych [9]. Przy założeniu, że rocznie szczelinowanych
będzie 48 otworów, a każdy z nich wymagać będzie dostarczenia 20 000 m3 wody
można założyć, że łączne zapotrzebowanie na wodę na potrzeby eksploatacji złóż
gazu łupkowego w skali roku wyniesie 960 tys. m3. Zgodnie z danymi Głównego
Urzędu Statystycznego w Polsce w 2008 roku najczęściej ujmowano wody powierzchniowe – 9 022,8 mln m3 (84% całkowitego poboru wody), w mniejszym stopniu natomiast wody podziemne – 1 649 mln m3 (15%) i wody pochodzące z odwadniania zakładów górniczych i obiektów budowlanych – 79,9 mln m3 (1%) [6].
Zakładając, że w ciągu pięciu najbliższych lat ilość ta nieznacznie się zmieni można
oszacować, że całkowity roczny udział zużycia wody na potrzeby wykonania 48 odwiertów wyniesie: dla poboru wód powierzchniowych 0,0001% oraz przy ujmowaniu
wód podziemnych 0,0005% całkowitego poboru wody.
Biorąc pod uwagę te wyliczenia można przypuszczać, że w początkowej fazie
rozwoju sektora gazu łupkowego w Polsce pobór wody na cele szczelinowania odwiertów będzie nieznaczny w skali kraju. W ujęciu mikro, skala poboru wody może
wyglądać nieco inaczej. W porównaniu z innymi krajami europejskimi, Polska posiada niewielkie zasoby wodne i duże wahania rocznego odpływu. O deficycie świadczy
również brak zbiorników wód poziemnych w niektórych regionach kraju oraz silna
ilościowa i jakościowa antropopresja, jakiej często ulegają główne poziomy wodonośne. W związku z tym, pobór wody dla potrzeb szczelinowania hydraulicznego może
lokalnie stanowić poważny problem technologiczny [2]. Dlatego już na obecnym etapie debaty nad skutkami wydobycia należy zastanowić się czy woda na potrzeby
szczelinowania będzie mogła być ujmowana ze wszystkich źródeł niezależnie od pory
roku.
5. OCENA MOŻLIWOŚCI WYSTĄPIENIA ZDARZEŃ SEJSMICZNYCH
Kolejną z często wyrażanych obaw związanych ze szczelinowaniem hydraulicznym jest ryzyko wystąpienia wstrząsów sejsmicznych zagrażających życiu i zdrowiu
ludzi. Teza ta nabrała szczególnego znaczenia w Europie po doniesieniach z Blackpool
w Północnej Anglii. Służby angielskie w maju i kwietniu 2011 roku odnotowały serię
zdarzeń sejsmicznych, z których największe miały siłę 1,5 i 2,3 stopnia w skali
Przegląd faktów i mitów na temat szczelinowania hydraulicznego łupków gazonośnych
29
Richtera. Podobnie jak w USA, wstrząsy te powiązano z trwającym w okolicy procesem szczelinowania, a po doniesieniach medialnych przerwano prace eksploatacyjne
i poddano je analizom.
W opublikowanym raporcie na temat skutków tego zdarzenia [1] stwierdzono, że
zaszło wysokie prawdopodobieństwo, iż odnotowane wstrząsy zostały spowodowane
przez prowadzone szczelinowanie hydrauliczne skał. Według sejsmologów przyczyną
wystąpienia podziemnych wstrząsów były wady strukturalne skał. Jednocześnie zaobserwowano, że siła odnotowanych zdarzeń sejsmicznych była wprost proporcjonalna
do ilości roztworu zatłaczanego w głąb górotworu. Przy czym stwierdzono, że
wartość mogących wystąpić w przyszłości zdarzeń sejsmicznych, na obszarze formacji
Bowland Shale, w najgorszym razie nie powinna przekroczyć ML = 3 [1]. Najmocniejsze wstrząsy zostały zatem zakwalifikowane jako zdarzenia słabo odczuwalne dla
ludzi, mogące się objawiać lekkim kołysaniem lamp.
Jak do tej pory w Polsce nie wykonano badań, które jednoznacznie określiłyby
wpływ szczelinowania hydraulicznego na powstawanie trzęsień ziemi. W lipcu tego
roku przeprowadzono jedynie monitoring procesu otwierania skał łupkowych niedaleko miejscowości Łebień na Pomorzu. Podczas prowadzonych badań nie zarejestrowano żadnych zjawisk sejsmicznych, a generowane podczas szczelinowania amplitudy
przyspieszeń fal nie miały wpływu na życie ludzi i okoliczne budynki [10].
Biorąc pod uwagę powyższe dane należy stwierdzić, iż proces szczelinowania hydraulicznego skał może prowadzić do wystąpienia zdarzeń sejsmicznych praktycznie
nieodczuwalnych dla ludzi. Ich wartość najczęściej nie przekracza 0 stopni w skali
Richtera [1, 3], co oznacza, że są one rejestrowane jedynie przez wyspecjalizowaną
aparaturę i nie mogą powodować szkód mienia ludzi w postaci np. pęknięć na elewacjach budynków. Zdarzenia o większej sile mogą pojawić się sporadycznie, a ich intensywność nie powinna zagrażać życiu i zdrowiu ludzi.
6. PODSUMOWANIE
Niewątpliwym mankamentem prowadzonej obecnie debaty publicznej na temat
skutków przyszłego wydobycia gazu łupkowego jest pomięcie kwestii środowiskowych przewidywanych działań. Powoduje to, że kwestia eksploatacji dotąd niewykorzystywanych złóż generuje skrajne emocje, które w wielu przypadkach wykluczają
rzeczową rozmowę. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, coraz więcej przeciwników ma stosowana podczas wydobycia technologia szczelinowania hydraulicznego
skał. Okazuje się, że w świetle najnowszych badań część obaw związanych z tym
procesem jest nieuzasadniona, gdyż:
• istnieje bardzo małe prawdopodobieństwo, iż w wyniku wygenerowania zbyt
rozległej sieci spękań może dojść do skażenia zasobów wody pitnej;
30
Marcin Mazurczak
• nie należy obawiać się, iż szczelinowanie hydrauliczne łupków gazonośnych na
terenie Polski spowoduje trzęsienia ziemi zagrażających mieniu lub życiu
i zdrowiu ludzi;
• ilość potrzebnej do szczelinowania wody w skali makro nie zagrozi równowadze wodnej danego obszaru.
Powyższe wnioski nie oznaczają jednak, że technologia szczelinowania hydraulicznego jest w pełni bezpieczna dla środowiska naturalnego. Podobnie jak wiele innych
procesów jej zastosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia negatywnych skutków
prowadzonych działań. Konieczna jest edukacja i zachowanie opracowanych procedur
bezpieczeństwa gdyż, jak pokazują doświadczenia amerykańskie, najsłabszym ogniwem
procesu eksploatacji złóż gazu łupkowego jest człowiek i jego niepohamowana chęć
zysku, która może spowodować nieodwracalne straty w środowisku naturalnym.
LITERATURA
[1] BAISCH S., DE PATER C.J., Geomechanical Study of Bowland Shale Seismicity Synthesis Report,
2011.
[2] BUJAKOWSKI W. TOMASZEWSKA B., Zarys problematyki wodno-ściekowej w aspekcie technologii eksploatacji gazu łupkowego, Bezpieczeństwo Pracy i Ochrona Środowiska w Górnictwie 6,
2011.
[3] COPITHORNE B., KATASEI S., ZOBACK M., Addressing the Environmental Risks from Shale
Gas Development, Worldwatch Institute, 2010.
[4] DUSZCZYK M., Koncerny wydobywcze rywalizują o kolejne koncesje łupkowe, Gazeta Prawna
31.10.2011.
[5] ENVIRONMENTAL PROTECTION AGENCY, Draft Plan to Study the Potential Impacts of Hydraulic Fracturing on Drinking Water Resources, Ground Water Protection Council & ALL Consulting, 2009.
[6] GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY, Ochrona środowiska. Warszawa, 2009.
[7] GRZYBEK I., Techniczne i środowiskowe aspekty pozyskania gazu lupkowego, Bezpieczeństwo
Pracy i Ochrona Środowiska w Górnictwie 6, 2011.
[8] LECHTENBOHMER S., ALTMANN M., CAPITO S., MATRA Z., WEINDRORF W., ZITTEL W.,
Impacts of shale gas and shale oil extraction on the environment and on human health, European
Parliament's Committee on Environment, Public Health and Food Safety. 2011.
[9] MC GILLIVRAY P., Microseismic and Time-lapse Seismic Monitoring of a Heavy Oil Extraction
Process at Peace River, Canada. 2005.
[10] MINISTERTWO ŚRODOWISKA, Gwarancje bezpieczeństwa środowiskowego poszukiwania
i wydobycia niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego typu shale gas (tzw. gaz łupkowy), 2011.
[11] Modern shale gas development in the United States: A primer, Report under DE-FG26-04NT15455
for U.S. Department of Energy Office of Fossil Energy and National Energy Technology Laboratory, Prepared by Ground Water Protection Council Oklahoma City and ALL Consulting Tulsa, 2009.
[12] NEW YORK STATE DEPARTMENT OF ENVIRONMENTAL CONSERVATION, Potential Environmental Impacts Draft SGEIS on the Oil, Gas and Solution Mining Regulatory Program. 2009.
[13] RAMUNO A., MURPHY S., Hydraulic Fracturing – Effects on Water Quality, Cornell University
City and Regional Planning CRP 5072, 2010.
Przegląd faktów i mitów na temat szczelinowania hydraulicznego łupków gazonośnych
31
[14] Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 28 czerwca 2002 roku w sprawie bezpieczeństwa
i higieny pracy, prowadzenia ruchu oraz specjalistycznego zabezpieczenia przeciwpożarowego
w zakładach górniczych wydobywających kopaliny otworami wiertniczymi. Dz.U.2007.106.726
[15] SOJSKI G., Ochrona środowiska w praktyce. Odwiert Markowola-1 – studium przypadku działań
prowadzonych z troską o środowisko, PGNiG, 2011.
[16] U.S. ENERGY INFORMATION ADMINISTRATION (EIA), World shale gas resources: an initial
assessment of 14 regions outside the United States, 2011.
REVIEW OF THE FACTS AND MYTHS ABOUT THE HYDRAULIC FRACTURING
The aim of the article is to present facts and most common myths about hydraulic fracturing. First
part of the article is based on technical information about fracking process and highlights it stages. Second part rates the likelihood of the contamination of drinking water and occurrence of earthquakes as
a result of the operation. The article estimates also water resources needed in hydraulic fracturing process
in wells drilled till year 2017 in Poland.
gaz łupkowy, miks energetyczny, rynek gazu
Aleksander DENIS*
CZY W POLSKIM MIKSIE ENERGETYCZNYM
JEST MIEJSCE NA GAZ ŁUPKOWY?
Jak powszechnie wiadomo poziom zużycia energii pierwotnej świadczy o poziomie rozwoju państwa.
Polska jest uważana za kraj, który w tej dziedzinie musi jeszcze sporo nadrobić Europy Zachodniej.
Stawia to przed rodzimą energetyką pewne wyzwania. Wkracza ona bowiem w trudny okres odtwarzania mocy wytwórczej oraz zwiększania tejże mocy po wieloletniej stagnacji. Do 2020 roku z sieci
„wypadnie” 8 GW mocy, a w następnej dekadzie drugie tyle. Najambitniejsze plany przewidują zaś
oddanie nawet 7 GW z bloków gazowych do 2020 roku (dzisiaj jest to niespełna 1 GW). Ten trend
potwierdza się także w Unii Europejskiej – mimo ogromnych inwestycji w OZE, ponad połowa nowych mocy pochodzi z gazu. Niniejsza praca ma celu wskazanie potencjalnych zastosowań gazu łupkowego w polskiej energetyce. Niezbędne do tego będzie porównanie systemów energetycznych zasilanych gazem z energetyką jądrową, odnawialną, wodną oraz węglową pod kątem czasu i kosztów
budowy, kosztów paliwa, osiąganych sprawności, redukcji emisji, konsekwencji przyszłych regulacji
unijnych. Referat opisuje szanse i zagrożenia stojące przed polskim sektorem gazowym. Wskazuje
niezbędne zmiany, które trzeba wprowadzić oraz pokazuje, jak należy bronić własnych interesów.
Odpowiada na pytania, czy polskie firmy są w stanie dostarczyć bloki gazowe. Do czego może doprowadzić quasi-religijne traktowanie traktatów unijnych? Dlaczego Polska staje się „gazową wyspą”? Co przyniesie rok 2020?
1. POLSKI MIKS ENERGETYCZNY
Polska posiada bogate złoża węgla, zarówno kamiennego jak i brunatnego. Zapasy
tego paliwa w zupełności wystarczą na nasze potrzeby w perspektywie 100 lat.
W takiej sytuacji oczywiste wydaje się oparcie produkcji energii elektrycznej na czarnym paliwie [4].
Przystąpienie przez Polskę do Unii Europejskiej nałożyło na nas jednak pewne zobowiązania. Energetyka jest uznawana za najbardziej szkodliwą dla środowiska gałąź
__________
* Politechnika Wrocławska, Wydział Mechaniczno-Energetyczny, Wybrzeże Wyspiańskiego 27,
30-370 Wrocław.
34
Aleksander Denis
gospodarki, ale z drugiej strony to właśnie ona umożliwiła postęp cywilizacyjny. Dalszy rozwój wielu branż, a nawet całej gospodarki jest mocno zależny od stabilnych
dostaw energii. Dlatego w ramach Wspólnoty Europejskiej wdrażanych jest wiele
inicjatyw mających na celu integrację polityki energetycznej z ekologiczną [1].
Wyraźnie widać tendencję do zwiększania udziału zielonej energii, czyli biomasy,
wiatru oraz słońca w bilansach energetycznych krajów europejskich. Z drugiej strony
coraz wyższe wymagania stawia się energetyce wysokoemisyjnej, co skutkuje gwałtownym rozwojem czystych technologii węglowych, tj. super nadkrytycznych bloków
węglowych, technologii oxy-fuel (spalanie w wysokotlenowej atmosferze), Intergrated
Gasification Combined Cycle (zgazowanie węgla), czy Carbon Capture and Storage
(sekwestracja CO2).
W tej sytuacji wzrasta także znaczenie błękitnego paliwa, czyli gazu ziemnego.
Główną rolę odgrywają tutaj instalacje typu Combined Cycle Gas Turbine (bloki parowo-gazowe) dużych mocy (elektrownie zawodowe), jak i mniejszych mocy (elektrociepłownie).
W 2010 roku Polski miks wyglądał następująco [2]:
– węgiel kamienny – 58,6%,
– węgiel brunatny – 31,0%,
– biomasa – 3,9%,
– gaz ziemny – 3,2%,
– woda – 1,9%,
– wiatr – 1,0%,
– elektrownie szczytowo-pompowe – 0,4% [2].
Biorąc pod uwagę wytyczne zawarte w Polityce energetycznej Polski do 2030 roku,
nasz miks energetyczny może ukształtować się wedle poniższych przewidywań [1]:
– węgiel kamienny i brunatny – 50%,
– gaz ziemny – 15%,
– energetyka jądrowa – 15%,
– energetyka odnawialna (głównie biomasa) – 15%,
– ropa naftowa – 5%.
2. DYLEMATY INWESTORÓW
PKB Polski wynosi około 3% Unii Europejskiej. Niestety by to osiągnąć, nasza
gospodarka zużywa aż 5% europejskiej energii [1]. Świadczy to o niskiej efektywności energetycznej oraz wskazuje, że na drodze do wyrównania poziomu życia z krajami zachodnimi nieunikniony będzie wzrost konsumpcji energii.
Nadchodzące dwie dekady będą bardzo wymagające dla polskich koncernów energetycznych. Z racji wysłużenia, większość dzisiejszych mocy będzie musiała zostać
Czy w polskim miksie energetycznym jest miejsce na gaz łupkowy?
35
odtworzona. Ponadto system będzie musiał sprostać stale rosnącemu zapotrzebowaniu
na energię elektryczną. Szacuje się, że inwestycje w nowe bloki powinny wynosić
10 mld zł rocznie przez kolejne 15–20 lat.
Proces decyzyjny wyboru konkretnej technologii jest bardzo złożony. Czas życia
bloku to minimum 40 lat, co jest niezwykle długim horyzontem czasowym. Ze względu na sumy, jakie wchodzą w grę, koncerny energetyczne wiele czasu i pieniędzy
poświęcają na symulacje. Szczególną uwagę zwraca się na m.in.: bezpieczeństwo dostaw paliwa, dostęp do dużych ilości wody, realizację aktualnych oraz możliwych
przyszłych regulacji zarówno z zakresu bezpieczeństwa instalacji, jak i ochrony środowiska. Największą niewiadomą są jednak przyszłe ceny zakupu praw do emisji
CO2, które ze względu na otwarty rynek pełen spekulantów, są mało przewidywalne.
Wymagana jest zatem mało pociągająca inwestorów strategia maratończyka – w końcu decydując się inwestycję, oczekujemy jak najszybszego zwrotu kapitału, czyli obieramy strategię sprintera.
Patrząc na obroty koncernów energetycznych, finansowanie inwestycji nie powinno sprawiać problemu. Niestety Skarb Państwa, który posiada pakiety większościowe
najważniejszych spółek energetycznych, zamiast pozwolić na samodzielne finansowanie inwestycji, decyduje się na dywidendy, aby łatać budżet państwa. Dlatego firmy
energetyczne muszą zwracać się do banków o kredyty na sfinansowanie inwestycji.
Z tego samego powodu nie można pominąć długich procedur przetargowych, które
mogą wygrywać firmy typu COVEC. Są to działania ryzykowne i mało rozsądne –
jeżeli energetyka wpadnie w tarapaty finansowe, odczują to wszystkie gałęzie gospodarki.
3. ELEKTROWNIE GAZOWE
Krajowe zasoby konwencjonalnego gazu ziemnego, przy aktualnym wydobyciu na
poziomie 5 mld m3 wystarczą na około 70 lat, pokrywając 1/3 zapotrzebowania.
W dzisiejszych elektrowniach gazowych 3/4 kosztów produkcji energii to paliwo,
w węglowej jest to około 40%, w jądrowej zaś poniżej 10% [4]. Udział kosztów inwestycyjnych w cenie energii elektrycznej odwraca się i wynosi odpowiednio 20%, 50%
i 70% [1].
Do zalet elektrowni gazowych należy zaliczyć: najkrótszy czas budowy wśród
elektrowni konwencjonalnych, wysoką pewność dostaw energii oraz dynamikę pracy
(OZE wymagają rezerwy wirującej). Gaz ziemny cechuje najniższa wśród paliw kopalnych emisja wszystkich rodzajów zanieczyszczeń, a ponadto procesy redukcji emisji można przeprowadzać już na paliwie, a nie spalinach. Sprawność netto elektrowni
w cyklu gazowo–parowym przy pracy kondensacyjnej przekracza 60%, a w kogeneracji 90%. Z racji najniższych emisji energetyka gazowa jest najmniej podatna na
36
Aleksander Denis
przyszłe zmiany europejskich wymagań środowiskowych, dlatego elektrownie gazowe
są najpopularniejsze wśród dziś oddawanych elektrowni w Europie [5].
Aktualny stan energetyki gazowej w Polsce:
– EC Lublin-Wrotków, moc elektryczna 235 MW, moc cieplna 150 MW,
– EC Rzeszów, moc elektryczna 101 MW, moc cieplna 76 MW,
– EC Zielona Góra, moc elektryczna 198 MW, moc cieplna 135 MW,
– PEC Siedlce, moc elektryczna 14,6 MW, moc cieplna 22.4 MW,
– EC Gorzów, moc elektryczna 55 MW, moc cieplna 64 MW,
– EC Nowa Sarzyna, moc elektryczna 116 MW, moc cieplna 70 MW.
Przetargi, planowane inwestycje:
– EC Katowice, moc elektryczna około 135 MW,
– EC Bydgoszcz, moc elektryczna 220–270 MW lub 400–450 MW,
– ZEDO, moc elektryczna 200–270 MW,
– EC Gorzów, moc elektryczna 100–140 MW,
– Puławy, moc elektryczna 840 MW,
– Grudziądz, moc elektryczna 800 MW,
– Blachownia, moc elektryczna 800 MW,
– Gdańsk, moc elektryczna 800 MW,
– Połaniec, moc elektryczna 833 MW,
– Włocławek, moc elektryczna 446 MW,
– Skawina, moc elektryczna 430 MW,
– Stalowa Wola, moc elektryczna 400 MW.
Gdyby wszystkie te jednostki powstały, zużycie gazu w Polsce wzrosłoby co najmniej o połowę.
4. SZANSE
Budowanie nowych elektrowni w Polsce jest niewątpliwie szansą dla rodzimych
firm budowlanych. Giganci typu Rafako mogą być potencjalnymi generalnymi wykonawcami wielkich bloków gazowych. Samodzielnie potrafią projektować, montować
oraz wykonywać większość urządzeń. Niestety serce elektrowni, czyli turboekspander będzie musiał być wykonany przez zewnętrzne firmy, np. Alstom, czy
Siemens. Jeżeli chodzi o instalacje mocy kilkunastu megawatów z silnikami gazowymi to całość inwestycji z powodzeniem są w stanie zrealizować Zakłady Cegielskiego
w Poznaniu. Doświadczenie zdobyte przy krajowych budowach może zaprocentować
kontraktami zagranicznymi w przyszłości.
Nie zawodzi również polska myśl techniczna. Jak donosi Dziennik Gazeta Prawna
PGNiG projektuje modułowe kopalnie, które mogłyby być w całości przenoszone
z jednego odwiertu na drugi. Urządzenia powinny być jeszcze w tym roku wykorzy-
Czy w polskim miksie energetycznym jest miejsce na gaz łupkowy?
37
stane pilotażowo na jednym z odwiertów firmy. Wielokrotny użytek maszyn do odwiertów podczas wydobycia gazu łupkowego jest szczególnie ważny, gdyż cykl życia
odwiertu jest liczony w miesiącach, a nie w latach jak w przypadku gazu konwencjonalnego.
Kolejnej szansy należy upatrywać w liberalizacji rynku gazu. Główne założenia
tegoż procesu zawiera Trzeci Pakiet Energetyczny. Zakłada on m.in.: całkowity rozdział działalności wytwórczej, obrotowej i przesyłowej, upowszechnienie inteligentnych systemów pomiarowych, wzmocnienie praw konsumenta, czy ochronę odbiorców wrażliwych. Ponadto należy zadbać o działania antymonopolowe, rozwój
infrastruktury, zwłaszcza połączeń międzysystemowych oraz dywersyfikację źródeł
dostaw gazu na rynek europejski. W konsekwencji należy oczekiwać radykalnej
zmiany polityki Gazpromu, tj. zgody na handel równoległy, obowiązku służebności
infrastruktury osobom trzecim, skrócenia długości kontraktów oraz odejścia od indeksacji cen gazu względem cen ropy. Synergiczny efekt wszystkich mechanizmów powinien doprowadzić do wzrostu konkurencji na rynku oraz drastycznego spadku ceny
surowca [6].
Rynek Compressed Natural Gas (sprężonego gazu ziemnego) jako paliwa
w transporcie dopiero w Polsce raczkuje. W 2010 roku flota pojazdów wynosiła 2000,
które zużyły łącznie 10 mln m3 gazu.
Dużo wyższy potencjał ma rynek Liquefied Natural Gas (skroplonego gazu ziemnego). W 2014 w Świnoujściu oddany do użytku zostanie terminal regazyfikacji
o wydajności 5 mld m3 rocznie. PGNiG już zarezerwowało 1,5 mld m3 rocznie mocy
dla 20-letniego kontraktu z Katarem. W 2009 już ponad 30% światowego handlu gazem odbywało się w ten sposób. Dzięki wielu inwestycjom w terminale regazyfikazyjne na świecie tendencja zwyżkowa powinna dalej się utrzymywać. Najważniejszą
zaletą LNG jest brak ścisłego powiązania dostawcy i odbiorcy, jak w wypadku gazociągów [3].
5. ZAGROŻENIA
Wiele zastrzeżeń w dłuższej perspektywie budzi bezpieczeństwo gazowe Polski.
Coraz gorsze stosunki z Rosją, która jest naszym jedynym dostawcą gazu, terminal
LNG dopiero w budowie, słabe połączenia z infrastrukturą unijną oraz nieprzystąpienie do Nord-Stream sprawia, że Polska na własne życzenie staje się gazową wyspą.
Ostatnie analizy Ministerstwa Gospodarki wykazały, że w przypadku ustania importu
przez Białoruś, Polska nie byłaby w stanie powstrzymać kryzysu gazowego.
Kolejne zagrożenie w rozmowie z Rzeczpospolitą zauważa eurodeputowany PiS
Konrad Szymański. Istnieje kilkadziesiąt unijnych dyrektyw o kilkuletnim czasie
przeglądu, które mogą uczynić wydobycie gazu łupkowego za pomocą metody szcze-
38
Aleksander Denis
linowania hydraulicznego kompletnie nierentownym. Głównie chodzi o regulacje
z zakresu: wody pitnej, skażenia wód, ścieków, odpadów wydobywczych, ochrony
gleb, emisji gazów, dopuszczalnych limitów hałasu, czy autoryzacji substancji chemicznych.
