SZLAK TRANSSYBERYJSKI
MOSKWA – BAJKA£ – MONGOLIA – PEKIN
ZABIERAMY CIĘ W PODRÓŻ
SZLAKIEM KOLEI TRANSSYBERYJSKIEJ...
Nakład przewodnika „Szlak Transsyberyjski” jest niestety wyczerpany, ale wiemy,
że bardzo wielu z Was bezskutecznie go poszukuje. Po chwili redakcyjnej zadumy zostało
postanowione, że zaspokoimy Wasze apetyty i oddamy Wam książkę do wglądu, a nawet
do wydrukowania:)
W tym sezonie to jedyny sposób na wypełnienie luki po „Szlaku...”, a co będzie za rok
zależy w dużej mierze od Was, a zwłaszcza od tych, którzy z naszym przewodnikiem
już jeździli!
Zwracamy się zatem z ogromną prośbą o wypełnienie ankiety na naszej stronie, która
pomoże nam dowiedzieć się jaki kształt mamy nadać w przyszłości temu przewodnikowi,
co ma on zawierać, żeby inni mogli z niego jak najwięcej skorzystać?
www.bezdroza.com/popup/transsib.php
Chcielibyśmy też wiedzieć jak korzystaliście z tego przewodnika, ilu z Was rzeczywiście
przejechało cały szlak kolei transsyberyjskiej, ilu zatrzymało się w Mongolii albo na
Przybajkalu, ilu z Was wpadło do Moskwy, a ilu zajrzało do Pekinu?
Zdanie każdego z Was jest dla nas cenne i pouczające. A wszystkich, którzy chcą
podzielić się czymś więcej zapraszamy na forum www.forum.bezdroza.com – piszcie,
dyskutujcie, wyrażajcie swoje opinie – prosimy o wypowiedź każdego, komu ten temat
nie jest obojętny!
Redakcja Bezdroży
www.bezdroza.com.pl
PRZEWODNIK TURYSTYCZNY
Seria: Szlaki
1
Autorzy przewodnika:
Małgorzata Gawełda – współpracowała przy części pekińskiej, atlasie
religijnym i rozdziale mongolskim.
Marcel Kwaśniak – opis przejazdu koleją na trasie Ułan Ude – Pekin,
uzupełnienia i aktualizacje informacji w części mongolskiej (szczególnie
rozdział „Ułan Bator”).
Karolina Kwiecień – opis kulturowo-religijny i część tras w części
bajkalskiej, współautorka atlasu religijnego.
Tomasz Ostrowski – współautor części mongolskiej i rozdziału o Szlaku
Transsyberyjskim.
Stanisław Pagacz – współautor części bajkalskiej, opis przejazdu koleją
na odcinku Irkuck – Ułan Ude.
Maciej Strzałkowski – współautor części pekińskiej i atlasu religijnego,
uzupełnienia do rozdziału mongolskiego.
Radosław Tomalski – współautor części pekińskiej i atlasu religijnego,
uzupełnienia do rozdziału mongolskiego.
Julia Witczuk – współautorka części bajkalskiej, opis przejazdu koleją
na odcinku Irkuck – Ułan Ude.
Dominika Zaręba – współautorka części mongolskiej.
Bogdan Zemanek – współautor części pekińskiej.
Adina Zemanek – słowniczek polsko-chiński
Elżbieta Żak – autorka części moskiewskiej, opis przejazdu koleją na
odcinku Moskwa-Irkuck, opis historii Szlaku T
ranssyberyjskiego i Kolei
Transsyberyjskiej.
Konsultacja językowa:
dr. Agata Bareja-Starzyńska i Dorota Jakubik, Instytut Orientalistyki UW
Autorzy zdjęć:
Marcel Kwaśniak
Andrzej Mazurkiewicz
Tomasz Ostrowski
Stanisław Pagacz
Adam Sanocki
Paweł Stefaniuk
Julia Witczuk
Dominika Zaręba
Elżbieta Żak
Zdjęcia na okładkach:
Okł I – Lokomotywa na trasie Kolei Transsyberyjskiej, fot. Paweł Stefaniuk
Okł IV - Rosyjski tabor kolejowy, fo
t. Paweł Stefaniuk
Rysunki:
Wojciech Kwiecień
Małgorzata Stalończyk
Julia Witczuk
Opracowanie map, schematów i planów miast:
Marcin Wieczorkowski
Skład:
Paweł Kosmalski
Druk:
Drukarnia LEGRA, Kraków
Ponadto informacji dostarczyli:
Marcin Broniatowski, Robert Dejtrowski, Beata Jankowska, Rafał
Jendrzejewski, Michał Kochańczyk, Lucyna Lewandowska, Katarzyna
i Andrzej Mazurkiewiczowie, Michał Missala, Maciej Olech, Filip
Sosenko, Michał Paca, Łukasz Wordliczek.
Przewodnik powstał przy współpracy z Towarzystwem Polska-Mongolia.
Przy pracy nad przewodnikiem wykorzystano wiele informacji zawartych w publikacji S.N. Wołkowa Wokrug Bajkała, Irkuck 2001
Redakcja i opracowanie całości:
Tomasz Ostrowski
Wydawnictwo:
Bezdroża
ul. Pychowicka 7
31-364 Kraków
tel./faks: (012) 269-29-61
e-mail: [email protected]
www.bezdroza.com.pl
Wydanie I, Kraków 2002
ISBN 83-913283-8-4
Copyright © Bezdroża
Redakcja i korekta stylistyczna:
Wioletta Bagnicka
2
3
O autorach
Małgorzata Gawełda – absolwentka Śląskiej Akademii Medycznej; w sezonie letnim 2001 zbierała materiały do badań dotyczących szpitalnictwa
w Mongolii, podróżowała również po północnej części Chin.
Karolina Kwiecień – absolwentka religioznawstwa UJ; Syberię odwiedziła kilkukrotnie, nad Bajkałem przeprowadzała badania terenowe dotyczące życia religijnego Buriatów. Współpracowała przy przewodnikach
Bajkał. Morze Syberii i Krym. Półwysep rozmaitości wydanych przez
wydawnictwo Bezdroża.
Tomasz Ostrowski – absolwent turystyki AE i etnologii UJ; w Mongolii
spędził kilka miesięcy, współautor przewodnika Mongolia. Nie tylko step
(Bezdroża, 2000).
Stanisław Pagacz – student leśnictwa SGGW i historii sztuki UW; nad
Bajkałem był kilkukrotnie, prowadził tam badania faunistyczne. Jest współautorem przewodnika Bajkał. Morze Syberii (Bezdroża, 2000).
Marcel Kwaśniak – absolwent kulturoznawstwa UŚ i student etnologii
UJ; w Mongolii prowadził kilkukrotnie badania folkloroznawcze i etnologiczne. Współpracował przy przewodniku Mongolia. Nie tylko step (Bezdroża, 2000), Bajkał. Morze Syberii (Bezdroża, 2000). Współautor i redaktor
książki wspomnieniowej Azjatycka opowieść (SAAK, 2002).
Maciej Strzałkowski – absolwent Politechniki Śląskiej; latem 2001 r.
brał udział w wyprawie po Mongolii i północnej części Chin
Radosław Tomalski – absolwent Śląskiej Akademii Medycznej; w sezonie letnim 2001 zbierał materiały do badań dotyczących szpitalnictwa
w Mongolii, podróżował również po północnej części Chin.
Julia Witczuk – absolwentka leśnictwa SGGW; Przybajkale penetrowała podczas indywidualnych wielomiesięcznych wypraw badawczych. Jest
współautorką przewodnika Bajkał. Morze Syberii (Bezdroża, 2000) i autorką
albumu fotograficznego Syberia. W krainie Buriatów (Multico, 2001).
Dominika Zaręba – absolwentka turystyki AE, zawodowo związana
z ochroną przyrody; pełni funkcję wiceprzewodniczącej w Sekcji Parków
Narodowych PKE. W Mongolii spędziła kilka miesięcy. Działania na rzecz
ochrony przyrody w Mongolii opisała m.in. w książce Ekoturystyka. Nadzieje i wyzwania (PWN, 2000). Współautorka przewodnika Mongolia. Nie
tylko step (Bezdroża, 2000) i innych publikacji przewodnikowych.
4
Adina Zemanek – z wykształcenia sinolog, dwa lata spędziła w Chinach,
obecnie pracownik UJ, gdzie prowadzi lektorat języka chińskiego; współpracowała także przy innych przewodnikach Wydawnictwa Bezdroża.
Bogdan Zemanek – z wykształcenia etnolog i psycholog, kilka lat spędził w Chinach ucząc się języka i prowadząc obserwacje etnologiczne. Napisał szereg artykułów dotyczących Chin do czasopism specjalistycznych
(Wiedza i Życie, Poznaj Świat) i naukowych.
Elżbieta Żak – absolwentka filologii rosyjskiej UJ; wielokrotnie penetrowała Rosję, zarówno jej część europejską (cztery miesiące mieszkała
w Moskwie), jak i azjatycką (wyprawa nad Bajkał w 2001 r.). Organizowała wystawy fotograficzne ze swoich podróży do Rosji. W Moskwie zna
niemal każdy kąt.
O przewodniku
Zasięg przewodnika
Przewodnik Szlak Transsyberyjski. Moskwa – Bajkał – Mongolia – Pekin nie tylko opisuje sam przejazd Koleją Transsyberyjską na trasie od
Moskwy poprzez Przybajkale i Mongolię do Pekinu czy przybliża historię
szlaku. Przewodnik ten przede wszystkim łączy w sobie rozbudowane opisy wymienionych wyżej miejsc i regionów. To jakby połączenie czterech
miniprzewodników o poszczególnych miejscach, przy czym sam sposób
opisu owych miejsc, jak i układ podrozdziałów jest jednolity. Podstawę
dla dwóch najbardziej obszernych rozdziałów dotyczących Przybajkala
i Mongolii stanowiły przewodniki wydane w 2000 roku przez Bezdroża
– Bajkał. Morze Syberii i Mongolia. Nie tylko step. Zmniejszono jednak
objętość tekstów zawartych w tychże przewodnikach, a informacje wykorzystane do przewodnika po Szlaku Transsyberyjskim uzupełniono
i zaktualizowano.
Układ rozdziałów
Przewodnik składa się z dwóch wyraźnie wydzielonych części. W części
pierwszej znalazły się rozdziały omawiające kwestie związane z przygotowaniami do wyjazdu i samym przejazdem szlakiem będącym przedmiotem
opisu tego przewodnika.
