Lek. Marta Mianowska-Malec
Lek. Piotr A. Malec
WSTĘP
Szanowni Nauczyciele, Wychowawcy, Pedagodzy, ale także Rodzice, Dziadkowie – wszyscy, którzy chcą
się przyczynić do upowszechniania zasad profilaktyki przeciwnowotworowej. Oddajemy w Państwa ręce
konspekty, będące streszczeniem i podsumowaniem wiedzy, którą przekazujemy na naszych wspólnych
spotkaniach. Chcemy w ten sposób ułatwić Państwu przygotowanie materiałów do dalszej pracy z dziećmi
i młodzieżą. Państwo wiecie najlepiej, jaką formę przekazywania wiedzy należy wdrożyć, aby dotarła ona do
właściwych adresatów – czy będzie to forma prezentacji multimedialnej, wspólna dyskusja, konkurs plastyczny
na temat profilaktyki przeciwnowotworowej, a może inna forma opracowana wraz z uczniami. Pragniemy
podkreślić, że celem naszych spotkań jest uświadomienie jak ważne jest stosowanie zasad profilaktyki
pierwotnej nowotworów złośliwych. Profilaktyki, która zależy wyłącznie od nas samych, która nie ma nic
wspólnego z opieką zdrowotną czy lekarzem, a która może zmniejszyć ryzyko zachorowania na większość
nowotworów złośliwych nawet o 80%. Jednocześnie stajemy wspólnie przed wyzwaniem jak samemu dawać
przykład, tak aby młodsi od nas te zasady stosowali na co dzień. Na nowotwory złośliwe chorują wszyscy,
niezależnie od wieku, płci, statusu ekonomicznego, socjologicznego. Doświadczenie lekarskie pokazuje, że
niestety jako społeczeństwo o siebie nie dbamy - większość z nas nie odżywia się racjonalnie, ani nie ma
odpowiedniego wysiłku fizycznego. Po części nie mamy świadomości jak jest to ważne w aspekcie zdrowotnym,
nie wiemy, że nasze zdrowie w 80% zależy właśnie od tego.
Nasze spotkania nie są i nie mają być „mini kursem onkologii”. Nie będziemy opowiadać o leczeniu, diagnostyce
czy rokowaniu w poszczególnych nowotworach złośliwych, ponieważ te zagadnienia należy pozostawić w
gabinecie onkologicznym. Będziemy opowiadać o tym, co jest wspólne dla większości nowotworów złośliwych
i na co ma wpływ każdy z nas, czyli o profilaktyce. Chcemy przekazać konkretną wiedzę, tak aby każdy stosując
się do zasad profilaktyki pierwszorzędowej, mógł zminimalizować ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy.
Każdy z nas jest sam odpowiedzialny za swoje zdrowie a żyjąc w społeczeństwie, wszyscy ponosimy koszty
(dosłownie!), gdy ktoś choruje. Dlatego zagadnienie profilaktyki przeciwnowotworowej jest także
zagadnieniem społecznym. Żyjąc w starzejącym się społeczeństwie, powinno nam zależeć nie tylko na naszym
zdrowiu, ale także zdrowiu innych osób.
Lek. Marta Mianowska-Malec
Życie bez raka czyli o kształtowaniu wiedzy i nawyków mieszkańców Śląska.
Rola nauczyciela w edukacji i szerzeniu profilaktyki przeciwnowotworowej.
1. Skąd się bierze zdrowie ?
W 1973 roku kanadyjski minister zdrowia Marc Lalonde sformułował tzw. pola zdrowia (zbiór czynników,
wpływających na stan zdrowia społeczeństwa), z których wynika, że zdrowie zależy od stylu życia (50%),
środowiska (25%), czynników genetycznych (15%) oraz opieki zdrowotnej (10%).
2. Czy mamy wpływ na rozwój nowotworów złośliwych?
O wystąpieniu nawet 80-90% nowotworów złośliwych przesądzają:
- Styl życia (aktywność fizyczna, sposób odżywiania się, umiejętności radzenia sobie ze stresem, stosowanie
używek – nikotyna, alkohol, środki psychoaktywne, zachowania seksualne)
- Środowisko (miejsce życia i pracy).
Głównymi czynnikami modyfikującymi ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych są:
- otyłość,
- sposób odżywiania,
- wysiłek fizyczny,
- wdychanie dymu tytoniowego.
Czynniki te, w dużym stopniu są wspólne także dla rozwoju innych groźnych chorób takich jak np. układu
krążenia (pierwsza przyczyna zachorowalności i zgonów) czy układu oddechowego, cukrzycy. Zatem stosując
się do zasad profilaktyki pierwszorzędowej nowotworów złośliwych, dbamy o nasze ogólne zdrowie
i samopoczucie.
Otyłość od dłuższego czasu jest traktowana jako epidemia światowa. W Polsce nadwaga, definiowana jako
wskaźnik masy ciała BMI powyżej 25, wg danych WHO z 2008r. dotyczyła ok. 35-50% osób płci żeńskiej oraz 5065% płci męskiej. Dane GUS z 2012 roku mówią średnio o 25% otyłych (BMI powyżej 30) dorosłych Polakach. Co
czwarty Polak ma już przynajmniej 1 czynnik ryzyka rozwoju wielu nowotworów złośliwych. W porównaniu
z badaniem GUS przeprowadzonym w 2004 r. zauważalne jest zwiększanie się średniej wagi ciała u dzieci
prawie dla każdego rocznika wieku. 25% populacji młodzieży w wieku 15−19 lat ma nieprawidłową masę ciała.
Nadmiar dostarczanych kalorii oraz brak wysiłku fizycznego są uznawane za główne przyczyny otyłości. Średnie
zapotrzebowanie na energię u dorosłych osób o umiarkowanej aktywności fizycznej (praca biurowa, codzienne
czynności takie jak zakupy, gotowanie obiadu, sprzątanie) wynoszą dla kobiet 2800kcal i mężczyzn 3200 kcal.
12-letnia dziewczynka powinna dostarczać organizmowi 2300 kcal, a chłopiec 2600. Nasz codzienny jadłospis
powinien składać się 5 posiłków, z których najwięcej energii powinno być dostarczanych wraz ze śniadaniem
i obiadem, przy zdecydowanie skromniejszej kolacji. Jeżeli sprawdzimy ile kcal dostarczamy jedząc w jednym z
bardziej popularnych „Fast foodów” np. hamburgera (przetworzone mięso czerwone, białe pieczywo), frytki
(usmażone) i popijając słodkim, gazowanym napojem (dużo cukru), to się okaże, że właśnie „zjedliśmy” ich
przynajmniej 1115. Nie wspominając już o analizie wartości odżywczych. Dla porównania, domowy śląski obiad,
składający się z rosołu z dużą ilością oczek tłuszczu i makaronem, upieczoną roladą z mięsa wołowego, do tego
kluseczki i duża ilość gęstego, tłustego sosu, popita słodkim kompotem i szarlotką na deser, to nieco mniej, bo
około 800-900 kcal. Wyśmienita w smaku, choć nie do końca idąca w parze ze zdrowiem kuchnia śląska ma
swoje korzenie, wynikające z przemysłowego charakteru tego regionu. Górnicy przed szychtą, aby mieć siły do
fedrowania, musieli dobrze zjeść. Smażony schabowy, z zasmażaną kapustą i ziemniaczkami polanymi dużą
ilością tłuszczu, czy inne inne zbyt kaloryczne i tłuste dania, są doskonałymi niestety przykładami jak nie
powinno się jeść, aby być zdrowym. O ile, górnikowi udało się jakoś spalić tą energię w pracy, o tyle w
przypadku dzisiejszej młodzieży już jest z tym problem. Oprócz nadmiaru dostarczanych kalorii, spożywamy
zbyt mało owoców i warzyw, które mogą redukować ryzyko rozwoju nowotworów. Dzieci biorą z nas przykład:
Tab. 1 Nawyki żywieniowe u dzieci – spożycie warzyw i owoców wg GUS 2012
Alarmujące są dane dotyczące braku aktywności fizycznej u młodzieży. Spośród 3124,3 tys. objętych badaniami
dzieci w wieku 6−14 lat, 97,3% uczestniczy w lekcjach wychowania fizycznego, a wśród zwolnionych z zajęć
przeważają chłopcy(3,4% wobec 1,3% dziewczynek). Najwięcej zwolnień z lekcji WF jest wśród dzieci 12-letnich
− 4,8%. Często zajęcia z wychowania fizycznego w szkole są jedyną formą wysiłku fizycznego u dzieci ! Prawie co
siódme dziecko w wieku 6−14 lat w ogóle nie przejawia innej aktywności fizycznej poza obowiązkowymi
lekcjami w szkole, a co szóste robi to rzadko. Spośród młodzieży w wieku 15−19 lat, codziennie czynności
wymagające dużego wysiłku fizycznego odbywa 27,8% osób średnio przez 60 min., umiarkowanego
zadeklarowało 64,0% osób średnio przez 70 min., natomiast chodzenie lub spacerowanie − 81,2% młodzieży
średnio przez 73 min. Zdecydowanie więcej czasu jest za to poświęcane oglądaniu telewizji lub korzystania
z komputera. Co piąte dziecko spędza przed ekranem bądź monitorem 3 godziny, 11,7% − 4 godziny, natomiast
5 lub więcej godzin dziennie poświęca na to 6,9% dzieci w wieku 2−14 lat.
Regularny i zaplanowany wysiłek fizyczny pomaga utrzymać zdrową masę ciała, równoważąc spożycie kalorii
z wydatkiem energetycznym. Ponadto jest jednym z najlepszych sposobów niwelowania skutków stresu –
pozwala „odpocząć” głowie, redukuje ilość wydzielanej w trakcie reakcji stresowej glukozy do krążenia,
stymuluje układ odpornościowy itd. Należy odróżnić aktywność fizyczną, od wysiłku. Większość z nas jest
codziennie aktywna fizycznie, ma mnóstwo spraw do załatwienia, zakupy, musi odebrać dziecko ze szkoły,
wyjść z psem itd. Pod koniec dnia jesteśmy zmęczeni i mówimy, że mamy dużo aktywności fizycznej. Zgadza się.
Ale to nie jest aktywność fizyczna, jakiej nasz organizm potrzebuje, aby być zdrowym. On potrzebuje wysiłku
fizycznego regularnego (przynajmniej 3 x w tygodniu), zaplanowanego, który trwa przynajmniej 30 minut
i angażującego układ krążenia, co objawia się wzrostem uderzeń serca do około 130 na minutę u dorosłego
człowieka. Wysiłek fizyczny to zatem bieganie, tenis, siatkówka itp., a nie sprzątnięcie całego mieszkania na
błysk lub chodzenie po sklepach.
Jednym z najważniejszych problemów, ale zarazem wyzwań zdrowotnych, jest ograniczenie wdychania dymu
tytoniowego. Palacze papierosów, jak również bierni palacze, czyli osoby narażone na wdychanie z dymem
ponad 40 substancji, będących silnymi kancerogenami, stanowią ogromny problem zdrowotny i społeczny.
Jeżeli ktoś jest pod ich wpływem przez wiele lat, to nie możemy się dziwić, że jest chory. W aspekcie
nowotworów, wdychanie dymu tytoniowego, jest główną i najważniejszą przyczyną rozwoju raka płuca. Rak
płuca to najczęściej występujący nowotwór złośliwy, który długo nie daje żadnych objawów i zwykle jest
wykrywany zbyt późno, by mówić o wyleczeniu. Nie ma skutecznej profilaktyki drugorzędowej w tej chorobie.
Nie ma żadnego badania, którego wykonywanie regularne (np. tak jak mammografia) mogło by się przekładać
na wczesne wykrywanie raka płuca. Zwykłe zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej jest zbyt mało dokładne,
aby wykryć wczesne zmiany, ponadto często guz chowa się za sylwetką serca i po prostu go nie widać.
Tomografia komputerowa jest badaniem bardziej dokładnym, ale z uwagi na ilość emitowanego
promieniowania nie możne być zbyt często powtarzana. Jedyną skuteczną profilaktyką w zakresie raka płuca,
jest wyeliminowanie narażenia na dym tytoniowy.
A niestety statystyki są nieubłagane, pali co trzeci Polak i co czwarta Polka. Nałóg palenia papierosów
najczęściej zaczyna się niewinnie w młodym wieku. Szacuje się, że rocznie w Polsce próbuje palenia 180 000
nieletnich, z czego 500 dzieci zaczyna palić codziennie, a już co czwarty piętnastolatek jest uzależniony. Dane
mówią, że mniej więcej połowa z nich, próbowała zerwać z nałogiem. To jest szczególna grupa, która być może
nie wie jak rzucić palenie, być może wstydzi się tego przed rówieśnikami, rodzicami. To jest grupa, która
najbardziej potrzebuje wsparcia swoich nauczycieli, wychowawców i rodziców. To jest grupa uzależnionych,
a to oznacza, że zwykłe zakazy nie będą wobec nich skuteczne. Są to dzieci chore, ponieważ uzależnienie od
tytoniu jest jednostką chorobową. Musimy się wspólnie zastanowić jak można pomóc młodym, uzależnionym
od tytoniu. Musimy podejść do tego zjawiska, jako do problemu społecznego i szukać rozwiązania. Wdychanie
dymu tytoniowego to także powód szeregu innych chorób – układu krążenia, układu oddechowego.
Narażenie na dym tytoniowy w czasie ciąży, powoduje, że dzieci rodzą się mniejsze, częściej występuje u nich
zespół nagłego zgonu niemowląt, astma, zapalenia ucha środkowego, zakażenia dróg oddechowych, alergie.
Dzieci palących rodziców są także 3 x bardziej podatne na to, że same będą palić. W niektórych miejscach
w Polsce pali do 30% ciężarnych kobiet. Przy ogólnym społecznym przyzwoleniu. Wie o tym każdy niepalący,
który próbował zwrócić osobie palącej uwagę, tudzież poprosił by nie paliła w naszym towarzystwie.
Przykład dla dzieci musi iść z góry, żaden palący papierosy dorosły nie będzie autentyczny w przekonywaniu do
rzucenia palenia. No, chyba że taka osoba, jest niepraktykującym już palaczem albo sama głośno powie, że ma
z tym problem i stara się rzucić palenie, ale nie jest to łatwe. Aż 70 % palących deklaruje chęć rzucenia, prawie
połowa z nich próbowała, ale tylko 2-3% palaczy osiąga sukces w walce z nałogiem. Wychodzi na to, że prościej
jest po prostu nie zaczynać palić papierosów.