Zagrożeniem może okazać się również plan 3x20, który zakłada do 2020 roku:
20% ograniczenie emisji CO2, 20% zielonej energii w bilansie energetycznym oraz
20% wzrost efektywności energetycznej. Plan jest ambitny i szlachetny, ale prowadzi
do wzrostu zarówno cen energii, jak i samych urządzeń. Wzrost kosztów prowadzi do
spadku konkurencyjności, efektem może być przeniesienie zakładów produkcyjnych
po za teren Unii Europejskiej, czyli efekt carbon leakage.
Nierozsądne wydaje się także traktowanie krajowych złóż łupkowych za pewne
źródło gazu dla Polski na kolejne 100 lat. Nie należy układać planów wydawania jeszcze niezarobionych pieniędzy. Należy za to zadbać o dobre warunki dla inwestorów,
miejsca pracy dla wykwalifikowanej kadry z Polski, jak największy udział polskiego
kapitału w tym sektorze tak, aby zyskali zarówno obywatele, jak i państwo, i biznes.
Na razie pozostaje cierpliwie czekać na komplet wyników badań z próbnych odwiertów. Pierwsze z nich niestety nie napawają optymizmem.
6. PODSUMOWANIE
Własne zasoby węglowodorów to gwarancja bezpieczeństwa energetycznego. Polska jako kraj o bogatych złożach węgla nie powinna z niego zbyt szybko rezygnować
na rzecz ewentualnego gazowego Eldorado.
Jak pokazuje praktyka, decyzja o wyborze technologii przez inwestora jest
w głównej mierze podyktowana najniższą ceną finalną energii. Im taniej uda się eksploatować krajowe złoża gazu łupkowego, tym większa szansa na sukcesywny rozwój
energetyki gazowej w Polsce. Aktualnie wszyscy inwestorzy cierpliwie czekają na
rozwój sytuacji. Nagłe zwiększenie popytu na gaz w Polsce, bez znalezienia źródła
sporo tańszego niż rosyjskie, będzie skutkowało wzrostem ceny. Dzięki krajowemu
wydobyciu jest ona na poziomie niższym niż cena importu.
W USA ceny gazu spadły na tyle, że gaz może skutecznie konkurować z węglem
jako paliwo dla elektrowni [2]. Jeżeli marzenia się spełnią i Polska będzie dużym producentem gazu należy pamiętać o umowie typu take or pay z Gazpromem, która obowiązując aż do 2022 może skutecznie hamować spadek cen gazu.
Nie ma wątpliwości, że gaz z polskich łupków będzie droższy niż z amerykańskich. Nie jest to tylko kwestia konieczności płacenia za know-how, ale także dużo
gorszych warunków eksploatacji. Nasze złoża znajdują się na terenach o dużo wyższym zaludnieniu, na większej głębokości, ale co najważniejsze kwestie wymagań
środowiskowych mogą być znacznie bardziej restrykcyjne.
Czy w polskim miksie energetycznym jest miejsce na gaz łupkowy?
39
Sytuacji, gdy eksploatacja okaże się w Polsce nieopłacalna, wcale nie oznacza, że
nasz kraj nie skorzysta na ogólnoświatowym szale na gaz łupkowy. Polskie firmy
posiadają prawa do złóż litewskich. Nie są one zbyt bogate, ale za to łatwe do wydobycia [7]. Jeżeli doszłoby do wydobycia na dużą w innych krajach Polska mogłaby
kupować LNG z Chin (36 bln m3), Argentyny (22 bln m3), Meksyku (19 bln m3), RPA
14 (bln m3), Kanady (11 bln m3), Australii (11 bln m3), czy USA (24 mld m3) [2]. Należy jednak pamiętać, że Amerykanie niechętnie dzielą się swoim bogactwem, British
Gas musi płacić za importowany gaz cenę o 100$ wyższą niż rynkowa w USA [7].
7. Z OSTATNIEJ CHWILI
Nagłe nadejście zimy, temperatury poniżej –20 °C doprowadziło do małego kryzysu gazowego w Polsce. 1 lutego 2012 ograniczone zostały dostawy gazu dla odbiorców przemysłowych, by chronić odbiorców indywidualnych wykorzystujących gaz do
celów grzewczych. Jak podało PGNiG dobowe zużycie gazu osiągnęło rekordowo
wysoki poziom 72 mln m3, przy imporcie na poziomie 42 mln m3 oraz wydobyciu
7,5 mln m3. Polskie zapasy zgromadzone w podziemnych magazynach wynoszą około
1,2 mld m3, z czego połowa to zapasy obowiązkowe, których uruchomienie wymaga
zgody Ministra Gospodarki.
Zgodnie z decyzją PSE-Operator podobnie rekordowo wysoki poziom zanotowało
krajowe zużycie energii elektrycznej – 25 444 MW, przy eksporcie na poziomie
564 MW. Rezerwa mocy centralnie dysponowanej spadła do niebezpiecznego poziomu 1 300 MW. Miejscowy wzrost zapotrzebowania mógł doprowadzić do blackoutu.
Ceny na rynku bilansującym były 7-krotnie wyższe niż na TGE.
Niezależnie od paliwa, jeżeli nie chcemy powrotu planowanych wyłączeń, Polska
energetyka musi inwestować w nowe moce.
LITERATURA
[1] CHOROWSKI M., Energetyka – koło zamachowe czy pięta Achillesowa polskiej gospodarki?, Energetyka Cieplna i Zawodowa, 9/2009.
[2] JANUSZ P., KALISKI M., RYCHLICKI S., SIEMEK J., SIKORA S., SZURLEJ A., Wpływ shale
gas na rynek gazu ziemnego w Polsce, Rynek Energii, 10/2011.
[3] KAPROŃ H., Różne segmenty rynku gazu w Polsce, Rynek Energii, 4/2011.
[4] MUSIAŁ K., Porównanie technologii wytwarzania energii elektrycznej w Polsce, Spektrum, 1/2,
2007, XXVII–XXXIII.
[5] PAWLIK M., Gaz – paliwo „pomostowe”, Energetyka Cieplna i Zawodowa, 7–8/2011.
[6] RILEY A., Niepewna przyszłość rosyjskiego giganta energetycznego na europejskim zliberalizowanym rynku gazu, luty 2012, www.cire.pl.
[7] WYGANOWSKI J., Polska zajmie się litewskimi łupkami? Wkrótce przetarg na poszukiwania, Energia Gigawat, 11/2011.
40
Aleksander Denis
IS THERE ANY PLACE FOR THE SHALE GAS IN THE POLISH ENERGY MIX?
It is said that the level of primary energy consumption indicates the level of development. Poland is
considered as a country that still has to catch up with the Western Europe. Energy sector is about to face
some major challenges. The Polish energy sector is entering a difficult period of reconstructing and increasing of the power capacity after years of stagnation. By 2020, 8 GW power will “fall out” of the grid,
and the following decade as well. Most ambitious plans claims that till 2020 there will be 7 GW power
more from gas alone – today it is less than 1 GW. This trend is confirmed in the European Union – despite huge investments in renewable energy sources, more than a half of new capacity comes from natural
gas. This report is meant to identify potential uses of shale gas in the Polish energy sector. It is necessary
to compare gas plant with nuclear, wind, solar, hydro and coal in terms of time and construction costs,
fuel costs, performance efficiency, emissions, the consequences of future EU regulations. The report
describes the opportunities and threats to Polish gas sector, shows the necessary changes that need to be
made, and how to defend self-interests. It provides answers for the following questions: whether Polish
companies are able to provide such plants? Where will lead us this quasi-religious following of the EU
regulations? Why Poland is becoming a “gas island”? What will bring us 2020?
prognozy wydobycia gaz łupkowego,
uwarunkowania polityczne i ekologiczne
Jarosław SADŁOCHA*
WPŁYW WYDOBYCIA GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE
NA UWARUNKOWANIA POLITYCZNE I EKOLOGICZNE
PAŃSTWA ORAZ ZARYS WYBRANYCH SCENARIUSZY
Celem artykułu jest dokonanie zarysu prognozy wybranych scenariuszy wpływu wydobycia gazu
łupkowego w Polsce na uwarunkowania polityczne i ekologiczne polityki państwa. Prognoza ma
charakter długoterminowy, obejmujący perspektywę 2030 roku i składa się z trzech scenariuszy,
definiowanych na podstawie różnych ilości wydobycia gazu łupkowego w Polsce oraz całkowitych
kosztów wydobycia determinujących jego cenę. Wobec niemożności wiarygodnego zbadania
przyszłości gazu łupkowego w Polsce, głównym zadaniem autora jest uświadomienie kilku
perspektyw, które będą mogły wpływać na kształtowanie polityki zagranicznej, gospodarczej
i ekologicznej Polski.
1. WPROWADZENIE
W ciągu ostatnich dwóch lat, na skutek niezwykle optymistycznych danych płynących z zachodnich agencji analitycznych wyspecjalizowanych w prognozowaniu zasobów gazu niekonwencjonalnego, takich jak Advance Research Int., Wood Mackenzie czy też Energy Information Administration (szacujących zasoby wydobywanego
gazu łupkowego w Polsce od 1,4 bln m3 do 5,3 bln m3), nastąpiło wielopoziomowe
zainteresowanie problematyką gazu łupkowego w Polsce1. Wzmocnieniem społecznego postrzegania wymienionych prognoz analitycznych było niemal natychmiastowe
zainteresowanie pozyskaniem koncesji do poszukiwania gazu niekonwencjonalnego
w Polsce przez czołowe w skali światowej podmioty branży energetycznej, takie jak
__________
* Uniwersytet Wrocławski, Instytut Studiów Międzynarodowych, ul. Koszarowa 3, 51-149 Wrocław.
1
Najbardziej optymistyczną ocenę ilości wydobywanych zasobów gazu łupkowego podała amerykańska Energy Information Agency, szacując je na 5,3 bln m3. Z kolei według szacunków Advanced
Resources International zasoby te wynoszą 3 bln m3, zaś zgodnie z oceną Wood Mackenzie 1,4 bln m3.
Jarosław Sadłocha
42
m.in. Chevron, Exxon Mobil, Maraton Oil Company oraz krajowych potentatów tj.
PGNiG, Orlen, Lotos. Według stanu na 1 stycznia 2012 roku Ministerstwo Środowiska wydało łącznie 111 koncesji na poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ze złóż niekonwencjonalnych2, a liczba ta wciąż wzrasta. Problematyka polskiego gazu niekonwencjonalnego stała się w tym okresie, i wciąż pozostaje, czołowym tematem
materiałów medialnych, dyskusji publicznych, a nawet była jednym z ważniejszych
obszarów kampanii wyborczej z 2011 roku. W stosunkowo krótkim okresie powstały
także liczne artykuły prasowe, analizy naukowe i studia strategiczne poświęcone nie
tylko technicznym warunkom wydobycia gazów niekonwencjonalnych w Polsce, ale
także partykularnym odniesieniom wpływu wydobycia gazu łupkowego na środowisko naturalne, problematyce fiskalnej i politycznej3. W barwny sposób zjawisko to
opisał Główny Geolog Kraju – Henryk Jacek Jezierski: „Świat oszalał na punkcie
gazu łupkowego. Mówi się, że mamy do czynienia z gorączką złota XXI wieku”4.
2. METODOLOGIA I ZAŁOŻENIA SCENARIUSZY
Celem powyższego artykułu jest dokonanie zarysu prognozy wybranych scenariuszy wpływu wydobycia gazu łupkowego w Polsce na uwarunkowania polityczne
i ekologiczne polityki państwa. Prognoza skonstruowana jest z pomocą metod badań
foresightowych [10], a jej głównym założeniem jest zarysowanie kilku wybranych
scenariuszy przyszłości. Opiera się ona metodach heurystycznych, uzupełnionych
o podejście analityczne, co w przypadku prognoz wpływu wydobycia gazu łupkowego
na sferę społeczną wydaje się korzystnym zabiegiem z powodu braku niezbędnych informacji do opracowania wiarygodnych strategii rozwoju. W prognozie nie chodzi bowiem o dokładność, lecz o uświadomienie perspektyw i przygotowanie do zmian [13].
Przedstawiona prognoza ma charakter długoterminowy, obejmujący perspektywę
roku 2030. Jej wybór jest spowodowany uzyskaniem niezbędnych informacji na temat
zasobów gazu niekonwencjonalnego i szacowanym rozpoczęciem wydobycia gazu
łupkowego o skali przemysłowej w okresie ją poprzedzającym. Składa się ona
z trzech zasadniczych scenariuszy, definiowanych na podstawie różnych ilości wydobycia gazu łupkowego w Polsce oraz całkowitych kosztów wydobycia determinujących jego cenę. Ograniczony charakter artykułu implikuje konieczność zbiorowego
__________
2
Szczegółowe mapy przyznanych koncesji : http://www.mos.gov.pl/kategoria/3320_mapy/
Do przykładowych analiz strategicznych związanych z problematyką wydobywania w Polsce gazu
łupkowego możemy zaliczyć m.in. analizę fundacji Demoseuropa pt. ,,Jak zbudować sektor gazu łupkowego w Polsce? Uwarunkowania wydobycia i produkcji gazu ze źródeł niekonwencjonalnych
w kontekście polityki energetyczno klimatycznej UE” czy też raport Instytutu Kościuszki,, Gaz niekonwencjonalny – szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendacje”.
4
Wypowiedź Henryka Jezierskiego udzielona 09.03.2010 dla Programu Pierwszego Polskiego Radia.
3
Wpływ wydobycia gazu łupkowego w Polsce...
43
zaprezentowania poszczególnych scenariuszy i podzielenia artykułu pod względem
uproszczonego zarysowania najważniejszych konsekwencji politycznych i ekologicznych każdego z nich. Podział ten obejmować będzie kwestie potencjalnego wykorzystania gazu na rynku krajowym i jego ewentualny eksport, wpływ gazu na kształtowanie stosunków politycznych i gospodarczych Polski z innymi państwami,
problematykę stosunku Unii Europejskiej do gazu łupkowego oraz kwestii środowiskowych. Pominięte zostaną przy tym kwestie fiskalne i ich wpływ społeczny, jak
również problematyka prawna. Nadrzędnym celem prognozy nie jest próba znalezienie odpowiedzi na temat przyszłości wydobycia gazu łupkowego w Polsce, co na
obecną chwilę wydaje się niemożliwe, a jedynie wskazanie różnorodnych możliwości
rozwoju przyszłości.
Scenariusz optymistyczny zakłada względną zgodność większości zachodnich prognoz szacujących zasoby możliwego do wydobycia gazu łupkowego w Polsce na poziomie ok. 1 bln m3 i więcej przy zakładanej cenie sprzedaży gazu na poziomie nie
większej niż 300-350 $/1000 m3 . Należy zauważyć, że szacowana górna granica ceny
kosztów wydobycia nie jest kwotą utopijną. Podobną kwotę przyjmuje Ministerstwo
Gospodarki, opierając się na badaniach Oxford Institute of Energy Studies, szacującego koszty wydobycia na poziomie 280-330 $/1000 m3[8]. W Stanach Zjednoczonych
aktualna cena produkcji gazu – po uwzględnieniu wszystkich kosztów – sięga średnio
150 $/1000 m3. Zdaniem ekspertów w przypadku Polski osiągnięcie podobnego poziomu jest raczej niemożliwe, a koszty eksploatacji złóż będą przynajmniej o 30%–50%
wyższe [12]. Głównym powodem takiej oceny są przede wszystkim mniej korzystne
warunki geologiczne, system regulacji, koszty usług czy konieczność budowy niemal
od podstaw odpowiedniej infrastruktury. Trzeba także pamiętać o zróżnicowaniu zasobów poszczególnych złóż i ich opłacalności, a także kosztach wliczonych w walkę
z konsekwencjami ewentualnego zanieczyszczenia środowiska.
Scenariusz umiarkowany zakłada dysjunkcję dwóch głównych założeń scenariusza
optymistycznego, to jest wystąpienie tylko jednego z oczekiwanych korzystnych warunków. Scenariusz ten w stosunku do wariantu optymistycznego wprowadza dwie
możliwości: albo wydobywane zasoby będą znacznie mniejsze niż w wariancie optymistycznym, tj. na poziomie ok. 0,5 bln m3 przy korzystnej, ostatecznej cenie gazu na
poziomie 300–350$/1000 m3, albo zasoby wydobywane będą takie same jak w wariancie optymistycznym, tj. 1 bln m3, ale cena gazu będzie droższa w stosunku do
wersji optymistycznej i będzie kształtować się na poziomie ok. 400 $/1000 m3.
Z kolei scenariusz pesymistyczny przyjmuje niekorzystne warunki do osiągnięcia
długotrwałych korzyści gospodarczych i społecznych z wydobywania gazu łupkowego. Zakłada on, podobnie jak wariant umiarkowany, dwie możliwe sytuacje. W pierwszej z nich szacowane zasoby gazu możliwego do wydobycia okażą się znacznie
mniejsze od przytaczanych prognoz i będą wynosić mniej niż 0,1 bln m3. Druga możliwość zakłada znacznie wyższe koszty wydobycia gazu od zakładanych w poprzednich scenariuszach, tj. wyższe niż 450 $/1000 m3.
44
Jarosław Sadłocha
3. GOSPODARCZE I POLITYCZNE MOŻLIWOŚCI
WYKORZYSTANIA GAZU ŁUPKOWEGO
Zgodnie z założeniami scenariusza optymistycznego i umiarkowanego, Polska nie
tylko przestałaby być importerem gazu, ale mogłaby stać się jego eksporterem. Aktualne całkowite zapotrzebowanie Polski na ten surowiec nie przekracza 14,5 mld m3.
Według ekspertów będzie ono wzrastać i w roku 2030 osiągnie poziom od 16 do
19 mld m3 [1]. Obecnie wydobywane zasoby gazu ze złóż konwencjonalnych wynoszą
około 140 mld m3, zaś wydobycie wynosi nieco ponad 4 mld m3 rocznie. Nie trudno
zauważyć zatem, że wydobycie gazu łupkowego już na poziomie ok. 15 mld m3 uczyniłoby Polskę niezależną od importu gazu z Rosji, przy założeniu, że trafiłby on na
rynek krajowy. Nawet scenariusz pesymistyczny, przy założeniu dostatecznej ilości
gazu, lecz wyższych niż oczekiwane kosztów wydobycia, dawałby Polsce dodatkową
możliwość dywersyfikacji źródeł gazu ziemnego. Nawet jeśli jego wydobycie byłoby
nieopłacalne dla wielkich koncernów energetycznych, to stanowiłoby to dodatkowy
wentyl bezpieczeństwa państwa.
Drugim nadrzędnym celem Polski powinno być dążenie do przygotowania takiej
sytuacji wewnętrznej, aby w wypadku ziszczenia się scenariusza optymistycznego lub
ewentualnie umiarkowanego, firmy wydobywające gaz mogły wydobywać jak najwięcej gazu, który poza rynkiem wewnętrznym trafiałby na eksport, a budżet państwa
otrzymywałby jak największe wpływy z podatków. Pogodzenie obu tych założeń nie
jest łatwe, gdyż wysokie podatki podwyższą cenę gazu, który może w efekcie stać się
mniej opłacalny dla kupujących. Należy też wyróżnić dwie zasadnicze możliwości: po
pierwsze – przyrównanie prognozowanych cen i ilości wydobycia gazu łupkowego
w Polsce w stosunku do obecnych realiów popytu na gaz, po drugie – zmiany na rynku spowodowane potencjalnym wydobyciem gazu łupkowego w innych państwach na
podstawie ich potencjału oraz tzw. subiektywnej ,,woli wydobycia” płynącej
z doniesień medialnych.
Eksperci Instytutu Kościuszki na podstawie prognoz Advance Research Int. i Wood
Mackenzie, adekwatnych do prezentowanego scenariusza optymistycznego, szacują
potencjał produkcji gazu niekonwencjonalnego w Polsce na poziomie 40–80 mld m3
rocznie [4]. Wskazują przy tym, że możliwości produkcyjne mogą być jeszcze większe w zależności od zasobów i kosztów ich wydobycia. W wariancie umiarkowanym
przy założeniu podobnych kosztów wydobycia, jak w wypadku scenariusza optymistycznego, potencjał byłby na nieco mniejszym poziomie, lecz obejmowałby znacznie
krótszy okres możliwości eksportu gazu. Prawdopodobnie oznaczałoby to krótszy
okres aktywnego eksportu gazu z Polski i możliwe wycofanie kilku podmiotów, które
uzyskały koncesje z mniejszymi zasobami gazu niekonwencjonalnego i którym może
się nie opłacać inwestowanie w wydobycie przemysłowe. Mniejsza niż prognozowana
ilość gazu może z kolei podwyższyć koszy wydobycia, co z kolei będzie rzutować na
Wpływ wydobycia gazu łupkowego w Polsce...
45
skalę inwestycji poszczególnych podmiotów. Scenariusz pesymistyczny oznaczałby
jedynie krajowe możliwości wykorzystania gazu. Małe ilości gazu, wydobywanego
choćby przy niskiej cenie, nie opłacałoby się eksportować – gdyż to wymagałby dużych i być może nieopłacalnych w tym wariancie inwestycji w infrastrukturę przesyłową. Z kolei wydobycie dużych ilości gazu niekonwencjonalnego przy bardzo wysokich kosztach byłby możliwe jedynie w przypadku znaczącej podwyżki cen gazu,
a obecne prognozy i trendy rozwoju gazownictwa na świecie wskazują na kształtowanie się w przyszłości sytuacji dokładnie odwrotnej.
Nadrzędną rolę, szczególnie w kwestii eksportu, odgrywać zatem będzie cena gazu
z łupków. Aby polski gaz mógł być eksportowany na szerszą skalę, jego cena musiałby być konkurencyjna z innymi dostawcami. Przyjmowana w scenariuszu optymistycznym cena na poziomie 300–350 $/1000 m3 w dzisiejszych warunkach była korzystniejsza w porównaniu z ceną importowanego gazu z Rosji do Polski i Ukrainy,
kształtującą się na poziomie ok. 400 $/1000 m3. Nawet w wariancie scenariusza
umiarkowanego zachowania takiej lub nieco niższej ceny importu gazu przez Ukrainę,
korzystne byłoby dla tego państwa importowanie z Polski pewnych ilości gazu ziemnego, dywersyfikując w ten sposób źródła jego dostaw. Dużo trudniej byłby sprzedać
gaz np. do Niemiec, które choć będą potrzebować nowych źródeł energii (szczególnie
w świetle decyzji o wygaszeniu elektrowni jądrowych), to w związku z osiągnięciem
do 2030 roku pełnej przepustowości Gazociągu Północnego będą posiadać gaz w wystarczającej ilości. Obecna cena importowanego gazu z Rosji do państw Europy Zachodniej oscyluje wokół podobnych kwot, jak szacowna cena gazu w Polsce zgodnie
z wariantem optymistycznym (tj. 300–350 $/1000 m3). Oznacza to, że mimo wszystko
polski gaz mógłby być atrakcyjny dla państw, w których będzie się zwiększało zapotrzebowanie na gaz, oraz tych, które będą dążyć do jak największej dywersyfikacji
gazowej. Do grona tych drugich zaliczają się w szczególności państwa Europy Środkowo-Wschodniej, pamiętające kryzys gazowy z 2009 roku, kiedy to Gazprom
w związku z niepodpisaniem umowy przez Ukrainę krótkookresowo wstrzymał dostawy gazu, a także znacząco ograniczył dostawy surowca dla kilkunastu państw [11].
Ukraina posiada dużo większe zapotrzebowanie na gaz ziemny w stosunku np. do
Polski, wynoszące ok. 65 mld m3 z czego ok. 39 mld m3 w 2011 roku importowała
z Rosji. Polski gaz nawet w wersji graniczącej z jego opłacalnością, byłby doskonałą
możliwością dywersyfikacji i zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego. Jednak do
uruchomienia eksportu gazu do Ukrainy potrzebne byłby dwa zasadnicze warunki:
rozbudowanie infrastruktury przesyłowej, a także wola polityczna strony ukraińskiej.
Duże możliwości przesyłu gazu dawałoby także uzyskanie dostępu do infrastruktury
Gazociągu Jamalskiego. Oczywiście naturalnym przeciwnikiem takiego rozwiązania
byłaby Rosja, dlatego niezbędne byłyby długotrwałe działania dyplomatyczne rządu
polskiego w celu przekonania UE i Stanów Zjednoczonych do wsparcia tej inicjatywy.
Nie byłby to zresztą jedyne wyzwanie, potencjalny eksport gazu mógłby objąć też
Białoruś, ale w dzisiejszych warunkach politycznych wydaje się to mało prawdopo-
46
Jarosław Sadłocha
dobne – co nie oznacza, że nie należy przygotować się na scenariusz zmian politycznych w tym państwie. Do pozostałych niezbędnych działań w zakresie inwestycji
w infrastrukturę przesyłową należą m.in. budowa interkonektorów gazowych i rozbudowa sieci gazociągów do Czech, Słowacji i Austrii.
Duże możliwości eksportu gazu daje eksport drogą morską w postaci skroplonego
gazu LNG. Wśród potencjalnych odbiorców gazu niekonwencjonalnego wydobywanego w Polsce mogą znaleźć się te państwa, które posiadają rozbudowaną infrastrukturę terminali LNG i których zapotrzebowanie na gaz ziemny systematycznie wzrasta,
jak np. Wielka Brytania, której konwencjonalne zapasy gazu stale spadają, czy też
Holandia [2]. Jednak aby móc rozważać powyższą możliwość, niezbędne będą długoterminowe inwestycje w infrastrukturę, uwzględnienie budowy nowych połączeń międzysystemowych oraz rozbudowanie terminalu LNG w Świnoujściu o instalacje skraplania gazu niekonwencjonalnego.