5
Tak więc w rozdziale pierwszym zawarto porady, co należy zabrać ze
sobą w podróż. Sugestie autorów dotyczące tej kwestii uwzględniają cel,
do którego udają się podróżni: do Moskwy, nad Bajkał, do Mongolii lub
do Pekinu. Dowiemy się, jaki sprzęt turystyczny może się przydać, gdzie
szukać informacji o poszczególnych miejscach na szlaku, jakie są dostępne mapy i przewodniki, jakie czekają nas formalności graniczno-wizowe itp. Jest tam też zawarta lista różnych opcji dojazdu w interesujące
nas miejsca oraz zestawienia tych opcji uwzględniające czas i koszty
przejazdu.
Rozdział drugi to opis samego Szlaku Transsyberyjskiego w rozumieniu, jakie przyjęto w tym przewodniku, a więc szlaku rozpoczynającego się
w Moskwie i kończącego w Pekinie. Przebieg szlaku wyznacza historyczny
szlak herbaciany oraz linia Kolei Transsyberyjskiej wraz z jej transmongolską odnogą. Tak więc w rozdziale tym opisano zarówno szlak karawan
transportujących herbatę z Chin do Rosji, jak i historię sławetnej kolei
łączącej Europę z Dalekim Wschodem.
Trzeci rozdział to chronologiczny opis przejazdu pociągiem na trasie
Moskwa – Pekin. Czytelnik dowie się coś niecoś o mijanych miastach
i regionach, o specyfice podróży, o tym, czego może się spodziewać w pociągu firmiennym „Bajkał”, i co może zakupić na poszczególnych stacjach
kolei.
Część druga przewodnika to szczegółowy opis poszczególnych miejsc
i regionów na szlaku: Moskwy wraz z okolicami, regionu Przybajkala, środkowej części Mongolii oraz Pekinu z najbliższą okolicą miasta. W każdej
z czterech części znajduje się rozdział krajoznawczy (opis historii, kultury
itd.), rozdział z informacjami praktycznymi dotyczącymi samego miasta
czy regionu oraz rozdział z propozycjami tras zwiedzania. W tym ostatnim
rozdziale Czytelnik znajdzie opisy zabytków, muzeów, miejsc godnych
odwiedzenia, a także informacje na temat możliwości noclegowych, żywieniowych itp. W działach poświęconych Moskwie i Pekinowi znalazły się
także rozdzialiki opisujące okolice tychże metropolii.
Końcową część przewodnika zajął atlas religijny – krótki opis religii,
z jakimi spotkają się podróżujący szlakiem. Znalazły się tam też trzy
minisłowniczki – rosyjski, mongolski i chiński – oraz indeks nazw geograficznych.
6
Trasy
W przewodniku pojawiają się różnego rodzaju propozycje tras. Nieco
inny charakter mają one w przypadku miast, nieco inny zaś w przypadku regionów. W miastach pojawiają się trasy ukazujące poszczególne
zabytki, muzea i ciekawostki. Są też trasy tematyczne, jak choćby moskiewska trasa „Śladami Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa”.
Część z proponowanych tras to trasy piesze, inne, szczególnie w Pekinie,
proponują poruszanie się między poszczególnymi miejscami środkami
komunikacji publicznej. Czasem już ów środek może być pretekstem
do osobnej wycieczki, jak choćby w przypadku moskiewskiego metra.
Niektóre warte wzmianki miejsca, które jednak znajdowały się poza
którymkolwiek z opisywanych szlaków, ujęto w osobne zestawienia, np.
„Trasa 0A, czyli rozmaitości miejskie” w części pekińskiej. W rozdziałach poświęconych regionom – okolicom Bajkału i Mongolii – pojawiają się trasy piesze i trasy przejazdu. W rozdziale bajkalskim dominuje
podział na rejony, w obrębie których proponuje się pewne trasy piesze
(choć nie tylko – np. spływy rzeczne). W części mongolskiej dominują
trasy przejazdu – z różnych punktów tych tras można organizować wyprawy piesze lub konne (przy czym ze względu na charakter przewodnika te ostatnie nakreślono tylko skrótowo, bez zamieszczania dokładnego
opisu ich przebiegu).
Mapy
W przewodniku znalazło się szereg różnych mapek i schematów. Są więc
plany centrów miast czy schematyczne plany całych miast, są mapki regionów z zaznaczonymi pasmami górskimi, rzekami, drogami i atrakcjami
turystycznymi, są wreszcie schematy niektórych miejsc w obrębie miast
(np. świątyń pekińskich).
Nazwy
W literaturze przedmiotu spotyka się różne transkrypcje zarówno nazw
rosyjskich, jak i mongolskich czy chińskich. Czasem różne encyklopedie
stosują różne sposoby zapisu nazw, a i zdarza się, że i środowiska językoznawców mają jeszcze odmienny punkt widzenia na poprawność owego
zapisu. Są też rozbieżności w samej literaturze.
7
W części moskiewskiej większość nazw własnych jest tłumaczona na
język polski (obok ich zapisu w transkrypcji fonetycznej), np. Woskriesienskije worota – Brama Zmartwychwstania, Uspienskij sobor – sobór
Zaśnięcia Marii Panny. Nazwy stacji metra oraz ulic dla łatwości porozumiewania się pozostawione są w pełnej, nie spolszczonej formie, np. Arbatskaja, Twierskaja. Przy zapisie słów rosyjskich przyjęto zasady transkrypcji
fonetycznej najbardziej rozpowszechnione w Polsce: rosyjskie miękkie
spółgłoski щ, ч zapisywane są jako sz, cz (choć według normy moskiewskiej, wymawiane są jak miękkie ć, ś), pozostawiono rosyjskie końcówki
dopełniacza -ogo, które po rosyjsku wymawia się jako -owo (np. bystrowo,
narodnowo), zachowano samogłoskę o, którą w języku rosyjskim, jeśli nie
jest akcentowana, wymawia się jak a.
W rozdziale bajkalskim zastosowano spolszczenia niektórych powszechnie używanych w literaturze nazw – dotyczy to nie tylko dużych miast, jak
na przykład Irkuck, ale i mniejszych miejscowości (np. Mysowa zamiast
Mysowaja). Niektóre dwuczłonowe nazwy występować mogą w literaturze
zarówno z dywizem, jak i bez niego. W przewodniku przyjęto formę jaką
spotyka się w encyklopedii PWN, stąd choćby zapis nazwy Ułan Ude,
a nie Ułan-Ude. Nie oznacza to, że wersja z dywizem jest niepoprawna.
Niektóre mniej znane nazwy, które nie występują w polskiej literaturze,
a na rosyjskich mapach zapisano z dywizem, pozostawia się w przewodniku
w takiej właśnie formie.
W literaturze naukowej lat 70. i 80. XX w. na temat Mongolii pojawiają
się zarówno takie nazwy, jak obo czy Ułan-nur
, jak i owoo i Ulaan Nuur.
Różnice dotyczą też nazwisk, np. Ugedej i Ögödej, Kubiałaj i Kubilaj itd.
W przewodniku zastosowano sposób zapisu nazw zgodny z transkrypcją
przyjmowaną obecnie przez środowiska mongolistów. Tylko nazwy, które
przyjęły się i utrwaliły w polskiej literaturze, pozostawiono w spolszczonej
formie, np. Ułan Bator, a nie Ulaanbaatar, czy jezioro Chubsugul, a nie
jezioro Chöwsgöl (choć ta druga forma też dopuszczalna).
Przy zapisie nazw chińskich stosowano transkrypcję pinyin (zgodnie
z nią np. literę „q” wymawia się jak polskie „ć”, tak więc w tekście pojawia
się na przykład nazwa Urumqi, a nie Urumczi). Wyjątek stanowią nazwy
o utrwalonej polskiej pisowni np. Pekin. Sposób wymowy nazw chińskich –
zob. minisłownik polsko-chiński na końcu książki.
8
Ceny
Wszelkie ceny podawane są w przewodniku w dolarach amerykańskich.
Spora inflacja panująca w krajach znajdujących się na szlaku spowodowałaby szybką dezaktualizację tego aspektu przewodnika. Kurs dolara
amerykańskiego, waluty stabilnej w całej Europie Środkowo-Wschodnieji
północnej Azji, zmienia się proporcjonalnie do wzrostu cen. Bardzo często
może się zdarzyć, iż za niektóre usługi można zapłacić bezpośrednio dolarami. Ponadto znając ceny dolarowe, znacznie łatwiej zaplanować podróż
pod względem finansowym.