Wdychanie różnego rodzaju trujących substancji jest na Śląsku szczególnie istotne, ponieważ jest to teren
przemysłowy, a także najgęściej zaludnione województwo w Polsce (o gęstości zaludnienia wynoszącej 378
osób na 1 km2, przy średniej krajowej 122 osoby na 1 km2). To powoduje, że od wielu lat są tu przekraczane
wartości dopuszczalnych stężeń wszystkich ważniejszych zanieczyszczeń atmosfery, w tym metali ciężkich,
tlenku węgla i węglowodorów. W województwie śląskim, gdzie na obszarze stanowiącym zaledwie 2,1%
powierzchni Polski koncentruje się aż 20-25% krajowej emisji dwutlenku siarki (SO2), tlenków azotu i pyłów!
3. Dlaczego musimy zadbać o zdrowie najmłodszych ?
Żyjemy w kraju starzejącym się. Systematyczne zmniejszanie się liczby ludności i postępujący proces starzenia
społeczeństwa, powoduje że za kilkanaście lat dojdzie do odwrócenia piramidy wieku ludności. Przewiduje się,
że liczba dzieci i młodzieży w wieku 0−17 lat zmniejszy się do 6020,1 tys. w 2035 r., tj. o ponad 1,8 mln osób,
a udział dzieci i młodzieży w populacji ogółem wyniesie tylko 16,7%. Oznacza to, że najwięcej będzie Polaków
w wieku poprodukcyjnym (wymagających opieki, korzystających ze składek zdrowotnych i emerytalnych),
zdecydowanie mniej będzie Polaków w wieku produkcyjnym (utrzymujących osoby w wieku poprodukcyjnym
i przedprodukcyjnym), a jeszcze mniej dzieci i młodzieży w wieku przedprodukcyjnym.
4. Jaka jest więc i może być rola nauczyciela w profilaktyce przeciwnowotworowej ?
Jak mówi znane przysłowie: „Czego Jaś się nie nauczy, tego Jan nie będzie umiał”. Dlatego profilaktykę
przeciwnowotworową należy zaczynać od najmłodszych przedszkolaków, kontynuując przez szkołę
podstawową i gimnazjum, a umacniać w szkołach średnich. Nastoletnia młodzież, często wychowywana przez
zagonionych i zapracowanych rodziców, powstałą pustkę wypełnia wzorując się na bohaterach „reality show”,
spożywa niezdrowe produkty promowane w reklamach, dopuszcza się zachowań antyzdrowotnych,
podpatrzonych w Internecie. Nastolatkom brakuje prawdziwych autorytetów, które mogły by być przez nich
naśladowane. Dlatego tak trudna, ale i ogromnie ważna, jest rola nauczyciela w profilaktyce
przeciwnowotworowej. To na wychowawcach, którzy spędzają dużo czasu z dziećmi, a później młodzieżą, ciąży
duża odpowiedzialność. Nauczyciele, nie tylko poprzez uświadamianie zasad profilaktyki
przeciwnowotworowej, ale głównie poprzez własne prozdrowotne zachowania, mogą być tym głównym
filarem i autorytetem do naśladowania we wspólnej walce o zdrowie.
Lek. Piotr A. Malec
Profilaktyka pierwszo, drugo i trzeciorzędowa. Pojęcia, różnice, koszty.
1.Pojęcia, różnice:
- Profilaktyka pierwszorzędowa: działania mające na celu niedopuszczenie do rozwoju choroby
- Profilaktyka drugorzędowa: badania, mające na celu jak najwcześniejsze wykrycie choroby
- Profilaktyka trzeciorzędowa: minimalizacja skutków choroby
Jak definiują profilaktykę:
- Hipokrates: Profilaktyka zdrowotna to zapobieganie chorobom poprzez utrwalenie prawidłowych
wzorców zdrowego stylu życia.
-WHO: Profilaktyka zdrowotna to działania mające na celu zapobieganie chorobom, poprzez ich wczesne
wykrycie i leczenie.
Marc Lalonde - minister zdrowia w Kanadzie w latach 70 twórca tzw. "pól zdrowia". Pola zdrowia (pola
Lalonde’a) – określają co i w jakim stopniu wpływa na nasze zdrowie:
- 50% styl życia,
- 25% środowisko,
- 15% czynniki genetyczne.
- 10% opieka zdrowotna.
Należy zwrócić uwagę na różnicę pomiędzy definicjami WHO, a Hipokratesa (Hipokrates pierwszorzędowa,
WHO drugorzędowa).
Najwięcej pieniędzy przeznaczane jest na opiekę zdrowotną, która w najmniejszym stopniu wpływa na
zdrowie, a najmniej środków jest przeznaczanych na profilaktykę, która stanowi nawet o 80% zdrowia.
2. Czynniki ryzyka rozwoju chorób nowotworowych można podzielić na:
- Chemiczne – substancje o potencjale karcynogennym np. WWA, nitrozoaminy itd.
- Biologiczne – bakterie i wirusy np. Helicobacter pylori, HPV, HCV,
- Fizyczne – np. promieniowanie jonizujące, UV.
Szeroko pojęty styl życia, otyłość, wdychanie dymu tytoniowego, odżywianie, aktywność fizyczna to
praktyczne ujęcie powyżej wymienionych czynników ryzyka rozwoju nowotworów złośliwych.
Na wszystkie z nich mamy wpływ, co stanowi profilaktykę pierwszorzędową (zależną wyłącznie od nas, do
której przestrzegania nie potrzeba lekarza):
- zmiana sposobu odżywiania na dostarczanie pokarmów redukujących ryzyko rozwoju nowotworów
1
złośliwych (błonnik, warzywa, owoce, woda, pokarmy mało przetworzone i bogatoresztkowe , ryby, drób,
piramida żywienia) i unikanie pokarmów sprzyjających nowotworzeniu (tłuszcze zwierzęce, alkohol,
przetworzone mięso czerwone, „Fast food”, konserwanty, sztuczne barwniki, jedzenie „z proszku”,
słodycze), wprowadzenie regularnego i zaplanowanego wysiłku fizycznego o odpowiedniej intensywności
(zasada 3x30x130), unikanie narażenia na dym tytoniowy,
1
Dieta bogatoresztkowa, to dieta zawierająca zwiększoną ilość nie trawionych w przewodzie pokarmowym człowieka polisacharydów
roślinnych (błonnika, hemicelulozy, ligniny, pektyn, gum), [Źródło: portalwiedzy.onet.pl]
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
80% PALĄCYCH PALI WŚRÓD NIEPALĄCYCH
48% PALIŁO W OBECNOŚCI DZIECI
27% PALIŁO W OBECNOŚCI KOBIET W CIĄŻY
30% KOBIET PALI W CIĄŻY (w niektórych regionach Polski)
25% POLAKÓW JEST NARAŻONYCH NA BIERNE PALENIE W DOMU
30% WDYCHA DYM W BARACH I PUBACH DYSKOTEKACH I KLUBACH MUZYCZNYCH (grupa 20-29
LAT).
2
kancerogeny , zawarte w dymie tytoniowy to główna przyczyna rozwoju raka płuca, gardła, krtani
i przełyku (dla tych nowotworów brak jest profilaktyki drugorzędowej)
dym tytoniowy powoduje szereg innych poważnych chorób, głównie układu krążenia (zawał
mięśnia sercowego, udar mózgu), oddechowego (astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc),
zaburzenia potencji i płodności
narażenie dzieci od momentu poczęcia do 4 roku życia na dym tytoniowy to największe
zagrożenie dla zdrowia i życia (niska masa urodzeniowa, alergie, astma, nagłe zgony niemowląt)
„czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci” – narażenie w młodym wieku powoduje
dużo większe spustoszenie w organizmie
- minimalizacja i sposoby radzenia ze stresem (zmiana miejsca pracy, aktywność fizyczna, hobby, opieka
psychologiczna i psychiatryczna),
- redukcja ryzyka zakażenia kancerogennymi wirusami i bakteriami (przygodne kontakty seksualne, nie
używanie prezerwatyw, narkomania, tatuaże, wizyta u kosmetyczki, fryzjera).
3. Profilaktyka drugorzędowa to badania, mające na celu jak najwcześniejsze wykrycie choroby.
Badania te, wykonuje się u osób zdrowych, bez objawów chorobowych. Nie jest tożsama z diagnostyką
(wykonanie badania u osoby, która ma objawy choroby). Badania profilaktyczne (screeningowe) powinny
być tanie, mało inwazyjne, łatwo dostępne, powtarzalne, odtwarzalne i powinny się przekładać na wczesne
wykrycie danej choroby w grupie badanej, a co za tym idzie możliwość wyleczenia. Z tego powodu
profilaktyka drugorzędowa istnieje tylko dla kilku nowotworów złośliwych:
-
raka piersi (samodzielne badanie piersi, mammografia),
raka szyjki macicy (cytologia),
raka jądra (samodzielne badanie jąder),
czerniaka (oglądanie zmian skórnych)
raka jelita grubego (kolonoskopia)
W Polsce są dostępne 2 programy profilaktyczne w ramach ubezpieczenia NFZ dla:
- raka piersi (mammografia)
- raka szyjki macicy (cytologia).
Ważne, że dla najczęstszego pod względem zachorowalności i umieralności nowotworu złośliwego, jakim
jest rak płuca nie ma profilaktyki drugorzędowej !
4. Profilaktyka trzeciorzędowa dotyczy osoby, która zachorowała i ma na celu zahamować postęp
choroby i zminimalizować jej skutki.
Jest to rehabilitacja ruchowa i psychologiczna, a także leczenie wspomagające, umożliwiające zwiększenie
sprawności, powrót do życia społecznego. Profilaktyka trzeciorzędowa nie wyklucza stosowania
profilaktyki pierwszo i drugorzędowej w odniesieniu do innych nowotworów złośliwych (np. chora po
leczeniu z powodu raka jelita grubego powinna nadal stosować się do zasad zdrowego trybu życia, a także
wykonywać mammografię, chodzić do ginekologa itp.).
2
Czynniki kancerogenne to ogół czynników zwiększających ryzyko rozwoju nowotworu, przy współistniejących predyspozycjach
genetycznych (powodujących np. poważne niedobory odpornościowe) danego organizmu. [Źródło: portalwiedzy.onet.pl]
5. Koszty w opiece zdrowotnej.
- Bezpośrednie: związane z leczeniem choroby i jej powikłań (leki, sprzęt, opieka lekarska
i pielęgniarska, hospitalizacja),
- Pośrednie: wywołane chorowaniem np. absencja w pracy (krótko- i długoterminowa), konieczność
wypłacania renty, obniżenie wydajności w pracy, konieczność zmiany stanowiska pracy ze względu na
brak możliwości wykonywania niektórych czynności (np. utrata kończyny, niedowład).
Ilustrując na przykładzie grypy w Polsce:
• 2012r. – 2.5 miliona zachorowań
•
11 tys. osób wymagało hospitalizacji
•
123 zmarły
•
Zalecany przez WHO odsetek szczepień u osób powyżej 65 roku życia – 75%
•
Faktyczny odsetek (r. 2012) – 3.4%
Koszty bezpośrednie wyniosły 700-800 milionów złotych, a pośrednie nawet do 4.5 miliarda złotych (i
nadal rosną). Koszty pośrednie są dużo wyższe, dlatego powinno się kłaść większy nacisk na zachowania
profilaktyczne i planować je z wyprzedzeniem. Koszty związane z występowaniem nowotworów złośliwych
szacuje się w Unii Europejskiej na około 124 mld Euro rocznie. Najwięcej kosztują skutki zachorowań na
raka płuca i piersi.
Bardzo istotną kwestią są tzw. koszty społeczne, które trudno przeliczyć na pieniądze. Zaliczamy tutaj min.
utratę pracy, utratę funkcji społecznej czy rodzinnej, konieczność korzystania z opieki innych osób,
obniżenie jakości życia.
Dr n. med. Piotr Wojcieszek
Życie bez raka czyli o kształtowaniu wiedzy i nawyków mieszkańców Śląska.
1.
Definicja raka.
Jeśli chcemy nauczać i dyskutować o nowotworach złośliwych, powinniśmy ustalić odpowiednie definicje.
W doniesieniach medialnych lub internecie często słowo rak pojawia się w złym kontekście. Nowotwory
złośliwe powstają z tkanek mających różne pochodzenie. Tkanki w naszym organizmie powstają w okresie
życia płodowego. Nowotwory złośliwe mogą powstać w każdej z tych tkanek. Najczęściej powstają z tkanki
o pochodzeniu nabłonkowym.
Dlatego:
Rak to nowotwór złośliwy pochodzenia nabłonkowego.
Nabłonki to cała wierzchnia warstwa przewodu pokarmowego, skóry, czy układu oddechowego. Nabłonki
tworzą gruczoły wewnątrz- (np. tarczyca) i zewnątrzwydzielnicze (np. wątroba, pierś, prostata), a także
narządy rozrodcze (np. jajniki, kanaliki jąder). Dlatego tak często mówimy o raku. A wszystkie inne
nowotwory jak np. białaczki i chłoniaki (błędnie „rak krwi”), mięsaki tkanek miękkich i kości ( błędnie „rak
kości”), czy też nowotwory ośrodkowego układu nerwowego (błędnie „rak mózgu”) mają swoje specjalne
nazwy.
Z drugiej strony jeśli pojawia się w naszym organizmie nowotwór to nie musi być on złośliwy (np. torbiel,
tłuszczak, gruczolak, włókniak itp.).
Co to znaczy złośliwy? Nowotwory złośliwe, w odróżnieniu od łagodnych, wykazują się pewnymi
dynamicznymi cechami. Niszczą otaczającą tkankę naciekając inne tkanki tego samego narządu. Mogą
naciekać przez ciągłość, czyli dokonują inwazji sąsiadujących narządów. Dają przerzuty drogą naczyń
chłonnych oraz drogą naczyń krwionośnych np. do węzłów i narządów odległych (np. płuca, wątroba,
mózg).
Nazwa rak pochodzi z greki od słowa „karkinoi” wprowadzonego do użycia przez Hipokratesa z Kos.
Prawdopodobnie pochodzi od obrazu zaawansowanego raka piersi, który przypominał, żyjącego w Morzu
Śródziemnym kraba (nie mylić z polskim rakiem rzecznym).
2.
Czy walka z nowotworami złośliwymi jest potrzebna?
Musimy cofnąć się do czasów II Wojny Światowej, żeby chociaż spróbować wyobrazić sobie skalę
problemu. Wiemy, że ten straszliwy konflikt zbrojny pochłonął życie prawie 48 000 000 cywilów w ciągu
około sześciu lat. Wg WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) w 2008 roku z powodu nowotworów
złośliwych zmarło około 7 600 000 ludzi. Daje to w podobnym okresie tyle samo zabitych przez chorobę, co
w czasie wojny. II Wojna Światowa skończyła się prawie siedemdziesiąt lat temu. W przypadku
nowotworów złośliwych szacuje się, że roczna liczba zgonów wzrośnie do 13 000 000 w roku 2030. Wg
WHO ¾ zgonów na świecie występuje w krajach biednych i rozwijających się. Około 40% nowotworów
złośliwych mogłoby nie wystąpić, gdyby ograniczyć czynniki ryzyka tych chorób.