Dotychczasowe rozważania możliwości eksportu gazu niekonwencjonalnego przez
Polskę przebiegałby przy założeniu obecnego poziomu cen gazu ziemnego lub tylko
nieznacznych jego korekt. Jednakże z tych samych prognoz firm consultingowych
i zachodnich ośrodków badawczych płyną informacje o znaczącym potencjale posiadania gazu niekonwencjonalnego przez inne państwa. W raporcie amerykańskiej
Agencji Informacji o Energii szacującej ilość wydobywanego gazu w Polsce na
5,3 bln m3, wynika, że największe jego zasoby posiadają Chiny – bo aż 36, bln m3.
Tylko zasoby Stanów Zjednoczonych szacowane są na 24 5,3 bln m3 Kanady na
11 bln m3, Meksyku na 20 bln m3, Argentyny na 22 bln m3, Australii na 11 bln m3,
Republiki Południowej Afryki na 13,7 bln m3 [3]. Niezależnie od wiarygodności tych
liczb i nasilającej się tendencji do rosnącego zapotrzebowania na gaz, szczególnie
w państwach rozwijających się, trudno nie dostrzec bardzo prawdopodobnego trendu
zdecydowanego zwiększenia podaży gazu ziemnego. Większa ilość gazu, a także
zwiększenie ilości podmiotów go eksportujących, musi przyczynić się do obniżek jego
ceny, wliczając w to eksporterów gazu konwencjonalnego. Dla Polski przynosi to
pozytywne implikacje w przypadku realizacji scenariusza pesymistycznego, bowiem
niezależnie od własnego potencjału, koszty importu gazu powinny spaść. W przypadku wariantów optymistycznych i umiarkowanych, Polska musiałby być przygotowana
na dodatkową konkurencję. Choć prognozowane zasoby państw europejskich są zdecydowanie mniejsze, a Polska jest szacowana jako drugie co do wielkości państwo po
Wielkiej Brytanii (5,7 bln m3) o największym potencjale występowania gazu łupkowego, to podobne zasoby może mieć Francja – 5,1 bln m3, Norwegia – 2,3 bln m3,
Ukraina – 1,2 bln m3. Choć liczby te wydają się prawdopodobnie zawyżone, to jednak
muszą zostać uwzględnione w kontekście szukania rynków zbytu na gaz ziemny.
Pewnym sprzymierzeńcem koncernów wydobywających gaz łupkowy w Polsce, może
być polityka poszczególnych państw europejskich. Francja już zakazała wydobycia
gazu jedyną dostępną metodą szczelinowania hydraulicznego. Tyle, że jej dostawy
gazu są w zdywersyfikowane pomiędzy Rosję, Bliski Wschód i zasoby z Morza Pół-
Wpływ wydobycia gazu łupkowego w Polsce...
47
nocnego, a także dzięki silnie rozbudowanemu sektorowi atomowemu. Nie wiadomo
jeszcze, jaką postawę wobec gazu łupkowego zajmie Wielka Brytania. Jeśli prognozy
dotyczące jej potencjału się sprawdzą, a wydobycia nie zatrzymają występujące w tym
państwie protesty ekologiczne, to stanie się ona kolejnym konkurentem dla Polski
w zakresie eksportu gazu. Należy pamiętać o atutach, jakie posiada to państwo w zakresie lepiej rozwiniętej infrastruktury terminali LNG.
4. GAZ ŁUPKOWY A POLITYKA UNII EUROPEJSKIEJ I KWESTIE EKOLOGII
Jeśli przyjmiemy, że prognozy poświęcone politycznym i gospodarczym aspektom
wydobycia gazu łupkowego są traktowane w kategoriach szans rozwoju, to kwestie
ekologiczne wydają się najbardziej oczywistym zagrożeniem nie tylko dla środowiska
naturalnego, ale i polem konfliktu w relacjach z Unią Europejską (UE).
Problematyka wydobycia gazu łupkowego z perspektywy UE wydaje się obszarem
dość kontrowersyjnym, wokół którego podzielone są opinie poszczególnych państw
członkowskich. Państwa takie jak Polska, ustami m.in. swoich eurodeputowanych
starają się uzmysłowić Europie szansę, jaką stanowi wydobycie gazu łupkowego
w kontekście dywersyfikacji gazowej Unii Europejskiej, liberalizacji rynku i optymalnego wykorzystania zasobów własnych UE. Natomiast krytyczny stosunek względem
gazu łupkowego prezentuje np. część polityków z Francji i Niemiec, w tym przede
wszystkim frakcja Zielonych Parlamentu Europejskiego, domagająca się wręcz zakazania wydobycia gazów niekonwencjonalnych. Sceptyczny stosunek Unii Europejskiej do perspektyw wydobycia gazu łupkowego obserwowany jest też w samych
instytucjach unijnych, tj. w Parlamencie i Komisji Europejskiej. Wynika on przede
wszystkim z obaw przed ewentualnym zanieczyszczeniem środowiska, a także
z obecnie wyznawanej przez UE idei budowy zeroemisyjnej gospodarki w perspektywie 2050 roku, forsowanej m.in. przez lobby ekologiczne. Między innymi dlatego też
Unia Europejska nie zamierza finansować inwestycji skierowanych w wydobycia gazu
łupkowego, mimo że mogą one przyczynić się zdywersyfikowania i zliberalizowania
rynku energii w UE. Raport przygotowany przez belgijską firmę prawniczą Philippe&Partners dla Komisji Europejskiej wyraża zgodność poszukiwania gazu łupkowego m.in. w Polsce z prawem UE. Zaleca jednak szerokie konsultacje społeczne
przez opiniowaniem zgodności z prawe europejskim przyszłej fazy wydobycia gazu
niekonwencjonalnego [9]. Mimo tego wciąż niewiadomo jak Unia Europejska będzie
oceniać fazę wydobywania gazu. Możliwe zastrzeżenia obrazuje krytyczny raport na
temat eksploatacji gazu ze złóż łupkowych powstały na zamówienie Komisji ds. Środowiska, Zdrowia Publicznego oraz Bezpieczeństwa Żywnościowego Parlamentu
Europejskiego [5]. Przeciwnicy gazu z łupków w swej argumentacji powołują się
m.in. na większą emisję metanu w trakcie wydobycia gazu łupkowego w stosunku do
48
Jarosław Sadłocha
gazu konwencjonalnego, jak i zagrażającą środowisku metodę wydobycia, jaką jest
szczelinowanie. W opozycji do takiego stanowiska stoi m.in. polski raport Ministerstwa Środowiska oraz Państwowego Instytutu Geologii. Sugeruje on, iż eksploatacja
gazu łupkowego nie wiąże się z zagrożeniami dla ludności zamieszkującej obszar
wydobycia, a zanieczyszczenie gruntu chemicznymi środkami wtłaczanymi jest mało
prawdopodobne, podobnie jak zanieczyszczenie wody pitnej [7].
Niezależnie od przyjętych scenariuszy wydobycia gazu, wydaje się, że niezbędne
będzie przygotowanie systemowego podejścia niedopuszczenia do działań przemysłowych zanieczyszczających środowisko zarówno w kontekście własnego bezpieczeństwa środowiskowego, jak i relacji z UE. Jan Macuda do takich działań zalicza
,,konieczność ograniczenia wielkości terenu zajmowanego pod wiertnie i drogi dojazdowe, emisji hałasu do środowiska i zanieczyszczeń do atmosfery oraz ilości i toksyczności powstających odpadów” [6]. Szczególnie ważna będzie odpowiednia logistyka związana z utylizacją wody wykorzystywanej w dużych ilościach do
szczelinowania. W przypadku zrealizowania scenariusz optymistycznego problemy te
będą bardziej powszechne i trudniejsze do przezwyciężenia, ale prawdopodobnie
większe będą zasoby finansowe pozwalające na ich wyeliminowanie. Bardzo ważna
będzie w tym kontekście przejrzysta kampania społeczna, która rzetelnie zapewni
społeczeństwu odpowiednią informację na temat wszelkich działań chroniących środowisko. Brak jakichkolwiek podejrzeń z tym związanych wyeliminuje nie tylko
ewentualne kary ze strony UE, czy protesty społeczne, ale także może przyczynić się
do większej atrakcyjności eksportu gazu łupkowego.
LITERATURA
[1] AGENCJA ROZWOJU ENERGII, Prognoza zapotrzebowania na paliwa i energię do roku 2030 dla
rynku polskiego opracowana przez ARE, Warszawa 2009.
[2] BOYFIELD K., NDHLOVU Z., Rozwój sektora gaz niekonwencjonalneego z perspektywy Wielkiej
Brytanii, [w:] Instytut Kościuszki, Gaz niekonwencjonalny – szansa dla Polski i Europy? Analiza
i rekomendacje, 101-112.
[3] ENERGY INFORMATION AGENCY, World Shale Gas Resources: An Initial Assessment of 14
Regions Outside the United States, Washington 2011.
[4] INSTYTUT KOŚCIUSZKI, Gaz niekonwencjonalny – szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendcje, Kraków 2011.
[5] LECHTENBOEHMER S., ALTMANN M., CAPITO S., Impacts of shale gas and shale oil extraction on the environment and on human health, Bruksela 2011.
[6] MACUDA J., Środowiskowe aspekty produkcji gazu ziemnego z niekonwencjonalnych złóż,
,,Przegląd Geologiczny”, vol. 58, nr 3/2010, 270.
[7] MINISTERSTWO ŚRODOWISKA, PAŃSTWOWY INSTYTUT GEOLOGICZNY–PAŃSTWOWY
INSTYTUT BADAWCZY, Środowiskowe aspekty poszukiwań i produkcji gazu ziemnego łupkowego
i ropy naftowej łupkowej.
[8] OXFORD INSTITUTE FOR ENERGY STUDIES, Can Unconventional Gas be a Game Changer in
European Gas Markets, Oxford 2010.
Wpływ wydobycia gazu łupkowego w Polsce...
49
[9] PHILIPPE&PARTNERS, Final report an unconventional gas in Europe, Bruksela 2012.
[10] SAFIN K., IGNACY J., Foresight strategiczny jako narzędzie kształtowania przyszłości,
http://www.qol.ue.wroc.pl/p/_/65/foresight_strategiczny_jako_narzedzie.pdf
[11] SIENKIEWICZ M., Rosyjsko-ukraińskie konflikty gazowe,
http://www.fpw.wroclaw.pl/pliki/M._Sienkiewicz,_Rosyjsko-ukraiskie_konflikty_gazowe.pdf
[12] STANISZEWSKI M., Ile będzie kosztować wydobycie gazu łupkowego w Polsce?, ,,Dziennik Gazeta Prawna”, 15.06.2011.
[13] WIERZBICKI A., Prognozy typu technology foresight a prace Komitetu Prognoz „Polska 2000+”
w perspektywie rozwoju społeczeństwa informacyjnego oraz integracji Polski z Unią Europejską,
Warszawa 2003.
THE IMPACT OF SHALE GAS PRODUCTION IN POLAND ON POLITICAL
AND ECOLOGICAL CONDITIONS OF STATE. OUTLINE OF THE SELECTED SCENARIOS
The main aim of this article is to draft a forecast of the impact of shale gas production in Poland on
political and environmental conditions. Forecast is based on heuristic methods, accompanied by an
analytical approach. The article covers the descriptive discussion of selected three basic scenarios,
defined on the basis of varying amounts of shale gas in Poland, and the total cost of production. The
author will discuss the importance of potential shale gas production in Poland, the impact of political and
economic relations with other countries and environmental issues.
gaz łupkowy, organ koncesyjny,
koncesja, koncesjonariusz
Patrycja ŚCIEBIOR*
KONCESJE NA POSZUKIWANIE GAZU ŁUPKOWEGO
JAKO ELEMENT KONTROLI PAŃSTWA
NAD ZASOBAMI „SHALE GAS”
Opracowując zagadnienia związane z koncesją na poszukiwanie, rozpowszechnianie złóż kopalin
i koncesją na wydobywanie gazu łupkowego należy skoncentrować się na aspekcie instytucjonalno-prawnym i poddać analizie wybrane zapisy ustawy Prawo geologiczne i górnicze z dnia
9 czerwca 2011 roku [8], a także ustawy o swobodzie działalności gospodarczej z dnia 2 lipca
2004 roku [9]. Pozwoli to przedstawić katalog podmiotów, które mają prawo wystąpić z wnioskiem o przyznanie im koncesji, dokumentów, jakie należy dostarczyć wraz z wnioskiem,
uprawnień koncesjonariusza. Analiza tych ustaw pozwoli wyjaśnić zagadnienia związane z przyznaniem organowi koncesyjnemu szeregu instrumentów pozwalających kontrolować działalność
podmiotów gospodarczych i reagować na łamanie przez nich zaciągniętych w koncesji zobowiązań. Regulują, zatem takie kwestie jak warunki, w których może dojść do cofnięcia wydanej koncesji, zasady postępowania w sprawie naruszeń koncesji oraz sytuacji, w których koncesja wygasa. Istotną kwestią jest także wyjaśnienie, co należy rozumieć pod pojęciem „koncesja”. Jest to
zabieg niezbędny do uniknięcia chaosu pojęciowego oraz pozwalający na odróżnienie koncesji
od innych aktów administracyjnych takich jak: licencja czy zezwolenie.
1. KLUCZOWE POJĘCIA – WYJAŚNIENIE
Prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce regulowane jest różnymi aktami
prawnymi. Jednym z nich jest ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej, która w art. 46 zawiera enumeratywny spis działalności, której prowadzenie wymaga uzyskania koncesji [9]. Ustawa wyraźnie, bo już w punkcie pierwszym, zalicza do nich „poszukiwanie, rozpoznawanie węglowodorów oraz kopalin
stałych objętych własnością górniczą, wydobywania kopalin ze złóż, podziemnego
__________
* Uniwersytet Wrocławski, Instytut Politologii, ul. Koszarowa 3, 51-149 Wrocław.
Patrycja Ściebior
52
bezzbiornikowego magazynowania substancji oraz podziemnego składowania odpadów [9]. Dodatkowo ustawa nakazuje posiadanie koncesji od podmiotów, które prowadzą działalność produkcyjną broni, amunicji czy materiałów wybuchowych oraz
dokonują obrotu tymi produktami. Koncesjonowane są także działania związane
z ochroną mienia, ochroną osób, przewozami lotniczymi, rozpowszechnianiem programów radiowych i telewizyjnych (z pewnymi wyjątkami, które wszakże nie są
istotne z punktu widzenia tematu tego artykułu) czy prowadzenie kasyn. Koncesjonowane są wszelkie działania podejmowane w sektorze paliwowym i energetycznym1.
Sama ustawa nie definiuje pojęcia koncesja. Podaje natomiast jak należy rozumieć
termin „organ koncesyjny”. Jest to, według ustawy o swobodzie działalności gospodarczej dnia 2 lipca 2004 roku, taki organ administracji publicznej, który posiada
ustawowe upoważnienie do wykonywania czynności bezpośrednio związanych z koncesją takich jak: udzielenie, odmowa udzielenia, zmiana czy cofnięcie koncesji [9].
Organem tym najczęściej jest minister właściwy ze względu na przedmiot koncesji.
„Przepisy regulujące daną działalność gospodarczą mogą wskazać inny organ, jako
właściwy do wydania koncesji, w tym organ jednostki samorządu terytorialnego” [10].
Prawo geologiczne i górnicze, które w sposób dokładny reguluje kwestie związane
z koncesją na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż kopalin oraz wydobywanie kopalin
również nie podaje definicji tego pojęcia. Trzeba, więc sięgnąć do prac stricte poświęconych prawu administracyjnemu, których lektura pozwoli wyjaśnić, co kryje się pod
terminem „koncesja” oraz dokonać omówienia cech charakterystycznych zarówno dla
koncesji jak i licencji oraz zezwolenia.
Jan Boć definiuje koncesję jako „akt administracyjny, który osobie fizycznej lub
prawnej nadaje uprawnienia do wykonywania określonej działalności, najczęściej
produkcyjnej lub usługowej” [1]. Jest to dokument, dzięki któremu organ koncesyjny
ma możliwość nie tylko nadać określone prawa koncesjonariuszowi, ale także nałożyć
na niego obowiązki, których nie wypełnianie może stać się później podstawą cofnięcia
koncesji. Jest to działanie związane z kontrolą pewnych ważnych dla państwa obszarów działalności gospodarczej, realizacją „reglamentacyjnej funkcji państwa” [1].
Zgodnie z zapisami ustawy o swobodzie działalności gospodarczej dnia 2 lipca 2004
roku koncesja (a także licencja, zezwolenie, zgoda oraz wpis do rejestru działalności
regulowanej) wydawana jest na czas nieokreślony, na terenie całego kraju [9]. Wyjątkiem są sytuacje, gdzie ustawy odrębne stanowią inaczej ze względu na nadrzędny
interes publiczny (jak to ma miejsce w przypadku działań związanych z poszukiwaniem lub rozpowszechnianiem czy wydobywaniem gazu łupkowego).
Obok koncesji ustawa wspomina o innych aktach administracyjnych – licencji
i zezwoleniu – ważne staje się rozróżnienie wszystkich pojęć. „Licencja jest aktem
__________
1
Chodzi tu nie tylko o czynności związane z wytwarzaniem czy przetwarzaniem paliw oraz energii,
ale ustawa wlicza w czynności koncesjonowane także magazynowanie, przesyłanie, dystrybucję czy
obrót paliwem i energią.
Koncesje na poszukiwanie gazu łupkowego...
53
administracyjnym ustalającym uprawnienia do wykonywania określonej działalności
(niekoniecznie o charakterze gospodarczym) lub pracy zawodowej, gdy wykonywanie
takiej działalności związane jest z posiadaniem odpowiednich kwalifikacji” [1]. Do
licencji zaliczyć należy m.in. licencję lotniczą, licencje pracowników ochrony czy
patent żeglarski. Istotą licencji jest posiadanie określonej wiedzy i umiejętności, która
w sposób formalny, na przykład w postaci egzaminu, zostanie zweryfikowana. Dopiero po uzyskaniu pozytywnej oceny z egzaminu organ administracji ma podstawę do
wydania danemu podmiotowi licencji. Licencja, podobnie jak koncesja, służy kontroli
i może zostać cofnięta w przypadkach objętych regulacjami ustawowymi.
Zezwolenie natomiast jest „formą aktu administracyjnego ustalającego uprawnienia
w sferze prawa administracyjnego lub wyrażającego zgodę na dokonanie przedsięwzięcia lub podjęcie czynności dopuszczonej normami prawa administracyjnego” [1].
Istotą zezwolenia jest uzyskanie uprawnienia lub zgody na dokonanie pewnych czynności w „warunkach prawnie określonego zakazu pewnego zachowania się jednostki
lub zakazu podejmowania pewnych czynności” [1]. Chodzi tu o sytuację, kiedy aktem
prawnym zakazana jest pewna aktywność, jednak po spełnieniu formalnych kryteriów
i w wyjątkowych przypadkach właśnie na podstawie zezwolenia udziela się uprawnień
lub zgody na dokonanie tej aktywności. Przykładem tego typu działań jest konieczność uzyskania przez cudzoziemca zezwolenia na nabycie prawa własności lub użytkowania wieczystego nieruchomości [7]. Zezwolenie może także być wydawane pod
inną nazwą na przykład: pozwolenie, zgoda. Zezwolenie może również zostać cofnięte
w przypadku nieprzestrzegania warunków na podstawie, których ten akt administracyjny został wydany. Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej z dnia 2 lipca
2004 roku, w art. 75 zawiera spis przepisów, które przewidują konieczność uzyskania
zezwolenia lub licencji na prowadzenie określonej w nich działalności gospodarczej2.
2. PRZEPISY USTAWY PRAWO GEOLOGICZNE I GÓRNICZE
W ZAKRESIE KONCESJI NA POSZUKIWANIE, ROZPOZNAWANIE ZŁÓŻ
KOPALIN ORAZ WYDOBYWANIE KOPALIN ZE ZŁÓŻ
W TYM GAZU ŁUPKOWEGO [8]
Jednym z najważniejszych dokumentów regulujących kwestię koncesji na poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie gazu łupkowego jest ustawa – Prawo geologiczne i górnicze z dnia 9 czerwca 2011 roku [8]. Zawiera ona przepisy pozwalające
odpowiedzieć na najważniejsze pytania związane z tym tematem, do których zaliczyć
__________
2
Do przepisów tych należy zaliczyć m.in. ustawę z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485, z późn zm.), ustawę z dnia 3 lipca 2002 roku – prawo lotnicze (Dz.U.
z 2006 r. Nr 696, z późn. zm.) oraz inne.
Patrycja Ściebior
54
należy m.in. obowiązki podmiotu starającego się o koncesję, obowiązki organu koncesyjnego, czas, na jaki zostanie udzielona koncesja, warunki jej otrzymania, cofnięcia
lub odmowy udzielenia koncesji i inne.
Ustawa wyraźnie podkreśla, że poszukiwanie i rozpoznawanie złóż węglowodorów
oraz wydobywanie tych złóż wymaga zdobycia koncesji3. Aby uzyskać koncesję należy wystąpić z odpowiednim wnioskiem. Podmiotem, który ma prawo wystąpić
z wnioskiem o otrzymanie tego aktu administracyjnego jest każdy przedsiębiorca,
który prowadzi swoją działalność zgodnie z ustawą o swobodzie działalności gospodarczej. Ustawa nie zawęża kręgu podmiotów mających prawo ubiegania się
o koncesję do przedsiębiorstwa z kapitałem wyłącznie polskim [3]. Aby otrzymać
koncesję przedsiębiorca powinien zwrócić się z wnioskiem do ministra właściwego do
spraw środowiska. W skład wniosku wchodzić musi projekt prac geologicznych opracowany na podstawie danych zawartych w Rozporządzeniu Ministra Środowiska
z dnia 19 grudnia 2001 roku w sprawie projektów prac geologicznych [2][3].
Koncesja jest dokumentem, który w zamierzeniu ma precyzować najważniejsze kwestie związane z prowadzeniem działalności w sferze poszukiwania lub rozpoznawania
złóż kopalin. Określa m.in. granice przestrzeni prowadzenia działalności, jej rodzaj
i zakres. Wskazuje czas rozpoczęcia działalności oraz wskazuje dokładny okres obowiązywania koncesji4. Zgodnie z ustawą koncesja nadawana jest na czas określony – nie
krócej niż 3 lata i nie dłużej niż 50 lat. W ustawie przewidziany jest jeden wyjątek od tej
zasady, gdyż przedsiębiorca ma prawo wystąpić z wnioskiem o zmianę czasu, na jaki
została wydana koncesja. Termin ten może ulec jedynie skróceniu. Istotne informacje
zawiera także art. 31 mówiący, że koncesja na poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż
kopalin winna określać nie tylko podstawowe kwestie związane z celem, zakresem i czy
rodzajem prac geologicznych, ale także skupić się na harmonogramie przekazywania
informacji geologicznych lub próbek oraz podać wysokość opłaty na prowadzenie działalności, na którą wydano koncesję. Dodatkowo artykuł ten w ustępie drugim zakreśla
granice terenu, jaki może być objęty koncesją na poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż
kopalin stanowiąc, że jego powierzchnia nie może przekroczyć 1200 km2.
Udzielenie koncesji na poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż węglowodorów oraz
wydobywaniu węglowodorów ze złóż jest poprzedzone przetargiem (chyba, że zapisy
ustawowe stanowią inaczej). Organ koncesyjny zobowiązany jest określić warunki
przetargu w taki sposób, aby miał on charakter otwarty i niedyskryminujący. Przetarg
__________
3
Według art. 6 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 roku Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2011 r. Nr
116 poz. 981) poszukiwanie oznacza „wykonanie prac geologicznych w celu ustalenia i wstępnego udokumentowania złoża kopaliny albo wód podziemnych”. Rozpoznawanie jest to „wykonywanie prac
geologicznych na obszarze wstępnie udokumentowanego złoża kopaliny albo wód podziemnych”.
4
Ustawa wskazuje, że koncesja może dokonać określenia czasu rozpoczęcia działalności w sposób
niejako opisowy polegający na wskazaniu przesłanek, których wykonanie jest jednoznaczne
z rozpoczęciem działalności.
Koncesje na poszukiwanie gazu łupkowego...
55
jest rozwiązaniem, które w zamyśle ustawodawcy, ma prowadzić do wyłonienia najlepszego systemu poszukiwania rozpoznawania złóż lub wydobywania kopalin.
W związku z tym warunki przetargu muszą opierać się na następujących kryteriach
zawartych w art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 roku – Prawo geologiczne
i górnicze [8]: (1) techniczne możliwości oferenta, (2) finansowe możliwości oferenta,
(3) proponowana technologia prowadzenia prac, (4) proponowana wysokość wynagrodzenia z tytułu ustanowienia użytkowania górniczego. Ustawa wprowadza w art.
47 wyjątki, w których przeprowadzenie przetargu nie jest konieczne5.