9
SPIS TREŚCI
O autorach ............................................................................................. 4
O przewodniku....................................................................................... 5
CZĘŚĆ I – WYRUSZYĆ NA SZLAK
Rozdział I PRZYGOTOWANIA I RÓŻNE OPCJE PRZEJAZDU........... 23
PRZYGOTOWANIA DO PODRÓŻY ............................................... 23
Przewodniki i mapy ....................................................................... 23
Słowniki i rozmówki...................................................................... 25
Strony WWW ................................................................................ 26
Formalności wizowo-paszportowe................................................. 28
Zabezpieczenia medyczne ............................................................. 32
Sprzęt turystyczny ......................................................................... 33
Materiały fotograficzne .................................................................. 34
Inne przydatne rzeczy w podróży.................................................... 34
Wybór czasu podróży ..................................................................... 36
Różne opcje przejazdu ....................................................................... 39
Opcje przejazdu do Moskwy .......................................................... 39
Opcje przejazdu nad Bajkał ............................................................ 42
Opcje przejazdu do Mongolii ......................................................... 48
Opcje przejazdu do Pekinu............................................................. 51
Zestawienie różnych opcji przejazdu.............................................. 55
Przejścia graniczne ........................................................................ 55
Rozdział II SZLAK TRANSSYBERYJSKI............................................... 57
Współczesny szlak podróżniczy ......................................................... 57
Wielki szlak herbaciany .................................................................... 58
Kolej Transsyberyjska ....................................................................... 60
Historia budowy ............................................................................ 61
Podział trasy Kolei Transsyberyjskiej ............................................. 63
Linia Ussuryjska ....................................................................... 63
Linia Zachodniosyberyjska ....................................................... 63
Linia Środkowosyberyjska......................................................... 63
Linia Krugobajkalska ................................................................ 63
Linia Zabajkalska ..................................................................... 64
Linia Transmandżurska ............................................................ 64
Linia Południowo-Mandżurska................................................. 65
Linia Amurska.......................................................................... 65
Inne linie kolejowe ................................................................... 65
Rozdział III PRZEJAZD KOLEJĄ NA TRASIE MOSKWA – PEKIN ....... 68
Nad Bajkał (Moskwa – Irkuck) .......................................................... 68
Wzdłuż brzegów Bajkału (Irkuck – Ułan Ude) .................................... 81
10
Do Mongolii (Ułan Ude – Ułan Bator) ............................................... 86
Do Chin (Ułan Bator – Pekin)........................................................... 91
CZĘŚĆ II – REGIONY NA SZLAKU MOSKWA – PEKIN
MOSKWA
MOSKWA. INFORMACJE KRAJOZNAWCZE ..................................... 99
Moskwa jako stolica.......................................................................... 99
Położenie i powierzchnia miasta ....................................................... 99
Mieszkańcy....................................................................................... 99
Historia miasta ............................................................................... 100
Współczesna prawosławna Moskwa ................................................ 103
MOSKWA. INFORMACJE PRAKTYCZNE ........................................ 105
Placówki dyplomatyczne ................................................................ 105
Parafie katolickie w Moskwie .......................................................... 105
Obowiązek rejestracji ...................................................................... 105
Wymiana waluty............................................................................. 106
Karty kredytowe i bankomaty.......................................................... 106
Dworce kolejowe i lotniska ............................................................. 107
Główne dworce kolejowe ............................................................ 107
Lotniska w Moskwie.................................................................... 107
Kasy i biura sprzedaży biletów kolejowych i lotniczych................. 109
Komunikacja miejska w Moskwie ................................................... 110
Metro .......................................................................................... 110
Transport naziemny .................................................................... 114
Noclegi ........................................................................................... 115
Wyżywienie .................................................................................... 117
Ubezpieczenie, opieka medyczna .................................................... 122
Poczta, telefony, Internet ................................................................ 122
Mapy, słowniki, filmy fotograficzne ................................................ 124
Pamiątki i upominki ....................................................................... 126
MOSKWA. TRASY ZWIEDZANIA MIASTA ..................................... 128
Moskiewskie metro ........................................................................ 128
Historia metra............................................................................. 128
Ciekawsze stacje moskiewskiego metra ....................................... 129
Wycieczka po stacjach metra ....................................................... 131
Warwarka – Plac Czerwony ............................................................. 133
Kitaj-gorod.................................................................................. 133
Ulica Warwarka ........................................................................... 133
Plac Czerwony............................................................................. 136
Sobór Wasyla Błogosławionego .................................................... 137
Miejsce straceń............................................................................ 138
Pomnik Minina i Pożarskiego ...................................................... 140
Mauzoleum Lenina ..................................................................... 140
11
GUM .......................................................................................... 143
Sobór Kazański ............................................................................ 143
Państwowe Muzeum Historyczne................................................ 144
Brama Zmartwychwstania .......................................................... 144
Plac Teatralny.............................................................................. 146
Osobliwości Kremla ........................................................................ 146
Kreml .......................................................................................... 146
Park Aleksandrowski................................................................... 155
Cerkiew Chrystusa Zbawiciela........................................................ 156
Sobór Chrystusa Zbawiciela ........................................................ 157
Dom Piercowa ............................................................................. 161
Cerkiew Mikołaja na Biersieniewce ............................................. 161
Klasztor Doński........................................................................... 163
Śladami Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa ......................... 164
Niedobre mieszkanie (niechoroszaja kwartira) ............................. 164
Patriarsze Prudy .......................................................................... 166
Prieczistienka Bułhakowa............................................................ 166
Dom Mistrza............................................................................... 167
Dom Małgorzaty ......................................................................... 168
Arbat .............................................................................................. 169
Symbole pieriestrojki na Arbacie.................................................. 171
Nowy Arbat................................................................................. 171
Moskiewskie klasztory.................................................................... 171
Klasztor Nowodziewiczy.............................................................. 172
Klasztor Andronikowski .............................................................. 173
Klasztor Nowospasski ................................................................. 174
Dwór Kruticki ............................................................................. 174
Moskiewskie muzea........................................................................ 175
Wycieczka tramwajem nr 39 na Wróblowe Wzgórza ........................ 177
MOSKWA. OBRZEŻA MIASTA......................................................... 183
Kołomienskoje ............................................................................... 183
Carycyno ........................................................................................ 184
Kuskowo......................................................................................... 185
WDNCh i Ostankino...................................................................... 186
Pieriediełkino.................................................................................. 187
Okolice Moskwy – Siergijew Posad .................................................. 188
BAJKAŁ
BAJKAŁ. INFORMACJE KRAJOZNAWCZE ...................................... 191
Położenie i charakterystyka geograficzna ......................................... 193
Przyroda ......................................................................................... 205
Szata roślinna.............................................................................. 205
Zwierzęta .................................................................................... 211
Historia .......................................................................................... 219
12
Polityka i gospodarka ...................................................................... 230
Ludność, grupy etniczne, język........................................................ 232
Kultura ........................................................................................... 235
Kultura materialna ...................................................................... 235
Architektura................................................................................ 235
Rzemiosło ................................................................................... 239
Strój ............................................................................................ 240
Język i literatura .......................................................................... 241
Muzyka i taniec ........................................................................... 242
Buriackie tradycje, obrzędy i święta.............................................. 243
Kultura miejska........................................................................... 249
Tradycje kulinarne ...................................................................... 251
Religia ............................................................................................ 252
Ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego ........................ 261
Główne zagrożenia środowiska przyrodniczego okolic Bajkału ..... 261
Ochrona przyrody nad Bajkałem .................................................. 264
Obszary chronione Przybajkala ................................................... 266
BAJKAŁ. INFORMACJE PRAKTYCZNE ........................................... 272
Placówki dyplomatyczne na Syberii ................................................. 272
Obowiązek rejestracji ................................................................... 272
Wymiana waluty............................................................................. 272
Komunikacja w regionie.................................................................. 272
Noclegi ........................................................................................... 276
Wyżywienie .................................................................................... 277
Opieka medyczna ........................................................................... 279
Zagrożenia ze strony zwierząt ......................................................... 279
Poczta, telefon, Internet .................................................................. 281
Mapy i atlasy................................................................................... 282
Pamiątki ......................................................................................... 282
Normy zwyczajowe ......................................................................... 283
BAJKAŁ. TRASY I GŁÓWNE MIASTA REGIONU............................ 285
Irkuck ............................................................................................. 285
Najciekawsze miejsca w Irkucku ..................................................... 288
Plac Kirowa ................................................................................. 288
Ulica Karola Marksa .................................................................... 291
Cerkiew Podniesienia Krzyża Pańskiego ...................................... 294
Monastyr Znamienskij................................................................ 294
Kompleks muzealny „Dekabryści w Irkucku”............................... 295
Zabytki architektury drewnianej.................................................. 296
Inne interesujące zabytki architektoniczne .................................. 297
Muzea ......................................................................................... 297
Noclegi ........................................................................................... 300
Transport........................................................................................ 301
Salony i kawiarnie internetowe ....................................................... 301
Bary i restauracje............................................................................. 301
13
Ważne sklepy .................................................................................. 302
Konsulat Mongolii .......................................................................... 302
Ciekawe miejsca w okolicach Irkucka............................................. 302
Trasa: Listwianka Irkuck – Talcy (skansen) – Listwianka .............. 300
Skansen Talcy ......................................................................... 302
Listwianka.............................................................................. 304
Wybrzeże południowo-zachodnie.................................................... 308
Trasa: Listwianka – Bolszyje Koty – Bolszoje Gołoustnoje
– Zatoka Piaszczysta ................................................................... 308
Bolszyje Koty .......................................................................... 309
Bolszoje Gołoustnoje ............................................................. 310
Zatoka Piaszczysta.................................................................. 309
Inne ciekawe miejsca wybrzeża południowo-zachodniego........ 313
Wyspa Olchon ................................................................................ 313
Dolina Tunkińska ........................................................................... 315
Ważniejsze miejscowości regionu ................................................ 320
Arszan ................................................................................... 320
Kyren ..................................................................................... 321
Tunka ..................................................................................... 321
Żemczug................................................................................. 321
Źródła mineralne w Dolinie Tunkińskiej ..................................... 322
Ciekawsze obiekty przyrodnicze .................................................. 323
Święte miejsca Buriatów .............................................................. 323
Trasy piesze w Tunkińskim PN.................................................... 324
Trasa: Szumak Niłowa Pustelnia – przełęcz Szumak
– szumackie źródła.................................................................. 324
Trasa: Mondy – góra Munku-Sardyk – Mondy......................... 325
Inne trasy .................................................................................... 325
Trasa: Arszan – Chandagajka – Mojgoty – Chongoł-Doj
– Niłowka – Chojto-Goł.......................................................... 325
Trasa: Tunka – Jezioro Chobok – Arszan.................................. 326
Trasa: Chojto-Goł – wodospad na rzece Iche-Uchguń
............. 326
Trasa: Turan – rzeka Turan – rzeka Mały Zangisan – Turan ..... 326
Trasa: Żemczug – rzeka Charagun – rzeka Wielki Urgudej
– szlak Buchatyj – Żemczug .................................................... 326
Trasa: Spływ po rzece Irkut: Mondy – Zun-Murino – Irkuck.... 326
Kolej Krugobajkalska....................................................................... 327
Góry Chamar Daban....................................................................... 328