Zastanówmy się nad rakiem płuca, który w większości krajów zbiera największe żniwo, zarówno wśród
mężczyzn i kobiet. W ciągu roku na świecie umiera z jego powodu około 1 380 000 ludzi (wg WHO). Daje to
ponad 3 500 ludzi dziennie, czyli tyle ile w słynnym zamachu w Nowym Jorku z 11.09.2001. W 2012 roku w
Europie zmarło z powodu raka płuca ponad 350 000 osób (J. Ferlay et all.). Oznacza to, że w ciągu roku
znika miasto większe niż Katowice, czy Lublin albo Florencja. Lub też pół Krakowa. Tylko z powodu raka
płuc. A jeżeli policzyć śmierci z powodu wszystkich nowotworów w Europie? W ciągu roku zniknie Wiedeń
albo Warszawa.
Powyższe dane wskazują, że walka z nowotworami złośliwymi jest potrzebna. Dlatego posłużę się cytatem
ze „Sztuki wojennej” napisanej przez Mistrza Sun (chiń. Sun Zi):
„Jeśli znasz siebie i swego wroga, przetrwasz pomyślnie sto bitew. Jeśli nie poznasz swego wroga, lecz
poznasz siebie, jedną bitwę wygrasz, a drugą przegrasz. Jeśli nie znasz ni siebie, ni wroga, każda
potyczka będzie dla Ciebie zagrożeniem”
3.
Jak oszukać przeznaczenie?
Choroby nowotworowej nie zawsze da się uniknąć. W chwili obecnej wiemy, że nie tylko zewnętrzne
czynniki ryzyka maja wpływ na wystąpienie chorób nowotworowych. Chociaż np. styl życia (palenie
papierosów, spożywanie alkoholu, ryzykowne zachowania seksualne itp.) czy narażenie zawodowe (np.
promieniowanie jonizujące, azbest) mają największe znaczenie. Znaczenie ma również podłoże genetyczne
i hormonalne. Jeżeli w rodzinie występowały nowotwory złośliwe (zwłaszcza rak piersi, ale także rak
trzustki) może się okazać, że wymagana i potrzebna jest opieka onkologa i poradni genetycznej.
Jeżeli chcemy zwiększyć swoje szanse przeżycia mamy tylko jedno rozwiązanie, w chwili obecnej. Im
szybciej wykryjemy raka, tym większe szanse przeżycia będziemy mieli.
Wystarczy jedna komórka nowotworowa, która nie zostanie zniszczona przez system odpornościowy
naszego organizmu. Z jednej powstaną dwie, potem cztery, osiem, szesnaście… Potrzeba około 20
podziałów, żeby powstał guzek zawierający około miliona komórek nowotworowych. Po 30 podziałach guz
3
będzie zawierał miliard komórek. Taki guz ma objętość około 1 cm . Jeżeli nowotwór o takiej masie
pozostanie nie wykryty i będzie mógł dalej rosnąć (tzn. bez rozpoczęcia leczenia onkologicznego), osiągnie
w końcu masę krytyczną biliona komórek. Taki nowotwór złośliwy staje się chorobą, która obejmuje nie
tylko wyjściowy obszar np. część piersi lub płuca, ale również przerzuty do wątroby, płuc, mózg, czy kości.
Jest także nieuleczalna i szybko doprowadza do śmierci.
Większość nowotworów złośliwych osiągnie liczbę biliona komórek po kilku latach od powstania pierwszej
komórki (białaczki, chłoniaki czy agresywne raki anaplastyczne szybciej, a np. raki stercza wolniej). Jeżeli
jest to choroba o wieloletnim przebiegu to czemu należy się tak spieszyć? Wszystkie nowotwory są
niewykrywalne przed osiągnięciem liczby miliona komórek. Te, w których przypadku istnieją programy
przesiewowe (rak szyjki macicy, rak piersi, rak jelita grubego) można wykryć zanim osiągną miliard
komórek lub tuż po osiągnięciu tej liczby. Te choroby są wyleczalne. Większość chorych zgłasza się do
lekarza z chorobą objawową. Oznacza to, że szanse wyleczenia tej choroby maleją
i jednocześnie leczenie musi być bardziej agresywne.
Jest jeszcze jeden ważny problem. Rak i inne nowotwory złośliwe to raczej grupa chorób, nawet jeżeli
dotyczą tego samego narządu.
Komórka nowotworowa to komórka gospodarza. Wydostała się tylko poza kontrolę organizmu.
Dlatego każdy inaczej reaguje na leczenie. Niestety u pewnych osób choroba ta zostanie wykryta później,
nawet jeżeli korzystali z badań przesiewowych. Po co zatem korzystać z badań przesiewowych? Dla
wszystkich ludzi szczęśliwie, takich ludzi jest mało (poniżej kilku procent) i będzie coraz mniej, ponieważ
dostępna jest coraz lepsza diagnostyka i metody leczenia.
4. Po siódme – nie kradnij.
Czemu cytować dekalog, jeśli nie jest to rozprawa teologiczna? Odpowiedzi może być kilka. Po
pierwsze nowotwory złośliwe to problem społeczny. Po drugie nikt nie lubi być oszukiwany. I okradany. W
Europie, i również w Polsce, obowiązuje społeczne ubezpieczenie zdrowotne. Działa na zasadzie: ile do
niego włożymy, tyle dostaniemy z powrotem.
Ale pieniądze, które wracają są dzielone z innymi chorymi. Świadomość społeczna dotycząca kosztów
procedur medycznych, czy refundacji leków jest niska. Żeby uświadomić sobie skalę problemu zajmiemy
się rakiem płuca. Na leczenie tego nowotworu w Polsce wydano ponad 2,5 miliarda złotych w latach 2002
– 2010. Wynika to z raportu „Rak płuc z perspektywy NFZ sprawozdawczość i koszty leczenia w latach
2002-2010” opublikowanego w 2011 roku. A oto fragment podsumowania:
W ciągu ostatnich ośmiu lat nakłady na leczenie chorych na raka płuca zwiększyły się dwukrotnie. Koszt
leczenia jednego pacjenta wzrósł w tym czasie o ok. 50%. Rosnące koszty finansowe związane są ze
wzrastającą liczbą chorych oraz wprowadzaniem coraz nowszych (i droższych) leków i technologii
medycznych. Biorąc pod uwagę charakter choroby, a w szczególności fakt braku skutecznej profilaktyki,
należy przypuszczać, że niestety trend ten utrzyma się w kolejnych latach.
Mamy nadzieję, że to opracowanie stanowić będzie przyczynek do szerszej dyskusji na temat
finansowania leczenia chorób nowotworowych i kosztów, nie tylko finansowych, ponoszonych przez
społeczeństwo na walkę z tym nowotworem.
Dotyczy to wszystkich nowotworów złośliwych. Zwłaszcza tych, które mają możliwość wczesnego wykrycia,
dzięki skutecznym programom przesiewowym.
Wcześnie wykryta choroba, nie wymaga takich nakładów na leczenie, jak choroba wykryta w bardziej
zaawansowanej postaci. Dodatkowo zwiększa to szanse na wyleczenie. I nie powoduje trwałego
okaleczenia i cierpienia pacjentów.
Przykładem będzie tu rak piersi. Według amerykańskiego Narodowego Instytutu Raka (NCI), a właściwie
opierając się na ich bazie SEER (epidemiologia i rejestr nowotworów):
•
Rak piersi ograniczony do piersi (tzn. bez przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych) daje
około 98% szans na przeżycie kolejnych pięciu lat.
•
Rak piersi z przerzutami do regionalnych węzłów chłonnych (np. węzły chłonne pachy po twej
samej stronie) daje około 85% szans na przeżycie kolejnych pięciu lat. Oczywiście za cenę bardziej
agresywnego leczenia.
•
Rak piersi uogólniony (tzn. przerzuty do kości, płuc, czy wątroby) daje około 25% szans na
przeżycie kolejnych pięciu lat.
W USA szanse na przeżycie pięciu lat od rozpoznania raka piersi ma 89% chorych. W Polsce taką szansę ma
około 77% (wg Polskiego Rejestru Nowotworów). Mammografia zwiększa szanse przeżycia o 20 – 30%,
ponieważ pozwala wykryć raka piersi wcześniej w niższym stopniu zaawansowania choroby. A to pozwala
leczyć skuteczniej i taniej. A przecież nie jesteśmy w stanie wyobrazić sobie ile kosztuje śmierć bliskiej
osoby (i nie mówimy przecież o pieniądzach).
5. Onkologia a mechanika kwantowa.
Współczesna onkologia opiera się na wielu najnowocześniejszych odkryciach. Żeby jednak zastosować
mechanikę kwantową musimy cofnąć się do 1935 roku. Wówczas Erwin Schroedinger (austriacki fizyk,
laureat Nagrody Nobla w 1933 roku) opublikował wyniki swojego eksperymentu myślowego. W jego
rozumowaniu pojawił się kot, który został zamknięty w szczelnym pojemniku razem ze źródłem
promieniotwórczym, zdolnym do emisji jednego kwantu promieniowania jonizującego, oraz detektorem
(licznikiem Geigera – Muellera) uwalniającym truciznę po wykryciu promieniowania. Po pewnym czasie
mamy 50% szans na to, że kot jest żywy i tyle samo, że jest martwy. Jednak mechanika kwantowa daje
zupełnie inną odpowiedź. Kot, przed otwarciem pojemnika, znajduje się w tzw. superpozycji. Oznacza to
dla nas, że jest jednocześnie żywy i martwy. Dopiero otwarcie pojemnika da nam rzeczywistą odpowiedź
(kwant promieniowania został wyemitowany i detektor uwolnił truciznę – kot jest martwy; lub zupełnie
odwrotnie).
Dlaczego przywoływać eksperyment sprzed prawie 80 lat? Ponieważ z nowotworami złośliwymi
jest podobnie. Jest to, zwłaszcza we wczesnej fazie, choroba bezobjawowa. Oznacza to, że człowiek nie
korzystając z programów przesiewowych i nie chodząc do lekarza, jest paradoksalnie w tej samej sytuacji
co kot Schroedingera. Jednocześnie zdrowy i śmiertelnie chory. Oczywiście jest to nieco bardziej
skomplikowane. Jednak otwarcie „pojemnika” z nowotworem złośliwym odpowiednio wcześnie stawia nas
po stronie żywych.
Podsumowanie
Promowanie zdrowego stylu życia, szczepienia ochronne, czy metody leczenia nowotworów mogą stać się
ciekawymi i przystępnymi tematami rozmów z uczniami. Od teraz państwa celem będzie zaszczepienie
uczniom tej wiedzy i wyjaśnienie nieprawdziwych, wielokrotnie powtarzających się stwierdzeń dotyczących
nowotworów złośliwych. Mam nadzieję, że ten krótki konspekt będzie pomocny oraz inspirujący w
poszukiwaniu nowych i jeszcze lepszych przenośni, które pozwolą uczniom wyobrazić sobie jakim
ogromnym problemem są nowotwory złośliwe. Dla nas wszystkich.
Tomasz R. Banasik
KONSPEKT
Najczęstsze nowotwory złośliwe w populacji Śląskiej
Wstęp
Nowotwory złośliwe są chorobami występującymi w każdej populacji i o stosunkowo dużej
śmiertelności. W krajach rozwiniętych jest to druga przyczyna zgonów, po chorobach układu krążenia.
W województwie śląskim 1 mężczyzna z 4 (27,4%) i 1 kobieta z 5 (21,3%) ma szansę zachorowania na
nowotwory złośliwe do 75 roku życia. Ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe zależy od wieku,
predyspozycji uwarunkowanych genetycznie i trybu życia. Kluczowe znaczenie ma zatem znalezienie
odpowiedzi na pytanie: czy dowody zgromadzone dotychczas dają wystarczającą podstawę do zalecania zmian
trybu życia (zmniejszenie spożycia tłuszczów zwierzęcych i alkoholu oraz zwiększenie spożycia owoców, kasz,
wyrobów mlecznych i jarzyn) w celu ograniczenia ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe? Istnieją
przesłanki przemawiające za twierdzącą odpowiedzią na to pytanie.
Niniejszy konspekt przedstawia podstawowe dane dotyczące zagrożenia najczęstszymi nowotworami
złośliwymi na Śląsku i jest przeznaczony dla wszystkich osób uczestniczących w projekcie „Szkoła promująca
zalecenia Kodeksu Walki z Rakiem” a także osób zainteresowanych epidemiologią nowotworów złośliwych.
Głównym celem prezentacji jest przedstawienie zagrożenia ze strony wybranych najczęstszych
nowotworów złośliwych na Śląsku z omówieniem działań zmierzających do obniżenia zachorowalności
i umieralności z powodu tych nowotworów.
Materiały do pobrania:
www.rejestrslaski.io.gliwice.pl : corocznie publikowane biuletyny „Nowotwory złośliwe w województwie
śląskim” o liczbie nowych zachorowań i zgonów oraz ryzyku zagrożenia nowotworami w populacji śląskiej.
www.onkologia.org.pl : zbiór (gotowych do wykorzystania w dyskusji z młodzieżą) artykułów o poszczególnych
nowotworach, ich czynnikach ryzyka, objawach, wczesnym wykryciu, leczeniu i prewencji.
1.
Najczęściej występujące nowotwory w populacji śląskiej i najczęstsze przyczyny zgonów nowotworowych
na Śląsku – tzw. „Nowotwory 4P”.
Na Śląsku ponad ¼ osób umiera rocznie z powodu nowotworów, z czego więcej niż połowa (52% z ogółu
nowotworów złośliwych) na tzw. „Nowotwory 4P”: Płuca (23%), Przewodu pokarmowego tj jelita grubego
i żołądka (19%), Piersi (6%) i Prostaty (4%). Nowotwory te stanową łącznie prawie połowę (48%) z ogółu
nowo rozpoznanych nowotworów złośliwych na Śląsku
2.
Ekspozycja na czynniki ryzyka a zachorowanie na nowotwory złośliwe:
Według oszacowania dwóch znanych epidemiologów brytyjskich (R. Doll i R Peto) palenie papierosów
odpowiada za 1/3 zachorowań na nowotwory złośliwe; dieta – 30%; nadwaga i otyłość - 5,5 proc.; alkohol
2-4 proc.; praca zawodowa – 2-8 proc.; opalanie się - 3 proc.; infekcje – do 10%; promieniowanie jonizujące
1-2 proc.
3.