Koncesja jest aktem administracyjnym, który w sposób formalny reguluje kwestie
związane z gospodarką zasobami (w postaci złóż kopalin). W związku z koniecznością ochrony, zabezpieczenia interesu publicznego jak i kwestii związanych z ochroną
środowiska ustawodawca przewidział sytuacje, w których organ koncesyjny ma prawo
odmówić udzielenia koncesji. Prawo geologiczne i górnicze z dnia 9 czerwca 2011
roku, w art. 29, stwierdza, że podstawą odmowy udzielenia koncesji jest sytuacja,
w której działalność koncesjonariusza sprzeciwia się interesowi publicznemu,
w szczególności, jeśli jest związana z bezpieczeństwem państwa lub ochroną środowiska w tym racjonalną gospodarką złożami kapalin. Inną sytuacją, która spełnia przesłanki odmowy wydania koncesji jest podjęcie działalności, która „uniemożliwiałaby
wykorzystanie nieruchomości zgodnie z ich przeznaczeniem określonym odpowiednio
przez miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego lub przepisy odrębne, a w przypadku braku tego planu – uniemożliwiłaby wykorzystanie nieruchomości w sposób
określony w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego
gminy lub w przepisach odrębnych” [8].
Ustawa reguluje również sytuację, w której organ koncesyjny ma prawo cofnąć
przyznaną koncesję lub ograniczyć jej zakres bez odszkodowania dla koncesjonariusza. Ma to miejsce wówczas, gdy koncesjonariusz: (1) narusza wymagania ustawy
[8]6, (2) nie podejmuje działalności, na którą uzyskał koncesję, (3) trwale zaprzestaje
działalności i mimo wezwania organu koncesyjnego do niezwłocznego usunięcia naruszeń nie podejmuje działań w tym zakresie7.
__________
5
Art. 47 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 roku – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2011 r. Nr 116
poz. 981 wskazuje, że przetarg nie jest konieczny, jeśli: (1) obszar, którego będzie dotyczyć koncesja jest
stale dostępny i znajduje się w wykazie obszarów, na których udzielenie koncesji nie wymaga poprzedzenia przetargiem (wykaz znajduje się na stronie Biuletynu Informacji Publicznej i w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej), (2) obszar, którego będzie dotyczyć koncesja, był przedmiotem przetargu,
zgodnie z art. 43, w wyniku, którego nie została udzielona, (3) dotyczy obszaru objętego koncesją,
z której podmiot zrezygnował, a który nie jest obszarem wymienionym w pkt. 1, (4) przestrzeń jest objęta
pierwszeństwem do ustanowienia użytkowania górniczego, o którym mowa w art. 15. ust. 1.
6
Ustawa wskazuje, że chodzi szczególnie o naruszenia ustawy w zakresie przepisów dotyczących
ochrony środowiska lub racjonalnej gospodarki złożem [8].
7
Ustawodawca nadał organowi koncesyjnemu prawo określania, w drodze decyzji, terminu i sposobu usunięcia naruszeń.
Patrycja Ściebior
56
W przypadku śmierci przedsiębiorcy (o ile był on osobą fizyczną), podjęcia przez
koncesjonariusza decyzji o zrzeczeniu się koncesji, gdy upłynął termin, na jaki koncesja została przyznana, a także, gdy koncesja stała się bezprzedmiotowa następuje wygaśnięcie koncesji. Nie zwalnia to przedsiębiorcy z „wykonania obowiązków dotyczących ochrony środowiska i likwidacji zakładu górniczego [8]8.
Obecnie w Polsce przyznano 109 koncesji na poszukiwanie, rozpoznawanie gazu
łupkowego (stan na dzień 1 stycznia 2012 roku) [5]9. „Mapa koncesji i wniosków na
poszukiwanie gazu ziemnego „shale gas” wg stanu na 31.12.2011 r.” (rys. 1) pokazuje
rozmieszczenie terytorialne koncesji i wniosków na poszukiwanie gazu ziemnego
„shale gas” [6]. Niezwykle istotne jest zwrócenie uwagi, że obecnie przedsiębiorcy
posiadają koncesję jedynie na prace związane z poszukiwaniem i rozpowszechnianiem gazu łupkowego. Organ koncesyjny nie wydał dotąd żadnej koncesji, która
uprawnia do wydobycia gazu łupkowego. Takie działanie wynika z faktu braku
potwierdzenia, odpowiednimi dokumentami faktu istnienia złoża gazu łupkowego
[4]. W momencie potwierdzenia istnienia złoża „shale gas” przedsiębiorca chcący
prowadzić jego wydobycie musi zwrócić się do organu koncesyjnego o wydanie
koncesji, tym razem na działania związane z wydobyciem. W tej sytuacji obowiązkiem tego organu będzie opracowanie warunków oraz zobowiązań jakie zostaną
nałożone na przedsiębiorcę [4].
3. PODSUMOWANIE
Poszukiwanie, rozpoznawanie złóż gazu łupkowego, a w przyszłości wydobywanie
„shale gas” jest w Polsce uznane za działalność wymagającą uzyskania odpowiedniej
koncesji. Wprowadzenie tego mechanizmu związane jest z koniecznością ochrony
środowiska oraz zabezpieczenia interesu publicznego. W związku z powyższym organ
koncesyjny uzyskał instrumenty pozwalające na kontrolę działalności koncesjonariuszy oraz umożliwiające podjęcie odpowiednich działań, gdy zostają naruszone warunki prowadzenia działalności gospodarczej określone w koncesji.
Artykuł ma za zadanie zwrócić uwagę osób zajmujących się zagadnieniem gazu
łupkowego na kwestie związane z koncesjonowaniem działalności gospodarczej
w sferze poszukiwania lub rozpoznawania złóż węglowodorów a także wydobywania
__________
8
Obowiązek ten pozostaje także wówczas, gdy koncesja została cofnięta lub nastąpiła utrata jej mocy.
Informacja podana za stroną internetową Ministerstwa Ochrony Środowiska, gdzie znajduje się
pełna lista podmiotów posiadających koncesję na poszukiwanie oraz rozpoznawanie gazu łupkowego.
Zobacz także na stronie internetowej Ministerstwa Ochrony Środowiska: „Zestawienie koncesji na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż gazu łupkowego w Polsce wraz z ich lokalizacją według stanu na dzień
1 stycznia 2012 r.” http://www.mos.gov.pl/g2/big/2012_01/d839f24b65ed41ba75e5f738e7dcfe8b.pdf
(stan na dzień 03.02.2012).
9
Koncesje na poszukiwanie gazu łupkowego...
57
gazu łupkowego. Artykuł nie przedstawia zagadnień związanych z koncesją w sposób
kompleksowy, sygnalizując jedynie wybrane aspekty uregulowań prawnych oraz
w niewielkim stopniu odnosi się do praktyki tego typu działań. Należy go, zatem traktować, jako próbę zwrócenia uwagi na te kwestie zaś autorka ma nadzieję, że zostanie
podjęta próba szerokiej i merytorycznej dyskusji na temat kwestii uregulowań prawnych koncesji na działalność związaną z poszukiwaniem lub rozpoznawaniem złóż
węglowodorów a także wydobywania gazu łupkowego.
Rys. 1. Mapa koncesji i wniosków na poszukiwanie gazu ziemnego „shale gas”
wg stanu na 31.12.2011 r. [6]
58
Patrycja Ściebior
LITERATURA
[1] Prawo administracyjne. Wydanie dziesiąte poprawione. Stan prawny na dzień 1 IX 2004, Boć J.
(red.), Kolonia Limited 2004.
[2] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 19 grudnia 2001 roku w sprawie projektów prac geologicznych (Dz.U. Nr 153 poz. 1777).
[3] Strona internetowa Ministerstwa Ochrony Środowiska –
http://www.mos.gov.pl/artykul/3327_najczesciej_zadawane_pytania_odpowiedzi/12477_9_jakie_waru
nki_trzeba_spelnic_zeby_uzyskac_koncesje_na_poszukiwanie_gazu.html (stan na dzień 03.02.2012 r.).
[4] Strona internetowa Ministerstwa Ochrony Środowiska
http://www.mos.gov.pl/artykul/3327_najczesciej_zadawane_pytania_odpowiedzi/12479_10_czy_ud
zielone_koncesje_uprawniaja_do_wydobywania_gazu_lupkowego.html (stan na dzień 03.02.2012).
[5] Strona internetowa Ministerstwa Ochrony Środowiska
http://www.mos.gov.pl/g2/big/2012_01/2091cd3f18112810fae31fc52497a777.pdf.
[6] Strona internetowa Ministerstwa Ochrony Środowiska
http://www.mos.gov.pl/g2/big/2012_01/7ee88c2b02fd403018a41a482782f6f7.jpg (stan na dzień
03.02.2012 r.)
[7] Strona internetowa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
http://www.msw.gov.pl/portal/pl/88/260/Nabywanie_nieruchomosci.html.
[8] Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 roku Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2011 r. Nr 116 poz. 981).
[9] Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2010 r. Nr 220
poz. 1447 ze zm.).
[10] WIERZBOWSKI M. (red.), Prawo administracyjne, wyd. 10, Lexis Nexis, Warszawa 2011.
SHALE GAS CONCESSIONS AS AN ELEMENT OF STATE CONTROL
OVER THE RESOURCES
The process of exploration, dissemination and gas extraction (including shale gas) requires receiving
an adequate license. This solution has been designed in order to ensure the appropriate state control over
natural gas deposits. What is more, this regulations has been introduced in order to enforce the
obligations imposed on the operators receiving the concessions mentioned above. The thorough analysis
of the legacies of the Polish law would relieve to understand the rules for granting, refusing grant or
revocation of licenses granted. Moreover, this analysis might also bring the answer for a question about
the responsibilities and rights of the grantor and the subjects applying for receiving the concessions. The
following article attempts to draw attention to this substantial element, without which the exploration,
identification and extraction of shale gas in Poland would be impossible.
gaz łupkowy, infrastruktura energetyczna,
polityka energetyczna Unii Europejskiej
Wojciech JAKÓBIK*
PRZYGOTOWANIA INFRASTRUKTURALNE
DO ŁUPKOWEJ REWOLUCJI W POLSCE
Na potrzeby rozwoju produkcji gazu łupkowego w Polsce, polski system przesyłu gazu musi zostać
przekształcony z funkcjonowania na osi wschód-zachód na funkcjonowanie na osi północ–południe.
Operator sieci – GAZ-SYSTEM S.A. podjął działania będące częścią projektu Korytarza
Południowego zainicjowanego przez Komisję Europejską oraz kraje Europy Środkowo-Wschodniej.
Rozbudowa planowana w ramach tej inicjatywy uczyni europejski rynek bardziej konkurencyjnym,
otwartym i obniży ceny gazu. Dodając do tego efekt spodziewanej w Polsce ,,łupkowej rewolucji”,
Europa otrzyma tanie i łatwo dostępne dla przedsiębiorców źródło ekologicznej energii.
1. GAZ-SYSTEM S.A.: SPÓŁKA ODPOWIEDZIALNA ZA POLSKĄ
INFRASTRUKTURĘ PRZESYŁU GAZU
1.1. POLSKA SIEĆ PRZESYŁOWA
Sieć przesyłowa gazu w Polsce w stanie obecnym odzwierciedla zależność naszego kraju od dostaw z Rosji, utrzymującą się od czasów sprzed 1989 roku. Jeśli
spojrzeć na mapę infrastruktury gazowej, można zauważyć pewną prawidłowość.
Najwięcej gazociągów zbudowano na linii Wschód–Zachód. To infrastruktura przygotowana do celów tranzytowych, w dalszej kolejności do zaspokojenia potrzeb
konsumentów. Jej symbolem, a zarazem główną osią, jest Gazociąg Jamalski zarządzany przez EuroPolGaz S.A. łączący przez terytorium Polski energetyczny
Wschód z Zachodem.
__________
* Uniwersytet Jagielloński, Instytut Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych, ul. Jabłonowskich 5, 31-114 Kraków.
60
Wojciech Jakóbik
Polska infrastruktura przesyłu gazu jest przystosowana do transportu ze Wschodu
na Zachód [1]. Punkty Wejścia w Tietierówce, Wysokoje i Drozdowicze znajdują się
na wschodniej granicy. Punkty przesyłowe w Kamminke, Gubinie, Lasowie (z rewersem), Branicach i Cieszynie (z rewersem) umiejscowione są na zachodniej i południowej granicy. Łączy je sieć gazociągów systemu E najbardziej rozwinięta w województwach podkarpackim i małopolskim. Obecnie istnieje możliwość poboru gazu
przez wspomniane połączenie z siecią niemiecką w Lasowie oraz poprzez połączenie
z siecią czeską w Cieszynie. To tamtędy Polska może sięgać po gaz pochodzący
z innego źródła, niż dotychczas. Nierzadko ceny spotowe surowca pobieranego z kierunku zachodniego są dużo niższe, niż proponowane przez dystrybutora krajowego –
PGNiG – który kupuje gaz od Rosjan.
W wypadku potwierdzenia się danych Energy Information Administration z kwietnia
2011 roku [2], które szacują polskie złoża gazu łupkowego na ilość 5,3 bilionów metrów
sześciennych, rozbudowa infrastruktury w Polsce i Europie byłaby niezbędna dla skonsumowania owoców tzw. ,,łupkowej rewolucji”, a zatem rozwoju branży wydobycia
gazu łupkowego w naszym kraju. Odkrycie wielkich złóż gazu łupkowego w Stanach
Zjednoczonych wymusiło przebudowę tamtejszej infrastruktury w celu przystosowania jej do eksportu surowca za pomocą terminali LNG. Kraj, będący obecnie importerem gazu, w krótkim czasie może się stać jego największym eksporterem, prześcignąwszy już pod względem jego produkcji dotychczas dominującą Rosję [3]. Ten
scenariusz może się powtórzyć także, jeśli chodzi o rodzimą infrastrukturę. Z tego
powodu należy przyjrzeć się podjętym i planowanym działaniom w naszym kraju oraz
na Starym Kontynencie.
1.2. DZIAŁANIA I PLANY INWESTYCYJNE
Polska polityka energetyczna do 2030 opublikowana w kwietniu 2007 roku [4] zakłada m.in. zwiększenie bezpieczeństwa dostaw, do czego ma się przyczynić zwiększenie
dywersyfikacji dostawców i dróg dostaw. Narzuca zatem na krajowego operatora obowiązek modernizacji i rozbudowy infrastruktury przesyłu gazu. Jest to ważne także
w kontekście perspektywy pojawienia się nowych źródeł gazu w Polsce pochodzenia
niekonwencjonalnego. GAZ-SYSTEM S.A. podjął szereg działań mających umożliwić
w przyszłości dystrybucję surowca w Polsce i jego eksport poza granice kraju [5]. W tym
celu niezbędne będzie wzbogacenie polskiej infrastruktury przesyłowej rozbudowanej
głównie na osi Wschód–Zachód o oś Północ–Południe i odpowiednie połączenia gazowe
z krajami sąsiednimi.
GAZ SYSTEM S.A. realizuje już budowę gazociągu łączącego rury z okolic Poznania
ze Świnoujściem, w którym powstaje Terminal LNG. W przyszłości umożliwi on import
gazu z nowych źródeł, ale i eksport surowca wyprodukowanego w Polsce. Tworzone jest
połączenie gazowe między siecią z terenów otaczających Świnoujście a siecią gdańską.
Przygotowania infrastrukturalne do łupkowej rewolucji w Polsce
61
Polski operator rozbudowuje już połączenie z interkonektorem w Lasowie, zamierza
także podnieść jego przepustowość. Tamtą drogą również będzie mógł kiedyś popłynąć na Zachód polski gaz. Inwestycje znajdujące się w fazie planowania to rozbudowa
infrastruktury na linii Rzeszów–Warszawa i Rzeszów–Wrocław–Poznań, a wiec
w przybliżeniu na osi Północ–Południe. W fazie koncepcyjnej znajdują się projekty
gazociągów łączących Polskę z krajami skandynawskimi (Baltic Pipe), Litwą i Słowacją [5].
Rozbudowa infrastruktury ma silne uzasadnienie. Daje większy wybór odbiorcom hurtowym zgłaszającym zapotrzebowanie na gaz, ale umożliwia także transport gazu ze źródeł polskich do nowych dostawców. Ma to szczególne znaczenie w obliczu rosnącego
zapotrzebowania na gaz w Polsce, przewidywanego przez polski rząd. Działania GAZ-SYSTEM S.A. należy jednak rozpatrywać również w szerszej perspektywie europejskiej
polityki energetycznej.
2. INFRASTRUKTURA EUROPEJSKA
W KONTEKŚCIE ŁUPKOWEJ REWOLUCJI
2.1. KORYTARZ PÓŁNOC–POŁUDNIE
Komisja Europejska informuje, że inicjatywa tworzenia połączeń gazowych na linii
Północ–Południe w regionie Europy Środkowo-Wschodniej w ramach tzw. Korytarza
Północ–Południe ma na celu ,,promować integrację rynków za pomocą dywersyfikacji
źródeł i szlaków dla połączenia ze źródłami gazu na Bałtyku, Adriatyku i Morzu Czarnym”. 23 listopada 2011 roku przedstawiciele Austrii, Bułgarii, Chorwacji, Czech, Niemiec, Węgier, Polski, Rumunii, Słowacji, Słowenii oraz Komisarz ds. Energii Gunther
Oettinger podpisali memorandum o porozumieniu (ang, Memorandum of understanding),
uwieńczone przyjęciem dokumentu pt. ,,Action Plan for North–South energy interconnections in Central-Eastern Europe’’ [6].
W dokumencie można znaleźć obszerną listę projektów infrastrukturalnych, z których
dużą część ma zrealizować GAZ-SYSTEM S.A. na czele z koronną inwestycją Korytarza
Północ–Południe – Terminalem LNG w Świnoujściu – który razem z terminalem Adria
w Slobodonicy na Chorwacji będą ,,zakończeniami” infrastruktury odpowiednio na północnym i południowym jej krańcu. Umożliwią eksport i import surowca do i z krajów
niepołączonych z nią. Warto odnotować także inwestycję budowy terminala importowego
LNG w Konstancji w Rumunii. Należy zauważyć, że projekt Korytarza można traktować
jako uzupełnienie infrastrukturalne dla sieci dostosowanej dotychczas do importu z Rosji.
Rozbudowa połączeń na osi Północ–Południe ostatecznie zintegruje rynku gazu krajów
Unii Europejskiej i będzie podwaliną pod integrację z krajami spoza UE, które należą
jednak do Europejskiej Wspólnoty Energetycznej.
62
Wojciech Jakóbik
Rys. 1. Inwestycje w ramach Korytarza Północ–Południe [5]
2.2. KONSEKWENCJE EKONOMICZNE
W przypadku gdyby ,,łupkowa rewolucja”, miała skalę podobną do tej w Stanach
Zjednoczonych, infrastruktura w kraju i innych państwach regionu stworzona w ramach Korytarza Północ–Południe zagwarantuje sprawną dystrybucję surowca na tym
terytorium, a także eksport za pomocą terminali gazu skroplonego. ,,Łupkowa rewolucja” w Polsce może w przyszłości doprowadzić do spadku znaczenia przesyłu na osi
Wschód–Zachód i zwiększenia tego na osi Północ–Południe. Byłaby to prawdziwa rewolucja energetyczna w Europie, w której do tej pory panowało status quo sankcjonowane
przez uprzywilejowaną pozycję Federacji Rosyjskiej.
Dane U.S. Energy Information Administration pokazują, że ceny spotowe gazu w regionach, w których mocno rozwinęła się produkcja gazu łupkowego drastycznie spadają
[7]. Korzysta na tym przemysł nawozowy, chemiczny i odbiorcy detaliczni, których rachunki za energię nieco spadły. Według raportu IHS eksploatacja gazu łupkowego doprowadziła już do stworzenia w USA ponad 600 tysięcy miejsc pracy. Według szacunków agencji ta liczba wzrośnie do 860 tysięcy w 2015 roku. Wydobycie gazu z łupków
Przygotowania infrastrukturalne do łupkowej rewolucji w Polsce
63
wniosło do PKB Stanów ponad 76,9 miliardów dolarów w 2010 roku. Zdaniem ekspertów IHS w 2015 ten wkład wzrośnie do 118,2 miliardów dolarów a w 2035 do
231,1 miliardów dolarów [8]. Agencja tłumaczy te zmiany faktem, że branża wydobycia gazu łupkowego ,,skupia dobrze dokapitalizowany przemysł z rozbudowanym łańcuchem zaopatrzeniowym”, który zaopatruje się u amerykańskich dostawców, co daje
im dochód generujący tworzenie się miejsc pracy i wzrost gospodarczy [9]. Analogicznie, na rozwoju branży w Polsce skorzystają regiony objęte modernizacją infrastruktury. Przedsiębiorcy z do tej pory odciętych od alternatywnych źródeł dostaw
gazu regionów Europy zyskają dostęp do nowych, tańszych. Rozwój branży zapewni
nowe miejsca pracy analogicznie do sytuacji w Stanach Zjednoczonych. Warunkiem
umożliwiającym powtórzenie amerykańskiego trendu na w naszym kraju oraz Starym
Kontynencie jest jak najszerzej zakrojona rozbudowa infrastruktury w regionie i urynkowienie cen gazu, które najlepiej zagwarantuje dywersyfikacja źródeł i szlaków dostaw gazu z uwzględnieniem źródła polskiego.
Rys. 2. Porównanie spadku cen spotowych gazu ze wzrostem jego produkcji
w okolicach złóż Marcellus Shale w USA
Źródło: Energy Information Administration. Grafika dla The Washington Post, opub. 1.02.2012
64
Wojciech Jakóbik
2.3. KONSEKWENCJE EKOLOGICZNE
,,Łupkowa rewolucja” przyniosłaby za sobą także korzyści ekologiczne. Przy spalaniu
gazu ziemnego wydziela się o połowę mniej gazów cieplarnianych, niż ma to miejsce
w przypadku węgla opałowego. ,,Z ekonomicznego punktu widzenia, biorąc pod uwagę
cały system energetyczny, najkorzystniejszym środkiem redukcji emisji CO2 są elektrociepłownie spalające gaz ziemny, pracujące w układzie skojarzonym. W przypadku
wytwarzania energii w ww. źródłach emisja ta jest o około 100% niższa w stosunku do
elektrowni węglowej” – pisze Teresa Kubacka dla Urzędu Regulacji Energetyki [10].
Jest to szczególnie ważne w ramach realizacji ambitnych celów klimatycznych
przyjętych przez Unię Europejską. Zakłada ona redukcję emisji w krajach Unii o 20%
do 2020 roku [11]. Istnieją symptomy pozwalające twierdzić, że w wypadku utrzymania tego kontrowersyjnego planu, poziomy obniżki będą zwiększane. W takim wypadku zwiększanie udziału gazu ziemnego w miksie energetycznym krajów członkowskim będzie jednym z łatwiej dostępnych narzędzi służących realizacji tych wymagań.
Nie będzie to możliwe bez niezbędnej infrastruktury gwarantującej krajom regionu
dostęp do nowych źródeł gazu, także tych powstałych na fali ,,łupkowej rewolucji”
w Polsce.
3. INFRASTRUKTURA JAKO NARZĘDZIE ZMIAN W ENERGETYCE
Dywersyfikacja źródeł i tras dostaw gazu pozostaje jedynie pustym frazesem bez
zaplecza infrastrukturalnego. Projekt połączenia terminali w Świnoujściu i Slobodonicy jest przecież podwaliną pod połączenie sieci europejskiej z tzw. korytarzem południowym, którego sztandarowym projektem jest wspierany przez Komisję Europejską
gazociąg Nabucco. Jeżeli projekt nie zostanie zrealizowany z przyczyn ekonomicznych lub zostanie zablokowany z pobudek politycznych, cała dyskusja o kaspijskich
źródłach dostaw jest bezzasadna. Sceptycy ,, łupkowej rewolucji” zapewne zgodzą się
z opinią, że nawet zakładając, że skala rozwoju produkcji gazu łupkowego w naszym
kraju nie dorównała amerykańskiej, to realizacja planów inwestycyjnych GAZ-SYSTEMU S.A. i innych spółek zaangażowanych w projekt Korytarza Północ–
Południe przyczyni się do poprawy sytuacji na europejskim rynku gazu. Dlatego też,
jest to kwestia kluczowa dla przyszłości europejskiej energetyki. Nowe źródło gazu
w Europie, jakim mogą być złoża znajdujące się pod polskim terytorium to paliwo,
które można będzie wtłoczyć na europejskie rynki jedynie dzięki dobrze zorganizowanej, zmodernizowanej i rozbudowanej infrastrukturze przesyłowej. Zagwarantuje
ona otwarcie rynków, wzrost konkurencji oraz spadek cen. ,,Łupkowa rewolucja”
jedynie spotęguje efekt realizacji projektów infrastrukturalnych, czego Polakom i pozostałym nacjom regionu pozostaje szczerze życzyć.
Przygotowania infrastrukturalne do łupkowej rewolucji w Polsce
65
LITERATURA
[1] GAZ-SYSTEM S.A., Raport 2009–2010, Warszawa 2011.
[2] U.S. ENERGY INFORMATION ADMINISTRATION, World Shale Gas Resources: An Initial
Assessement of 14 Regions Outside the United States, Waszyngton 2011.
[3] INSTYTUT KOŚCIUSZKI, Gaz niekonwencjonalny – szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendacje, Warszawa 2011.
[4] MINISTERSTWO GOSPODARKI, Polityka energetyczna Polski do 2030 roku, Warszawa 2007.
[5] GAZ-SYSTEM S.A., System gazociągów przesyłowych – inwestycje Gaz-System S.A. do 2014 roku,
Warszawa 2011.
[6] KOMISJA EUROPEJSKA, Action Plan for North-South energy interconnections in Central-Eastern
Europe, http://ec.europa.eu/energy/infrastructure/north_south_east_en.htm (dostęp 20.01.2012).
[7] U.S. ENERGY INFORMATION ADMINISTRATION, Summary – Price, Supply, Deposition,
Waszyngton 2011.