Sludianka .................................................................................... 330
Trasy piesze w górach Chamar Daban.......................................... 331
Trasa: Pik Czerskiego Miasto Sludianka – rzeka Sludianka
– Pik Czerskiego...................................................................... 331
Trasa: Pik Porożystyj Utulik – Babcha – Lewy Popieriecznyj
– Pik Porożystyj – Jezioro Martwe – Sołzan – Bajkalsk .............. 333
Rezerwat Bajkalski ...................................................................... 334
14
Trasa: Góra Duga Tanchoj – rzeka Tanchojska Osinowka
– góra Duga............................................................................. 335
Trasa: Pieriejomnaja Tanchoj – rzeka Pieriejomnaja – Jezioro Czarne ... 336
Trasa: Osinowka Stacja Osinowka – rzeka Osinowka
– punkt badawczy Czum – góra Osinowka............................... 338
Ułan Ude ........................................................................................ 339
Muzea ......................................................................................... 339
Interesujące zabytki architektoniczne .......................................... 341
Noclegi........................................................................................ 341
Transport .................................................................................... 342
Ważne telefony ............................................................................ 342
Internet ....................................................................................... 342
Konsulat Mongolii....................................................................... 342
Ciekawe miejsca w okolicach Ułan Ude ......................................... 342
Trasa przejazdu: Ułan Ude – Iwołgińsk – Gusinoje Oziero – Kiachta 344
Iwołgiński Dacan......................................................................... 344
Bujan-Tugad................................................................................ 347
Gusinoje Oziero .......................................................................... 347
Gusinoozierski Dacan ................................................................. 347
Kiachta........................................................................................ 348
MONGOLIA
MONGOLIA. INFORMACJE KRAJOZNAWCZE .............................. 349
Charakterystyka geograficzna ......................................................... 349
Charakterystyka przyrodnicza ........................................................ 352
Szata roślinna ............................................................................. 352
Zwierzęta .................................................................................... 358
Historia .......................................................................................... 366
Polityka .......................................................................................... 379
Gospodarka .................................................................................... 380
Ludność i język ............................................................................... 384
Kultura ........................................................................................... 388
Kalendarz mongolski a obrzędowość doroczna ............................. 389
Obrzędy rodzinne ........................................................................ 390
Mongołowie i konie ..................................................................... 392
Zwyczaje powitalne – częstowanie wódką i tabaką ....................... 393
Gry i zawody ............................................................................... 396
Naadam – Trzy gry mężczyzny ................................................ 397
Strój ............................................................................................ 400
Architektura stepu ...................................................................... 401
Sposób rozkładania jurty.............................................................. 402
Sztuka ............................................................................................ 405
Współczesna kultura i sztuka miejska ............................................. 411
Kuchnia mongolska ........................................................................ 412
15
Religia ............................................................................................ 417
Ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego ........................ 422
Historia ochrony przyrody ........................................................... 423
Obszarowy system ochrony przyrody ........................................... 424
Ekoturystyka ............................................................................... 426
MONGOLIA. INFORMACJE PRAKTYCZNE ................................... 429
Placówki dyplomatyczne ................................................................. 429
Obowiązek rejestracji ...................................................................... 430
Wymiana waluty............................................................................. 430
Komunikacja w regionie.................................................................. 431
Noclegi ........................................................................................... 438
Wyżywienie .................................................................................... 439
Opieka medyczna ........................................................................... 439
Poczta, telefon, Internet .................................................................. 440
Mapy ............................................................................................. 440
Pamiątki ......................................................................................... 440
MONGOLIA. TRASY I GŁÓWNE MIASTA NA TRASIE KOLEI
TRANSMONGOLSKIEJ: UŁAN BATOR I SAJNSZAND .................. 443
Ułan Bator ...................................................................................... 443
Noclegi........................................................................................ 446
Wyżywienie................................................................................. 447
Piwiarnie, kluby, dyskoteki.......................................................... 451
Kina i teatry................................................................................. 451
Zakupy........................................................................................ 452
Poczta, telefon, faks, e-mail......................................................... 452
Wymiana waluty ......................................................................... 453
Urzędy, ambasady, jednostki wydające pozwolenia ...................... 453
Zaplecze medyczne...................................................................... 453
Transport .................................................................................... 453
Klasztory i muzea ........................................................................ 454
Festiwal Naadam (w Ułan Bator corocznie około 10 – 15 lipca) .... 458
Okolice Ułan Bator ......................................................................... 459
Park Narodowy Gorkijn Tereldż................................................... 459
Obszar Ścisłej Ochrony Góry Bogd chaan..................................... 461
Obszar Ścisłej Ochrony Chan Chentij.......................................... 463
Sajnszand ....................................................................................... 464
Okolice Sajnszand........................................................................... 464
Dzüünbajan ................................................................................ 464
Wydmy Bürid Süme i Argalant Ulaan Szire.................................. 465
Trasa przejazdu (nr 1): Ułan Bator – Mörön ..................................... 465
Wulkany Togoo i Uran................................................................. 466
Amarbajasgalant Chijd................................................................ 466
Mörön ......................................................................................... 466
Chatgal ....................................................................................... 467
Park Narodowy Jeziora Chubsugul............................................... 471
16
Góry Chubsugulskie.................................................................... 473
Trasa Przejazdu (nr 2): Ułan Bator – Charchorin – Cecerleg
– Terchijn Cagaan Nuur – Uliastaj .................................................. 474
Karakorum (Charchorin) ............................................................. 475
Klasztor Erdeni Dzu ................................................................ 478
Cecerleg ...................................................................................... 479
Terchijn Cagaan Nuur ................................................................. 480
Park Narodowy Chorgo Terchijn Cagaan Nuur........................ 481
Wulkan Chorgo ...................................................................... 481
Góry Tarwagatajn Nuruu ........................................................ 483
Uliastaj ....................................................................................... 483
Góry Changaj .............................................................................. 484
Szczyt Otgon Tengri ................................................................ 484
Trasa Przejazdu (nr 3): Ułan Bator – Mandalgow’ – Dalandzadgad ... 485
Dalandzadgad.............................................................................. 486
Okolice Dalandzadgad................................................................. 489
Dolina Jolyn Am (Ałtaj Gobijski) ............................................ 489
Wydmy Chongoryn Els ........................................................... 490
Park Narodowy Gobi Gurwan Sajchan .................................... 490
Bajandzag ............................................................................... 491
Jezioro Ulaan Nuur................................................................. 491
PEKIN
PEKIN. INFORMACJE KRAJOZNAWCZE......................................... 493
Położenie ........................................................................................ 493
Warunki klimatyczne ...................................................................... 493
Historia miasta ............................................................................... 494
Oblicze współczesnego Pekinu ........................................................ 499
PEKIN. INFORMACJE PRAKTYCZNE.............................................. 503
Placówki dyplomatyczne ................................................................. 503
Wymiana waluty............................................................................. 505
Dworce kolejowe, autobusowe i lotniska ......................................... 506
Komunikacja miejska w Pekinie...................................................... 507
Noclegi ........................................................................................... 509
Wyżywienie .................................................................................... 510
Opieka medyczna ........................................................................... 512
Poczta, telefon oraz Internet............................................................ 513
Zakupy i pamiątki........................................................................... 514
Mapy, słowniki, książki, filmy fotograficzne.................................... 516
Ważne telefony................................................................................ 517
PEKIN. TRASY ZWIEDZANIA MIASTA .......................................... 518
Trasa 1. Cesarskie Chiny – część 1. Plac Tiananmen — Zakazane Miasto.....518
Plac Tiananmen .......................................................................... 518
Zakazane Miasto ......................................................................... 519
17
Trasa 2. Cesarskie Chiny – część 2. Pałac Letni (Yiheyuan)
– Stary Pałac Letni (Yuanmingyuan). ............................................... 523
Yiheyuan..................................................................................... 523
Yuanmingyuan............................................................................ 525
Opcja: Park Yuquan..................................................................... 526
Trasa 3. Świątynia Niebios – park Taoranting .................................. 526
Świątynia Niebios (Tiantan) ........................................................ 526
Opcje: Park Taoranting – Wesołe Miasteczko – Bazar Hongqiao.... 528
Trasa 4. Świątynia Konfucjusza (Kongmiao) – Świątynia
Lamaistyczna (Yonghegong) – Park Ditan. ....................................... 528
Kongmiao.................................................................................... 529
Klasztor lamaistyczny – Pałac Harmonii i Pokoju......................... 531
Park Ditan (Ołtarz Ziemi)............................................................ 533
Trasa 5. Zabytki dawnego miasta. Wieża Bębnów – Wieża Dzwonów
– Świątynia Guanghua – Pałac księcia Gong – Park Beiha ................ 533
Gulou i Zhonglou ........................................................................ 533
Świątynia Guanghua ................................................................... 533
Gongwanfu ................................................................................. 534
Opcja: Muzeum Mei Lanfanga..................................................... 535
Opcja: Muzeum Song Qingling .................................................... 535
Trasa 6. Świątynie Buddyjskie: Świątynia Wielkiego Miłosierdzia
– Świątynia Pięciu Pagód – Świątynia Długowieczności – Świątynia
Wielkiego Dzwonu.......................................................................... 535
Świątynia Wielkiego Miłosierdzia ................................................ 535
Świątynia Pięciu Pagód ................................................................ 536
Świątynia Długowieczności ........................................................ 536
Świątynia Wielkiego Dzwonu ...................................................... 536
Trasa 7. Parki Pekinu: Park Beihai – Ogród Zoologiczny .................. 537
Park Beihai ................................................................................. 537
Ogród zoologiczny (Dongwuyuan) ............................................... 538
Trasa 0A, czyli rozmaitości miejskie ............................................... 538
Zachodnia Świątynia Żółta ......................................................... 538
Świątynia Osiągniętej Mądrości................................................... 539
Obserwatorium astronomiczne ................................................... 539
Świątynia Białej Chmury ............................................................. 539
Opcje: Muzeum Wojskowe i Świątynia Tianning ......................... 540
Meczet przy ulicy Wołowej: Niujie Libaisi .................................... 540
Świątynia Źródła Prawa (Fayuansi) .............................................. 540
Opera pekińska ........................................................................... 541
PEKIN. OKOLICE MIASTA ............................................................... 541
Trasa 8. Mur Chiński (Changcheng) – trasa podmiejska .................. 541
Historia....................................................................................... 541
Zwiedzanie Wielkiego Muru........................................................ 543
Badaling.................................................................................. 543
Mutianyu ............................................................................... 544
18
Simatai ................................................................................... 544
Juyongguang ........................................................................... 545
Jinshanling ............................................................................. 545
Huanghua............................................................................... 545
Trasa 9. Grobowce Mingów (Shisanling) – trasa podmiejska ........... 546
Trasa 0B, czyli rozmaitości podmiejskie .......................................... 547
Park Xiangshan ........................................................................... 547
Biyunsi (Świątynia Lazurowych Obłoków) ................................... 547
Wofosi (Świątynia Śpiącego Buddy) i Pekiński Ogród Botaniczny.. 548
Badachu – osiem wielkich świątyń zachodnich wzgórz ................. 548
Tanzhesi (Świątynia Sadzawki i Dzikiej Morwy) .......................... 548
ATLAS RELIGIJNY ............................................................................ 549
MINISŁOWNICZEK POLSKO – ROSYJSKI ....................................... 567
MINISŁOWNICZEK MONGOLSKO – POLSKI ................................. 570
MINISŁOWNICZEK POLSKO – CHIŃSKI ........................................ 580
INDEKS WAŻNIEJSZYCH NAZW GEOGRAFICZNYCH................. 585
19
LEGENDA
H
Hotele, miejsca noclegowe
36
Miejsca biwakowe
Trasy opisane w przewodniku
Oznacza kierunek (N - pó³noc)
Restauracje, jad³odajnie
Jeziora
Kawiarnie
Jurty turystyczne
S
Sklepy
T
Targi
Schroniska turystyczne
A
Dworce autobusowe
Domki turystyczne
Dworce kolejowe
Rysunki naskalne
Kasy biletowe
Formacje skalne
Poczty
Œciany skalne
Telefony
Urzêdy
Jaskinie
Ratusz
Wodospady
Pa³ace
ród³o
Muzea
Rzeki
Kina
Drogi
Teatry, filharmonia
Monastyry
Œcie¿ki
Cerkwie
Koleje
Koœcio³y
Obszary chronione
Synagogi
Granice
Cmentarze
Szczyty górskie
Pomniki
Apteki
)(
Szpitale
Prze³êcze
Miasta, miejscowoœci
Internet cafe
$
Kantory, banki
Port, przystañ
20
21
ROZDZIAŁ I
PRZYGOTOWANIA I RÓŻNE OPCJE PRZEJAZDU
PRZYGOTOWANIA DO PODRÓŻY
Przewodniki i mapy
W Polsce nie publikowano do tej
pory przewodników poświęconych
szla kom ko le jo wym z Euro py na
Daleki Wschód. Jedyne przewodniki
poświęcone takiej tematyce wydają
zachodnie wydawnictwa Lonely Planet i Trailblazer (seria Foot Print)
w języku angielskim. Oczywiście na
rynku dostępne są pozycje poświęcone krajom, regionom czy poszczególnym miastom na naszym szlaku.