Czynniki ryzyka - Wiek
Ryzyko zachorowania i zgonu z powodu nowotworów złośliwych wzrasta silnie z wiekiem. W latach 19992010 ludności na Śląsku zmalała o 4,7% , procent mężczyzn w wieku 65 lat i powyżej wzrósł z 9% do 11%,
a kobiet z 13% do 17%. Liczba dzieci w wieku 0-14 lat płci męskiej zmalała z 20% w 1999 roku do 15%
w 2010 roku, a płci żeńskiej z 18% do 13%, odpowiednio. Szczyt zachorowań na nowotwory złośliwe
związane ze szkodliwymi nawykami i niezdrowym stylem życia oraz wieloletnią ekspozycją zawodową
przypada powyżej 55 r.ż. .
Stopniowe wydłużenie średniego czasu życia i starzenie się populacji śląskiej (a także ogólnopolskiej)
sprawia, że zagrożenie ze strony nowotworów złośliwych stanie się jednym z głównych problemów
zdrowotnych
4.
Czynniki ryzyka – ryzyko uwarunkowane genetycznie (przykład p. Angeliny Jolie)
Czynniki dziedziczne mają istotne znaczenie dla ryzyka powstania klinicznie jawnego nowotworu
złośliwego, a z kolei istotny wpływ na to ryzyko mogą wywierać czynniki środowiskowe. Około 5% -10%
nowotworów występuje u osób z udokumentowaną predyspozycją uwarunkowaną genetycznie. Są to tzw.
„nowotwory dziedziczne”. Ich szczyt zachorowań przypada przed 45 rokiem życia. Należy podkreślić, że
takie osoby dziedziczą ryzyko zachorowania, a nie chorobę nowotworową.
5.
Czynniki ryzyka – palenie tytoniu, wiek „rzucenia” palenia tytoniu a ryzyko zgonu z powodu nowotworów
złośliwych płuca.
Najczęściej rozpoznawanym nowotworem u mężczyzn (a zarazem głównym nowotworem tytoniozależnym)
jest nowotwór złośliwy płuca, który występuje średnio u co piątego mężczyzny z chorobą nowotworową.
1
W dymie tytoniowym zawartych jest ok 40 - 70 różnych związków karcerogennych . Wprowadzenie na
rynek papierosów o niskiej (tzw. light) zawartości ciał smołowatych nie zmniejszyło umieralności z powodu
nowotworów tytoniozależnych.
Ryzyko zgonu u osób które rzuciły palenie: w wieku 40 lat jest 3-krotnie niższe, a w wieku 55 lat jest
2 krotnie mniejsze niż u chorych kontynuujących palenie do 75 roku życia
W 1986 roku Międzynarodowa Agencja ds. Badań nad Rakiem (IARC) ogłosiła, że palenie tytoniu powoduje
nie tylko raka płuca, ale także układu oddechowego, raka trzustki i nowotwory dolnej części układu
moczowego. W 2004 r. oficjalna lista chorób wywoływanych przez tytoń zawierała 14 różnych
nowotworów.
6.
Nowotwory piersi żeńskiej
Na Śląsku nowotwory złośliwe piersi są najczęściej diagnozowanym nowotworem złośliwym u kobiet
i występują u co piątej kobiety chorej na nowotwór złośliwy.
Przykład umedialnienia przypadku raka piersi u Kylie Minogue i prewencyjnej mastektomii piersi u Angeliny
Jolie.
7.
Nowotwory szyjki macicy
2
Rak szyjki macicy jest wywoływany przez onkogenne wirusy brodawczaka ludzkiego (HPV). W Polsce aż 40
proc. nowo diagnozowanych przypadków raka szyjki macicy jest diagnozowanych w stopniu
zaawansowanym i szanse na wyleczenie tych kobiet są niemal zerowe.
Zaledwie 27 % Polek robi badania cytologiczne. 20 % Polek nigdy nie miało wykonanych badań
cytologicznych.
1
Czynniki kancerogenne to ogół czynników zwiększających ryzyko rozwoju nowotworu, przy współistniejących predyspozycjach
genetycznych (powodujących np. poważne niedobory odpornościowe) danego organizmu. [Źródło: portalwiedzy.onet.pl]
2
Są to wirusy związane z rozwojem nowotworu.
Należy podkreślić znaczenie świadomości problemów prozdrowotnych - umieralność
z wykształceniem podstawowym jest wyższa niż u kobiet z wykształceniem wyższym
8.
kobiet
Jak zmniejszyć umieralność z powodu nowotworów złośliwych ?
•
•
•
Przez obniżenie zużycia (palenia) tytoniu.
Przez korektę diety (tzn. obniżenie dobowej ilości tłuszczów < 25% i spożywanie 3-5 posiłków
warzywno-owocowych).
Przez poprawienie dostępności i upowszechnienie programów przesiewowych nowotworów
złośliwych:
Jelita grubego – kolonoskopia
Piersi żeńskiej – mammografia
Szyjki macicy – badania cytologiczne
•
•
Przez zmniejszenie odsetka nowotworów diagnozowanych w zaawansowanym stopniu choroby.
Przez dostęp do nowych metod diagnostycznych i nowych metod leczenia.
Jolanta Pamuła
Karolina Tęcza
KONSPEKT
Podstawy nowotworzenia- współdziałanie czynników genetycznych i środowiskowych
1.
Termin ‘choroba nowotworowa’ jest pojęciem bardzo ogólnym, obejmującym wiele różnych jednostek
chorobowych, których początek leży w skomplikowanych kombinacjach czynników genetycznych,
środowiskowych i stylu życia.
2.
W języku potocznym terminy ‘rak’ i ‘nowotwór’ są często stosowane zamiennie. Słowo „rak”
w terminologii klinicznej odnosi się tylko do nowotworów złośliwych wywodzących się z tkanki
nabłonkowej wyściełającej np.: jamę ustną, przewód pokarmowy, oskrzela, pęcherz moczowy. Jednak
nowotwory złośliwe pochodzą nie tylko z komórek tkanki nabłonkowej. Przykładowo czerniak wywodzi
się z melanocytów, mięsaki i białaczki pochodzą z tkanki łącznej. Zatem każdy rak jest nowotworem,
ale nie każdy nowotwór jest rakiem.
3.
Komórki nowotworowe różnią się od komórek prawidłowych szeregiem cech fenotypowych . Są mniej
wyspecjalizowane i różnią się wyglądem od komórek prawidłowych: mają zmieniony stosunek jądro:
cytoplazma, liczne i duże jąderka, nieregularną błonę komórkową oraz zmiany w chromosomach.
Komórki nowotworowe cechują się następującymi właściwościami: posiadają nieograniczony potencjał
replikacyjny, same dla siebie produkują sygnały wzrostowe, a jednocześnie nie reagują na płynące
z otoczenia inhibitory wzrostu, wyróżnia je wysoka niestabilność genetyczna, zdolność do unikania
2
programowanej śmierci komórkowej (‘samobójstwa’ komórek, apoptozy ), a także umiejętność
generowania własnych naczyń krwionośnych (angiogeneza), które zapewniają odpowiednie
zaopatrzenie guza w tlen i glukozę. Ponadto posiadają zdolność do inwazyjnego wzrostu
uszkadzającego sąsiednie tkanki (infiltracja), a także do tworzenia przerzutów (metastaz).
1
4. Oprócz komórek nowotworowych w guzie obecne są komórki tkanki prawidłowej oraz składniki
macierzy zewnątrzkomórkowej tworzące tzw. mikrośrodowisko guza. Mikrośrodowisko guza jest
czynnikiem istotnym, gdyż bierze udział w progresji nowotworowej umożliwiając komórkom
nowotworowym inwazyjny wzrost, tworzenie przerzutów i ucieczkę spod nadzoru immunologicznego.
Komórki mikrośrodowiska to m.in. związane z nowotworem fibroblasty, komórki odpowiedzi zapalnej,
śródbłonek i perycyty.
3
5. Do czynników genetycznych istotnych w genezie nowotworu należą trzy grupy genów- onkogeny ,
4
geny supresorowe oraz geny stabilizujące- związane z naprawą DNA. Geny te, nazywane popularnie
‘genami raka’, są obecne w każdej prawidłowej komórce. Ich fundamentalna rola w komórkach
prawidłowych to utrzymanie stabilności genomu i zapobieganie nadmiernym podziałom komórkowym.
Ich modyfikacje, na drodze np. mutacji, ułatwiają zainicjowanie i dalszy przebieg procesu
nowotworowego.
1
Fenotyp to zespół morfologicznych, anatomicznych, fizjologicznych i biochemicznych cech organizmu żywego wykształcony w trakcie jego
rozwoju osobniczego (ontogenezy), a zależny od składu genowego osobnika (genotypu) i oddziaływujących nań czynników
środowiskowych.). [Źródło: portalwiedzy.onet.pl]
2
Apoptoza, śmierć komórki (zwana genetycznie zaprogramowanym samobójstwem), będąca częścią procesów związanych z rozwojem
organizmu, jego funkcjonowaniem i odnawianiem tkanek. W czasie rozwoju zarodkowego odgrywa zasadniczą rolę w procesie formowania
się tkanek i narządów. [Źródło: portalwiedzy.onet.pl]
3
Onkogen to powstały w wyniku mutacji gen będący przyczyną powstania nowotworu. [Źródło: portalwiedzy.onet.pl]
4
Surpresory to geny, które mogą znosić fenotypowy efekt mutacji w innych genach. Fenotyp to zespół morfologicznych, anatomicznych,
fizjologicznych i biochemicznych cech organizmu żywego wykształcony w trakcie jego rozwoju osobniczego (ontogenezy), a zależny od
składu genowego osobnika (genotypu) i oddziaływujących nań czynników środowiskowych.). [Źródło: portalwiedzy.onet.pl]
6. Forma onkogenu o prawidłowym działaniu, występująca w komórkach prawidłowych, nazywana jest
protoonkogenem. Protoonkogeny są genami odpowiedzialnymi za wiele podstawowych procesów
kluczowych dla funkcjonowania komórki. Po zajściu mutacji aktywującej w protoonkogenie powstaje
onkogen- forma nadaktywna, której wystąpienie doprowadza do niepohamowanych podziałów
komórkowych. Aktywacja jednej tylko kopii onkogenu (jednego allelu) wystarcza do wywołania
skutków w komórce. Przykładem onkogenu jest gen HER2, kodujący receptor nabłonkowego czynnika
wzrostu, związany z rakiem piersi, jajnika, szyjki macicy czy też płuc.
7.
Geny supresorowe również kontrolują procesy fundamentalne dla utrzymania homeostazy
komórkowej, takie jak integralność genomu, kontrola nad cyklem komórkowym i apoptozą, a także
porządkują interakcje międzykomórkowe. Aktywne supresory hamują transformację nowotworową,
jednak po wystąpieniu mutacji inaktywującej w obydwu allelach komórka wchodzi w niekontrolowane
cykle podziałowe. Do najbardziej znanych supresorów należy gen TP53 zwany ‘strażnikiem genomu’,
którego zmutowana forma odpowiada za chorobę określaną jako zespół Li-Fraumeni, a także za
wystąpienie raków piersi, mózgu, kości i mięsaków. Do innych supresorów zalicza się gen RB (jego
mutacja odpowiedzialna jest za siatkówczaka) oraz geny BRCA1 i BRCA2, powiązane z dziedzicznymi
rakami piersi i jajnika.
8.
Geny BRCA1 i BRCA2 zaliczyć można także do trzeciej grupy ‘genów raka’- genów stabilizujących, gdyż
są one integralnymi składnikami szlaków naprawy DNA. Inaktywacja tych szlaków prowadzi do
zaburzenia procesów naprawczych DNA i do niestabilności genetycznej, co owocuje zwiększeniem
podatności na rozwój różnego rodzaju guzów nowotworowych.
9. Obok mutacji różnych grup genów, do transformacji nowotworowej prowadzić może także zaburzona
regulacja funkcji genów, np. nieprawidłowa metylacja DNA. W warunkach prawidłowych aktywność
genów jest ściśle regulowana w sposób charakterystyczny dla danej tkanki. Włączanie i wyłączanie
poszczególnych genów osiąga się m.in. przez usuwanie lub dodawanie grup metylowych do DNAzmiany takie są określane jako epigenetyczne. Jeżeli zachwianiu ulega system kontroli aktywności
genów w komórce (czyli wzór metylacji), może ona potencjalnie wejść na drogę transformacji
nowotworowej.
10. Komórki nowotworowe poprzez swoją niestabilność genetyczną posiadają rozregulowane kluczowe
szlaki metaboliczne. Cechą charakterystyczną procesu transformacji nowotworowej jest kumulacja
licznych zmian w informacji genetycznej (DNA) komórki. Dokładna liczba mutacji koniecznych do
zaistnienia tego procesu w pojedynczej komórce nie jest znana. Przyjęto, że konieczne jest wystąpienie
od 3 do 6 niezależnych od siebie mutacji w pojedynczej komórce. Mutacja w jednym genie nie
wywołuje zatem choroby nowotworowej, lecz może do niej silnie predestynować.
11. Transformacją nowotworową nazywamy przemianę pojedynczych komórek w komórki nowotworowe.
Ten wieloetapowy proces rozpoczyna się od zmiany genetycznej w pojedynczej komórce i postępuje
zwykle przez dziesiątki lat prowadząc do powstania guza. Transformacja nowotworowa zachodzi w
kilku etapach. Na skutek obecności mutacji w komórce dochodzi do hiperplazji (rozrostu), co prowadzi
do rozrostu i lokalnego powiększenia tkanki/narządu. Następnie komórki w obrębie zmiany nabywają
nieprawidłowości w budowie i przyspieszenia tempa wzrostu, co prowadzi do dysplazji- zmiany
przednowotworowej. Kolejnym etapem procesu transformacji nowotworowej jest tzw. nowotwór in
situ (‘w miejscu’)- postać ograniczona do jednej tkanki czy narządu, często zmiana płaska nie tworząca
guza i nie naciekająca tkanek otaczających. Dalsze przemiany prowadzą do powstania formy
inwazyjnej (złośliwej) zwanej rakiem inwazyjnym, mającej zdolność do inwazji, naciekania tkanki
poniżej błony podstawnej i naczyń krwionośnych oraz tworzenia przerzutów (metastaz).
12. Kancerogeneza to wieloetapowy proces prowadzący do powstania nowotworu. Wyróżnia się trzy
główne etapy kancerogenezy. Na etapie inicjacji pojawia się mutacja w genach niezbędnych dla
kontroli cyklu komórkowego- supresorach i onkogenach. Podczas promocji zachodzi dalsza aktywacja
onkogenów i wyłączanie supresorów, co ostatecznie prowadzi do utraty kontroli nad podziałami
i cyklem życiowym komórek. Pojawiają się także zmiany fenotypowe w komórkach nowotworowych.