[8] IHS, The Economic and Employment Contributions of Shale Gas in the United States, Washington
2011.
[9] INFORMACJA PRASOWA IHS, Shale Gas supports more than 600,000 American jobs today; by
2015, Shale Gas predicted to support nearly 870, jobs and contribute $118.2 Billion to GDP, HIS
study
finds,
http://press.ihs.com/press-release/energy-power/shale-gas-supports-more-600000american-jobs-today-2015-shale-gas-predict (dostęp 10.02.2012).
[10] TERESA KUBACKA, Gazownictwo i rynek gazu obecnie,
http://www.ure.gov.pl/portal/pl/217/1195/31_Gazownictwo_i_rynek_gazu_obecnie.html (dostęp 20.01.2012).
[11] Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 406/2009/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie
wysiłków podjętych przez państwa członkowskie, zmierzających do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych w celu realizacji do roku 2020 zobowiązań Wspólnoty dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych.
INFRASTRUCTURAL PREPARATIONS FOR SHALE REVOLUTION IN POLAND
For shale gas production development in Poland needs, polish gas transit system (GTS) should be reformed from east-west axis, to north-south axis. Polish GTS operator – GAZ-SYSTEM S.A. took actions
framed in North-South Corridor project initiated by European Commission and Central-Eastern Europe
countries. Development planned in this initiative will make European gas market more competitive, open
and make natural gas prices lower. Adding the effect of expected “shale revolution” in Poland, Europe
will get cheap and entrepreneurs-accessible source of ecologic energy.
gaz łupkowy, szczelinowanie hydrauliczne,
ekologia, debata publiczna, polityka łupkowa
Piotr PISKOZUB*
PROBLEM WYDOBYCIA GAZU ŁUPKOWEGO
W GLOBALNEJ DEBACIE POLITYCZNEJ
W niniejszym artykule poddano analizie globalną debatę na temat gazu łupkowego, jej determinanty
i stosowaną argumentację, przekładającą się na realne działania społeczne i polityczne. Pragnąłbym
przedstawić tę debatę jako proces, w którym czynniki ekologiczne implikują postawy polityków
i obywateli względem pozyskiwania surowca. Do zajęcia się tym problemem skłoniła mnie luka badawcza w obrębie tego aspektu w Polsce, szczególnie istotna w przededniu publicznej dyskusji na
temat wydobycia gazu łupkowego w naszym kraju. Moim celem jest zaakcentowanie pozarynkowego
wymiaru pozyskiwania tego surowca, oscylującego wokół kwestii środowiskowych, społecznych
i politycznych (w niniejszym tekście będę starał się abstrahować od aspektu prawnego).
1. EKOLOGICZNE I POLITYCZNE ASPEKTY EKSPLOATACJI
GAZU ŁUPKOWEGO W SKALI GLOBALNEJ –
SZANSA CZY ZAGROŻENIE DLA POLSKI?
1.1. ASPEKT EKOLOGICZNY
Argumenty przeciwników wydobycia gazu łupkowego na płaszczyźnie ekologicznej skupiają się głównie wokół samej metody pozyskiwania surowca, zwanej szczelinowaniem hydraulicznym. Proces ten polega na wtłoczeniu wody zmieszanej z substancjami chemicznymi pod bardzo wysokim ciśnieniem w skałę i zapełnianiu
powstających otworów drobnoziarnistym piaskiem, uniemożliwiającym ich ponowne
zamknięcie (z czasem woda i piasek zostawały zastępowane przez specjalne płyny polimerowe i materiały ceramiczne, metalowe czy plastikowe). W skali przemysłowej
metodę tę wykorzystuje się od 2003 roku.
__________
* Uniwersytet Wrocławski, Instytut Politologii, ul. Koszarowa 3, 51–149 Wrocław.
68
Piotr Piskozub
W miejscowości Dish w Teksasie w 2009 roku przeprowadzano niezależne badania, które potwierdziły „występowanie wysokich stężeń związków rakotwórczych
i neurotoksyn w otaczającym powietrzu i nieruchomościach mieszkalnych” [13].
W tym przypadku bardzo ważny jest fakt, że w regionie nie była prowadzona żadna
inna działalność przemysłowa, przez co wydobycie gazu łupkowego uważa się za jedyną możliwą przyczynę takich skutków. Najwięcej zastrzeżeń co do procesu szczelinowania hydraulicznego pojawia się na polu zanieczyszczenia wód gruntowych.
W hrabstwie Garfield w Kolorado między styczniem 2003 a marcem 2008 odnotowano 1549 wycieków powstałych wskutek działalności gazowo-naftowej, z czego 20%
wiązało się z zanieczyszczeniem wody [12]. W kolejnej analizie stwierdzono, że
„tymczasowa tendencja polega na podwyższaniu się ilości metanu w próbach wód
gruntowych w ciągu ostatnich siedmiu lat, co zbiega się ze wzrostem liczby odwiertów gazowych instalowanych w Mamm Creek Field” [11]. Większość przypadków
zanieczyszczeń spowodowana była jednak nieprawidłową obsługą urządzeń, czego
można uniknąć odpowiednio przekształcając lub ograniczając czynnik ludzki. Taki
stan rzeczy można osiągnąć poprzez skrupulatne monitorowanie i nadzór nad eksploatacją złóż, eksponując aspekt egzekucyjny przed regulacyjnym. Rozwiązanie takie
postuluje się choćby w Dolnej Saksonii, gdzie w 2007 r. doszło do przecieku rurociągów odprowadzających zużytą wodę z pola gazu zamkniętego Söhlingen, powodując
zanieczyszczenie wód gruntowych benzenem i rtęcią. Po tym zdarzeniu Federalny
Urząd do spraw Środowiska przedłożył projekt, w którym opowiada się za: koniecznością przeprowadzania przed każdym odwiertem ocen oddziaływania na środowisko
naturalne; koniecznością uzyskiwania pozwoleń na odwierty również ze strony urzędów gospodarki wodnej (oprócz urzędów górnictwa), które badałyby wpływ eksploatacji na wody gruntowe i powierzchniowe; zakazem wydobycia metodą szczelinowania na terenach, gdzie pozyskuje się wodę pitną, wodę ze źródeł leczniczych lub wody
mineralne [6].
Argumentacja zwolenników eksploatacji surowca bazuje między innymi na ograniczeniu emisji gazów cieplarnianych. Jak przekonują specjaliści z Uniwersytetu Cornell, emisja tych gazów powstałych przy gazie niekonwencjonalnym, stanowi połowę
lub jedną trzecią emisji powstałych przy wydobyciu węgla [1]. Ataki na polu składu
płynu szczelinowego odpierane są poprzez wskazanie na niewielką ilość dodatków
w całej mieszance (ułamek procenta), które mają być używane przez nas w życiu codziennym (jak sól borowa w detergentach czy glikol etylenowy w rozpuszczalnikach).
Sam proces szczelinowania odbywa się na głębokości około 3 km, poniżej warstwy
wód gruntowych, przez co ich zanieczyszczenie zdaniem Jerzego Woźniaka z firmy
Halliburton wydaje się być wątpliwe [4]. Dodaje on także, że szczelinowanie wywołuje jedynie minimalne drgania gruntu, dlatego ciężko stworzyć powiązanie między silnymi wstrząsami a odwiertami. W niniejszym tekście nie chcę jednak rozwijać szczegółowo argumentów zwolenników wydobycia. W mojej ocenie to protesty na polu
ekologicznym przyczyniają się w zdecydowanym stopniu na zachowania polityczne
Problem wydobycia gazu łupkowego...
69
w materii gazu łupkowego (przynajmniej wnioskując na podstawie podjętych już, realnych decyzji w obrębie sfery władzy – adekwatne są tu przykłady Francji czy Bułgarii).
Obustronna argumentacja, zarówno zwolenników, jak i przeciwników pozyskiwania gazu łupkowego, powoduje przedłużenie patowej sytuacji (każde badanie zagrożeń
prowadzi autorów raportów do odmiennych konkluzji). Przy takim obrocie sprawy
wymiar środowiskowy zostaje zaadoptowany do aspektu politycznego eksploatacji surowca, który jednocześnie bazuje na płaszczyźnie ekonomicznej. Tak postrzegany
czynnik polityczny ma szczególne znaczenie, koordynując proces wydobycia, nadzorując jego przebieg, zlecając niezależne badania, kalkulując ekonomiczne zyski i straty, i wreszcie wpływając na sposób postrzegania kwestii eksploatacji gazu łupkowego
przez ogół obywateli.
1.2. ASPEKT POLITYCZNY
Retoryka polityków w kwestii wydobycia gazu łupkowego opiera się głównie na
wymiernych korzyściach ekonomicznych oraz bezpieczeństwie i niezależności energetycznej, które to dane państwo powinno uzyskać poprzez wdrożenie eksploatacji nowego surowca. Takie postulaty wskazują jednak na krótkowzroczność i indolencję
przedstawicieli sfery władzy, wyraźnie spychających na dalszy plan najnowsze badania w materii wpływu wydobycia na ludzkie zdrowie i środowisko naturalne (w Polsce
jest to choćby ekspertyza Dyrekcji Generalnej do spraw Polityki Wewnętrznej Unii
Europejskiej: „Wpływ wydobycia gazu łupkowego i ropy łupkowej na środowisko naturalne i zdrowie ludzi” z czerwca 2011 roku) [3].
W stanie Nowy Jork już w 2009 roku wprowadzono ograniczenia środowiskowe,
skutecznie blokujące wydobycie gazu łupkowego metodą szczelinowania w tak zwanej „formacji Marcellus”. Choć niejednokrotnie pojawiają się głosy, że nowy, demokratyczny gubernator Andrew Cuomo ma znieść moratorium, w dalszym jednak ciągu
nie jest w stanie przekonać sondażowej większości do poparcia jego pomysłu, co może prowadzić do wniosku, że polityk ugina się pod presją opinii publicznej. Na przeszkodzie stanął także obszerny (1095 stron) raport Ministerstwa Środowiska stanu
Nowy Jork z lipca 2011 roku, z którego wnioski są jednoznaczne: należy całkowicie
zakazać szczelinowania hydraulicznego w pobliżu zbiorników wody pitnej i gruntowej, gdyż nawet dodatkowe zabezpieczenia nie zmniejszą ryzyka zanieczyszczenia
[8]. Debatę z Nowego Jorku można ekstrapolować na polityczną dyskusję na szczeblu
federalnym w Stanach Zjednoczonych, w której zarówno w obrębie Kongresu, jak
i w Federalnym Departamencie do spraw Energii zdania są podzielone. Sam Barack
Obama bardzo często optymistycznie wypowiadał się o eksploatacji surowca, podkreślając ogromny amerykański potencjał w tym zakresie i wspierając się stosownymi
badaniami (w marcu 2011 roku obiecywał popierać produkcję aut napędzanych gazem). Bardzo ważnym dla administracji Obamy stał się aspekt geopolityczny wydobycia, który miałby pozwolić Stanom Zjednoczonym na uniezależnienie się od dostaw
70
Piotr Piskozub
ropy i gazu z Bliskiego Wschodu. Ta antycypacja, skonfrontowana jednak z posunięciami na arenie międzynarodowej (wzmożona aktywność wojsk w rejonie Zatoki Perskiej po próbach rakietowych Iranu), rodzi jednak pytanie, na ile gaz łupkowy jest
energetyczną szansą w krótkiej, a na ile w dłuższej perspektywie. Istotną rolę w amerykańskiej debacie publicznej na temat gazu niekonwencjonalnego zaczął odgrywać
czynnik społeczny. W Fort Worth w Teksasie w 2008 roku firmy wydobywcze masowo dzierżawiły ziemię od zwykłych obywateli. Badania wskazały jednak na fakt, że
tylko niektóre odwierty mogłyby być opłacalne – konsorcja zrywały umowy dzierżawcze, powodując lawinę procesów między nimi a lokalnymi mieszkańcami. Pojawiły się także argumenty ekonomiczne, wywodzące się z przekonań niektórych analityków o zawyżaniu przez firmy wydobywcze możliwości produkcyjnych szybów
i wielkości zasobów. Ten argument miał szczególny wydźwięk w Stanach Zjednoczonych z uwagi na ogromne problemy budżetowe tego kraju; jeden z analityków firmy
IHS Drilling Data porównał nawet gaz niekonwencjonalny do piramid finansowych,
dobitnie obnażając sposób myślenia o gazie łupkowym jako finansowym zabezpieczeniu dla konkretnego państwa [10].
Amerykańskie doświadczenia zostawały stopniowo przenoszone na grunt europejski. Największe głosy sprzeciwu pojawiły się we Francji, co ma związek z dwoma
czynnikami: bardzo dużymi potencjalnymi złożami gazu łupkowego w tym kraju oraz
tradycyjnie zakorzenioną w społeczeństwie myślą proekologiczną i alterglobalistyczną. W marcu 2011 roku premier Francois Fillon pod wpływem silnych protestów ekologów ogłosił czasowe moratorium na wydobycie gazu łupkowego. W maju tego samego roku metoda szczelinowania hydraulicznego została zakazana przez niższą izbę
francuskiego parlamentu. W debacie publicznej istotny wkład mieli przedstawiciele
lobby energetyki jądrowej, niezainteresowanego umacnianiem pozycji gazowej konkurencji. Znany francuski alterglobalista, José Bove, prowadził w całym kraju cykl
wykładów negujących pozytywne aspekty wydobycia surowca (pojawił się także
w Polsce). W październiku 2011 roku prezydent Nicolas Sarkozy, cofając koncesję na
wydobycie gazu łupkowego dwóm firmom powiedział: „Nie obracamy się plecami do
postępu. Będziemy kontynuowali eksploatacje złóż, jakie znajdują się w naszej ziemi.
Ale nie będziemy tego robili za wszelką cenę, nie oglądając się na skutki. Gaz będzie
wydobywany, jeśli będziemy mieli stuprocentową pewność, że to nie zaszkodzi środowisku” [5]. Francuski potentat naftowy Total w styczniu 2012 roku zapowiedział
walkę o zniesienie wszelkich zakazów wydobycia, jeśli będzie trzeba – nawet na drodze sądowej. Argumenty firmy odnosiły się do posunięć politycznych podejmowanych pomimo braku wiarygodnych (zdaniem Total) badań wykazujących negatywne
skutki eksploatacji. Choć Francja jest pierwszym europejskim krajem, który zakazał
szczelinowania hydraulicznego, warto jednak zauważyć, że taki zakaz nadal pozostawia możliwość dla wykorzystywania innych metod. Nieskuteczne okazały się próby
ich zablokowania na szczeblu Zgromadzenia Narodowego. Przypadek francuski jest
jednak unikatowy w skali europejskiej. Podobna debata publiczna rozgrywała się
Problem wydobycia gazu łupkowego...
71
w tym kraju w latach 70. w związku z przewartościowaniem struktury pozyskiwania
energii i oparcia jej przede wszystkim na energetyce jądrowej. Po 40 latach od tego
zdarzenia Francja produkuje najtańszą energię w Europie, inwestując w najnowsze
technologie i bezpieczeństwo przy wykorzystywaniu energii atomowej. Dlatego kolejna, kontrowersyjna i potencjalnie niebezpieczna metoda pozyskiwania energii,
przyjmowana jest z dużą dozą ostrożności i, niekiedy, sceptycyzmu. Prezydent Sarkozy zapowiedział, że nie będzie w żaden sposób lobbował na forum Unii Europejskiej
przeciwko gazowi niekonwencjonalnemu. Problemy francuskie są jednak o tyle istotne, że większa część Europy nie jest tak bogata w doświadczenia na gruncie politycznej płaszczyzny pozyskiwania gazu łupkowego – kraj ten podjął w tej materii realną
polityczną decyzję. Dla przykładu, Wielka Brytania – początkowo przeciwna eksploatacji – po odkryciu olbrzymich złóż na terytorium swego kraju we wrześniu 2011 roku, zmieniła diametralnie retorykę na temat szczelinowania hydraulicznego. Izba
Gmin krytycznie wypowiedziała się o argumentach ekologów przeciwnych takiej
formie eksploatacji [7]. Jednym z potencjalnych naśladowców Francji w polityce łupkowej mogą okazać się Niemcy.
Niemiecka polityka energetyczna uległa znacznemu przeobrażeniu po katastrofie
nuklearnej w Fukushimie. Wyłączono wówczas najstarsze reaktory jądrowe, jednocześnie przewidując zamknięcie wszystkich pozostałych do 2022 roku. Kanclerz Angela Merkel wyszła naprzeciw nastrojom społecznym, czyniąc z lobby energetyki jądrowej wroga. Taki stan rzeczy mógł spowodować przeniesienie ciężaru
zainteresowania energetycznego na nowe źródła, w tym gaz łupkowy. Przywoływany
wyżej wypadek w Dolnej Saksonii spowodował jednak, że koalicja rządząca (wsparta
również przez opozycję) opowiada się za zaostrzeniem regulacji w kwestii wydobycia
gazu niekonwencjonalnego. Niemieccy eksperci w większości przekonują do potrzeby
ostrożnego podejścia do eksploatacji surowca, akcentując konieczność kilkuletnich
badań związanych z potencjalnymi zagrożeniami takiej formy pozyskiwania energii.
Przemysł naftowy i wydobywczy w tym kraju, pod wpływem silnych nacisków społecznego zaplecza proekologicznego, zapewnia o rozwijaniu nowych technologii wydobycia, w tym takich, w których w szczelinowaniu wykorzystuje się substancje ulegające rozkładowi biologicznemu. W Nadrenii Północnej-Westfalii obowiązuje
moratorium na wydobycie gazu łupkowego metodą szczelinowania. Choć w tym landzie dostrzega się ewentualne korzyści związane z potencjalnie mniejszą skalą emisji
gazów cieplarnianych, priorytetem dla rządzących w regionie jest jednak ochrona wód
gruntowych, które stanowią aż 40% wody pitnej [2]. Pomimo tego, że koncern
ExxonMobil, prowadzący próbne odwierty w regionie, zapewnia o stworzeniu nowych miejsc pracy, wywodzący się z Partii Zielonych minister ochrony środowiska
w landzie, Johannes Remmel, przestrzega przed omijaniem procedur przy użyciu
obietnic finansowych. Rozwaga niemieckich polityków wyraźnie kontrastuje z zachowaniem sfery władzy w Bułgarii, ostatnim europejskim kraju, który zakazał metody szczelinowania.
72
Piotr Piskozub
Rząd Bułgarii wprowadzając regulacje dbał jednak przede wszystkim o utrzymanie
poparcia społecznego. W całym kraju odbyła się aktywna kampania przeciwników gazu łupkowego, popieranych przez lobby rosyjskie. Została ona silnie nagłośniona
przez media, przez co łatwo dotarła do zbiorowej świadomości obywateli. Nie podjęto
żadnych adekwatnych kampanii informacyjnych – zrezygnował z nich zarówno rząd,
jak i przemysł wydobywczy. Polityczne decyzje zbiegły się w czasie z renegocjacją
kontraktu gazowego z Gazpromem, wygasającego w 2012 roku i zaplanowanymi na
rok później wyborami parlamentarnymi. W przypadku bułgarskim bardzo widoczny
jest wpływ lobby rosyjskiego. Nie jest tajemnicą, że w jego interesie jest pozostanie
największym dostawcą gazu w Europie, która ostrożnie i powoli wkracza w kolejny
etap debaty publicznej na temat gazu łupkowego.
1.3. WNIOSKI DLA POLSKI
Choć posłużono się przede wszystkim przypadkami krajów, w których (w całości
lub w części) zakazano użycia metody szczelinowania, debata w tych państwach może
stanowić fundament dyskusji publicznej na temat gazu łupkowego w Polsce. Optymistyczne nastroje polityków w tej materii muszą być uzupełniane rzetelną i skrupulatną
edukacją obywateli opartą na obustronnej argumentacji – przeciwników i zwolenników eksploatacji niekonwencjonalnego gazu. W dobie rozwoju nowych technologii
zapotrzebowanie na energię będzie wzrastać, przy jednoczesnym spadku produkcji
gazu ziemnego. Jedyną alternatywą, pozwalającą na uniknięcie bułgarskiego doświadczenia i uniezależnienie się od dostaw surowca z Rosji, stanie się wydobycie gazu
łupkowego. Choć na pełne dane będzie trzeba poczekać jeszcze kilka lat, szacuje się,
że w Polsce zasoby tego źródła energii mogą wynosić od 1,4 do 5,3 bilionów metrów
sześciennych (w zależności od autora analizy) [9]. Ten fakt nie może jednak przesłonić jakości debaty publicznej, podobnie jak nie mogą jej determinować podsycane
przez niektóre polskie ugrupowania polityczne nastroje antyrosyjskie. Lobby przeciwne eksploatacji gazu łupkowego nie opiera się tylko na energetycznych ambicjach Rosji. W jego obrębie da się wyróżnić również przedstawicieli konkurencyjnych metod
pozyskiwania energii, przemysłu wydobywczego, wywodzącego się głównie ze Stanów Zjednoczonych, ale i pozostałych krajów Unii Europejskiej, niektórych polityków (tutaj sytuacja różni się w ten sposób, że potrafią oni zmieniać zdanie pod wpływem nastrojów społecznych, jak w Bułgarii czy w Niemczech) i wreszcie ideologów
ekologicznych i ich zwolenników. Głos tych ostatnich jest warty uwagi, gdyż wyrasta
na zupełnie innej płaszczyźnie niż warunkowane ekonomicznym czy politycznym bilansem zysków i strat podejście pozostałych grup. Argumentacja przeciwników gazu
łupkowego nie może być jednak pozostawiona bez odpowiedzi. Potrzebna jest skoordynowana i wyważona polityka informacyjna polskiego rządu, wrażliwa na oczekiwania i niepokoje obywateli. Poziom zaufania społecznego w tym aspekcie można
zwiększyć przez (na ile to możliwe) decentralizację decyzji w kwestii gazu łupkowego
Problem wydobycia gazu łupkowego...
73
i przeniesienie choć części kompetencji na administrację lokalną (wstępne przesłanki
dla takiego obrotu sprawy przyjęte zostały już w ustawie z 9.06.2011 Prawo geologiczne i górnicze). Polski rząd, zwłaszcza w obliczu zwiększenia realności wydobycia
gazu łupkowego, może skorzystać z funkcji pełnienia forum debaty publicznej. Jego
wiarygodność w materii eksploatacji nowego surowca zostanie zwiększona przez dyskusję z przeciwnikami wydobycia, ekspertami (szczególnie ze Stanów Zjednoczonych), czy think tankami zajmującymi się tym problemem. Kwestią naglącą pozostaje
rozwianie wszelkich wątpliwości dotyczących metody szczelinowania hydraulicznego. Niemożliwe jest jej rozwiązanie tylko za pomocą krajowych badań i opracowań
eksperckich; w tej dziedzinie potrzebna jest współpraca ze specjalistami z innych krajów. Pomocna może okazać się analiza możliwie największej liczby przypadków zanieczyszczeń środowiska ze Stanów Zjednoczonych i wyeliminowanie błędów, które
towarzyszyły tamtejszej eksploatacji. Nie można pominąć argumentów przeciwników
wydobycia opartych na potencjalnych zagrożeniach ekologicznych. Należy zapewnić
wszelkie gwarancje bezpieczeństwa dla lokalnej społeczności, szczególnie narażonej
na negatywne konsekwencje eksploatacji. Co najważniejsze – sformułowane wyżej
hipotetyczne postulaty, przy ich ewentualnym zaadoptowaniu przez organa państwa,
nie mogą pozostać ogólnikami. Taki stan rzeczy można osiągnąć przez nadanie im
odpowiedniej mocy prawnej; miałaby ona regulować nie tylko kwestie jednostkowe
czy grupowe, ale również skupiać się na przejrzystym, bezpiecznym i analogicznym
w każdej sytuacji systemie przyznawania koncesji wydobywczych. Ciężko mówić na
przykładzie Polski o jakimkolwiek etapie debaty publicznej w kwestii pozyskiwania
gazu łupkowego. Pojawiające się w mediach i polityce głosy są tylko niedoskonałym
zalążkiem dyskusji na ten temat, są odosobnione i niekoniecznie poparte naukowymi
badaniami. Eksploatacja gazu niekonwencjonalnego jest jednak problemem na tyle palącym, że wymaga refleksji od globalnego szczebla począwszy, a na ludzkim sumieniu skończywszy.
LITERATURA
[1] CATHLES L.M., BROWN L., TAAM M., HUNTER A., A commentary on “The greenhouse-gas
footprint of natural gas in shale formations” by R.W. Howarth, R. Santoro, and Anthony Ingraffea,
2012, http://www.springerlink.com/content/x001g12t2332462p/fulltext.html (4.02.2012).
[2] DPA, MATZKE M., Dlaczego Niemcy boją się gazu łupkowego?, 2011, http://www.dwworld.de/dw/article/0,,15112461,00.html (4.02.2012).
[3] DYREKCJA GENERALNA DS. POLITYKI WEWNĘTRZNEJ, Wpływ wydobycia gazu łupkowego
i ropy łupkowej na środowisko naturalne i zdrowie ludzi, 2009, 35,
http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/envi/dv/shalegas_pe464425_/shalegas_
pe464425_pl.pdf (4.02.2012).
[4] GRZESZAK A., Świeczki nie gaście, 2011, http://www.polityka.pl/rynek/gospodarka/1520296,1,ktoma-racje-w-sprawie-gazu-lupkowego.read (4.02.2012).