Można je nabyć w księgarni internetowej www.EURazja.pl
Moskwa
W Polsce bez problemów można
za opat rzyć się w przewodniki po
Moskwie. Kupimy zarówno kolorowe i drogie pozycje „dla biznesmenów”, jak i praktyczne dla globtroterów. Będąc w Moskwie, plany miast,
mapy różnych regionów Rosji i rosyjskie przewodniki dostać można
m.in. w księgarni Globus, na giełdzie ksią żek Olim pij s kij sta dion
w firmowym sklepie Atłas (więcej
zob. rozdz. Moskwa – Informacje
praktyczne).
Bajkał
Przewodniki po okolicach Bajkału
dostępne są głównie języku rosyjskim. W ostatnich latach ukazał się
wielokrotnie wznawiany przewodnik S.N. Wołkowa pt. Wokrug Bajkała (Irkuck 2001). Można go kupić
w księgarniach w Irkucku, czasem
tak że w Pol s ce w skle pach tu rystycznych. Inne przewodniki po tym
rejonie dostępne są w bibliotece turystycznej w Moskwie, która znajduje się przy ulicy Bolszaja Kommunisticzieskaja 17, niedaleko stacji
metra Taganskaja.
W Polsce w roku 2000 ukazał się
przewodnik J. Witczuk i S. Pagacza
pt. Bajkał. Morze Syberii Wydawnictwa Bezdroża (obecnie dostępny
tylko w niektórych bibliotekach, np.
Bibliotece PTTK w Warszawie). Mapy i atlasy okolic Bajkału najlepiej
kupić w Irkucku (zob. rozdz. Bajkał
– Informacje praktyczne).
Mongolia
Obec nie je dy nym prze wod nikiem po Mongolii jest angielskojęzyczny przewodnik Wydawnictwa
Lo ne ly Pla net. Do nie daw na dostępny był na polskim rynku wyda23
ny w 2000 r. przewodnik Mongolia. Nie tyl ko step Wy daw nic t wa
Bezdroża (znaczne jego części wykorzystano w rozdziale o Mongolii
za war tym w tym prze wod ni ku).
W sa mej Mon go li i moż na do stać
nowe i używane przewodniki z serii
Lonely Planet, a także nabyć informatory dotyczące najciekawszych
miejsc kra ju (m.in. książ kę Fact
about Mongolia, która opisuje najważ niejsze at rak cje tu rys tycz ne,
a także sytuacje polityczną i gospodarczą kraju).
Jeś li cho dzi o ma py, to w Ułan
Bator można kupić fizyczną mapę
kraju za ok. 6 – 7 USD oraz mapy poszczególnych ajmaków (zob. rozdz.
Mongolia – Informacje praktyczne).
Pekin
Przewodniki po Chinach dostępne
w Polsce obejmują też Pekin. Godny
polecenia jest praktyczny przewodnik pt. China wydawnictwa Lonely
Planet, który zawiera cały rozdział
poświęcony miastu. Oprócz wersji
oryginalnej jest też polskie tłumaczenie tej pozycji pt. Chiny, wydane
przez Pascala. Innym przewodnikiem dla niezamożnych turystów
jest an g lo ję zycz na pub li ka cja pt.
China wydawnictwa Rough Guide.
Drogim, ale ładnym i wciąż użytecznym przewodnikiem, zwłaszcza ze
24
względu na wiele informacji krajoznawczych, jest Beijing z serii Odyssey (także anglojęzyczny). Przewodnik po Chinach wydawnictwa Nelles
jest ładnie wydany, ale przeznaczony
dla zamożnych turystów poruszających się w zorganizowanych grupach i nie troszczących się o kwestie
praktyczne.
Ogólną mapę Chin czy też Chin
wraz z Mon go lią bez prob le mów
można nabyć w Polsce. Z dostępnych na rynku wydawnictw wymienić warto choćby mapę przeglądową
Chin w skali 1:4 mln wydawnictwa Mairs (seria World Cart), mapę
Chiny i Mongolia w skali 1:6 mln
wydawnictwa Cartographia Budapest, North -East Chi na wy da ną
przez Ex p lo re the World w se ri i
Nelles Maps (są jeszcze trzy inne
mapy Chin tej serii), mapę China
w skali 1:4 mln firmy Geocenter,
czy Chiny w skali 1:4 mln, wydawnic t wa RV Ver lag Nie mcy. Jeś li
chodzi o tę ostatnią mapę, to warto
wiedzieć, że niektóre podawane na
niej odległości między miejscowościami obarczone są błędem rzędu
100 km (!). Dostępne są również na
rynku bardzo szczegółowo opracowane mapy wydawnictwa Defense
Mapping Agency Aerospace Center
w skali 1:1 mln lub 1:500 tys. Ich
nie wąt p li wą za le tą jest ogrom na
precyzyjność, lecz odstraszyć może ce na (ok. 40 – 50 zł za jed ną
część) oraz fakt, że na dany obszar
skła da się za zwy czaj du ża liczba
map.
Konieczne jest posiadanie szczegółowej mapy samego Pekinu i jego
okolic. Jeśli nie kupimy mapy w Polsce, nic strasznego – dostaniemy ją
bez problemów w Pekinie (zob. rozdz.
Pekin – Informacje praktyczne).
pro mi so wym jest Słow nik z rozmówkami rosyjsko-polskimi
, polsko-rosyjskimiwydawnictwa Harald
G Distionaries. Niestety, tam też
nie odnajdziemy zapisu fonetycznego wyrazów.
Mongolia
W 1999 r. pojawiły się Minirozmów ki mon gol s kie (Wie dza Powszechna). Mały słownik polskomon gol s ki wydany w nie wiel kim
Słowniki i rozmówki
nakładzie przez Uniwersytet M. CuRosja
rie-Skłodowskiejw Lublinie w 1992
Na na szym ryn ku zna jdzie my roku jest zapewne dostępny już wyspory wybór słowników i rozmówek
łącznie w bibliotekach. W Ułan Bapol s ko -ro syj s kich,m.in. wy daw- tor kupić można słowniki: angielskonictw Harald G Dictionaries, Pons,
-mongolskiczy rosyjsko-mongolski
Rea, Ex Libris, Wiedza Powszechna,
– każdy po około 10 – 15 USD. Bez
Agencja Wydawnicza MZ, Aneks. problemu znaleźć możemy tam takSłow ni ki prze waż nie nie po da ją że słow ni ki i roz mów ki ro syj s ko transktypcji fonetycznej wyrazów, mon gol s kie. W ni niej szym przeczasem zawierają dodatek w postaci
wodniku zamieszczony został mitłumaczonych nazw geograficznych
nis łow ni czek pol s ko -mon gol s ki
i krót kie go słow ni ka ku li nar ne go za wie rają cy pod sta wo we zwro ty
(Mi nisłow nik pol s ko -rosyjski
, ro- i słowa przydatne w podróży.
syj s ko -pol s kioraz Słow nik z rozmów ka mi wydawnictwa Harald). Chiny
Roz mów ki prze waż nie po sia da ją
Istnieje co prawda Słownik polszapisaną alfabetem łacińskim wy- ko-c
hiński, ale jest to „wewnętrzne”
mowę, ale częs to nie ma ją za- wydanie Uniwersytetu Poznańskiełączonego słownika (Minirozmów- go. Chwała wydawcom za tę publiki rosyjskie, Wiedza Powszechna, kację, ale jeszcze nie jest to słownik,
Rozmówki rosyjskie, Agencja Wy- jaki mógłby być przydatny turyście.
dawnicza MZ). Rozwiązaniem kom- Najpraktyczniej będzie zapolować
25
http://re pub lika.pl/sen q46/
index.html – krótka informacja
o Moskwie w języku polskim;
http://www.all -ho tels.ru– stro na
w języku angielskim i rosyjskim
dotycząca hoteli;
http://mosinfo.com/bis/moscow/ –
strona informacyjna o Moskwie
w języku angielskim;
http://www.moscow-guide.ru/– serwis informacyjny o Moskwie w języku angielskim;
http://all -mos cow.ru/moscow.en.
html – informator o Moskwie po
rosyjski i angielsku;
http://www.moskva.ru – serwis informacyjny o Moskwie w języku
rosyjskim i angielskim;
http://www.theatre.ru/ – strona poświęcona moskiewskim teatrom
– częściowo w języku angielskim;
Strony www
http://interactiverussia.com/ – inforMoskwa
macje m.in. o turystyce w Rosji,
Informacji o Moskwie możemy
barach i klubach w Moskwie;
szukać na następujących stronach http://mu se um.ru/defengl.htm –
internetowych:
muzea, strona w języku rosyjskim
http://www.rosja.ru – serwis infori angielskim.
macyjny w języku polskim;
http://www.polska.ru/pl/ – strona Bajkał
polskojęzyczna poświęcona Rosji;
W In ter ne cie zna jdzie my wie le
http://renata.wysokinska.edu.oeiizk. stron poświęconych Bajkałowi, Irwaw.pl – informacje o Moskwie kuckowi oraz Buriacji. Godna poi Petersburgu;
lecenia jest strona http://www.baihttp://www.mos kwa.pl – ser wis kal.ir kutsk.ru, gdzie zn ajdzie my
poświęcony Moskwie;
wie le róż no rod nych in for ma cji
w Pekinie na mały, jaskrawoczerwo ny Słow nik an giel s ko -ch iń s ki
i chińsko-angielski
, wydany wspólnie z wydawnictwem Oxford (zapobiegliwi mogą go zamówić w księgarniach językowych wydawnictwa
Oxford w Polsce, ale trzeba poczekać
na sprowadzenie książki). Mówiący
po rosyjsku mogą też znaleźć małe
słowniki rosyjsko-chińskiei chińsko-rosyjskie.Bywają one zwykle trochę tańsze od angielsko-chińskich,
ale i trudniej dostępne. Rozmówki
chińsko-angielskiewydało wydawnic t wo Lo ne ly Planet. Moż na też
na być roz mów ki chiń s ko -an giels kie i chiń s ko -ro syj s kiewy da ne
w Chi nach. Jed nak że za ku pie nie
ich bywa trudne. Trzeba ich szukać
u ulicznych sprzedawców.