Ostatnim etapem jest progresja, gdy kolejne zmiany genetyczne prowadzą do pojawienia się komórek
zdolnych do naciekania i tworzenia przerzutów. Komórki charakteryzuje szybki i autonomiczny wzrost,
niektóre zaczynają wytwarzać czynniki wywołujące tworzenie nowych naczyń krwionośnych
(angiogeneza).Guzy nowotworowe z własnym unaczynieniem osiągają duże rozmiary.
13. Należy podkreślić, że kancerogeneza i transformacja nowotworowa są procesami długotrwałymi,
zajmującymi nierzadko wiele lat. Zmiany wcześnie wykryte, na początkowym etapie rozwoju, są
w wielu przypadkach uleczalne. Fakt ten podkreśla znaczenie prewencji, rutynowych badań
kontrolnych oraz pewnej samoświadomości onkologicznej.
14. Choroby nowotworowe podzielić można na sporadyczne, rodzinne i dziedziczne. Nowotwory
sporadyczne obejmują około 80% przypadków- w obrębie rodziny zachorowania są pojedyncze,
występujące w wieku charakterystycznym dla danego nowotworu. Nowotwory rodzinne (10-20%) oraz
dziedziczne (5-10%) związane są z predyspozycją genetyczną. W przypadku predyspozycji silnej
(nowotwory dziedziczne) obserwuje się zachorowania w każdym pokoleniu, w wieku znacząco niższym
niż typowo dla danego rodzaju nowotworu. W tych przypadkach obecna jest wrodzona mutacja
onkogenów lub supresorów. Predyspozycja słaba (nowotwory rodzinne) jest efektem sumy ryzyka
związanego z licznymi „słabymi” mutacjami w wielu genach, z polimorfizmami i z wpływem czynników
środowiskowych. W tym przypadku chorują nieliczne osoby w rodzinie- obserwuje się nieznacznie
nasilone rodzinne agregacje zachorowań.
15. Dziedziczeniu ulegają mutacje w materiale genetycznym przekładające się na zwiększoną podatność na
zachorowanie, a nie same nowotwory!
16. O dziedzicznej skłonności do zachorowania na nowotwór mówimy wtedy, gdy:
- w rodzinie rozpoznano trzy lub więcej nowotwory w przynajmniej dwóch pokoleniach,
- występuje niższa średnia wieku pojawienia się objawów choroby nowotworowej,
- co najmniej jedna z chorych osób jest krewnym pierwszego stopnia dla dwóch pozostałych,
- co najmniej jedno zachorowanie pojawiło się przed 50 rokiem życia,
- stwierdza się skojarzenie zachorowań na określone typy nowotworów,
- występują rzadkie rodzaje nowotworów (np. siatkówczak).
17. Indywidualny profil genetyczny każdego człowieka przekłada się nie tylko na wrodzoną predyspozycję
do chorób nowotworowych, lecz także determinuje sposób, w jaki organizm odpowiada na czynniki
środowiskowe. W czasie całego życia, narażeni jesteśmy na liczne, potencjalnie rakotwórcze, czynniki
fizyczne, chemiczne i biologiczne. Wydajność metabolizmu kancerogenów (ich neutralizacji bądź też
metabolicznej aktywacji) jest zatem kolejnym etapem w kształtowaniu podatności na choroby
nowotworowe, wraz z wydajnością systemów naprawy uszkodzeń wywołanych przez kancerogeny.
18. U podstaw procesu nowotworowego leży złożona sieć zależności między czynnikami genetycznymi
i określanymi jako środowiskowe, a indywidualne różnice w zdolności do metabolizowania
kancerogenów środowiskowych mogą przekładać się na osobniczą podatność na rozwój nowotworu.
Opracowanie do wykładu:
“Środowiskowe czynniki rakotwórcze
i przeciwnowotworowe
– czy mamy wpływ na raka?”
- prezentowanego podczas szkolenia „Liderów” w ramach Narodowego Programu Zwalczania Chorób
Nowotworowych (zadanie: „Szkoła promująca zalecenia Kodeksu Walki z Rakiem”)
dr n. med. Magdalena Olbryt
(Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej,
Centrum Onkologii im. M. Skłodowskiej-Curie - Instytut,
Oddział w Gliwicach)
Październik, 2014
WPROWADZENIE
Zdecydowana większość przypadków nowotworów jest spowodowana tzw. czynnikami
środowiskowymi, na które składa się nasz styl życia (dieta, aktywność fizyczna, używki, opalanie się,
aktywność seksualna), a także zanieczyszczenia środowiska oraz zagrożenia zawodowe. Szacuje się,
że maksymalnie 10-15% przypadków jest bezpośrednio spowodowanych mutacjami dziedzicznymi,
przy czym obecność mutacji w pewnych kluczowych genach zwiększa predyspozycje do
zachorowania, natomiast nie „gwarantuje” zachorowania.
Z badań obserwacyjnych wynika, że nasz zachodni styl życia znacząco wpływa na ryzyko
zachorowania na choroby nowotworowe. Kraje wysoko rozwinięte maja najwyższą zachorowalność
na świecie. Częściowo można to wytłumaczyć lepszą diagnostyką chorób nowotworowych, jednakże
zasadniczym czynnikiem jest wpływ środowiska i stylu życia.
Dlatego najczęstszymi nowotworami są: rak płuca, rak piersi, rak jelita grubego i odbytnicy, rak
żołądka, rak prostaty, a także rak wątroby, które razem odpowiadają za ponad 50% przypadków
wszystkich zachorowań. Jednocześnie są to nowotwory w większości przypadków prowadzące do
śmierci chorego.
Powstanie komórek nowotworowych oraz dalszy rozwój nowotworu jest wypadkową
pronowotworowych oraz przeciwnowotworowych czynników, na które eksponowany jest nasz
organizm od poczęcia, aż do śmierci oraz indywidualnych predyspozycji zależnych od naszych genów.
Czynniki te wpływając na takie kluczowe procesy jak naprawa DNA, podziały komórek, różnicowanie
komórek, śmierć komórkowa oraz odporność naszego organizmu modulują ryzyko zapoczątkowania i
dalszego rozwoju nowotworu. Wraz z wiekiem wzrasta ryzyko zachorowania na nowotwory, ale
jednocześnie wzrasta nasza świadomość, że możemy do pewnego stopnia wpływać na ryzyko
zachorowania na raka dokonując właściwych wyborów. Jednocześnie jako matki, ojcowie oraz osoby
odpowiedzialne za edukację mamy wpływ na ryzyko zachorowania dzieci, młodzieży i innych osób
znajdujących się pod naszą opieką i naszym wpływem.
Do czynników pronowotworowych, które sprzyjają rozwojowi nowotworu należą mutageny oraz
kancerogeny. Te pierwsze to czynniki chemiczne lub fizyczne, które mają zdolność uszkadzania
naszego materiału genetycznego (powodują mutacje, czyli zmiany w sekwencji nukleotydowej
cząsteczki DNA), natomiast ta druga grupa oprócz mutagenów zawiera również czynniki, które
bezpośrednio nie indukują mutacji, ale w inny sposób przyspieszają rozwój nowotworu (np. niektóre
hormony).
Listę
aktualnych
kancerogenów
znajdą
Państwo
na
stronie:
http://ntp.niehs.nih.gov/go/roc12
Źródła:
1.
2.
”Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of cancer: a Global Perspective. WCRF & AICR
Globocan, 2008 (IARC)
Wielu przypadków nowotworów możemy uniknąć
lub wystarczająco wcześnie wykryć.
DYM TYTONIOWY
Najskuteczniejszy zestaw kancerogenów zawiera dym tytoniowy. Razem z około 60 znanymi
kancerogenami na rozwój raka najprawdopodobniej wpływa również nikotyna. Najnowsze badania
na komórkach nowotworowych oraz na zwierzęcych modelach nowotworów wskazują, że nikotyna
moduluje kluczowe procesy wpływające na rozwój nowotworu takie jak: podziały komórek, śmierć
komórkowa (apoptoza), tworzenie nowych naczyń krwionośnych (angiogeneza) oraz inwazja
komórek nowotworowych. Ponadto niewykluczone, że nikotyna również zmniejsza skuteczność
leczenia pacjentów, którzy pomimo choroby i trwającego leczenia kontynuują palenie tytoniu.
W związku z powyższym dym tytoniowy można określić jako doskonały sprzymierzeniec raka, który
nie tylko powoduje jego powstanie, ale gwarantuje jego stabilny rozwój i upośledza stosowane
leczenie.
W konsekwencji palacze mają kilku-kilkunastokrotnie większe ryzyko zachorowania na wiele typów
nowotworów, głównie tych narządów, które bezpośrednio mają kontakt z wdychanym dymem
tytoniowym (np. rak płuca, krtani, jamy gębowej, gardła). Palenie sprzyja również rozwojowi raka
pęcherza moczowego, szyjki macicy, piersi, wątroby, oraz żołądka.
Źródła:
1. Catassi i wsp., 2008; Mutation Research/Reviews in Mutation Research;
2. Martin i wsp., 2009, Experimental Dermatology,
3. Parkin DM, 2011, British Journal of Cancer, 105, S6 – S13;
4. Gandini i wsp., 2008, Int. J. Cancer: 122, 155–164.
ELEKTRONICZNY PAPIEROS
Czy zatem bezpieczną alternatywą tradycyjnego palenia jest coraz bardziej popularny e-papieros?
W związku z tym, że elektroniczny papieros jest nowym produktem nieznany jest wpływ palenia tych
papierosów na organizm ludzki oraz społeczne zachowania. Dotychczasowe badania wskazują, że:
1. Palenie elektronicznych papierosów nie pomaga w wyjściu z nałogu palenia papierosów
tradycyjnych.
2. E-papierosy zawierają metale ciężki, nitrozoaminy (kancerogen) i inne zanieczyszczenia.
3. Palenie e-papierosów wśród młodzieży podwoiło się w przeciągu jednego roku (2011/2012) !!
4. Działanie nikotyny na rozwijający się mózg jest szkodliwe i młodzi ludzie nie powinni być
eksponowani nawet na znikomą ilość tej substancji.
5. Istnieją uzasadnione obawy, że nieograniczone rozpowszechnianie tych produktów może zachęcić
dzieci/młodzież do sięgnięcia po e-papierosy. W tym kontekście szczególnie niebezpieczne wydają się
e-papierosy smakowe (np. o smaku cukierków).
W związku z powyższym amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA; Food and Drugs
Administration) planuje objąć kontrolą wszystkie produkty tytoniowe w tym elektroniczne papierosy.
Obecnie pod kontrolą FDA znajdują się papierosy, tytoń do samodzielnego skręcania oraz bezdymne
wyroby tytoniowe.
Z czym wiąże się objęcie regulacją FDA elektronicznych papierosów? Analogicznie do tradycyjnych
papierosów e-papierosy:
- Nie będą mogły być sprzedawane osobom niepełnoletnim.
- Będą musiały zawierać ostrzeżenia o szkodliwym wpływie na zdrowie.
- Przed wejściem na rynek skład każdego nowego produktu będzie musiał być skontrolowany przez
FDA.
Ponadto w lipcu tego roku specjaliści chorób płuc przedstawili swoje stanowisko w sprawie
elektronicznych papierosów, w którym apelują o ograniczenie lub całkowity zakaz dostępu do tych
produktów
przynajmniej
do
czasu
ich
rzetelnego
przebadania.
Więcej:
http://www.cd.io.gliwice.pl/olbryt_aktualnosci_naukowe.html
Źródła:
1. “FDA proposes regulation of electronic cigarettes”, Heidi Ledford; Nature, April, 2014
http://www.nature.com/news/fda-proposes-regulation-of-electronic-cigarettes-1.15105?WT.ec_id=NEWS20140429
2. Megan
Brooks,
“Lung
Societies
Want
Restrictions
or
Ban
on
e-Cigarettes”;
http://www.medscape.com/viewarticle/828075?nlid=61163_2843&src=wnl_edit_dail&uac=190641AN
Dym tytoniowy to najskuteczniejszy kancerogen, a elektroniczny papieros
nie jest bezpieczną alternatywą palenia tytoniu.
DIETA I STYL ŻYCIA
Kolejnymi bardzo istotnymi elementami naszego stylu życia wpływającymi na ryzyko zachorowania
na nowotwory są: dieta, konsumpcja napojów alkoholowych oraz aktywność fizyczna. Przedstawiane
wyniki pochodzą z raportu opracowanego przez dwie organizacje: Światową Fundację Badań nad
Rakiem (World Cancer Research Fund; WCRF) oraz Amerykański Instytut Badań nad
Rakiem (American Institute for Cancer Research; AICR) opublikowanego w 2007 roku.
RAPORT AICR I WCRF
Wyniki prezentowane w Raporcie są efektem wieloletnich, zakrojonych na szeroka skalę badań
epidemiologicznych, których celem jest zbadanie wpływu wybranych czynników (np. konsumpcji
alkoholu, warzyw i owoców) na ryzyko zachorowania na nowotwory.
Najprostszym badaniem jest obserwacja. Obserwacja zwiększonego zachorowania na nowotwory
w krajach wysokorozwiniętych pozwoliła postawić tezę o związku zachodniego stylu życia z ryzykiem
rozwoju raka. Teza ta została potwierdzona w tzw. badaniach migracyjnych, które wyraźnie pokazały,
że emigranci z krajów o niskim ryzyku zachorowania na pewne typy nowotworów po zamieszkaniu
w krajach o wysokiej zachorowalności mają kilkukrotnie większe ryzyko zachorowania na pewne typy
nowotworów niż przed emigracją, np. Iranki, które wyemigrowały do Kanady cztery razy częściej
chorują na raka sutka niż ich koleżanki, które zostały w Iranie, a japońscy emigranci w USA chorują
dwa razy częściej na raka jelita niż mieszkańcy Japonii.
Obserwacje i wyniki badań migracyjnych są następnie potwierdzane innymi metodami. Najbardziej
wiarygodne to badania kohortowe. Badanie to polega na wieloletnim monitorowaniu kilkudziesięciu
tysięcy osób, różniących się pod względem badanego czynnika (np. spożycia alkoholu). Po
określonym czasie przeprowadzana jest analiza, czy istnieje korelacja ryzyka zachorowania na dany
typ nowotworu (np. raka krtani) z ekspozycją na badany czynnik (np. spożycie alkoholu).
Jeśli takich badań pierwotnych zostało wykonanych więcej dokonuje się ich syntezy w postaci metaanalizy, której wyniki można przedstawić w postaci wykresu typu forest plot.