74
Piotr Piskozub
[5] IAR POLSKIE RADIO, Francja cofa koncesję na wydobycie gazu łupkowego, 2011,
http://biznes.onet.pl/francja-cofa-koncesje-na-wydobycie-gazu-lupkowego,18650,4870650,1,newsdetal, (4.02.2012).
[6] JUS, KOMA, Niemcy ograniczą możliwości eksploatacji złóż gazu łupkowego?, 2011,
http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2011-08-10/niemcy-ogranicza-mozliwosci-eksploatacjizloz-gazu-lupkowego (4.02.2012).
[7] KUKLIŃSKI M., Polskie łupki pod brytyjskim nadzorem, 2011,
http://www.obserwatorfinansowy.pl/2011/08/26/polski-gaz-lupkowy-wydobycie-lobbing-ekologia/
(9.02.2012).
[8] NEW YORK STATE DEPARTMENT OF ENVIROMENTAL CONSERVATION, Preliminary
Revised Draft Supplemental Generic Environmental Impact Statement On The Oil, Gas and Solution
Mining, Regulatory Program, 2009, http://iddd.de/NYnoHF.pdf, rozdział 3.2.4 (4.02.2012).
[9] PAP, W marcu dowiemy się ile mamy gazu łupkowego, 2012, http://www.rp.pl/artykul/797252.html
(9.02.2012).
[10] PAP, Wydobycie gazu łupkowego nieopłacalne?, 2011,
http://www.orange.pl/kid,4000000151,id,4001122470,title,Wydobycie-gazu-lupkowego-nieoplacalne,
article.html (9.02.2012).
[11] THYNE G., Review of Phase II Hydrogeologic Study, przygotowany dla hrabstwa Garfield, 2008,
http://cogcc.state.co.us/Library/Presentations/Glenwood_Spgs_HearingJuly_2009/GlenwoodMaster
Page.html (4.02.2012).
[12] WITTER R., STINSON K., SACKETT H., PUTTER S., KINNEY G., TEITELBAUM D.,
NEWMAN L., Potential Exposure-Related Human Health Effects of Oil and Gas Development:
A White Paper, University of Colorado Denver, Colorado School of Public Health, Denver, Kolorado oraz Colorado State University, Wydział Psychologii, Fort Collins, Kolorado 2008, 3–46.
[13] WOLF, Town of Dish, Texas, Ambient Air Monitoring Analysis, Final Report, 2009,
www.wolfeagleenvironmental.com (4.02.2012).
A PROBLEM OF SHALE GAS EXTRACTION IN THE GLOBAL POLITICAL DEBATE
This article discusses the environmental and political aspects of shale gas exploitation. In the first
chapter I mention the arguments of ecologists who are against mining. Then I analyze the public debate
on this resource, mainly in four countries: USA, France, Germany and Bulgaria. In the last section I suggest possible solutions, which could help Poland to avoid errors of other countries.
gaz łupkowy, geopolityka energetyczna,
polskie bezpieczeństwo energetyczne
Piotr RAPKOWSKI*
GAZ ŁUPKOWY A PRZYSZŁA GEOPOLITYKA
ENERGETYCZNA POLSKI
„Kraj mógłby być możny i bogaty, nie użyliśmy daru natury” te słowa wypowiedziane w XIX w.
przez komisarza Komisji Kruszcowej – Tadeusza Czackiego, wydają się być dziś coraz bardziej aktualne. George Friedman, publikując Następne 100 lat, wróżył Polsce potęgę bazując na jej geopolitycznym położeniu. Trzy lata temu nie znał jeszcze wyników raportu EIA oraz innych ośrodków badawczych. Być może, gdyby dziś pisał swoją prognozę, stwierdziłby że podstawę tej potęgi należy
upatrywać w gazie łupkowym. W obu scenariuszach kluczową rolę partnera dla Polski, odegrać muszą jednak sprzymierzeńcy zza oceanu. Niemniej jednak, aby pozycja Polski na arenie międzynarodowej uległa zmianie rozważyć trzeba szereg czynników geopolitycznych, historycznych analogii
i kierunki ewolucji, z którymi mamy dziś do czynienia.
1. OCENA AKTUALNEJ SYTUACJI GEOPOLITYCZNEJ POLSKI
I POTENCJALNYCH ZAGROŻEŃ
George Friedman dokonując historycznej oceny geopolitycznych posunięć Polski
stwierdza, że jako państwo Niziny Północnoeuropejskiej zarówno z zachodu jak i ze
wschodu, granice Rzeczypospolitej nie są chronione przez żadne naturalne przeszkody
geograficzne. W związku z tym kraj nasz w swojej historii zawsze był uzależniony od
sąsiadów i sojuszy. Friedman przypomina motyw zdrady, która w historii Polski zapisała swoją kartę. Polska licząc na Europę, oczekując wsparcia Francuzów, czy Brytyjczyków w konsekwencji skazana była na porażkę i utratę suwerenności.
Dziś będąc suwerennym państwem sąsiadującym nadal z Niemcami i Rosją, podobnie jak inne kraje regionu Środkowej Europy, upatrujemy rozwiązania swoich
strategicznych problemów w Unii Europejskiej. Dzięki strukturze instytucjonalnej
__________
* Uniwersytet Jagielloński, Instytut Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych, ul. Jabłonowskich 5, 31-114 Kraków.
76
Piotr Rapkowski
Unii Europejskiej współpracujemy z Niemcami i nie stanowią oni dla nas zagrożenia.
Z kolei Rosja wydaje się, że nie jest już tak groźnym państwem jak w przeszłości,
dodatkowo z geopolitycznego punktu widzenia posiadamy również strefę buforową
w postaci Ukrainy i Białorusi, suwerennych państw niezależnych politycznie od
Kremla. Pojawia się pytanie – czy życie na Nizinie Północnoeuropejskiej jest dziś
bezpieczne, czy nie grozi nam jako państwu żadne niebezpieczeństwo, a jeśli takowe
istnieje, to jaki jest jego wymiar i gdzie należy go upatrywać? Trudno zakładać obecnie wybuch wojny konwencjonalnej pomiędzy Polską, a Niemcami czy Rosją, jednak
aspekty rywalizacji ekonomicznej i energetycznej są żywe jak nigdy dotąd. Szczególnego wymiaru nabrała rywalizacja energetyczna w świetle posiadanych przez Polskę
bogatych złóż gazu łupkowego (według EIA 5,3 bln m3) [1].
Trudno dziś przypisywać Rosji atrybuty mocarstwowości porównywalnej ze Stanami Zjednoczonymi, jednak w poszczególnych sektorach (energetyka) widać jej olbrzymi potencjał, poza tym pojęcie siły jest rzeczą względną. Porównując Rosję do
USA uznać możemy ją za słabszą, jednak w konfrontacji z Europą, czy poszczególnymi regionami, jej wartość wzrasta. Siła Rosji wydaje się być na tyle wystarczająca,
aby zagwarantować jej panowanie nad definiowaną przez nią strefą jej wpływów.
Dowodów na to jest wiele, zaczynając od konfliktu z Gruzją, a kończąc na kontroli
nad Ukrainą i Białorusią. Dzisiejsza Rosja swoje cele polityczne wobec innych państw
regionu ale również zachodniej Europy realizuje za pomocą surowców i sektora energetycznego. Rządy Władimira Putina doprowadziły do wykrystalizowania się specyficznej polityki energetycznej, nabierającej niektórych cech charakterystycznych dla
państw Petrostate [2]. „Putinowska” koncepcja „supermocarstwa energetycznego”
realizowana była konsekwentnie od ponad 10 lat, uzyskując dziś konkretny wymiar
np. w szantażach energetycznych względem Ukrainy, Białorusi, zapisom w dokumentach Strategii Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej, a także w energetycznych przedsięwzięciach jak Nord Stream czy South Stream. To surowce stanowią dziś o sile Rosji i prognozować należy, że Federacja będzie robiła wszystko co w jej mocy, aby tego
oręża nie stracić. W związku z powyższym analizy wymaga również ewentualne zagrożenie energetyczne dla Polski płynące ze wschodu.
W aktualnej kwestii bezpieczeństwa energetycznego Polski i wiążącej się z nią wizji geopolityki energetycznej, rozpatrzeć należy również temat niemiecko-rosyjskiej
współpracy i stosunków jakie panują pomiędzy naszymi sąsiadami. Wysoki stopień
uzależnienia Niemiec od importu surowców z Rosji, a także zapotrzebowanie Moskwy
na technologie płynące z zachodu stwarzają bardzo dobre podwaliny do wzajemnej
współpracy. Widoczne jest to zarówno w umowach handlowych, jak też we wspólnych projektach energetycznych (np. Nord Stream). Wizja zacieśniającego się sojuszu
pomiędzy kierującymi Unią Niemcami, oraz posiadającą coraz większe wpływy, ambicje i „proeuropejsko” nastawioną Rosją jest bardzo prawdopodobna.
Jakiego rodzaju sojusz jest więc dziś dla Polski najbardziej korzystny i jaki kierunek współpracy obrać? Aktualnych fundamentów naszego bezpieczeństwo szukać
Gaz łupkowy a przyszła geopolityka energetyczna Polski
77
należałoby w strukturach NATO i integracji w ramach UE, obecnie po raz kolejny
w naszej historii polegamy więc na europejskich sprzymierzeńcach. Tymczasem warto
przytoczyć kilka istotnych faktów z ostatnich 2 lat. Przede wszystkim oceny wymaga
aktualny kierunek zmian i nowa strategia Paktu Północnoatlantyckiego. Sojusz wyraźnie otwiera się na nowe trendy i ewoluuje w kierunku współpracy z Rosją, stopniowo
podstawą bezpieczeństwa przestaje być militarne zaangażowanie Amerykanów na
Starym Kontynencie [3]. Według opinii Georga Friedmana NATO miało rację bytu
jako sojusz zimnowojenny, dziś NATO „trwa jako nieefektywny, zbiurokratyzowany
twór, rozmijający się ze swoimi pierwotnymi celami obrony świata zachodniego przed
inwazją radziecką” [4]. Ocena ta znajduje swoje potwierdzenie w deklaracjach polityków amerykańskich. W czerwcu 2011 r. Sekretarza Obrony Stanów Zjednoczonych
Robert Gates zakwestionował zdolności operacyjne Sojuszu wskazując na ich „osłabienie jeśli nie zanikanie”. Stany Zjednoczone nie zamierzają rezygnować ze swoich
wpływów na Starym Kontynencie. Obecność USA będzie nadal widoczna, ale jej celem nie będzie obrona Europejczyków przed inwazją, a wspieranie lokalnych sojuszy
z państwami zdolnymi do strategicznej partnerskiej współpracy. Zniecierpliwienie
względem Europy i przekierowywanie głównego nurtu amerykańskiej polityki w rejon
Pacyfiku świadczyć może o wzrastającej roli gospodarczych sojuszy i interesów [5].
2. GAZ ŁUPKOWY JAKO SZANSA NA STRATEGICZNY SOJUSZ
POLSKI I STANÓW ZJEDNOCZONYCH
Analizując wypowiedź Gatesa odnieść można ją do polityki jaką USA realizują już od
niemal 10 lat, przede wszystkim dbając o swoje strategiczne interesy w poszczególnych
regionach świata. Szczególną rolę w polityce zagranicznej odgrywa kwestia bezpieczeństwa energetycznego i sprawy gospodarki. Już od lat 80tych według doktryny Cartera,
użycie sił wojskowych w celu zapewnienia stabilności dostaw ropy naftowej z Zatoki
Perskiej stanowiło jedną z podstaw amerykańskiego bezpieczeństwa energetycznego.
Doktryna była zastosowana kilkakrotnie (między innymi w Iraku) i przyczyniła się do
intensyfikacji polityki amerykańskiej względem takich krajów jak Katar, Bahrajn czy
Kuwejt (Amerykanie zwiększyli w tych krajach obecność militarną i wybudowali bazy
wojskowe). Nie wdając się w dyskusję na temat powodów interwencji w Iraku, trudno
pominąć energetyczne aspekty tego konfliktu. Za interesujący przykład współpracy geopolitycznej pomiędzy USA i innymi krajami można uznać stosunki pomiędzy Stanami
Zjednoczonymi i Arabią Saudyjską. Współpraca energetyczna pomiędzy nimi sięga początku lat 30tych. Arabia Saudyjska w zamian za dostawy olbrzymich ilości ropy zapewnia sobie od lat protektorat i wsparcie zarówno w konfliktach wewnętrznych jak i w skali
całego regionu bliskowschodniego. Waszyngton od dawna dostarcza Saudyjczykom również nowoczesne uzbrojenie [6].
78
Piotr Rapkowski
Wojna w Iraku w 2003 r. dodatkowo obrazuje siłę jaką dysponują sojusznicy zza oceanu. Pomimo krytyki i sprzeciwu międzynarodowej opinii publicznej, Stany Zjednoczone
zrealizowały swoje cele bez wsparcia NATO i bez zgody ONZ. Możliwość realizacji
własnych interesów i rozwoju sojuszy w każdym zakątku świata sprawia, że o wsparcie
jedynego światowego mocarstwa jakim są USA warto zabiegać, szczególnie w dziedzinie
energetyki. Amerykańskie zainteresowanie gazem łupkowym w skali światowej otwiera
wielkie możliwości działania i współpracy także pomiędzy Polską i USA. Stany Zjednoczone świadome pozycji swoich koncernów, które jako jedyne na świecie dysponują
technologią i środkami finansowymi umożliwiającymi eksploatację gazu łupkowego na
skalę przemysłową nawiązują współpracę nawet z państwami postrzeganymi dziś jako
najwięksi rywale (Chiny) [7].
Przywołany wcześniej przykład Arabii Saudyjskiej przekonuje, że nawet w tak niestabilnym regionie jak Bliski Wschód dzięki wsparciu USA, możliwe jest nawiązanie strategicznego partnerstwa. Warto tym w kontekście przytoczyć wypowiedź wiceministra
Sprawa Zagranicznych Litwy, który odnosząc się do łupkowego potencjału naszych sąsiadów stwierdził wprost: Mamy doskonałe możliwości otworzenia nowej karty współpracy z administracją USA i prywatnymi przedsiębiorstwami energetycznymi Stanów Zjednoczonych Ameryki [8]. Polityczne i technologiczne wsparcie Polski przez USA może
okazać się decydującym w europejskiej rywalizacji o przyszłość gazu łupkowego.
3. PRZECIWNI WBREW LOGICE
– EUROPEJSCY KRYTYCY GAZU ŁUPKOWEGO
Biorąc pod uwagę aktualny stopień uzależnienia Unii Europejskiej od importu gazu,
a także przewidywany wzrost konsumpcji tego surowca w przyszłych latach, uznać można że gaz stanie się kluczowym surowcem dla przemysłu i energetyki Starego Kontynentu
w przeciągu najbliższej dekady. Prognoza zapotrzebowania na paliwa i energię” będąca
załącznikiem do „Polityki energetycznej Polski do 2030 r. Przewiduje, że zapotrzebowanie na gaz wzrośnie w Polsce do 2030 r. o 29% [9]. W obliczu takich szacunków, informacje o niekonwencjonalnych zasobach gazu znajdujących się na terenie Unii Europejskiej, racjonalnie oceniając, powinny zostać przyjęte z wielkim społecznym optymizmem.
Dodatkowo analizując sytuację Europy Środkowej należy także podkreślić aspekt klimatyczny, w związku którym to właśnie eksploatacja gazu ma znacznie większą szansę
przyczynić się do ograniczenia zużycia węgla i spadku emisji CO2 do atmosfery, aniżeli
rozwijanie OZE.
Eksploatację gazu łupkowego warto również przeanalizować w kontekście unijnej
geopolityki energetycznej. Wśród najważniejszych celów przedstawiciele wspólnoty wymieniają dywersyfikację i uniezależnienie się od dostaw ze wschodu. Stąd też koncepcje
gazociągu Nabucco, czy też Korytarza Północ–Południe. Gaz łupkowy jest więc poten-
Gaz łupkowy a przyszła geopolityka energetyczna Polski
79
cjalną szansą na europejską niezależność. W przeciągu ostatnich dwóch lat widać jednak,
że grono zwolenników eksploatacji gazu niekonwencjonalnego nie jest tak duże, jak mogłyby na to wskazywać racjonalna dedukcja na podstawie przytoczonych powyżej argumentów. Co więcej, szeroko pojęte lobby antyłupkowe prowadzi aktywne działania
w celu uniemożliwienia eksploatacji, bądź też takiego sformułowania przepisów, które
wydobycie uczyniłyby nieopłacalnym.
Wyróżnić można kilka grup przeciwników, dla których wydobycie gazu łupkowego
wiąże się z bardzo poważnymi konsekwencjami. Za pierwszego z przeciwników uznać
możemy monopolistę (w tym przypadku Gazprom). Z jego punktu widzenia na rynku, na
którym obowiązują sztywne dyktowane przez spółkę (nierynkowe) ceny i reguły, pojawia
się podmiot postrzegany jako dostawca stabilniejszy i dodatkowo oferujący gaz po niższych cenach. Potwierdzenia sprzeciwu Gazpromu dla ingerencji w jego strefę wpływów
doszukać można się również w innych kwestiach jak np. tych odnoszących się do III Pakietu Klimatycznego i próby demonopolizacji sieci przesyłowych [10].
Kolejnym czynnikiem przysparzającym przeciwników gazowi łupkowemu, są inne
nowe źródła energii. Według unijnych założeń udział w rynku energetycznym Odnawialnych Źródeł Energii w roku 2020 ma osiągnąć poziom 20%. Guenther Oettinger zapowiedział podwojenie wydawanych na te cele środków z 35 mld do 70 mld euro. Wobec
tego wkład we wcześniejszych latach 2007–2009 uznać można z niewielki, gdyż wynosił
9,8 mld euro. Przeznaczenie tak dużych środków przez Unię Europejską, determinuje
w dużym stopniu dalsze podtrzymywanie stanowiska i wywieranie presji na państwach
członkowskich aby udział OZE w mixie energetycznym poszczególnych krajów był jak
najwyższy, pomimo braku pewności co do opłacalności [11].
Przypadek Francji obrazuje bardzo dobrze siłę oddziaływania lobby na konkretne decyzje polityczne związane z eksploatacją gazu łupkowego. Według szacunków EIA Francja posiada drugie co do wielkości złoża gazu łupkowego w Europie mogące sięgać nawet
5,1 bln m3. Na początku 2011 r. po fali protestów środowisk ekologicznych premier Francois Fillon wprowadził tymczasowe moratorium na poszukiwania gazu łupkowego i zlecił
przygotowanie stosownego raportu. Wstępny raport opublikowany w kwietniu 2011 r. na
polecenie francuskiego rządu stwierdza jednoznacznie, że szkodliwym dla państwa i dla
gospodarki byłoby zrezygnowanie z zasobów znajdujących się na terenie kraju. Raport
zalecał prowadzenie badań nad technologiami i wydobyciem. Raport ostateczny, który
miał ukazać się w czerwcu 2011r. nie został opublikowany, a rząd francuski cofnął wydane pozwolenia i wprowadził moratorium na poszukiwanie i wydobycie gazu i ropy ze skał
łupkowych. Dodać należy że decyzja rządu oznacza duże problemy dla francuskiego giganta energetycznego – spółki Total1.
__________
1
Total od lat jest zaangażowany w poszukiwania gazu między innymi w Ameryce. Według szacunków na terenach koncesyjnych przyznanych wstępnie Totalowi znajdować może się nawet 2,4 bln m3
gazu łupkowego.
80
Piotr Rapkowski
Kolejnym argumentem, do którego odwołuje się środowisko przeciwne wydobyciu,
jest szeroko pojęta tematyka ochrony środowiska. Przykładem kraju, w którym środowiskowe lobby antyłupkowe przyczyniło się do wprowadzenia moratorium jest Bułgaria.
W kwestii ochrony środowiska związanej z procesem szczelinowania hydraulicznego
toczy się żywa dyskusja dotycząca rozwiązań prawnych, które powinny być stosowane
w UE. Problemem w tej kwestii pozostaje obiektywizm poszczególnych instytucji
i przedstawicieli zlecających ekspertyzy. W lipcu 2011r. ukazał się raport nt. wpływu
wydobycia gazu łupkowego na środowisko naturalne oraz zdrowie ludzi, przygotowanego
na zlecenie Komisji ds. Środowiska, Zdrowia Publicznego oraz Bezpieczeństwa Żywnościowego Parlamentu Europejskiego.[12] Raport przygotowała niemiecka instytucja Ludwik-Bölkow Systemtechnik. Analiza potocznie zwana Raportem Leinena, zawierała
bardzo krytyczną ocenę prac związanych z wydobyciem gazu łupkowego. Warto zwrócić
uwagę, iż raport został przygotowany przez komercyjną firmę zajmującą się rozwojem
odnawialnych źródeł energii, a więc naturalnego konkurenta gazu łupkowego [13].
Wojna na raporty nabiera coraz większego tempa i nie sposób prognozować jakie będą
jej rozstrzygnięcia. Najnowszy raport, który powstał w odpowiedzi na krytykę środowisk
ekologicznych z Niemiec i Francji, zawiera korzystne wnioski dla krajów wiążących swoją przyszłość energetyczną z gazem łupkowym. Według raportu opublikowanego przez
Komisję Europejską 27.01.2012 r. w chwili obecnej, żadne dodatkowe regulacje dotyczące ochrony środowiska podczas wydobycia gazu łupkowego nie są potrzebne.
4. WIZJA GEOPOLITYCZNYCH SOJUSZY NA KONTYNENCIE
Jako odrębną kwestię należy analizować potencjalną współpracę geopolityczną
w kwestii gazu łupkowego na kontynencie jaką Polska może i powinna realizować.
Za najbliższego regionalnego sojusznika w eksploatacji gazu łupkowego możemy
uznać Ukrainę. Czynników sprzyjających tej współpracy jest co najmniej kilka. Za
najważniejszy uznać należy szansę na uniezależnienie się od rosyjskich dostaw gazu.
Obecnie Ukraina potrzebuje około 40 mld m3 gazu rocznie, natomiast planowane wydobycie gazu łupkowego zaspokoiłoby 10% potrzeb tego kraju. Wstępnie zasoby gazu
łupkowego na Ukrainie szacuje się na 1,2 bln m3.
Aktualnym ważnym sprzymierzeńcem jest też Wielka Brytania jako najbardziej
zliberalizowany europejski rynek energii. Ewentualna eksploatacja gazu łupkowego
przez Brytyjczyków wiązała by się z jeszcze większym wzrostem konkurencji i potencjalnym spadkiem cen. Wielka Brytania dzięki rozbudowanej sieci terminali LNG jest
również często wymieniana w gronie potencjalnych odbiorców gazu płynącego
w przyszłości z Polski.
Kolejnym sojusznikiem, a zarazem drogą eksportu może być Litwa. Interkonektor
polsko-litewski w miejscowości Budzisko mógłby połączyć gazociąg Kowno-Alytus
Gaz łupkowy a przyszła geopolityka energetyczna Polski
81
z gazociągiem Włocławek–Gdynia, umożliwiając eksport około 1 mld m3 gazu na
Litwę. EIA szacuje że złoża gazu na Litwie mogą jej zapewnić samowystarczalność
od 30 do 50 lat. Grupa Lotos zarządzająca litewskim Geonafta już zapowiedziała rozpoczęcie poszukiwań gazu łupkowego u naszych sąsiadów [14].
Również Norwegię uznać należy aktualnie za geopolitycznego sojusznika w sprawie gazu łupkowego. Norwegowie nie upatrują w państwach z dużymi złożami gazu
łupkowego potencjalnych konkurentów, o czym mogą świadczyć plany eksportowe
nieprzewidujące znacznego wzrostu wydobycia własnego gazu. Przynajmniej do roku
2020 Norwegowie zamierzają utrzymać poziom eksportu na poziomie 100 mld m3
gazu, kierując go głównie do krajów zachodnich. Warty podkreślenia jest również fakt
poważnego zaangażowania najważniejszej spółki norweskiej – Statoil w poszukiwania
i wydobycie gazu łupkowego na terenie Ameryki Północnej2. Kolejnym zwolennikiem
eksploatacji gazu łupkowego jest Holandia. Długoletnie badania Holandii, a także
zaangażowanie w wydobycie gazu łupkowego na kontynencie amerykańskim spółki
Shell czynią z Holandii zwolennika eksploatacji shale gas. Wiosną 2011 r. Holenderska Rada ds. Energii wyraziła swoje pełne poparcie dla poszukiwań i wydobycia gazu
łupkowego, co skutkowało także akceptacją ze strony rządowej.
Z podobnych względów wsparcia należy również upatrywać w Duńczykach. Dotychczas kraj ten czerpał gaz ze złóż Morza Północnego. Według szacunków produkcja będzie najbliższych latach spadać i Dania zmuszona zostanie do importu już
w 2021 roku. Alternatywą dla importu jest gaz łupkowy. Północne krańce Danii kryją
pokłady gazu niekonwencjonalnego. Aktualny rząd, skłania się bardziej w kierunku
OZE. Przekształcenie mixu energetycznego ciągnie jednak za sobą ogromne koszty.
Tutaj właśnie rząd duński widzi rolę gazu łupkowego. Zyski z jego wydobywania
miałyby opłacić proces pozbywania się paliw kopalnych z życia Duńczyków [15].
LITERATURA
[1] www.eia.gov
[2] WYCISZKIEWICZ E., Rosyjski Sektor Naftowo – Gazowy – Uwarunkowania wewnętrzne i perspektywy
rozwoju,[w:] Geopolityka Rurociągów, E. Wyciszkiewicz (red.), PISM, Warszawa 2008, 20–30.