26
o Bajkale i Irkucku oraz adresy firm
za jmu ją cych się tu rys ty ką. Inne
przydatne strony to:
http://www.icc.ru/fed/title_eng.html
– strona domowa Irkucka po angielsku;
http://www.east-sibe
ria.ru/map/irk/
– interaktywna mapa Irkucka;
http://www.baikal.ru/ – strony o Bajkale po rosyjsku i angielsku;
http://www.express.irk.ru/ – m.in.
bardzo przydatne strony o transporcie
http://www.icc.ru/fed/yellow.html
– książka telefoniczna Irkucka;
http://www.baikal.eastsib.ru/ – jezioro Bajkał – przewodnik po angielsku;
http://kbzd.irk.ru/ i http://www.frie
nds-partners.org/
~irkutsk/baikal/
railway.htm – strony o Kolei Krugobajkalskiej.
http://www.worldskip.com/mongolia
– wiadomości ogólne, informacje
ban ko we, da ne na te mat
produkcji, usług, adresy ambasad,
transport w Mongolii;
http://www.undp.org/missions/mongolia
– strona Stałego Przedstawicielstwa
Mongolii przy ONZ;
http://www.un-mongolia.mn– ONZ
w Mongolii, projekty, problemy
rozwoju;
http://www.mol.mn – Mongolia
On li ne – stro na dwu ję zycz na
mongolsko-angielska
;
http://www.indiana.edu/~mongsoc/
vl.html – Mongolia’s Homepage.
Biblioteka wirtualna o Mongolii,
historii i kulturze, o umocnieniu
demokracji i rozwoju gospodarki
wolnorynkowej;
http://www.c-allen.dircon.co.uk/Countries/Mongolia.htm – różnorodne
informacje o Mongolii;
Mongolia
http://www.mongoliatourism.gov.mn/
Spośród dużej liczby anglojęzycz– informacje o organizacjach tunych stron internetowych o Mongorystycznych w Mongolii, przepisy
lii godne polecenia są:
wizowe;
www.visitmongolia.com – infor- http://www.boojumx.com/mon
macje turystyczne, wiadomości
golia.html – różnorodne informacje
na temat festiwalu Naadam i inne
o Mongolii, mapa Mongolii;
ciekawostki;
http://www.us-mongolia.com– strohttp://mongolia.asiaco.com
na internetowa ambasady USA
http://metro.turnpike.net/dan/mongolia
w Mongolii;
– informacja turystyczna, ciekawe
http://cweb2.loc.gov/frd/cs/mn
linki, dane o kulturze;
toc.html – encyklopedia Mongolii;
27
Pekin (Chiny)
Wiele informacji o Pekinie (a także
całych Chinach) znajdziemy w Internecie na stronach internetowych:
http://republika.pl/gimnazjumjeden/
geografia/chiny.htm – ogólne informacje na temat Chin;
http://www.rainbowtours.com.pl/
przewodnik/chiny/ – garść informacji o Chinach po polsku;
http://tramp.travel.pl/Rady/Chiny3/
chiny1.htm – porady dla turystów
wybierających się do Chin;
http://zwierzeta.terramail.pl/zwierzeta/5_4.htm – strona o zwierzętach Chin;
http://kitajec.silesianet.pl/galeria.html
– zdjęcia z różnych rejonów Chin;
http://www.fotoira.com.pl/wycieczki/wrazenia.htm – Pekin, klasztor
Shaolin, jaskinieYougang (Long
Men – Smo cza Bra ma), Ar mia
Terrakotowa;
China Tour -www.chinatour.com –
informacje turystyczne na temat
Chin w języku angielskim;
Chinaetravel.com – anglojęzyczny
przewodnik po Chinach;
http://www.chinaartnetworks.com/
– chiń s ka sztu ka (in for ma cje
w jęz. angielskim);
http://www.kn.pacbell.com/wired/
China/hotlist.html – anglojęzyczny portal poświęcony Chinom;
http://asiarecipe.com/china.html –
28
informacje w języku angielskim
do ty czą ce chiń s kie go je dze nia
i kultury;
http://zinnia.umfacad.maine.edu/
~mshe a/Chi na/china.html
– strona po angielsku poświęcona
ciekawym miejscom w Chinach;
http://china.tyfo.com/ – opis prowin cji Chin wraz z map ka mi
(w jęz. angielskim).
Formalności wizowo-paszportowe
Niezależnie od celu naszej wyprawy warto przed wyjazdem zrobić
kserokopię paszportu (strona ze zdjęciem i ważnymi wizami). Kserokopie
powinniśmy nosić w innym miejscu
niż paszport. Bieżące informacje na
temat placówek dyplomatycznych
i placówek konsularnych znajdziemy na stro nie in ter ne to wej MSZ
http://www.msz.gov.pl (o placówkach
dyplomatycznych w poszczególnych
krajach – zob. rozdz. Moskwa/Bajkał/Mongolia/Pekin – Informacje praktyczne – Placówki dyplomatyczne).
Rosja (oraz Białoruś)
Jadąc z Polski na wschód – do Moskwy czy też dalej – przejeżdżać będziemy tranzytem przez Białoruś,
potem zaś przez Rosję. W chwili pisania przewodnika wciąż możliwy
jest wjazd do Rosji i na Białoruś na
podstawie pieczątki AB, voucheru czy
zaproszenia. Oczywiście wjedziemy
Ambasada Federacji Rosyjskiej
też do obydwu państw, posiadając
ul. Belwederska 49
wizę. Pieczątkę AB można otrzymać
00-761Warszawa
w Urzędzie Paszportowym zgodnym
tel.: (0-22) 621 3453, 621 55 75,
z miejscem zamieszkania, jeśli przed621 59 54
łożymy dokument stwierdzający, iż
faks: (0-22) 62
5 30 16
wyjazd nasz ma charakter służbowy
Wydział Konsularny
(pismo takie może być wystawione
ul. Belwederska 25C
przez prywatną firmę, uczelnię, in00-761Warszawa
stytut naukowy itp.). Na dokumentel.: (0-22) 84951 11
cie oprócz nazwisk wyjeżdżających
faks: (0-22) 849 40 8
5
powinny znaleźć się numery paszportów. Uwaga: zniesienie możliwości
Na miej s cu, w przy pad ku kłowjazdu do Rosji (jak i Białorusi) na po tów, warto skon tak to wać się
podstawie pieczątki AB, voucheru z pol s ki mi przed sta wi ciel s twa mi
czy zaproszenia jest tylko kwestią dyplomatycznymi:
czasu. W chwili pisania przewodnika
mówi się o dacie 1 lipca 2003 r. jako
Ambasada RP
momencie zmian przepisów wizoul. Klimaszkina 4
wych. Przed wyjazdem warto dowie123557 Moskwa
dzieć się, jaka jest w danym momen- tel. centrala: (0-07-0
95) 231 15 00
cie sytuacja wizowa w przypadku tych
tel. sekretariat: 231 15 36, 231 15 11
krajów. Poniżej podajemy adresy amfaks: 231 15 15, 231 15 55
basad obydwu krajów w Polsce:
tel. satelitarny: 234 40 23
e-mail: [email protected]
com.ru
Ambasada Republiki Białoruś
Wydział Konsularny
ul. Ateńska 67
tel.: (0-07-09
5) 231 15 50
03-978Warszawa
faks: 231 15 55
tel.: (0-22) 617 32 12, 617 23 91
e-mail: [email protected]
faks: (0-22) 617 84 41
Konsulat RP w Irkucku
Wydział Konsularny
ul. Swierdłowa 19
ul. Zakopiańska 26
664-000Irkuck
03-934Warszawa
tel.: (007-39
52) 202 608 w. 304, 515 866
tel.: (0-22) 617 3954
faks: (007-39
52) 240 733
29
Polskie konsulaty działają także
w St. Petersburgu, tel.: (0-07-812)
274 41 70, e-mail: kon
[email protected] link.ru, i Ka li nin gra dzie, tel.:
(0-07-0112
) 273 577, e-mail: [email protected]
Mongolia
Od Po la ków wjeż dża ją cych do
Mon go li i zwyk le wy ma ga się posiadania wizy lub zaproszenia. Na
wizę oczekuje się 7 dni, a ekspresowo można ją wyrobić w ciągu jednej
doby (wówczas jest to koszt 25 USD
niezależnie od rodzaju wizy). Standardowo można otrzymać 30-dniową wizę jednokrotnego przekraczania granicy (obejmuje przejazd tam
i z powrotem – koszt 5 USD), dwukrotnego przekraczania granicy (10
USD) lub wielokrotnego przekraczania granicy (np. jeśli planujemy
jechać do Chin i potem powtórnie
przejeżdżać przez Mongolię). Osoby, któ re chcą otrzy mać wi zę na
okres dłuższy niż 30 dni, powinny
okazać zaproszenie lub zaświadczenie z przyjmującej organizacji mongolskiej (nie zawsze jest to jednak
ko niecz ne). Moż na też otrzy mać
wi zę tran zy to wą (48 -go dzin ną–
przy przelocie samolotem, 5-dniową
przy przejeździe koleją lub samocho dem). Ta ry fy te zmie nia ją się
(ogólna tendencja – obniżanie cen
30
wiz). Uwaga: ceny wiz podane na
stronie internetowej ambasady nie
uwzględniają dodatkowej opłaty za
usługę wizową (przez co można sądzić, że są niższe niż w rzeczywistości). W ra zie wątp li woś ci war to
dowiedzieć się o bieżące ceny telefonicznie, kontaktując się z ambasadą
Mongolii:
Ambasada Mongolii
ul. Rejtana 15 m.16
02516 Warszawa
tel.: (0-22) 849 93 91, 848 20 63
faks: (0-22) 849 93 91
e-mail: [email protected]
Wizy mongolskie można zdobyć
tak że w am ba sa dach te go kra ju
w Rosji: w Moskwie, Irkucku i Ułan
Ude (zob. rozdz. Moskwa/Bajkał –
Informacje praktyczne – Placówki
dyplomatyczne). Niemniej jednak
koszty zakupu wiz w Rosji są znacznie wyższe, niż gdy kupujemy wizy
w Polsce. Jeśli posiadamy wizę wystawioną tylko na 30 dni, a w Mongolii okazuje się, że chcemy zostać
dłużej, należy ją przedłużyć w Ministerstwie Spraw Zagranicznych
w Ułan Bator (zob. rozdz. Mongolia
– Informacje praktyczne – Placówki
dyplomatyczne).
Jeś li ma my w Mon go li i zna jomych, warto spróbować zdobyć zaproszenie. Wystawić je można maksymalnie na 90 dni. Powinno być
ono napisane na specjalnym formularzu i podbite urzędową pieczęcią.