W zależności od liczby, wiarygodności i spójności przeprowadzonych badań Autorzy Raportu podzielili
je na trzy kategorie: przekonujące („Na pewno” jakiś czynnik wpływa na ryzyko zachorowania na
dany typ nowotworu), prawdopodobne (Prawdopodobnie wpływa) i jedynie sugerujące pewną
zależność (Być może wpływa, ale konieczne są dalsze badania).
Podczas formułowania zaleceń zdrowotnych dla ogółu społeczności Autorzy wzięli pod uwagę tylko
wyniki badań spełniające wytyczne dla dwóch pierwszych kategorii („Przekonujące” i
„Prawdopodobne”).
Nasz styl życia ma decydujący wpływ na to, czy zachorujemy na
nowotwory złośliwe. Potwierdzają to wyniki licznych, wieloletnich badań
przedstawionych w Raporcie AICR i WCRF.
Które elementy naszej diety, stylu życia na pewno lub prawdopodobnie, (być
może) zwiększają ryzyko zachorowania na pewne typy nowotworów? Jaki jest
mechanizm tego wpływu?
1. Spożycie czerwonego mięsa na pewno zwiększa ryzyko zachorowania na raka jelita grubego /
odbytnicy.
Mechanizm pronowotworowych właściwości czerwonego mięsa jest następujący:
•
Tworzenie przez bakterie potencjalnie kancerogennych związków azotowych
•
Obróbka termiczna w wysokich temperaturach (np. smażenie, grilowanie), powoduje
powstawanie heterocyklicznych amin oraz policyklicznych węglowodorów aromatycznych
(PAHs – polycyclic aromatic hydrocarbons, niepełne spalanie związków organicznych).
•
Hem promuje powstawanie związków azotowych.
•
Hem zawiera żelazo, którego nadmiar powoduje powstawanie wolnych rodników oraz
aktywuje pronowotworowe ścieżki sygnałowe związane ze stanem zapalnym oraz
niedotlenowaniem.
2. Tzw. „przetworzone” mięso, czyli mięso konserwowane przy użyciu związków azotowych, soli,
wędzenia, a także produkty typu frankfuterki, kiełbasy, szynki, parówki itp. na pewno zwiększają
ryzyko zachorowania na raka jelita grubego / odbytnicy.
Mechanizm jest następujący:
•
Związki azotowe służące do konserwowania są w żołądku przekształcane w kancerogenne
nitrozoaminy i nitrozoamidy.
•
Mięso solone zawiera nitrozoaminy.
•
Wędzone mięso zawiera kancerogenne wielocykliczne węglowodory aromatyczne, a także
często sól i związki azotowe.
3. Tłuszcze – Jakkolwiek Raport nie wykazał istnienia przekonujących wyników dotyczących związku
spożywania tłuszczy z ryzykiem zachorowania na nowotwory, nadmierne spożywanie tłuszczy być
może zwiększa ryzyko zachorowania na raka płuca, piersi (u kobiet po menopauzie), raka płuca oraz
raka jelita.
Nadmiar tłuszczy w diecie podwyższa poziom wolnych estrogenów we krwi oraz przyspiesza
wystąpienie pierwszej miesiączki. Ponadto dieta wysokotłuszczowa jest zazwyczaj uboga w błonnik i
może prowadzić do otyłości. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, aby tłuszcze nie przekraczały 1530% dziennego zapotrzebowania na energie (w tym <10% tłuszcze nasycone), wzbogacanie diety w
tłuszcze Omega 3 oraz ograniczenie tłuszczy Trans.
4. Mleko i przetwory mleczne – wysokie spożycie produktów bogatych w wapno (1,5 g/ dzień)
prawdopodobnie zwiększa ryzyko zachorowania na raka prostaty, co przypisuje się obecności w
przetworach mlecznych nasyconych kwasów tłuszczowych oraz podwyższeniu poziomu czynnika
wzrostu ILGF-1. Jednocześnie spożycie mleka prawdopodobnie zmniejsza ryzyko zachorowania na
raka jelita i odbytnicy, co tłumaczy się faktem wiązania przez wapń żółci i kwasów tłuszczowych.
5. Sól prawdopodobnie zwiększa ryzyko zachorowania na raka żołądka, co spowodowane jest
uszkodzeniem błony śluzowej tego narządu oraz potęgowaniem powstawania i działania
kancerogennych związków azotowych w żołądku.
6. Cukier – cytowany Raport nie wykazał przekonująco, że cukier zwiększa ryzyko zachorowania na
nowotwory, jednakże istnieją wyniki sugerujące wpływ spożycia cukrów prostych na ryzyko
zachorowania na raka jelita grubego. W związku z tym, że nadmiar cukrów prostych (np. glukoza,
maltoza, fruktoza) jest przyczyną otyłości oraz podwyższa poziom trójglicerydów, WHO zaleca, aby
cukry proste nie przekraczały 10% dziennego zapotrzebowania energetycznego.
7. Nadwaga (BMI > 25)/Otyłość (BMI > 30) – nadmierna masa ciała na pewno sprzyja rozwojowi raka
przełyku, jelita grubego, piersi (u kobiet po menopauzie), trzustki, nerki, jajnika oraz trzonu macicy.
Prawdopodobnie również zwiększa ryzyko zachorowania na raka woreczka żółciowego.
Obecność nadmiaru tkanki tłuszczowej wiąże się z następującymi zjawiskami sprzyjającymi rozwojowi
choroby nowotworowej:
•
Przewlekłym stanem zapalnym (do 40% tkanki tłuszczowej to makrofagi). Komórki
tłuszczowe produkują czynniki prozapalne. Osoby otyłe mają podwyższony poziom TNFalpha, białka C oraz Il-6.
•
Większym stężeniem estrogenów we krwi (3 x u kobiet otyłych). U kobiet po menopauzie
tkanka tłuszczowa jest głównym miejscem syntezy hormonów płciowych.
•
Mniejszą wrażliwością na insulinę, która powoduje zwiększoną produkcję insuliny.
•
Większym stężeniem czynników wzrostu (IGF-1, leptyna)
•
Stresem oksydacyjnym, któremu towarzyszy powstawanie wolnych rodników
Dodatkowe źródła:
1. Giovanni De Pergola and Franco Silvestris: 2013, Obesity as a Major Risk Factor for Cancer;
2. Journal of Obesity; - American Institute for Cancer Research/World Cancer Research Fund. Food,
Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Ovarian Cancer. March 2014
8. Alkohol – spożycie alkoholu na pewno zwiększa ryzyko zachorowania na raka jamy gębowej,
krtani, gardła, przełyku, jelita grubego (mężczyźni), raka piersi i prawdopodobnie również raka
wątroby i raka jelita grubego u kobiet.
Napoje alkoholowe sprzyjają rozwojowi nowotworów, ponieważ:
•
Metabolit alkoholu – aldehyd octowy jest kancerogenem
•
Alkohol indukuje powstawanie prostaglandyn oraz wolnych rodników
•
Alkohol upośledza naprawę mutacji w naszym DNA
•
Ułatwia rozpuszczanie i wnikanie do komórek niektórych mutagenów
•
Wpływa na poziom estrogenów
Według Autorów Raportu nie ma „bezpiecznej” dawki alkoholu, a w połączeniu z dymem tytoniowym
działanie tych dwóch substancji kancerogennych jest synergistyczne.
Konsumpcja napojów alkoholowych, czerwonego, przetworzonego mięsa
oraz nadwaga i otyłość NA PEWNO zwiększają ryzyko zachorowania na
najczęstsze nowotwory.
Które elementy naszej diety, stylu życia chronią nas przed nowotworami?
1. Aktywność fizyczna na pewno zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jelita grubego i
prawdopodobnie raka piersi (po menopauzie) oraz trzonu macicy.
Dobroczynny wpływ aktywności fizycznej wiąże się z:
•
Zmniejszeniem oporności na insulinę
•
Regulacją gospodarki hormonalnej (zmniejsza stężenie estrogenów i androgenów we krwi)
•
Przyspieszaniem przemieszczania się masy kałowej w jelitach
•
Wzmocnieniem układu immunologicznego
•
Redukcją masy ciała
2. Błonnik – spożywanie produktów bogatych w błonnik prawdopodobnie redukuje ryzyko
zachorowania na raka jelita grubego i odbytnicy, być może również raka przełyku.
Mechanizm dobroczynnego działania błonnika nie jest do końca poznany. Przypuszcza się, że:
•
Błonnik przyspiesza wydalanie kału i zwiększa jego objętość.
•
Bakterie jelitowe fermentują błonnik do krótko-łańcuchowych kwasów tłuszczowych, które
indukują apoptozę, hamują cykl komórkowy oraz indukują różnicowanie komórek jelita.
•
Błonnikowi często towarzyszy kwas foliowy.
•
Pożywienie bogate w błonnik jest żywnością o niskiej gęstości energetycznej.
3. Owoce, warzywa, orzechy, nasiona i zioła – prawdopodobnie wpływają na zmniejszenie ryzyka
zachorowania na raka jamy ustnej, krtani, gardła, przełyku i żołądka oraz raka płuca (owoce). Dobrze
wszystkim znany czosnek redukuje ryzyko zachorowania na raka jelita grubego i odbytnicy, natomiast
warzywa cebulowe prawdopodobnie chronią przed rakiem żołądka.
Przeciwnowotworowe właściwości produktów roślinnych wiążą się z tym, że są one bogatym źródłem
witamin, mikroelementów oraz związków fitochemicznych, zawierają błonnik oraz są składnikami
odżywczymi o niskiej gęstości energetycznej, czyli nie tuczą.
Prawdopodobne przeciwnowotworowe działanie wykazano dla kwasu foliowego (rak trzustki),
karotenoidów (rak jamy gębowej, krtani, gardła, płuca), beta-karotenu (rak przełyku), likopenu (rak
prostaty), witaminy C (rak przełyku) oraz selenu (rak prostaty).
Przeciwnowotworowe działanie powyższych związków (i pewnie wielu innych) wiąże się z:
•
Neutralizacją wolnych rodników - antyoksydanty
•
Indukcją śmierci komórkowej (apoptoza)
•
Hamowaniem podziałów komórkowych
•
Działaniem antyangiogennym – hamowanie rozwoju naczyń krwionośnych
•
Stymulacją układu immunologicznego
•
Hamowaniem stanu zapalnego
•
Modyfikacją działania enzymów detoksyfikacyjnych i hamowaniem aktywności tych
aktywujących kancerogeny np. kwercetyna hamuje CYP1A1
•
Modyfikowaniem stężenia hormonów, a także
•
Stanowią prekursory witamin np. beta –karoten – witamina A
Ich wspólne addytywne i synergistyczne działanie może nie tylko zapobiec lub opóźnić inicjacje
procesu nowotworowego w naszym organizmie, ale być może również przyhamować rozwój już
istniejących niewielkich zmian nowotworowych. Natomiast skuteczność tego działania
najprawdopodobniej zależy od ilości oraz różnorodności przyjmowanych z pożywieniem w/w
składników diety.
Stosowanie wysokich dawek jednej, wybranej witaminy lub związku fitochemicznego może nie
przynieść oczekiwanego efektu, a wręcz zaszkodzić. Raport przytacza przekonujące wyniki
wskazujące na pro-nowotworowe działanie wysokich dawek beta-karotenu. Osoby palące
przyjmujące suplementy beta-karotenu częściej chorowały na raka płuca niż palacze z grupy
kontrolnej (placebo). Prawdopodobnie również suplementowanie witaminy A oraz selenu zwiększa
ryzyko zachorowania na, odpowiednio, raka płuca i skóry. Dlatego Autorzy Raportu nie zalecają
stosowania suplementów diety w profilaktyce chorób nowotworowych, a witaminy i mikroelementy
powinny być przyswajane z pożywieniem.
Podsumowaniem powyższych wyników jest Tabela oraz Schemat załączony do opracowania (również dostępne
na stronie: http://cd.io.gliwice.pl/olbryt.html).
Prowadząc aktywny tryb życia, wzbogacając dietę w warzywa i owoce,
oraz produkty bogate w błonnik znacząco wzmacniamy nasz organizm
w walce z potencjalnym lub już rozwijającym się nowotworem.
Różnorodność owoców i warzyw jest kluczem do skutecznego ich
działania przeciwnowotworowego.
Suplementy nie mogą być substytutem diety bogatej w produkty
roślinne!
BIOLOGICZNE CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE
WIRUSY
Do biologicznych czynników kancerogennych zaliczamy onkogenne wirusy takie jak HBV, HCV, HPV,
EBV oraz HTLV-1. Infekcja tymi wirusami może prowadzić do rozwoju pewnych typów nowotworów
(tabela poniżej) w wyniku aktywacji onkogenów, hamowania działania supresorów nowotworowych
lub zaburzenie funkcjonowania komórek w wyniku długotrwałej infekcji, jak to się dzieje podczas
wieloletniego wirusowego zapalenia wątroby.
Tabela 1. Ludzkie wirusy onkogenne.
Wirus (skrót) Wirus
Nowotwór
HBV
Wirus zapalenia wątroby typu B
HCV
Wirus zapalenia wątroby typu C
Rak wątroby
HPV
Wirus brodawczaka ludzkiego
Rak szyjki macicy
EBV
Wirus Epsteina-Barra
Chłoniak
HTLV-1
ludzki wirus limfotropowy komórek T typu 1 Białaczka
Najbardziej znanymi wirusami są HBV, HCV oraz HPV. Tymi pierwszymi najczęściej zakażamy się
poprzez kontakt z zakażonym materiałem biologicznym np. krwią, w mniejszym stopniu poprzez
kontakty seksualne, natomiast HPV jest typowym wirusem przenoszonym droga płciową.
Najskuteczniejszą ochroną przed infekcją HBV jest szczepienie, natomiast ryzyko infekcji
przenoszonych drogą płciowa możemy zredukować poprzez:
•
Opóźnienie rozpoczęcia współżycia (młodzież),
•
Ograniczanie liczby partnerów seksualnych (zdrowe pary monogamiczne żyjące w wierności
mają zerowe ryzyko infekcji przenoszonych drogą płciową)
•
prawidłowe i stałe stosowanie prezerwatyw
Źródła:
1. Javier i wsp., Cancer Res 2008; 68: (19). 7693-7706;
2. Sexually Transmitted and Other Reproductive Tract Infections. A guide to essential practice, WHO, 2005;
-http://www.who.int/csr/disease/hepatitis/world_hepatitis_day/question_answer/en/)
BAKTERIE
Helicobacter pylori to bakteria powodująca infekcję żołądka, która zwiększa ryzyko zachorowania na
raka tego narządu. Mechanizm kancerogennego działania tej bakterii nie jest znany. Przypuszcza się,
że infekcji towarzyszy zwiększona produkcja wolnych rodników, które z czasem mogą doprowadzić
do mutacji inicjującej proces nowotworowy. Infekcja tą bakterią zwiększa ryzyko zachorowania na rak
żołądka, aczkolwiek nie jest wystarczająca do powstania nowotworu. Szacuje się, że około 50%
populacji ludzkiej jest zakażonych tą bakterią, natomiast spośród tych osób na raka żołądka choruje
około 5%. Najprawdopodobniej odgrywają tu dodatkowo rolę wcześniej omawiane elementy stylu
życia takie jak: dieta uboga w warzywa i owoce, konsumpcja przetworzonego mięsa, solonej
żywności, a także palenie tytoniu.