[3] www.osw.waw.pl/pl/publikacje/tydzien-na-wschodzie/2011-06-29/francja-i-niemcy-zaciesniajawspolprace-wojskowa-z-rosja,11.02.2012
[4] www.dzienniklodzki.pl/artykul/342510,friedman-tylko-sojusz-z-usa-gwarantuje-polsce-ochrone-jej,
4,id,t,sa.html,11.02.2012
[5] www.washingtontimes.com/news/2011/jun/10/gates-blasts-nato-questions-future aliance/,11.02.2012
__________
2
(Jest to także ważny fakt w kontekście dyskusji o ekologii. Statoil jako spółka wywodząca się
z grona krajów nordyckich, najbardziej zaangażowanych w ochronę środowiska, angażując się w wydobycie gazu łupkowego gwarantuje spełnienie najwyższych norm, odnotowując przy eksploatacji gazu
niekonwencjonalnego zyski.)
82
Piotr Rapkowski
[6] MŁYNARSKI T., Bezpieczeństwo Energetyczne w Pierwszej Dekadzie XXI wieku, WUJ, Kraków
2011, 55–58.
[7] PKN Orlen, Gaz Łupkowy – podstawowe informacje, Warszawa 2010, 30.
[8] Biuletyn Informacji Biura Prasowego Ministerstwa Środowiska, 25.05.2011.
[9] Ministerstwo Gospodarki., Prognoza zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r., załącznik 2
do „Polityki Energetycznej Polski do 2030 roku”, Warszawa 2009.
[10] www.nettg.pl/news/22949/rosja-europa-pozaluje-wdrozenia-iii-pakietu-energetycznego,11.02.2012
[11] www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/70;mld;euro;ne;zielona;energie;co;roku,94,0,763230.html,
11.02.2012
[12] ebe.org.pl/wp-content/uploads/2011/08/Raport-dla-Leinena1.pdf,11.02.2012
[13] Europa Bezpieczeństwo Energia/Inicjatywa CK., Lobbing przeciwko wydobyciu gazu łupkowego
w UE – Wnioski dla Polski, 2011.
[14] biznes.interia.pl/raport/gaz-lupkowy/news/litwa-zacheca-usa-do-wspolpracy-w-wydobyciugazu-lupkowego,1643472,7573,11.02.2012
[15] ebe.org.pl/aktualnosci/europa/lupkowy-dylemat-danii.html,11.02.2012
SHALE GAS OPPORTUNITY FOR POLISH AMERICAN ALLIANCE
Article aims to illustrate the impact of current energy policy and international relations. Publication
describes the possible cooperation between the Poland and USA, which is base on energy and shale gas.
Strong opponents shale gas want to block extraction in Europe. Support from the USA is able to overcome them.
bezpieczeństwo państwowe i międzynarodowe,
geopolityka, gra interesów politycznych,
polityka energetyczna, polityka zagraniczna Polski
Ida ORZECHOWSKA*
GAZ ŁUPKOWY A POLSKA W EUROATLANTYCKIEJ
PRZESTRZENI BEZPIECZEŃSTWA
Celem poniższego opracowania jest identyfikacja i analiza politycznych, geopolitycznych i geostrategicznych obszarów oraz pól oddziaływań, w których konsekwencje związane z wydobyciem surowców energetycznych mogą być istotne dla bezpieczeństwa państwa polskiego oraz wykazanie politycznych, geopolitycznych i strategicznych szans i zagrożeń wynikających z wydobycia i sprzedaży
gazu łupkowego przez Polskę. W artykule przeanalizowany został wpływ zmiany układu potencjałów
energetycznych w Europie na realizację interesów narodowych Polski w krótkim, średnim i długim
okresie oraz sformułowane zostały rekomendacje na przyszłość.
1. WPROWADZENIE
Dostęp do surowców energetycznych stanowi od lat jeden z kluczowych elementów struktury bezpieczeństwa narodowego poszczególnych państw oraz stabilności
systemu międzynarodowego. Szeroko rozumiane bezpieczeństwo państwa polskiego
jest warunkowane położeniem w strukturze środowiska międzynarodowego, a w szczególności sytuacją geopolityczną w bliskim i dalekim otoczeniu. W obliczu konsolidacji systemu politycznego Polski oraz ewolucji międzynarodowego systemu bezpieczeństwa, wykorzystywanie pojawiających się szans na rozwój ról odgrywanych przez
Polskę na arenie międzynarodowej, wydaje się być koniecznością. Wydobycie oraz
eksport gazu łupkowego stanowi potencjał, który Polska może wykorzystać w kreowaniu swoich ról międzynarodowych. Wykorzystanie tego potencjału wiązać się
będzie jednak również z rekonfiguracją ról w euroatlantyckiej przestrzeni bezpieczeństwa, a tym samym z istotnym ryzykiem międzynarodowym.
__________
* Uniwersytet Wrocławski, Instytut Politologii, ul. Koszarowa 3, 51-149 Wrocław.
84
Ida Orzechowska
Celem poniższego opracowania jest identyfikacja i analiza politycznych, geopolitycznych i strategicznych obszarów oraz pól oddziaływań, w których konsekwencje
związane z wydobyciem surowców energetycznych mogą być istotne dla bezpieczeństwa państwa polskiego oraz wykazanie politycznych, geopolitycznych i strategicznych szans i zagrożeń wynikających z wydobycia i sprzedaży gazu łupkowego przez
Polskę.
W tekście przestawione zostaną wyniki analizy relacji między interesami i położeniem Polski w euroatlantyckiej przestrzeni bezpieczeństwa a interesami działających
w niej kluczowych i ważnych aktorów politycznych. Przed prezentacją właściwych
wyników analizy należy podkreślić poczynione przeze mnie założenia. Po pierwsze,
bezpieczeństwo – zarówno państwowe, jak i międzynarodowe – będzie w tekście rozumiane w sposób szeroki, a analizowany będzie zarówno jego wymiar negatywny,
jak i pozytywny. Drugim kluczowym założeniem jest natomiast przyjęcie optymistycznego scenariusza, w którym polskie złoża gazu łupkowego są wystarczająco duże i dostępne, by je eksploatować, a konsumpcja gazu na świecie diametralnie nie spadnie.
2. POTENCJAŁ REWOLUCYJNY
Już sama perspektywa nadchodzącej rewolucji łupkowej Polsce stała się tak atrakcyjnym i chwytliwym elementem publicznego (w tym naukowego) dyskursu, że został
on całkowicie zdominowany przez mity i ogólniki przywoływane zarówno przez
optymistów i pesymistów, zwolenników i przeciwników, ekspertów i laików.
Europejska i polska debata na temat wydobycia gazy łupkowego charakteryzuje
się ponadto swoistą bipolarnością – obecne są w niej dwie skrajne wizje przyszłości:
jedna, w której Europa Środkowa i Wschodnia stanie się w perspektywie kilkunastu
czy kilkudziesięciu lat kluczowym podmiotem na międzynarodowym rynku energii
zmieniając całkowicie geopolityczną mapę świata, oraz druga, w której szereg uwarunkowań odróżniających przypadek polski od przypadku Stanów Zjednoczonych
Ameryki Północnej uniemożliwi na polskim gruncie rozwój sektora gazowego opartego na niekonwencjonalnych źródłach [2]. Problem ten jest istotny dla rozważań przedstawionych w tym artykule z dwóch powodów. Po pierwsze, wszechobecne
w debacie publicznej odniesienia do doświadczeń amerykańskich zmuszają do postawienia pytania o to, czy „amerykańska rewolucja łupkowa” jest możliwa do powtórzenia w przypadku Polski, a tym samym, czy Polska może wykorzystywać wyniesione przez Amerykanów lekcje dla projektowania swojej strategii polityki zagranicznej
związanej ze zmianą układu potencjałów energetycznych. Po drugie, polaryzacja dyskursu odbija się na polaryzacji stanowisk politycznych i zaostrza konfrontacyjny charakter rozmów z aktorami, dla których względne usamodzielnienie się polskiego rynku
energii byłoby niekorzystne. Problem ten rozwinięty zostanie w dalszej części tekstu.
Gaz łupkowy a Polska w euroatlantyckiej przestrzeni bezpieczeństwa
85
Odpowiedź na pierwsze pytanie natomiast jest niemożliwa bez przeprowadzenia
wnikliwych badań geologicznych, a takich analiz wciąż brakuje. Powtarzane jak mantra dane mówiące o tym, że w roku 2000 produkcja gazu łupkowego stanowiła 1%
całkowitej amerykańskiej produkcji gazu, a już w roku 2009 odsetek ten sięgnął prawie 20% są imponujące, ale ich bezpośrednie przekładanie na grunt polski powinno
się traktować z rezerwą, należy bowiem pamiętać o tym, że rewolucja w Stanach
wspierana była przez szereg czynników takich, jak sprzyjające warunki geologiczne,
korzystne rozwiązania podatkowe i prawne oraz doskonale rozwinięty sektor usług.
W odniesieniu do geopolityki, sytuacja USA jest ponadto o tyle odmienna od polskiej,
że Stany w całym okresie błyskawicznego rozwoju swojego sektora gazowego opartego na gazie ziemnym pozyskiwanym z łuków osadowych, odgrywały w środowisku
międzynarodowym rolę mocarstwa. Istotną zmienną wydaje się być także członkowstwo Polski w Unii Europejskiej i krępowanie swobody decyzyjnej prze uwarunkowania wspólnotowe. Niezależnie więc od tego, jak duże i jak dostępne są w rzeczywistości polskie zasoby gazu łupkowego, które wg szacunków firm konsultingowych mogą
wynosić od 1,4 bilionów m3 do nawet 3 bilionów m3 [2], szereg różnic zachodzących
między warunkami polskimi i amerykańskimi każe ograniczyć entuzjazm związany
z polską rewolucją łupkową. O ile jednak geopolityczne i geostrategiczne położenie
oraz potencjał obu krajów jest skrajnie różny, to same dyskusje toczone w USA wokół
międzynarodowych politycznych i ekonomicznych konsekwencji nowej polityki energetycznej, mogą stać się dla polskich decydentów cennym źródłem wiedzy i inspiracji.
Analiza doświadczeń amerykańskich oraz znajomość właściwości światowych
rynków energii i swoistych praw rządzących środowiskiem międzynarodowym pozwalają na specyfikację „rewolucyjnego potencjału” związanego z wydobyciem gazu
łupkowego przez Polskę w krótkim, średnim i długim okresie, w tym przede wszystkim płaszczyzn potencjalnego oddziaływania istotnych dla realizacji przez Polskę
żywotnych, ważnych i istotnych interesów narodowych [8]. Przedstawione w dalszej
części tekstu wnioski pozwalają już w tym miejscu stwierdzić jednoznacznie, że niezależnie od skali „rewolucji łupkowej” w Polsce, zmiana potencjału energetycznego
kraju, a tym samym zmiana polityki energetycznej i w konsekwencji także zmiany
w szeroko rozumianym polu polityki, oddziaływać będą na wszystkie trzy wymienione wyżej kategorie interesów narodowych.
Przeprowadzone do tej pory studia nad oddziaływaniem „łupkowej rewolucji”
na szeroko rozumiane bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych wskazują na szereg
związanych z tym konsekwencji w obszarach geopolitycznym i geostrategicznym.
Do najważniejszych z nich należy zaliczyć: osłabienie rywalizacji o bliskowschodnie
rezerwy surowców energetycznych; obniżenie cen gazu na świecie; ograniczenie monopolu i wykorzystywania gazu, jako narzędzie gry politycznej (w tym głównie przez
Rosję, Iran i Wenezuelę); zmniejszenie zależności międzynarodowej oraz ograniczenie możliwości konfliktu chińsko-amerykańskiego o dostęp do gazu [5]. Na poziomie
bardziej abstrakcyjnym wskazać można ponadto szereg innych potencjalnych konse-
86
Ida Orzechowska
kwencji zmiany układu potencjałów energetycznych i polityk energetycznych spowodowanych wydobyciem i eksportem gazu przez Polskę, w tym: demonopolizację
i dywersyfikację dostaw gazu w Europie Środkowej i Wschodniej; symboliczną zmianę roli odgrywanej w regionie przez Rosję; wpływ na opłacalność inwestycji międzynarodowych (m.in. Nord Stream, South Stream); możliwość rozwoju stosunków bilateralnych z USA i Chinami; konsekwencje wizerunkowe.
Należy również podkreślić, iż społeczna kontrowersyjność problemu wydobycia
gazu łupkowego w Polsce jest okazją do rozbudzenia w kraju szerokiej dyskusji na
tematy środowiskowe. Kwestia ta może być skutecznie wykorzystana przez rząd
w kreowaniu wizerunku i polityki w stosunku do Unii Europejskiej i krajów o rozwiniętej tradycji dyskursu ekologicznego na poziomie społecznym i politycznym (Niemcy, Austria, Holandia, kraje skandynawskie).
3. STARY ESTABLISHMENT, NOWY ESTABLISHMENT
Opierając się na neorealistycznym paradygmacie w stosunkach międzynarodowych przyjąć należy, że sytuacja geopolityczna i geostrategiczna państwa odzwierciedla jego położenie w strukturze systemu międzynarodowego, rozumianej w dużym
uproszczeniu, jako ogół aktorów międzynarodowych i układ relacji między nimi [10].
Tym samym w rozważaniach na temat geopolitycznych następstw polskiego wydobycia i eksportu gazu niekonwencjonalnego centralnym elementem analizy powinni stać
się aktorzy, na położenie których w strukturze oraz na których relacje z Polską sytuacja taka potencjalnie może wpłynąć.
Aktorzy ci nie są z pewnością grupą homogeniczną, a różnice pomiędzy nimi występujące dotyczą znaczenia w systemie międzynarodowym, relacji z Polską i nastawienia do samego pomysłu zmiany polityki energetycznej Polski. Wśród kluczowych
aktorów znajdziemy oczywiście państwa, ale role te będę pełnione także przez organizacje międzynarodowe, a w dalszej kolejności również przedsiębiorstwa związane
z sektorem energetycznym, partie polityczne czy ruchy społeczne. Ze względu na
ograniczony rozmiar tego opracowania, zmuszona jestem ograniczyć analizę jedynie
do państw narodowych i Unii Europejskiej, jako wybranej organizacji międzynarodowej. Stosunek danych aktorów do wydobycia gazu łupkowego przez Polską jest wypadkową szeregu czynników, w tym głównie o polityczno-gospodarczym charakterze.
Do najważniejszych z nich należą: rola gazu w polityce energetycznej danego podmiotu; poziom niezależności energetycznej; percepcja zagrożeń w polu energetyki
i ekologii; stosunek do zagadnień gospodarki niskoemisyjnej, zmian klimatu i ochrony
środowiska naturalnego, a wreszcie także szeroko rozumiane kwestie rynkowe, a więc
bilans potencjalnych strat i zysków związanych ze zmianami na rynku gazu [2].
Na pewnym poziomie ogólności można stwierdzić, że występuje wprost proporcjonalna zależność między odległością geograficzną a pozytywnym nastawieniem
Gaz łupkowy a Polska w euroatlantyckiej przestrzeni bezpieczeństwa
87
aktorów międzynarodowych do eksploatacji gazu łupkowego przez Polskę. Nowa
sytuacja jest niekorzystna dla ważnych aktorów energetycznych w regionie, w tym dla
tych, którzy rozwijają konkurencyjne sektory energetyczne, głównie energetykę jądrową i odnawialną oraz dla tych, dla których status quo jest korzystny [3].
Największym geopolitycznym wyzwaniem dla Polski w omawianym obszarze są
stosunki z Federacją Rosyjską. Spadek popytu spowodowany rozwojem technologicznym i kryzysem gospodarczym, spadek cen wynikający z „amerykańskiej rewolucji”,
zwiększenie eksportu norweskiego czy w końcu przyjęcie przez UE tzw. trzeciego
pakietu energetycznego już dziś bardzo osłabiło pozycję Rosji. Możliwość dywersyfikacji dostaw w Europie Środkowej i Wschodniej będzie wzmacniało ten proces, narażając Polskę na pogorszenie i tak delikatnych relacji polsko-rosyjskich. Potencjalny
eksport gazu do krajów Grupy Wyszehradzkiej, krajów bałtyckich, na Bałkany, a nawet na Białoruś i Ukrainę może być ekonomicznie atrakcyjny, w obliczu niejasnej
politycznej przyszłości wielu z tych krajów i istotnych wpływów rosyjskich na ich
scenach politycznych, należy jednak zawczasu opracować polityczną strategię, w tym
strategię komunikacyjną, ukierunkowaną na stabilizację stosunków z Rosją oraz odpowiedź na lobbingową działalność Rosjan obliczoną na przekonywanie Europy
o ekonomicznych i ekologicznych kosztach eksploatacji łupków.
Olbrzymim wyzwaniem, ale jednocześnie i szansą dla polskiej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa państwa jest relacja z Unią Europejską jako całością oraz poszczególnymi państwami członkowskimi. Stanowisko Komisji Europejskiej w sprawie
gazu łupkowego jest do dzisiaj niejednoznaczne, a polityka unijna nie ma jasno wytyczonych torów w zakresie gazu niekonwencjonalnego. Stwarza to olbrzymie pole do
uploadingu polskich interesów i przekonań oraz wpływu na kształtowanie stanowiska
unijnego, przede wszystkim w obliczu konieczności weryfikacji unijnej polityki energetyczno-klimatycznej spowodowanej m.in. kryzysem gospodarczym. Z drugiej jednak strony pole to będzie jednocześnie polem ścierania się interesów aktorów dużo
silniejszych, w tym przede wszystkim Francji i Niemiec oraz Włoch i Wielkiej Brytanii. Nie należy również zapominać o takich państwach, jak Szwecja czy Dania, które
deklarują wolę całkowitej rezygnacji z węglowodorów na rzecz źródeł odnawialnych
[2], co także osłabia potencjalne polskie wpływy. I choć Traktat o Funkcjonowaniu
Unii Europejskiej w artykule 194 zapewnia krajom swobodę decyzyjną w zakresie
wyboru źródeł energii [9], to przeniesienie preferencji krajowych na poziom wspólnotowy jest celem większości rządów. Polska europejska polityka zagraniczna i bezpieczeństwa od kilku lat jest silnie zorientowana na Niemcy, a ten potencjał sojuszniczy
może być narażony na szwank w obliczu działań skierowanych przeciwko niemieckim
stosunkom z Rosją, planom rozwoju zielonej energii do roku 2050, niemieckim koncernom gazowym czy silnym frakcjom ekologicznym. Francja tradycyjnie promuje
w Europie model oparty na energetyce jądrowej i skrajnym obniżeniu znaczenia gazu
w życiu społeczno-gospodarczym. Wydaje się jednak, że wprowadzane tam regulacje
prawne dotyczące ograniczenia wydobycia gazu łupkowego skierowane są przede
88
Ida Orzechowska
wszystkim do wewnątrz, a wydobycie przez takie kraje, jak Polska odgrywają daleką
rolę drugoplanową. Sytuacja Polski w relacji z Francją jest ponadto korzystna
ze względu na plany budowy elektrowni atomowych na terenie kraju.
Rzadko podnoszonym, ale niezwykle ciekawym z punktu widzenie polityki bezpieczeństwa, elementem unijnej układanki jest stosunek Wielkiej Brytanii do polskiego gazu łupkowego i konsekwencje z tym związane. Przedstawiciele brytyjskiego
sektora energetycznego konsekwentnie krytycznie odnoszą się do ignorowania problematyki gazu niekonwencjonalnego w krajowej i europejskiej debacie publicznej,
a w prowadzonej polityce ukierunkowanej na budowę gospodarki niskoemisyjnej, gaz
ten jawi się jako optymalna propozycja paliwa pomostowego. Malejące rezerwy gazu
ziemnego ponadto sprawiają, że Wielka Brytania mogłaby stać się dla Polski atrakcyjnym rynkiem zbytu [3]. Należy jednak wskazać, że współpraca energetyczna
z Wielką Brytanią naraża Polskę na zarzuty – dyskursywne i obiektywne – dotyczące
izolacjonizmu i odcinania się od „prawdziwych” wspólnotowych polityk kierowanych
przez Niemcy i Francję.
Na poziomie unijnym, rozwój eksploatacji niekonwencjonalnych źródeł gazu został ponadto poparty m.in. przez Irlandię, Węgry, Rumunię czy Hiszpanię. Pokazuje
to, że produkcja gazu łupkowego przez Polskę kreuje szansę na budowę zupełnie nowych sojuszy politycznych opartych na wspólnym interesie odejścia od uzależnienia
energetycznego Europy.
Obok względnie nieodległych geograficznie Rosji i krajów Unii, Stany Zjednoczone Ameryki Północnej oraz Chiny są aktorami, którzy po pierwsze dominują
w strukturze systemu międzynarodowego, a po drugie odgrywają istotną rolę w obszarze produkcji gazu niekonwencjonalnego.
Amerykanie na polskim gazie łupkowym mogą właściwie jedynie zyskać, wydaje
się więc, że Polska powinna to pozytywne nastawienia maksymalnie wykorzystać,
w tym przede wszystkim skłaniać ich do grassroots i inside lobbingu, działań dyplomatycznych i wizerunkowych skierowanych na kreowanie sprzyjających warunków
politycznych i społecznych dla produkcji gazu niekonwencjonalnego w Europie Środkowej i Wschodniej [3]. W szerszej perspektywie Polska może wykorzystać współpracę zarówno z amerykańskimi rządami, jak i przedsiębiorcami, dla budowania pozytywnego klimatu dla rozwoju relacji polsko-amerykańskich, a także wzmocnienia
wizerunku Stanów i Polski jako silnych sojuszników i wykorzystywania go w polityce
zagranicznej.
Chiny, które Międzynarodowa Agencja Energetyczna uważa obok Indii i Australii
za najbardziej obiecujące źródła gazu niekonwencjonalnego na świecie [11], są jednocześnie niezwykle atrakcyjnym i niezwykle trudnym partnerem na arenie międzynarodowej. Działania Polski – w tym podniesienie rangi relacji do poziomu partnerstwa
strategicznego – pokazują, że rządowi zależy na rozwoju stosunków polsko-chińskich,
wydaje się jednak, że decydentom brakuje pomysłu na to, na czym te stosunki oprzeć,
a produkcja gazu łupkowego może okazać się na przynajmniej cząstkową odpowie-
Gaz łupkowy a Polska w euroatlantyckiej przestrzeni bezpieczeństwa
89
dzią na postawione pytanie. Współpraca sektora prywatnego, wspólne działania dyplomatyczne czy wymiana technologii to tylko niektóre obszary, na które należy
wskazać rozważając rozwój relacji na linii Warszawa–Pekin.
4. STRATEGICZNA EWOLUCJA
Przedstawione pokrótce powyższe rozważania pokazują, że kwestia wydobycia
i eksportu gazu łupkowego przez Polskę nie wpłynie jedynie na energetyczny wymiar
bezpieczeństwa kraju czy regionu. Zmiana potencjałów przekłada się na zmianę układu sił, a co za tym idzie na przekształcenie geopolitycznej sytuacji w Europie. Nieświadomość decydentów politycznych w tym zakresie może doprowadzić do sytuacji,
w których geopolityczne koszty rozwoju sektora energetycznego okażą się wyższe niż
ekonomiczne zyski z tym związane.
Gaz niekonwencjonalny jest dla Polski wielką szansą – szansą nie tylko na dywersyfikacje dostaw energii. Aby tę szansę właściwe wykorzystać konieczne jest opracowanie strategii polityki zagranicznej i strategii bezpieczeństwa uwzględniających nową sytuację i wskazujących kierunki postępowania dostosowane do miejsca
w strukturze międzynarodowej, w którym Polska znajduje się obecnie. W krótkim
okresie kluczowym wydają się działania komunikacyjne, lobbingowe i informacyjne
oraz tworzenie pozytywnego klimatu rozmów i negocjacji. W okresie średnim nacisk
położony powinien zostać na rozwój technologii, infrastruktury i strategicznych partnerstw politycznych. W długim okresie fundamentalnym natomiast wydaje się skoncentrowanie działań na rynkach Europy Środkowej i Wschodniej oraz wykorzystywanie przychylności najsilniejszych aktorów do realizacji celów polityki zagranicznej
i bezpieczeństwa niezwiązanych bezpośrednio z polityką energetyczną.
Brak danych, niepewność polityczna i niejasna przyszłość transatlantyckiego systemu bezpieczeństwa nie pozwalają na przyjęcie założenia o błyskawicznej rewolucji
łupkowej w Polsce i rekonfiguracji układu sił w Europie. Krajowe zasoby surowca
otwierają jednak przed Polską wiele drzwi i absolutnie koniecznym jest strategiczne
zaplanowanie zarządzania nadchodzącymi zmianami.
LITERATURA
[1] European Security Strategy. A Secure Europe in a Belter World, Brussels 2003.
[2] Gaz łupkowy – szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego runku gazu, E. Wyciszkiewicz (red.), PISM, Warszawa 2001, 5,
25, 35.
[3] Gaz niekonwencjonalny – szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendacje, Albrycht I. et al.,
Instytut Kościuszki, Kraków 2011, 72, 101, 107.
90
Ida Orzechowska
[4] GÉNY F., Can Unconventional Gas be a Game Changer in European Gas Markets?, Oxford Institute for Energy Studies, Oxford 2010.
[5] MEDLOCK K.B., JAFFE A.M., HARTLEY P.R., Shale Gas and U.S. National Security, James A.