Zdarza się jednak, że zaproszenia
napisane na zwykłej kartce papieru
bywają akceptowane. Formalne zaproszenia wystawiane są w ośrodku
in for ma cji i re jes t ra cji oby wa te li
o mongolskiej nazwie Irgenij Burtgeł Medeełnij Ułsyn Töw położonym na północnych obrzeżach Ułan
Bator (czas oczekiwania: tydzień).
Wspo mnia ny urząd jest rów nież
miejscem, w którym turysta zagraniczny planujący pobyt w Mongolii
dłuższy niż 30 dni powinien się zarejestrować (zob. rozdz. Mongolia –
Informacje praktyczne – Obowiązek
rejestracji).
Chiny
Wjeżdżając do Chin, musimy posiadać paszport ważny przynajmniej
7 miesięcy i chińską wizę turystyczną lub wizę innego rodzaju. Jest ich
sześć typów: oznaczona symbolem
L – turystyczna, F – biznesowa lub
studencka do 6 miesięcy, D – stałego pobytu, G – tranzytowa, X – studencka długoterminowa i Z – pracownicza. Można je nabyć w Polsce –
w dziale wizowym ambasady Chińskiej Republiki Ludowej w Warszawie
przy ul. Wałowej (na tyłach ambasa dy), czyn nym w po nie dział ki w
godzinach: 13.30 – 15.30 i w środy:
9.00 – 11.00. Z chińskimi urzędnikami można porozmawiać po chińsku i po angielsku. W zależności od
ro dza ju wi zy i cza su ocze ki wa nia
opłaty wizowe są następujące:
• wiza jednokrotnego wjazdu 150 zł
przy czasie oczekiwania 2 – 3 dni
lub 100 zł powyżej 3 dni,
• wiza dwukrotnego wjazdu 200 zł
lub 150 zł,
• wiza wielokrotnego przekraczania
granicy (6 mies.) 250 zł lub 200 zł,
• wiza wielokrotnego przekraczania
granicy (12 mies.) 350 zł lub 300 zł,
Dział wizowy nie przyjmuje aplikacji przysłanych pocztą. Należy
zgłosić się osobiście.
Uwagi:
• Wypad do Hongkongu lub Makau jest trak to wa ny jak przekroczenie granicy, należy więc starać się o wi zy tę z prawem wie lokrotnego przekroczenia granicy lub
postarać się o wizę wjazdową w Chinach, w Biurze Bezpieczeństwa Publicznego (Gonganju).
• W Gonganju można się też starać
o przedłużenie wizy. Pośrednictwem
w przedłużaniu wiz zajmują się również prywatne firmy działające w Pekinie, należy być jednak ostrożnym,
gdyż le gal ność ich jest wąt p li wa.
Za nielegalny pobyt w Chinach, bez
ważnej wizy, można zapłacić karę
w wysokości 500 Y za każdy dzień.
31
• Typowa wiza turystyczna (L) jest
ważna przez 3 miesiące z prawem
pobytu 30 dni, co oznacza, że mamy
3 miesiące od daty wystawienia wizy, by wjechać do Chin (ostateczny
termin to data „valid untill” na wizie). Od daty wjazdu liczy się 30
dni pobytu.
ale też w miejskich parkach i skanse nach, dla te go na za cho ro wa nie
na ra że ni są prak tycz nie wszys cy.
Szczepionka (Fsme-ImmunInject)
jest podawana w czterech dawkach
(po 1 – 3 miesiącach, po roku i po
3 latach) i zapewnia długotrwałą odporność. Aby uzyskać ochronę w danym sezonie, zalecane jest przyjęcie
Adresy chińskich placówek dyp- pierwszej i drugiej dawki w miesiąlomatycznych w Polsce:
cach zimowych. Jeśli nie zaszczepiAmbasada
liśmy się wcześniej, można to zrobić
Chińskiej Republiki Ludowej
przed wyjazdem (druga dawka podaul. Bonifraterska 1
wana jest już po dwóch tygodniach
00-203Warszawa
od pierwszego szczepienia). W żadtel.: (0-22) 831 38 36
nym wypadku nie można wyjechać
e-mail: am
[email protected]
na Syberię po przyjęciu tylko pierwszej dawki!
Konsulat Generalny
Chińskiej Republiki Ludowej
Mongolia
ul. Grunwaldzka 1
W Mon go li i naj bar dziej po80-236Gdańsk Wrzeszcz
wszechne choroby zakaźne to: wirutel.: (058) 341 79 11
sowe zapalenie wątroby (żółtaczka)
Zabezpieczenia medyczne
Rosja
W Rosji należy przestrzegać podstawowych zasad higieny. Przy wjeździe do kraju nie wymaga się żadnych obowiązkowych szczepień, ale
wybierając się na Syberię warto przyjąć szczepionkę przeciwko kleszczowemu zapaleniu opon mózgowych
i mózgu. Roznoszące chorobę kleszcze wy stę pu ją nie tyl ko w taj dze,
32
typu A i B, cholera, tyfus, błonnica,
tężec, polio, dur brzuszny i wściekliz na. Dla wy bie ra ją cych się do
Mongolii nie ma żadnych obowiązko wych szcze pień, pole ca my jednak zabezpieczenie się szczepionką
przed wirusowym zapaleniem wątroby typu A (tzw. żółtaczka pokarmowa), która jest tu najbardziej popularna. Dobrze też zaszczepić się
przeciwko tyfusowi. Przydatne są
pastylki do puryfikacji wody, ewen-
tualnie jodyna – w tutejszych wodach stojących występuje mongolska odmiana ameby. Warto się także
ubezpieczyć, choć trzeba mieć świadomość tego, że w Mongolii możemy mieć prob le my z uzys kaniem
rachunku ze szpitala, który moglibyśmy przedłożyć po powrocie w firmie ubezpieczeniowej (zob. rozdz.
Mongolia – Informacje praktyczne
– Opieka medyczna).
Chiny
Jeś li nie wjeż dża my do Pe ki nu
z kraju, w którym panuje żółta febra,
nie musimy mieć ważnej książeczki
szczepień. Przed wyjazdem z Polski
najlepiej zaszczepić się przeciwko
żółtaczce pokarmowej i wszczepiennej (A i B), która w Chinach zdarza się
dość często. Północne Chiny nie są
groźne, jeśli chodzi o choroby tropikalne lub pasożyty. Przygotować się
należy na kilkudniowy katar i lekką
niedyspozycję żołądkową, które są
efektem przystosowywania się do
lokalnej flory bakteryjnej (zob. rozdz.
Pe kin – In for ma cje prak tycz ne –
Opieka medyczna).
Sprzęt turystyczny
Planując wyprawy w góry Przybajkala czy Mongolii, niezbędny jest
dobry, odporny na silny wiatr namiot. Jeśli jedziemy latem, śpiwór
nie musi być bardzo ciepły („komfort” do -10
°C). Ważna jest porządna
odzież chro nią ca przed desz czem
i zimnem, gdyż nie wszędzie na trasie bę dzie moż li wość jej na by cia
(mogą być z tym problemy choćby
w Mongolii). W Moskiwe czy Irkucku możemy znaleźć sklepy oferujące
taką odzież. W Pekinie natomiast
na Silk Market (zob. rozdz. Pekin
– Informacje praktyczne – Zakupy
i upominki) można czasem kupić,
zapewne kradzione z fabryk, marko we kur t ki go re tek so we tań sze
o połowę niż w Polsce. Oczywiście
trzeba się mocno targować. Tam też
można kupić porządne buty i inne
ubrania turystyczne. Klimat kontynentalny charakteryzuje się tym,
że la tem przy dat ny jest za ró wno
podkoszulek z krótkim rękawem,
jak i ciepły sweter. Nad Bajkałem,
w Mongolii (targowiska w Ułan Bator) i w Chinach bez trudu nabędziemy jednak bardzo tanie chińskie ubrania: podkoszulki, spodenki
czy długie spodnie. Przydatne są też
okulary przeciwsłoneczne.
Planując wędrówki na Syberii czy
na północnych zalesionych obszarach Mongolii, warto zabrać ze sobą zapas kremów lub mleczka na
komary i kleszcze. Dostępne na Syberii rosyjskie środki mają podobną
skuteczność jak wyroby firmy za33
chodnich, jednakże mogą powodować uczulenia i podrażnienie skóry. Innym zabezpieczeniem będzie
moskitiera z siatką o drobnych oczkach (dostępna w Polsce w sklepach
turystycznych, także w Moskwie np.
na lotniskach). W walce z meszką
i kleszczami przydadzą się lekkie,
bawełniane bluzy z długimi rękawami i kapturem.
Bardzo przydatny może okazać się
pal nik ga zo wy – szcze gól nie jeś li
planujemy wyprawę do bezdrzewnej Mongolii czy wielodniową wędrówkę w najwyższych partiach gór
Nadbajkala (głównie Sajanów). Pamiętajmy, że butli nie można przewozić samolotem! Palniki i butle
można kupić w sklepach turystycznych w Ir kuc ku (nie są do stęp ne
w Mongolii).
Niezbędny jest też kompas (góry,
ale i rów nin ne te re ny Mon go li i),
a wędrujący przez mongolskie stepy
podróżnicy coraz bardziej doceniają
GPS-y. Jeś
li planujemy poszerzyć
trasę wyprawy o najwyższe partie
rosyjskiego czy mongolskiego Ałtaju, warto zaopatrzyć się w raki i czekan, co umożliwi nam wejście na
niektóre lodowce szczytowe.
Niektórzy bywalcy syberyjskich
ostępów polecają zabranie ze sobą
racy, która choć raczej niezbyt pretenduje do miana „sprzętu sporto34
wego”, może okazać się przydatna
w ce lu od stra sze nia na po tka ne go
niedźwiedzia.
Sy be ryj s kie i mon gol s kie rze ki
górskie oferują wspaniałe możliwości spły wów pon to na mi. Pon to ny
ku pić moż na ta niej niż w Pol s ce
w rosyjskich miastach. W Mongolii
są one niedostępne.
Materiały fotograficzne
Dla fotografujących na materiale
diapozytywowym istotna będzie informacja, że slajdy na Syberii czy
w Mongolii są niemal nieosiągalne.
Podobnie rzecz się ma z większością
osprzętu fotograficznego, w tym również z filtrami UV i polaryzującymi.
Zakłady fotograficzne mieszczą się
w dużych miastach (zdjęcia paszportowe mogą okazać się przydatne, gdy
będziemy chcieli wyrobić sobie wizę
do któregoś z innych państw azjatyckich). Negatywy (Fuji, Kodak, Agfa,
Konica o czułości nie większej niż
400 ASA – 27/400) ku pić moż na
w większych miastach bez problemów
– w Mongolii i Chinach czy Moskwie
są one zwykle tańsze niż w Polsce.