Źródło: „Cancer – Principles & Practice of Oncology” DeVitta, Hellman and Rosenberg, 2011
Infekcja niektórymi wirusami i bakteriami może zapoczątkować rozwój
pewnych typów nowotworów.
HORMONY
Do biologicznych czynników kancerogennych pozwolę sobie zaliczyć również żeńskie hormony
płciowe – estrogeny (naturalne i syntetyczne). Istnieje korelacja między czasem ekspozycji na
estrogeny naturalne, a ryzykiem zachorowania na raka piersi. I tak, wczesne rozpoczęcie
miesiączkowania, późna menopauza oraz bezdzietność i późne macierzyństwo zwiększają ryzyko
zachorowania na raka piersi. Również ekspozycja w życiu płodowym na wysokie stężenie estrogenów
sprzyja rozwojowi raka piersi w wieku dorosłym. Natomiast ciąża oraz karmienie piersią redukuje
ryzyko zachorowania na ten typ nowotworu, a także na raka jajnika.
Nieobojętne dla naszego zdrowia są również hormony syntetyczne przyjmowane podczas
hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) oraz antykoncepcji hormonalnej. Autorzy najnowszego raportu
Światowej Organizacji Zdrowia na temat raka (World Cancer Report 2014, IARC, WHO) stwierdzają, że
stosowanie HTZ zwiększa ryzyko zachorowania na raka trzonu macicy, raka jajnika oraz raka piersi.
Natomiast stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko zachorowania na raka piersi
(głównie młode kobiety), raka wątroby oraz raka szyjki macicy. Jednocześnie badania wskazują na
redukcje ryzyka zachorowania na raka jajnika i trzonu macicy podczas stosowania antykoncepcji
hormonalnej. Kancerogenne właściwości estrogenów wiążą się z ich zdolnością stymulowania
podziałów komórkowych, niewykluczony jest również toksyczny wpływ na materiał genetyczny, DNA.
Źródła:
1. World Cancer Report 2014, (IARC, WHO)
2. „Cancer – Principles & Practice of Oncology” DeVitta, Hellman and Rosenberg, 2011;
3. „Report on Carcinogens”, 2011, U.S. Department of Health and Human Services Public Health Service
National Toxicology Program
Naturalne i syntetyczne estrogeny są kancerogenami i długotrwała
ekspozycja na nie zwiększa ryzyko zachorowania na niektóre nowotwory.
FIZYCZNE CZENNIKI RAKOTWÓRCZE
UV
Do fizycznych czynników kancerogennych zaliczamy między innymi promieniowanie ultrafioletowe
(UV). Istnieją trzy typy tego promieniowania o różnej długości fal: UVA (320 nm-400 nm), UVB (280
nm-320 nm) oraz UVC (100 nm-280 nm). Do powierzchni ziemi docierają dwa pierwsze typy,
natomiast UVC jest pochłaniane przez warstwę ozonową ziemi.
Szkodliwe działanie UV polega przede wszystkim na uszkadzaniu materiału genetycznego komórek
(DNA) w sposób bezpośredni (UV jest mutagenem), a także pośredni powodując powstawanie w
skórze wolnych rodników. Ponadto UV upośledza odporność naszej skóry, tym samym zmniejszając
skuteczność eliminacji komórek, które weszły na drogę transformacji nowotworowej. Nasza skóra
broni się przed szkodliwym działaniem UV produkując (melanocyty) ochronny barwnik melaninę.
Dlatego każda opalenizna, zarówno spowodowana promieniowaniem naturalnym jak i sztucznym
(solaria), jest reakcją obronną naszego organizmu, a nie dowodem naszego zdrowia (tzw. „zdrowa
opalenizna”).
Nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV w najlepszym razie znacząco przyspieszy starzenie się
naszej skóry, w najgorszym spowoduje rozwój najczęstszych nowotworów – raków skóry, a także
bardzo agresywnego – czerniaka złośliwego skóry.
Promieniowanie UV jest głównym sprawcą nowotworów skóry, w tym
najgroźniejszego - czerniaka.
CZERNIAK SKÓRY
Czerniak jest nowotworem wywodzącym się z komórek barwnikowych skóry (melanocytów). Stanowi
około 5% wszystkich przypadków nowotworów skóry, natomiast odpowiada za około 80% zgonów
spowodowanych tymi złośliwymi zmianami na skórze. Agresywność tego nowotworu manifestuje się
bardzo dużą zdolnością inwazji oraz tworzenia przerzutów już na wczesnych etapach rozwoju
czerniaka. W niektórych przypadkach zmiana grubości 1 mm może prowadzić do choroby rozsianej, a
szanse przeżycia maleją z każdym kolejnym milimetrem zidentyfikowanej zmiany rosnącej w głąb
skóry. Dlatego kluczowe jest szybkie wykrycie i usunięcie rosnącego czerniaka oraz zapobieganie
powstawaniu tego nowotworu.
Ryzyko zachorowania na czerniaka zależy przede wszystkim od:
•
Liczby oparzeń słonecznych (głównie w dzieciństwie)
•
Tymczasowej intensywnej ekspozycji (np. podczas wakacji)
•
Skumulowanej ilości promieni UV pochłoniętych podczas życia
•
Predyspozycji genetycznych
Wysokie (> 10-krotnie wyższe) ryzyko zachorowania na czerniaka mają osoby:
•
Posiadające liczne znamiona (> 100)
•
Posiadające tzw. znamiona dysplastyczne/atypowe (zob. plakat „Uwaga! Czerniak skóry!”)
•
Z historią rodzinną czerniaka (2 lub więcej przypadków krewnych I stopnia)
Podwyższone ryzyko (2-3-krotnie większe) mają również osoby:
•
Z piegami
•
Rudowłose, blond lub, których skóra nie wytwarza pigmentu („nie opala się”), łatwo ulega
oparzeniom
•
Z jakąkolwiek historią rodzinną czerniaka złośliwego
Osoby z pierwszej grupy powinny być pod stałą kontrolą dermatologa, ponieważ tylko wczesne
wykrycie rozwijającego się czerniaka gwarantuje całkowite wyleczenie poprzez chirurgiczne usunięcie
zmiany wraz z marginesami zdrowie skóry. Ponadto powinny stosować się do następujących zaleceń
profilaktycznych, które zasadniczo dotyczą wszystkich:
•
Unikać ekspozycji na słońce szczególnie w godzinach (10-15) oraz chronić się przed UV przede
wszystkim stosując bawełnianą, gęstotkaną odzież.
•
Stosować kremy z filtrem UVB nie mniejszym niż 20-30 (osoby spoza grup ryzyka SPF 15+)
oraz UVA (*****)
•
Nie korzystać z urządzeń opalających
Jak zwiększyć szanse wczesnego wykrycia czerniaka?
•
Badać, co miesiąc skórę.
•
W przypadku zaobserwowania jakichkolwiek zmian (rozmiar, barwa, kształt, swędzenie,
krwawienie) w obrębie istniejącego znamienia lub w przypadku pojawienia się nowej zmiany
(szczególnie powyżej 30 r. ż.) należy niezwłocznie udać się do dermatologa.
•
Osoby z grupy wysokiego ryzyka powinny być pod stałą kontrolą dermatologa.
Inne uwagi dotyczące ochrony przed UV:
•
Stosowanie kremów z filtrem UV nie służy do wydłużania czasu ekspozycji!
•
Witaminę D w wystarczających ilościach prawdopodobnie wyprodukujemy eksponując
przedramię i twarz na południowe, letnie słońce 5-10 minut / 2-3 razy w tygodniu.
Ekspozycja, która nie prowadzi do zaczerwienienia skóry jest zazwyczaj wystarczająca.
•
Opalenizna to ochrona na poziomie kremu z filtrem UV – SPF 3-4
•
Skuteczna ochrona to, co najmniej SPF 15+ (w zależności od fenotypu skóry) + ochrona
przeciw UVA (PPD)
Wybrane źródła:
1. The prevention, diagnosis, referral and management of melanoma of the skin, CONCISE GUIDELINES, Royal
College of Physicians, 2012
2. Bergman, 2009, GenoMEL, The Early Diagnosis of Melanoma Tutorial (www.genomel.org)
3. Canavy i wsp., Seminars in Cutaneous Medicine and Surgery, 2011
4. http://findamelanomapolish.blogspot.com/ (prezentacja dotycząca czerniaka wraz z licznymi zdjęciami)
Czerniak jest najbardziej agresywnym nowotworem skóry. Chroniąc się
przed nadmiernym promieniowaniem UV chronimy się przed tym cichym
zabójcą. Regularna kontrola całej skóry i konsultacja
z dermatologiem daje szanse na wczesne wykrycie czerniaka.
SOLARIUM
Rekreacyjne korzystanie z łóżek opalających (tzw. solarium) od ponad 40 lat staje się coraz bardziej
popularne, szczególnie wśród młodzieży. W USA osoby do 29 roku życia stanowią 50% wszystkich
użytkowników łóżek opalających. Nawet w słonecznej Australii 9% osób w wieku 14-29 przyznaje się
do korzystania z solarium w przeciągu ostatnich 12 miesięcy. Lampy stosowane w łóżkach
opalających zawierają zarówno UVB, jak i UVA z przewaga tego ostatniego, dlatego analogicznie do
słonecznego promieniowania powodują szeroką gamę niekorzystnych efektów zdrowotnych (np.
keratozę, chorobę Bowena, uszkodzenia oka) nie wyłączając tych najgroźniejszych - nowotworów
skóry.
Liczne badania wskazują na ścisły związek między korzystaniem z solarium, a ryzykiem zachorowania
na czerniaka, a ryzyko jest tym większe im częściej i szybciej zaczniemy oddawać się rekreacyjnemu
opalaniu w solarium. U osób przed 30 rokiem życia wzrasta o 70%. Te niepokojące wyniki skłoniły
Światową Organizację Zdrowia do uznania ekspozycji na promieniowanie emitowane przez łóżka
opalające (tunning beds, sunbeds) oraz lampy opalające (sunlamps) za kancerogen. Jest to tym
bardziej uzasadnione, że niektóre urządzenia opalające mogą emitować promieniowanie UV nawet
pięciokrotnie silniejsze niż południowe, australijskie słońce (!!). Raport z kontroli urządzeń
opalających (solariów) w Polsce przeprowadzonej przez Urząd Ochrony Konsumentów i Konkurencji
(2010) ujawnił, że 83% przebadanych urządzeń opalających przekraczało dopuszczalną dawkę
emitowanych promieni UV. Ponadto w raporcie znajdą Państwo długą listę wskazań, kto na pewno
nie
powinien
korzystać
z
solarium
(raport
dostępny
pod
linkiem:
http://www.ih.olsztyn.pl/dokumenty/solarium.pdf).
WHO zaleca właściwym organom rządzącym prawne uregulowanie kwestii korzystania z łóżek
opalających ze szczególnym uwzględnieniem rzetelnego informowania klientów salonów o
szkodliwych skutkach korzystania z solarium i wprowadzania zakazu korzystania z tego sprzętu
przez osoby niepełnoletnie. Takie regulacje wprowadziły już następujące kraje: Brazylia, Francja,
Niemcy, Austria, UK i Pd. Australia, 32 stany USA. Niektóre państwa idą jeszcze dalej prowadząc
uświadamiające kampanie edukacyjne adresowane do młodych ludzi („R UV ugly?”, „Coffin”)
Wybrane źródła:
1. Report on Carcinogens, Twelfth Edition, 2011, U.S. Department of Health and Human Services Public Health
Service National Toxicology Program
2. „Artificial tanning sunbeds - risks and guidance”, World Health Organization, 2003
3.
4.
Henry W. Lim i wsp., “ Adverse effects of ultraviolet radiation from the use of indoor tanning equipment:
Time to ban the tan.”, JADD, 2011
Raport z kontroli urządzeń opalających (solariów) przeprowadzonej przez nasz Urząd Ochrony
Konsumentów i Konkurencj, (2010)
Osoby, szczególnie młode, korzystające z łóżek opalających są na dobrej
drodze do „wyhodowania” czerniaka.
PROMIENIOWANIE MIKROFALOWE
Promieniowanie mikrofalowe to rodzaj promieniowania elektromagnetycznego o częstotliwości fal
radiowych 30kHz- 300GHz (RF-EMF). Ekspozycja na to promieniowanie ma miejsce między innymi
podczas korzystania z telefonów komórkowych, telefonów bezprzewodowych, technologii Bluetooth,
WiFi, czy Internetu bezprzewodowego. Im bliżej jesteśmy źródła promieniowania tym bardziej
eksponujemy się na jego działanie, jak to się dziej np. podczas korzystania z telefonu komórkowego.
Ze względu na względnie krótki czas powszechnego użytkowania telefonów komórkowych (od lat 90tych) nie ma jeszcze wiarygodnych wyników dotyczących ryzyka zachorowania na nowotwory w
wyniku długotrwałej ekspozycji na promieniowanie mikrofalowe emitowane przez te urządzenia.
Jednakże na podstawie dotychczasowych badań epidemiologicznych, które wykazały możliwy wpływ
korzystania z telefonu komórkowego na rozwój nerwiaka nerwu słuchowego oraz glejaka (najbardziej
agresywny nowotwór mózgu) oraz na podstawie wyników eksperymentów na zwierzętach i kulturach
komórkowych, zaklasyfikowano promieniowanie mikrofalowe jako możliwy kancerogen (klasa 2B).
Jest to kategoria czynników, dla których związek przyczynowo-skutkowy jest uznany za wiarygodny,
ale nie można rzetelnie wykazać wpływu na ryzyko zachorowania na nowotwory. W grupie tej
znajdują się między innymi takie substancje jak ołów, nikiel, benzyna, chloroform, czy DDT. Do 2016
roku Amerykański Instytut Badań nad rakiem (AICR; agencja Światowej Organizacji Zdrowia do spraw
badań nad Rakiem) planuje formalnie oszacować ryzyko niekorzystnego oddziaływania
promieniowania mikrofalowego na zdrowie.
Niektórzy badacze (Ref. 3) zwracają szczególną uwagę na potencjalne szkodliwe działanie
promieniowania mikrofalowego na dzieci. Ponieważ mózg dzieci jest bardziej chłonny, czaszka
cieńsza, a ich względny rozmiar mniejszy są one zdecydowanie bardziej narażone niż osoby dorosłe.