Baker III Institute for Public Policy, Houston 2011.
[6] Perspektywy wydobycia gazu łupkowego w Polsce, Gwiazdowicz M. et al., Analizy BAS, nr 17 (61)
2011.
[7] STEVENS P., The “Shale Gas Revolution”: Hype and Reality, Chatham House, London 2010.
[8] Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007.
[9] Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Brussels 2009.
[10] WALTZ K., Struktura teorii stosunków międzynarodowych, SCHOLAR, Warszawa 2010.
[11] World Energy Outlook 2010, International Energy Agency, Paris 2010.
[12] World Shale Gas Resources: An Initial Assessment of 14 Regions Outsider the United States, U.S.
Energy Information Administration, Washington 2011.
SHALE GAS AND POLAND IN EURO-ATLANTIC SECURITY SPACE
The aim of the paper is to identify and analyze the political, geopolitical and geostrategic areas related to the consequences and impact of energy resources exploitation and relevant for Polish national
security. The author indicates political, geopolitical and geostrategic threats and opportunities created by
the potential Polish production and export of shale gas. The impact of change in capabilities configuration in Europe on Polish national interest has been taken in consideration in short, middle and long term
perspective and specific recommendation have been formulated.
gaz łupkowy, media, mit, partie polityczne,
stereotyp, wizerunek
Agata POTARZYCKA*
MAGIA GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE
– DLACZEGO OCZAROWAŁ POLSKIE MEDIA,
POLITYKÓW, SPOŁECZEŃSTWO?
Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, dlaczego temat gazu łupkowego cieszy się w Polsce tak
dużą popularnością, iż chętnie sięgają po niego zarówno politycy, jak i przedstawiciele mediów.
W artykule przedstawiono kształtowany przez wieki wizerunek Stanów Zjednoczonych Ameryki
w oczach Polaków, jego wpływ na obecne mitologizowanie gazu łupkowego oraz sposób wykorzystania tematu dla budowania wizerunku polityków i jego kreacja w przekazach medialnych.
1. WPROWADZENIE
Artykuł nie poszukuje prawdy o szansach i zagrożeniach związanych z wydobyciem gazu łupkowego w Polsce, ale koncentruje się na kontekście społecznopolitycznym, który warunkuje medialną dyskusję na ten temat. Zgodnie z założeniem,
że fascynacja gazem łupkowym wiąże się nie tylko z uwarunkowaniami niedawno
prowadzonej kampanii wyborczej, ale też silnie zakorzenionymi w polskim społeczeństwie przekonaniami, zwłaszcza tymi, związanymi z wizerunkiem Stanów Zjednoczonych Ameryki. Na początku praca wskaże mitologizacje związane z prezentacją informacji dotyczących wydobycia gazu łupkowego, zwłaszcza w kontekście utartych
w polskim społeczeństwie stereotypów. Następnie ocenie poddany zostanie sposób
kreacji wizerunku polskich polityków poprzez odwoływanie się do tego tematu oraz
rysujący się na tym tle podział sceny politycznej. I wreszcie, na podstawie badań opinii publicznej oraz analizy doniesień medialnych podjęta zostanie próba przedstawienia nastrojów społeczeństwa względem eksploatacji gazu łupkowego w naszym kraju.
__________
* Uniwersytet Wrocławski, Instytut Politologii, ul. Koszarowa 3, 51-149 Wrocław.
92
Agata Potarzycka
2. MIT AMERYKI – NIEDOŚCIGNIONY IDEAŁ
Rozpoczynając rozważania na temat przyczyn popularności tematu odkrycia oraz
starań dotyczących wydobycia gazu łupkowego w Polsce, należy pochylić się nad
zagadnieniem szerszym, czyli szczególnym obrazem Ameryki w oczach polskiego
(i nie tylko) społeczeństwa jako ukształtowanej wizji „lepszego świata”. To z kolei
odwołuje nas do definicji mitu i stereotypu.
Pojęcie mitu zazwyczaj pojęcie odnosi się do pewnego wyobrażenia o przeszłym
wydarzeniu, które zostało uzupełnione „fantazją o marzeniu” [16]. Można je także
definiować jako swoisty „system porozumienia, przekaz, sposób znaczenia” [1] lub
też naturalną dla człowieka potrzebę „stworzenia sobie wizji świata, o jakim sądzi, że
go opanował” [20].
Wyróżnia się cztery główne rodzaje mitów. Po pierwsze, mity odnoszące się do
przeszłości, opowiadania o czasach początku. Po drugie, utopie czyli pewne projekcje
przeszłości (do tej grupy można zaliczyć te związane z „łupkowym Eldorado”). Po
trzecie – mity historiograficzne i po czwarte – fundamentalne, czyli najsilniej zakorzenione w społecznym postrzeganiu rzeczywistości [18]. Mity należy odróżnić od
mitologizacji, pewnych uproszczeń obrazu świata bez trwałego charakteru, dlatego
łatwo mogą zostać wyparte przez inne mitologizacje [13].
Z kolei stereotyp to „uproszczony, jednostronny, cząstkowy, schematyczny (...),
emocjonalnie naładowany (...) zlepek tego, co podali nam inni” [16], innymi słowy to
„pewna fałszywa generalizacja (...), utrwalone wrażenie czy raczej wyobrażenie” [17].
Immanentną cechą stereotypów jest odporność na zmiany, służą natomiast porządkowaniu świata w sposób uproszczony, w ten sposób zapewniając jednostkom poczucie
bezpieczeństwa [16].
Jolanta Szymkowska-Bartyzel rozważając wpływ kultury amerykańskiej na polską
reklamę i konsumentów, wykorzystuje pojęcie amerykańskości, które jest bardzo ciekawe także w kontekście niniejszej pracy. Amerykańskość to według niej „wyobrażenie, jakie ma o Stanach Zjednoczonych przeciętny Polak”. Jak autorka dodaje za
Krzysztofem Teodorem Toeplitzem: „miliony ludzi w Europie (...) obcuje z (...) jakąś
wizją cywilizacji, której nie widzieli na oczy, którą skłonni są nazywać niekiedy Ameryką, ale która zapewne Ameryką nie jest, jest jedynie systemem jej zniekształconych
odbić i mitów” [17].
Zatem obraz owej „amerykańskości” możemy poznać, przeglądając się badaniom
opinii publicznej. Te wskazują na kilka prawidłowości. Z jednej strony, Stany Zjednoczone są traktowane przez polskie społeczeństwo jako jedyny prawdziwy sojusznik
Polski i jest to wizerunek trwały. Z drugiej, Stany Zjednoczone są postrzegane jako
dobre miejsce do emigracji, ze względu na rozwój ekonomiczny i dużą tolerancję dla
innych narodów, w tym m.in. dla słowiańskiego akcentu [7]. Z kolei w kognitywnym
obrazu USA w 2003 roku, wśród skojarzeń ze słowem „Ameryka” ankietowani wy-
Magia gazu łupkowego w Polsce...
93
mieniali najczęściej: słowa „bogactwo”, „wojna” (badanie zostało przeprowadzone
w okresie wojny w Iraku), „dobrobyt”, „mocarstwo” i „potęga”1 [8].
3. GAZ ŁUPKOWY JAKO MEDIALNY SYMBOL AMERYKAŃSKOŚCI
Gaz łupkowy stał się symbolem amerykańskości. Jednym z powodem jest z pewnością fakt, iż eksploatacja gazu łupkowego wiąże sie silnie ze współpraca ze Stanami
Zjednoczonymi. Co więcej, niesie ze sobą obietnicę bogactwa, kluczową dla polskiego
wyobrażenia Ameryki, które pośrednio zależy właśnie od udziału USA w całym
przedsięwzięciu. Pojawia się tu także mit postępu, innowacyjności, technologii, którą
przywieźć ze sobą mają amerykańscy specjaliści, ale i obfitości, bo to właśnie Polska
ma posiadać największe złoża surowca spośród krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Do tego dochodzi „idea dobrobytu dla wszystkich” [17], którą rozwijają programy partii politycznych, snując wizje wykorzystania zysków z gazu łupkowego dla
dobra całego narodu. Gaz łupkowy, choć sam w sobie nie jest mitem, z pewnością
może być uznany za mitologizację.
Gdy w minionych kilku miesiącach w polskich mediach pojawia się temat gazu
łupkowego, często używane są słowa o silnym ładunku emocjonalnym. „Amerykański
sen”, „Eldorado”, „łupkowa gorączka złota”, „płomień nadziei”, „szejkanat nad Wisłą” [15, 11] – to określenia, które z jednej strony wskazują, jak temat, który wydawałby się domeną wąskiego grona ekspertów, został poddany medialnemu uproszczeniu i oddziałuje na zbiorową wyobraźnię. Z drugiej strony, obraz sielanki jest
zakłócony przez medialnego „wroga”. Owym „wrogiem” są z jednej strony Niemcy
i Unia Europejska, które mogą zniweczyć polskie dążenia do bogactwa płynącego
z łupków, zaś z drugiej Rosja, tradycyjnie postrzegana jako ciemiężyciel, źródło naszego „gazowego uzależnienia” i szantażu energetycznego. Tworzenie opozycji, także
dobro–zło, to także charakterystyczny element procesu mityzacji. Antagonizowanie
postaw pomaga wzmocnić przekaz, silniej angażując odbiorców w „przeżywanie”
danego wydarzenia.
Aby choć częściowo ukazać stosunek Polaków do tak przedstawianego przez media Polaków, można przyjrzeć się wynikom badania CBOS, przeprowadzonego we
wrześniu 2011 roku. Niemal trzy czwarte respondentów zadeklarowało, że jest za
wydobyciem gazu z łupków w Polsce, choć na jego wydobycie w pobliżu swojego
miejsca zamieszkania zgodziłoby się tylko nieco ponad połowa badanych. Aż 80%
uważa, że gaz łupkowy stwarza szansę częściowego uniezależnienia Polski od dostaw
surowców z zagranicy. W kwestiach bezpieczeństwa technologii wydobywania gazu
dla środowiska naturalnego i zdrowia ludzi, ok. 40% nie ma obaw, ale zwraca uwagę
__________
1
Przedstawione dane dotyczą odpowiedzi, na które wskazało ponad 10% badanych.
94
Agata Potarzycka
ogromna liczba odpowiedzi „Trudno powiedzieć” – odpowiednio 41% i 45%. Przeciwnicy wydobywania gazu łupkowego najczęściej podnoszą właśnie argument
o szkodliwości technologii dla środowiska naturalnego i zdrowia ludzi. Jak wyniki
badan podsumowuje Natalia Hipsz, poglądy Polaków na ten temat są dopiero w fazie
kształtowania się [2]. Dlatego tak dużą rolę będą w najbliższym czasie odgrywały
media jako ogniwo pośredniczące między politykami, ekspertami i grupami lobbingowymi a społeczeństwem. To, czyje argumenty przeważą, będzie decydujące dla
nastrojów panujących w opinii publicznej.
4. WIZERUNEK POLSKICH PARTII I POLITYKÓW
A TEMAT GAZU ŁUPKOWEGO
Po wskazaniu społeczno-kulturowych uwarunkowań, które w dużej mierze przyczyniły się do popularności tematu gazu łupkowego w Polsce, warto przyjrzeć się
polskiej scenie politycznej i sposobowi, w jakim wątek ten przejawia się w wypowiedziach polityków.
Gaz łupkowy stał się jednym z głównych tematów parlamentarnej kampanii wyborczej w roku 2011. Kandydaci chętnie wykorzystywali go w wypowiedziach dla
mediów, ale także umieszczali w programach wyborczych partii. Najwięcej do tematu
gazu łupkowego w swoim programie [14] odwoływało się Prawo i Sprawiedliwość,
używając słów o silnym ładunku emocjonalnym. Zagadnienie przedstawiono w kategoriach dobra narodowego, od którego zależy pozycja Polski w Unii Europejskiej
i całej Europie. Jednocześnie partia przedstawia charakterystyczne dla siebie podejście
do układu sił na świecie. Akcentuje swój pozytywny stosunek do Stanów Zjednoczonych, widząc w nich sojusznika w walce o bezpieczeństwo energetyczne Polski (na
wzór poparcia USA dla akcesji Polski do NATO) oraz negatywną ocenę działań Niemiec i Rosji jako krajów grożących interesom naszego kraju.
Podobnej, negatywnej ocenie poddane zostały działania Unii Europejskiej. Z kolei
Platforma Obywatelska w programie [12] obok deklaracji poparcia akcentuje pomysł
wykorzystania zysków z gazu łupkowego na zabezpieczenia emerytalne.
Polskie Stronnictwo Ludowe w wyjątkowo krótkim dokumencie programowym
[13] ogranicza się do enigmatycznego stwierdzenia swojego poparcia dla działań Polski w tym zakresie, natomiast dwa pozostałe ugrupowania, które przekroczyły próg
wyborczy nie odniosły się do tego zagadnienia.
Znamienny jest fakt, iż eksploatacja gazu łupkowego w partyjnych programach była zawsze (jeśli tylko się tam pojawiała) traktowana jako szansa na rozwój Polski
i cieszy się poparciem niezależnie od opcji politycznej. Warto także zauważyć, że
kampania parlamentarna w 2011 roku nie była tak zacięta jak poprzednia i tematy
w niej podnoszone nie wzbudzały zbyt dużo kontrowersji. Mimo to dyskusja wokół
Magia gazu łupkowego w Polsce...
95
tematu gazu łupkowego podkreśla pewne prawidłowości obserwowalne na polskiej
scenie politycznej. To pozytywny stosunek do Stanów Zjednoczonych partii postsolidarnościowych [9], wspomniane wcześniej sympatie i antypatie Prawa i Sprawiedliwości w stosunku do układu sił na świecie oraz widoczny w programie tejże partii
charakterystyczną dla niej tendencję do krytyki Platformy Obywatelskiej m.in. za
uległość wobec polityki Niemiec i Rosji. Po czwarte, w przytoczonych fragmentach
programu obu partii widać elementy populistyczne, charakterystyczne dla dyskursu
kampanijnego, jak popularny pomysł przekazania dochodów z wydobycia gazu „narodowi”, w tym przypadku – przyszłym pokoleniom.
Dokonawszy analizy stosunku poszczególnych partii do omawianego zagadnienia,
warto spojrzeć na poszczególnych polityków i ich wypowiedzi dotyczące gazu łupkowego. Wypowiedzi dla mediów to element kształtowania wizerunku, definiowanego
jako „tworzone w określonym celu (np. wyborczym) szczególnego rodzaju wyobrażenie, które poprzez wywoływanie skojarzeń przydaje obiektowi dodatkowych wartości
(np. społeczno-psychologicznych, etycznych czy osobowościowych) i w ten sposób
przyczynia się do jego emocjonalnego odbioru” [5] „zespół cech, jakie zdaniem odbiorców dany podmiot – lider polityczny (...) posiada” [3]. Wizerunek polityka składa
się z szeregu komponentów: emocjonalnych (uczucia, jakie wzbudza polityk), społecznych (pochodzenie polityka, związek z poszczególnymi grupami społecznymi),
funkcjonalnych (kompetencje), programowych (poglądy i program), epistematyczne
(efekt „świeżości”, „nowej jakości” na rynku politycznym) [4]. W kontekście niniejszej pracy największe znaczenie mają dwa: komponent programowy, bo jak już zostało pokazane powyżej, partie i politycy chętnie odwoływali się do gazu łupkowego
w swoich programach oraz komponent funkcjonalny – akcentowanie kompetencji
i doświadczenia np. w badaniach nad gazem łupkowym.
Donald Tusk bronił swojej politycznej pozycji jako typowy wizerunkowy przywódca. Z tego względu koncentrował się na podkreślaniu zasług własnej ekipy rządzącej, lecz jednocześnie przedstawiania także wizji świetlanej przyszłości. W wypowiedziach z okresu kampanii wyborczej, Tusk odwołuje się do narodowej dumy
Polaków i niemal historycznemu dążeniu do niezależności. „Po wielu, wielu latach
uzależnienia gazowego, energetycznego od naszego wielkiego sąsiada”; „moje pokolenie dożyje tego momentu, kiedy będziemy samodzielni jeśli chodzi o gaz i będziemy
to raczej my dyktować warunki”; „Jeśli miałoby być tak, że to Rosjanin będzie ten gaz
kopał, a Polak będzie na tym zarabiał, to jest całkiem niezła historia z niezłym happy
endem” [19] – te słowa brzmią niemal jak odwołania do czasów zaborów i ciemiężenia, z których Polska potrafiła sie wyswobodzić. Zyski z gazu łupkowego premier
obiecywał przeznaczyć na budowanie „krainy szczęśliwości” w Polsce – miałyby
wystarczyć nie tylko na wspomniany w programie fundusz emerytalny, ale też wesprzeć rozwój gmin oraz ochronę środowiska. Gaz łupkowy znalazł się także w expose
premiera już po wygranych wyborach, gdzie wprost mówił o „naszych marzeniach
96
Agata Potarzycka
o bogactwie płynącym z ziemi”[6], które chciałby zamienić w „twardą, precyzyjną
rzeczywistość”.
W retoryce Jarosława Kaczyńskiego bardzo często znaleźć można sformułowania,
które różne problemy czy wyzwania traktują w kategoriach narodowych o silnym
zabarwieniu emocjonalnym. Stąd też nie dziwi fakt, że prezes PiS mówiąc o gazie
łupkowym zastępował sformułowanie „niezależność energetyczna” „suwerennością
energetyczną”, problem traktując jako „święty obowiązek rządu” i określając temat
jako „sprawę o wymiarze narodowym” i „płomień nadziei” [10]. Pomysł utworzenia
„Funduszu dla przyszłych pokoleń” jest bliźniaczo podobny do założeń programu
prezentowanego przez PO, jest jednak nazwany w charakterystyczny dla PiS sposób,
zwierający pewną dozę patosu.
Na uwagę zasługuje Marian Orion Jędrysek, profesor Nauk o Ziemi, który całą
swoją kampanię wyborczą w 2011 roku poświęcił tematyce gazu łupkowego. W tym
przypadku komponent programowy wizerunku eksperta-polityka charakteryzującego
się rzeczowością, kompetencjami, wiedzą i skutecznością [17] odegrał kluczową rolę,
gdyż kandydat od lat zajmuje się badaniami nad gazem łupkowym w Polsce. Kreatywnie wykorzystał swoje naukowe zainteresowania, by zapisać się w pamięci wyborców, m.in. rozdając ulotki, do których dołączono fragmenty skał łupkowych.
Pozostali politycy do tematu gazu łupkowego odwołują się sporadycznie. Waldemar Pawlak wypowiadał się w sposób typowy dla tego polityka – ostrożny, wyważony, nawet sceptyczny, podkreślając konieczność pozostawienia tematu w gestii ekspertów, a nie polityków oraz konieczność poszanowania środowiska naturalnego. To
postawa zgodna z wizerunkiem tego polityka. Przedstawiciele Sojuszu Lewicy Demokratycznej najrzadziej sięgają po temat gazu łupkowego, a jeśli tak, to w tonie sceptycznym zarówno dla samej eksploatacji, jak i euforii prezentowanej przez ich politycznych przeciwników.
Łupkowe zamieszanie, jakie od pewnego czasu trwa w polskich dyskusjach politycznych i medialnych, ma być może więcej wspólnego z utopijnym marzeniem
o bogactwie i wielkości według wzoru „American dream” niż twardymi faktami. Jednak należy pamiętać, że większość ludzi nie jest w stanie pojąć skomplikowanych
technicznych terminów i danych, dlatego potrzebuje pewnych symplifikacji, które
pozwolą odnaleźć się w nawet najbardziej skomplikowanej rzeczywistości. Wiedzą
o tym media, wiedzą także specjaliści od PR, stąd takie, a nie inne przekazy docierające do społeczeństwa. Hasło „drugiej Irlandii” zostało dziś zastąpione „drugą Norwegią” i jest naturalne, zwłaszcza w warunkach kampanii wyborczej i rywalizacji o głosy
elektoratu.
Jednak jak podkreśla Magdalena Rekść, mit często jest wyrazem dążenia do lepszego życia oraz stanowi pierwszy krok do wynalazczości [13]. Może w takim razie
mitologizacje gazu łupkowego wyjdą Polsce na dobre, a „łupkowe Eldorado” przestanie być utopią? Odpowiedź pozostawmy specjalistom, niekoniecznie pseudoekspertom, kreowanym dla potrzeb medialnych.
Magia gazu łupkowego w Polsce...
97
LITERATURA
[1] BARTHES R., Mit i znak. Eseje, PIW, Warszawa, [za:] Szymkowska-Bartyzel J., Amerykański mit
polski konsument czyli reklamowe oblicza Ameryki, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków
2006, 15.
[2] CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ, Wydobywać? Polacy o gazie łupkowym, komunikat
z badań, BS/112/2011, Warszawa 2011.
[3] CICHOSZ M., (Auto)kreacja wizerunku polityka na przykładzie wyborów prezydenckich w III RP,
Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007, 60.
[4] CICHOSZ M., Wizerunek lidera politycznego, [w:] M. Jeziński (red.), Marketing polityczny –
w poszukiwaniu strategii wyborczego sukcesu, Toruń 2005, 83.
[5] CWALINA W., FALKOWSKI A., Marketing polityczny. Perspektywa psychologiczna, Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005, 153 .
[6] Expose Donalda Tuska, 18.11.2011, http://www.wprost.pl/ar/270463/Expos-Tuska-pelny-tekst/
z dnia 4.02.2012 r.
[7] FAŁKOWSKI M., Postawy Polaków wobec Stanów Zjednoczonych, Amerykanów i stosunków
transatlantyckich, [w:] L. Kolarska-Bobińska, J. Kucharczyk, P.M. Kaczyński (red.), Mosty przez
Atlantyk? Postawy Polaków, Czechów, Słowaków wobec Stanów Zjednoczonych, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2005, 37–39 .
[8] FLEISCHER M., Europa, Niemcy, USA i Rosja w polskim systemie kultury, Wyd. Uniwersytetu
Wrocławskiego, Wrocław 2004, 126–128.
[9] ISZKOWSKI K., Stosunki polsko-amerykańskie w poglądach polskich partii politycznych, [w:]
L. Kolarska-Bobińska, J. Kucharczyk, P.M. Kaczyński (red.), Mosty przez Atlantyk? Postawy Polaków, Czechów, Słowaków wobec Stanów Zjednoczonych, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa
2005, 95–97.
[10] Jarosław Kaczyński rozmawiał z ekspertami o szansach wydobycia gazu łupkowego,
http://jaroslawkaczynski.info/aktualnosci/artykul/a,216,Jaroslaw_Kaczynski_rozmawial_z_eksperta
mi_o_szansach_wydobycia_gazu_lupkowego.html z dnia 4.02.2012 r.
[11] Miller: Na Kaszubach gorączka gazu, 13.01.2012, http://www.wybrzeze24.pl/aktualnosci/miller-nakaszubach-goraczka-gazu z dnia 4.02.2012 r.
[12] Program wyborczy Platformy Obywatelskiej Następny krok. Razem. Program wyborczy 2011,
http://www.platforma.org/media/dokumenty/Program_PO_100dpi.pdf z dnia 27.01.2012 r.
[13] Program wyborczy Polskiego Stronnictwa Ludowego Człowiek jest najważniejszy, Warszawa 2011,
http://psl.org.pl/upload/pdf/Program_Wyborczy_PSL_260811.pdf z dnia 27.01.2012 r.
[14] Program wyborczy Prawa i Sprawiedliwości Nowoczesna, solidarna, bezpieczna Polska. Program
Prawa i Sprawiedliwości, Warszawa 2011, http://programpis.org.pl/ z dnia 27.01.2012 r.
[15] Szejkanat nad Wisłą, http://weekend.pb.pl/2493739,84890,szejkanat-nad-wisla z dnia 4.02.2012 r.
[16] SZOSTAK W., Mity i stereotypy w komunikacji politycznej, [w:] A. Kasińska-Metryka, i M. Gołoś
(red.), Mity i stereotypy w polityce. Przeszłość i teraźniejszość, Toruń 2010, 82.
[17] SZYMKOWSKA-BARTYZEL J., Amerykański mit polski konsument czyli reklamowe oblicza Ameryki, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, 12–17.
[18] TOPOLSKI J., Mity a problem prawdy historycznej, [w:] A. Barszczewska-Krupa (red.), Historia,
mity, interpretacja, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1996, 18–19.
[19] Tusk: koncesje na gaz łupkowy są badane, 22.09.2011, http://www.bankier.pl/wiadomosc/Tuskkoncesje-na-gaz-lupkowy-sa-badane-2410548.html z dnia 4.04.2012.
[20] VAN DER LEEUW G., Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1997, 467.
98
Agata Potarzycka
MAGIC OF SHALE GAS IN POLAND
– WHY HAS IT FASCINATED POLISH MEDIA, POLITICIANS, SOCIETY?
This article is an attempt to answer a question about why shale gas is such popular issue in Poland
and what is the reason that politicians and journalists are so keen to use it for their own purposes. Sources
of that phenomenon can be sought in mythological image of America, deep-rooted in polish public
awareness. It is also connected with such properties of media as simplifying the reality and making it
more attractive to the audience, as well as conditionings of political rivalry, especially during electoral
campaign. The article presents the image of America and “American dream” in Poland, its influence of
mythologicalisation of shale gas, the way that it is showed in media and is used by politicians for creating
their own image.
Download

TARYFA Nr 4 dla GAZU ZIEMNEGO WYSOKOMETANOWEGO