Mózg dziecka absorbuje dwa razy więcej promieniowania elektromagnetycznego niż mózg osoby
dorosłej, a szpik kostny nawet do 10 razy więcej. Im młodsze dziecko tym większe uszkodzenia
neurologiczne i biologiczne, dlatego najbardziej narażone są dzieci nienarodzone.
Dobrze udokumentowany jest również negatywny wpływ promieniowania mikrofalowego na męskie
komórki płciowe (plemniki), które pod wpływem działania mikrofal stają się mniej żywotne i mniej
ruchliwe. Dlatego trzymanie laptopa podłączonego do bezprzewodowego Internetu na kolanach
może prowadzić do bezpłodności.
Niektóre kraje już wprowadzają regulacje zmierzające do ograniczenia ekspozycji dzieci na
promieniowanie mikrofalowe:
- Belgia 2013 – zakaz sprzedaży telefonów dzieciom poniżej 7 roku życia i zakaz reklamowania
telefonów podczas programów dla dzieci.
- Australia 2013 – kampania uświadamiająca rodzicom szkodliwe działanie telefonów komórkowych.
Zachęta do ograniczania kontaktu dzieci z tymi urządzeniami.
- Francja 2010 – reklama telefonów komórkowych adresowana do dzieci poniżej 12 roku życia jest
nielegalna
Konkluzje autorów (Ref. 3):
1. Jeśli telefon komórkowy nie jest wyłączony zawsze promieniuje. Nie należy nosić telefonów przy
ciele.
2. Telefony powinny być trzymane z dala od nienarodzonego dziecka, a kobiety nie powinny
korzystać z telefonów podczas pielęgnacji dziecka.
3. Telefony komórkowe nie powinny być przechowywane w sypialni dzieci (75% dzieci i młodzieży śpi
z komórką pod poduszką!!!).
4. Negatywny wpływ promieniowania kumuluje się podczas życia, dlatego dzieci i młodzież powinny
w ograniczonym stopniu korzystać z telefonów komórkowych i bezprzewodowego Internetu.
5. Wi-Fi routery powinny być trzymane z dala od miejsc częstego przebywania dzieci.
6. Zabawki emitujące promieniowanie mikrofalowe powinny być zakazane.
7. Wcześniej opracowane limity na ekspozycje na promieniowanie powinny być zweryfikowane.
Oprócz efektów biologicznych obserwuje się również skutki społeczne powszechnego dostępu dzieci i
młodzieży do świata cyfrowego. Coraz powszechniejszy staje się syndrom FOMO (fear of missing out)
spowodowany nadużywaniem cyfrowych urządzeń. FOMO jest formą fobii społecznej objawiającej
się ciągłą obawą przed utratą, zaprzepaszczeniem okazji do jakichś społecznych interakcji,
uczestniczenia w wydarzeniach, korzystania z nowości i innych atrakcji, które dostarczają portale
społecznościowe typu Facebook, gry, Internet itp. (więcej w pracy pod linkiem
http://www.explorejournal.com/article/S1550-8307(13)00347-9/fulltext).
Źródła:
1. Carcinogenicity of radiofrequency electromagnetic fields.Baan R, et al.; WHO International Agency for
Research on Cancer Monograph Working Group. Lancet Oncol. 2011 Jul;12(7):624-6
2. Electromagnetic fields and public health: mobile phones;
http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs193/en/
3. Why children absorb more microwave radiation than adults: The consequences. L. Lloyd Morgana, Santosh
Kesarib, Devra Lee Davis; June 2014
Promieniowanie mikrofalowe to możliwy kancerogen. Na jednoznaczne
wyniki długotrwałego wpływu promieniowania emitowanego przez
telefony komórkowe i bezprzewodowy Internet na nasze zdrowie musimy
poczekać. Niemniej warto już chronić siebie, dzieci i młodzież przed
nadmierną ekspozycja na to promieniowanie.
POSUMOWANIE
Szanowni Państwo,
Mam nadzieję, że udało mi się Państwa przekonać, iż mamy ogromny wpływ na to, czy zachorujemy
na nowotwory złośliwe. Dokonując odpowiednich wyborów możemy zmniejszyć ryzyko powstania
nowotworu, a jeśli z czasem proces nowotworowy zostanie zapoczątkowany w naszym organizmie,
to możemy przyhamować jego postęp.
Niniejsze opracowanie obejmuje tylko najistotniejsze problemy związane z profilaktyką
przeciwnowotworową i tylko na miarę 45-minutowego wykładu. Zachęcam do dalszego zgłębiania
tych zagadnień korzystając z rzetelnych źródeł i dzielenia się tą wiedzą z podopiecznymi, znajomymi i
rodziną.
http://cd.io.gliwice.pl/olbryt.html ,
Na stronie znajda Państwo między innymi:
- Link do raportu AICR & WCFR
- Tabelę podsumowującą wyniki Raportu
- „Czynniki pro- i przeciwnowotworowe…” - schemat
- Link do kampanii „R UV ugly?”
- Prezentację o czerniaku
- Aktualności naukowe dotyczące PREWENCJI
Schemat przedstawiający wpływ różnych czynników środowiskowych na proces nowotworowy
Tabela podsumowująca wyniki („przekonujące” i „prawdopodobne”) prezentowane w Raporcie AICR oraz WCRF, 2007
Agnieszka Gdowicz-Kłosok
Anna Walaszczyk
KONSPEKT
EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM
Nowotwory złośliwe określane są czasem jako MMD
(Man Made Diseases – choroby „wyprodukowane”
przez człowieka)
80 – 90% zachorowań na nowotwory można przypisać
szeroko pojętym czynnikom środowiskowym.
PROFILAKTYKA
PIERWOTNA
WTÓRNA
TRZECIEJ FAZY
1/3 nowotworów - można zapobiec zachorowaniu
1/3 nowotworów - jest wyleczalna przy wczesnym wykryciu
1/3 przypadków chorych - można podnieść komfort życia
Zagrożenia wynikające z czynnego palenia tytoniu:
• rak: przełyku, gardła, jamy ustnej, płuc
Zagrożenie wynikające z biernego palenia:
• rak płuca, choroby serca, choroby dróg oddechowych
Palenie podczas ciąży:
• ryzyko obumarcia płodu, mała masa urodzeniowa,
upośledzenie psychiczne i fizyczne
1 rok palenia = życie krótsze o 3 miesiące
Połączenie palenia ze spożywaniem alkoholu =
wzrost zachorowań na raka gardła i jamy ustnej o
43-60%
Ryzyko zachorowania na nowotwór płuca w odniesieniu do
ilości wypalanych papierosów
Korzyści zdrowotne obserwowane są 5 lat po
rzuceniu palenia
Zagrożenia wynikające z otyłości:
• Ryzyko chorób przewlekłych : cukrzyca, choroby układu krążenia
• Ryzyko chorób nowotworowych takich jak : rak okrężnicy, piersi, trzonu macicy,
nerki, gruczolak przełyku
BMI „ryzyka” > 25 kg/m2
Szacuje się, że nadwaga i otyłość jest przyczyną rozwoju ok. 11% przypadków
nowotworów okrężnicy, 9% nowotworów piersi, 39% nowotworów trzonu
macicy, 25% nowotworów nerki i 24% nowotworów pęcherza moczowego.
Regularna aktywność fizyczna:
•
zmniejsza ryzyko wystąpienia raka okrężnicy
•
prawdopodobnie zmniejsza ryzyko wystąpienia raka
piersi, trzonu macicy oraz prostaty
Przeciwdziałanie nadwadze i otyłości oraz promocja aktywności fizycznej dają
najlepsze rezultaty, gdy rozpoczyna się je u ludzi młodych.
Przejście na zdrowy styl życia nawet w późniejszym wieku przynosi widoczne
korzyści.
Wskazane jest utrzymywanie masy ciała w przedziale BMI 18,5-25 kg/m2.
Ćwiczenia należy wykonywać minimum 3 razy w tygodniu!
REGUŁA 3 x 30 po 130 ( 3 razy w tygodniu, min.30 min., z tętnem 130)
Wyniki szeregu badań epidemiologicznych wskazują, że spożywanie
dużych ilości warzyw i owoców zmniejsza ryzyko zachorowań na
różne nowotwory, szczególnie przełyku, żołądka, okrężnicy,
odbytnicy i trzustki.
Ryzyko raka żołądka, jamy ustnej i piersi w zależności od częstotliwości spożywania owoców.
Owoce i warzywa należy spożywać przy każdym posiłku i konsekwentnie
zastępować nimi przekąski między posiłkami – zgodnie z zaleceniami WHO i
agencji rządu USA: „warzywa i owoce spożywaj 5 razy dziennie” (minimum
400 g dziennie, tj. 2 sztuki owoców i 200 g warzyw).
Zalecane są szczególnie warzywa z rodziny
kapustowatych oraz cebulowatych
Zalecane spożycie błonnika 35-40 g/dzień
Zalecane jest spożywanie 600-800 g/ dzień
produktów zbożowych
W walce z rakiem pomagają:
witaminy A C E
karotenoidy
flawonoidy
antocyjanidy
polifenole
Picie alkoholu zwiększa ryzyko wy stąpienia raka:
• wątroby, jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, górnego odcinka układu
pokarmowego oraz oddechowego
Główny czynnik ryzyka to ilość wypitego etanolu.
Czynnikiem kancerogennym jest główny metabolit etanolu - aldehyd octowy.
TRZY TYPY EKSPOZYCJI NA ŚWIATŁO SŁONECZNE
• Ekspozycja na dawkę skumulowaną
• Okresowe narażenie na promienie słoneczne
• Ograniczona ekspozycja
ZESPÓŁ ZNAMION ATYPOWYCH – AMS
2% populacji Europy Północnej – 10-krotny wzrost ryzyka zachorowania na czerniaka
5% nowotworów jest związanych z narażeniem
na karcinogeny zawodowe
Zalecenia kodeksu dotyczące ochrony przed narażeniem na substancje
rakotwórcze są skierowane do trzech grup osób:
1. Zajmujących się formułowaniem aktualnych i przejrzystych instrukcji
oraz sensownych aktów prawnych dot. ochrony przed substancjami
rakotwórczymi
2. Wdrażających ww. instrukcje i akty prawne w życie oraz kontrolujących ich
przestrzeganie
3. Do wszystkich obywateli, którzy ze względu na własne zdrowi i życie powinni
zwracać uwagę na obecność substancji rakotwórczych w środowisku
Promieniowanie jonizujące
Radon
Radon-222 – naturalnie występujący gaz szlachetny,
powstający z rozpadu uranu w skorupie ziemskiej
Promieniowanie kosmiczne
Telefony komórkowe
Zdecydowana większość danych nie wskazuje na
znaczący wpływ promieniowania kosmicznego w
kontekście zagrożenia nowotworami złośliwymi.
Radioaktywny jod
Pole elektromagnetyczne
Linie energetyczne wytwarzają pole elektromagnetyczne o częstotliwości 50-60 Hz, które nie przenika do pomieszczeń
zamkniętych, pola magnetyczne położone do ok. 50 m od linii energetycznej przenikają większość materiału i stanowią
źródło dodatkowej ekspozycji
Około 18% nowotworów jest wywołanych przewlekłymi zakażeniami wirusowymi,
bakteryjnymi czy pasożytniczymi.
Nowotworami, których etiologia związana jest z zakażeniami są :
•
•
•
•
Rak wątroby (wirus zapalenia wątroby typu B (HBV) lub C (HCV))
Rak szyjki macicy (wirus HPV)
Rak żołądka (zakażenie Helicobacter pylori)
Nowotwory układu krwiotwórczego (wirus EBV, HIV, HTLV-1, HSV-8 i HCV)
WCZESNE OBJEWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ
RAK JELITA GRUBEGO – PODSTĘPNY NOWOTWÓR
- Dokuczliwe zaparcia
- Zmiana rytmu wypróżnień, której nie można wytłumaczyć zmianą diety lub trybu życia.
- Biegunki połączone z oddawaniem dużej ilości gazów, które utrzymują się przez wiele tygodni.
- Anemia, którą najczęściej odczuwamy w postaci osłabienia sprawności, większej podatności na zmęczenie i podwyższonej temperatury.
- Bóle w dole brzucha i dolnych partiach pleców, uczucie dyskomfortu, nudności, wymioty i trudności w przełykaniu.
- Nudności oraz poczucie niepełnego wypróżnienia.
- Ślady krwi na papierze lub bieliźnie, krwawienia z odbytu.
Inne zalecenia nie zawarte w kodeksie
Β – karoten
Witaminy A,C,E
Selen
Błonnik
Wapń
Niesteroidowe leki przeciwzapalne
Tamoksyfen
Badacze dysponują obecnie jednoznacznymi dowodami, że tamoksyfen może zmniejszać
ryzyko zachorowania na raka piersi wykazującego ekspresję ER. Jednakże dostępne obecnie
dane wskazują też na dużą częstość skutków ubocznych, co nie pozwala na zalecanie
profilaktycznego stosowania tamoksyfenu u zdrowych kobiet.
Doustne środki antykoncepcyjne
Przyjmowanie doustnych środków antykoncepcyjnych zmniejsza ryzyko zachorowania na raka
trzonu macicy i raka jajnika. Wydaje się, że efekt ochronny utrzymuje się także po zaprzestaniu
stosowania antykoncepcji doustnej. Zmniejszenie ryzyka zachorowania na raka jelita grubego u
kobiet stosujących antykoncepcję doustną jest niewykluczone, ale niepotwierdzone .Doustna
antykoncepcja wiąże się jednak z nieznacznie podwyższonym ryzykiem raka piersi.
Hormonalna terapia zastępcza
Istnieją dowody, że HTZ z zastosowaniem kombinacji estrogenów z progestagenem może
wiązać się z większym ryzykiem zachorowania na raka piersi niż stosowanie samych
estrogenów
Badania wykazały związek HTZ ze wzrostem ryzyka zachorowania na raka jajnika oraz ze
spadkiem ryzyka zachorowania na raka jelita grubego.
Następujące programy badań przesiewowych powinny być ogólnie
dostępne:
1. Badanie mammograficzne w kierunku raka piersi u kobiet, które
ukończyły 50. rok życia, wykonywane co 3 lata (w Polsce planuje się
wykonywanie przesiewowej mammografii co 2 lata).
2. Badanie na obecność krwi utajonej w kale w kierunku raka jelita grubego,
wykonywane co 2 lata u osób po 50. roku życia
3. Badanie w kierunku raka szyjki macicy na podstawie oceny wymazu z
szyjki macicy u kobiet po 25. roku życia, wykonywane co 3-5 lat.
DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ
Download

projekt architektoniczno