Inne przydatne rzeczy w podróży
Nie po win no się za po mnieć
o drob nych pre zen tach, któ ry mi
od wza jem nia my się za goś ci nę,
poczęstunek czy nocleg w domost-
wach, jurtach czy czumach. Zarówno w Rosji, jak i w Mongolii mile
widziane są: papierosy, zapalniczki,
scyzoryki, widokówki, a dla dzieci
cukierki, naklejki, naszywki, przypinki, długopisy itp. W Rosji miłym
prezentem może okazać się kieliszek z godłem Polski.
War to za brać tak że kal ku la tor
– nie tylko do własnych obliczeń,
ale i do pokazywania cen przedstawicielom narodów, których języka
nie znamy, a z którymi dokonujemy
różnorakich targów (podczas zakupów, wymiany waluty, wynajmu samochodu itd.). Nie ufajmy do końca
kalkulatorom sprzedawców i „cinkciarzy” (zdarzały się przypadki używania przez nich kalkulatorów fałszujących obliczenia – oczywiście
na ich korzyść).
W miarę potrzeb i upodobań warto zabrać z Polski trochę produktów
żywnościowych: soję, mleko instant
(dostępne jedynie zwyczajne), müsli,
budynie, kaszki, kuskus, suszone
owoce czy suszoną kiełbasę. Kuchnia buriacka i mongolska jest kuchnią typowo mięsną, a warzywa na
terenie Mongolii są prawie nie do
zdobycia (poza stolicą i tak nietypowymi miejscami, jak farmy warzywne na Gobi). Wegetarianie muszą
wykazać się w tych regionach siłą
woli i pomysłowością w urozmaica-
niu diety – warto wyuczyć się kilku
mongol s kich zwro tów ułat wia jących zamówienie w guanzach potraw bezmięsnych (zwykle będzie
to makaron na solonym mleku!).
Z pewnością zapasy żywnościowe
nie będą potrzebne, jeśli planujemy
jedynie pobyt w Moskwie czy Pekinie. W tych miastach zakupimy bez
trudu wszelkiego rodzaju produktu
spożywcze.
Przy dat na oka zać się mo że
za my ka na bla sza na pusz ka (miska), w któ rej uży wa jąc po wszechnie dostępnego wrzątku, będziemy
mog li zro bić so bie błys ka wicz ne
potrawy.
Wybierając się na Syberię i do Mongolii, warto pomyśleć także o podstawowym sprzęcie wędkarskim.
Wytrawni wędkarze sami dobrze wiedzą, co zabrać. Dla początkujących najlepszą metodą będzie
spiningowanie. Potrzebne jest tele sko po we (skła da ne) wę dzis ko
mieszczące się w każdym plecaku,
kołowrotek, żyłka 0,3 – 0,5 mm
i zestaw wirówek. Ryby syberyjskich i mongolskich rzek są znacznie bar dziej żar łocz ne i prze de
wszystkim większe od europejskich, tak więc blaszki powinny być
nie mniejsze niż nr 3.
35
Wybór czasu podróży
Najlepszą porą do penetrowania
miejsc i regionów na opisywanym tu
szlaku jest oczywiście lato, choć pora
roku ma mniejsze znaczenie w przypadku zwiedzania miast (Moskwa,
Pekin, Irkuck, Ułan Ude, Ułan Bator) niż przy wyprawach terenowych.
Poniżej podajemy kilka informacji
na temat warunków pogodowych na
omawianych obszarach.
Moskwa
Moskwę najlepiej odwiedzić na
wiosnę – w kwietniu i maju – lub na
przełomie sierpnia i września. Latem, zwłaszcza w lipcu, w mieście
jest bardzo upalnie, choć często żar
z nieba łagodzi wiejący wiatr. Zima
roz po czy na się już w lis to pa dzie,
przeważnie bywa śnieżna, z tempera tu rą spa da ją cą do –15°C. Śnieg
utrzymuje się do końca marca, choć
oczywiście zależy to od konkretnego roku (przykładowo w pierwszej
połowie kwietnia 2002 roku temperatura dochodziła do 18 °C). Pogoda
w Moskwie w ciągu dnia lubi szybko się zmie niać, zwłasz cza la tem
nie należy zniechęcać się pochmurnym przedpołudniem, które zazwyczaj przeradza się w słoneczną drugą
połowę dnia. Latem dni są bardzo
długie – zaczyna się ściemniać dopie ro oko ło 22.00, za tem moż na
36
spokojnie przeczekać południowy
skwar i wyruszać na miasto po południu.
Bajkał
Nad Bajkałem każda pora roku
jest niezwykła. Jednakże okresy między połową października a końcem
listopada oraz między połową kwietnia a połową maja to przedziały czasowe, w których pogoda szczególnie
nie sprzyja turyście (częste deszcze,
silne wiatry, błotniste drogi).
Najkorzystniejszą porą do podróżowania po Przybajkalu jest oczywiś cie ciep łe i sło necz ne la to (15
czerwca – 15 sierpnia). Przełom lipca i sierpnia to zwykle okres ładnej
i stabilnej pogody (najlepszy czas dla
pod ró ży wod nych). W tym cza sie
w płytkich zalewach bajkalska woda
nagrzewa się nawet do 20 – 22°C.
Od drugiej połowy sierpnia następuje ochłodzenie, a na Bajkale coraz częściej występują długotrwałe
sztormy. Bazy turystyczne zwykle
są czynne jedynie od 15 czerwca do
1 września. Meszka i komary najbardziej dają się we znaki w lipcu.
W sier p niu z każ dym ty go dniem
jest ich mniej, a w tajdze dojrzewają
jagody i zaczyna się sezon grzybów.
Często już w drugiej połowie sierpnia, a na pewno we wrześniu, w górach spada pierwszy śnieg.
dni na przełomie grudnia i stycznia.
W mar cu i kwiet niu miesz kań cy
dow ny okres na Baj ka le, kie dy
Przybajkala i nieliczni turyści odto na grze wa się wo da i sza le ją
by wa ją da le kie pod ró że po lo dzie
w kwiatach wzgórza, kiedy zdaje
jeziora samochodami i na nartach.
się, nawet kamienie kwitną, mieWiosna trwa nad Bajkałem od 15
niąc się bar wa mi, kie dy słoń ce
maja do 15 czerwca. Lód na połuoświetla pierwsze śniegi na dale- dniu jeziora topi się dopiero na pokich szczytach w Sajanach...
czątku maja, a na północy miesiąc
Walentin Rasputin
póź niej. Wios ną po wiet rze jest
prze j rzys te, a szczy ty gór wciąż
Jesień. Wrześniowe noce bywają pokryte śniegiem. Stoki wzgórz stajuż mroźne, normą stają się oszro- ją się liliowe od kwitnącego bagulninione rankiem namioty. Zdarzają się
ka. Częste są pożary tajgi. Podczas
tygodnie słoneczne i dość cieple, ale
masowego pojawiania się chruścibywa też deszczowo i chłodno. Żół- ków na plaże wychodzą z lasu niekną brzozy i modrzewie, od połowy dźwie dzie. Tu rys tów do cie ra nad
września las nabiera intensywnych Bajkał bardzo mało.
jesiennych barw. Na Bajkale częste
są sztormy.
Mongolia
Pod ró żo wa nie zi mą utrud nia ją
Naj lep szą po rą na zwie dza nie
niskie temperatury, głębokie śniegi
Mongolii jest lato, a zwłaszcza jego
i krótki dzień. Nad Bajkałem bra- druga część, lipiec bowiem jest miekuje czynnej poza sezonem letnim
siącem dość deszczowym. Podróż
infrastruktury turystycznej. Jednak
utrud nia ją wów czas licz ne grzęzimowy Bajkał jest równie intere- za wis ka, w ja kie za mie nia ją się
sujący i niezwykły jak latem. Tajgę
ste po we trak ty. Pod czas ob fi tych
zdobi puszysta ponowa lub lśniąca desz czy sze ro kie ko ry ta rzeczne
szadź. Lód na jeziorze jest bardzo wypełniają się wodą, której rwące
gruby i zadziwiająco przeźroczysty. nurty odcinają wiele regionów od
Miejscami piętrzą się lodowe tafle cy wi li za cji i znacz nie utrud nia ją
– torosy lub gro ty wypełnione lo- komunikację w kraju. Istnieje spora
do wy mi sta lak ty ta mi. Zi ma jest różnica w warunkach pogodowych
słoneczna, a mróz poniżej – 30ºC pa nu ją cych w po szcze gól nych lautrzymuje się tylko przez kilka tygo- tach – zdarza się, że ten sam region
Był sier pień - naj lep szy, cu-
37
w jednym roku przebędziemy z trudem, brnąc po nadkola samochodu
w bło cie, by ko lej ne go ro ku przejechać go bez najmniejszych proble mów. Po go da w sier p niu by wa
zwykle bardziej stabilna. Warto jednak pamiętać, że są miejsca o szczególnie wysokiej dobowej amplitudzie temperatur – np. rejon pustyni
Gobi czy partie górskie. Na początku lub pod koniec lata można się
tam spo dzie wać za ró wno upa łów
w cią gu dnia, jak i noc nych przymrozków.
Jesień, podobnie jak wiosna, jest
na tym obszarze bardzo krótka i zimna. Już we wrześniu temperatura
może spadać w nocy blisko zera lub
nawet poniżej zera. Do odwiedzenia Mongolii wiosną może zachęcic
nas (poza brakiem turystów) widok
wspa niałych ko bier cow kwia tów
w śródgórskich dolinach Chenteju,
Changaju czy Ałtaju. Wtedy też jest
dobry czas na spływy rzeczne.
Zi ma jest w Mon go li i bar dzo
mroźna. Mimo że wiatr jest zasadni czo słab szy niż w le cie, to przy
sporym mrozie jest on bardzo dokuczliwy. Na Gobi, jako na jednej
z naj zim niej szych pus tyń świa ta,
tak że za le ga śnieg. Tem pe ra tu ra
może tu dochodzić do –35°C. Ale
jeśli znajdziemy się zimą w Mongolii, będziemy mieli okazję nie tylko
38
podziwiać wspaniałe zimowe krajobrazy, ale i przyglądnąć się obchodom mongolskiego Nowego Roku
Cagaan Sar przypadającego na koniec stycznia lub początek lutego
(zob. rozdz. Mongolia – Informacje
krajoznawcze – Kultura – Kalendarz
mongolski).
RÓŻNE OPCJE PRZEJAZDU
Opcje przejazdu do Moskwy
Podróż pociągiem na trasie
Warszawa — Moskwa
Wszystkie pociągi jadące z Polski
przyjeżdżają w Moskwie na Dworzec Białoruski.
Pekin
Do Pe kinu (jak i do większości
miejsc w Chi nach) naj le piej wybrać się wiosną lub jesienią, ze wskazaniem na je sień. Zi ma jest z reguły ostra, mroźna (–10 do –20°C
i więcej) i wietrzna. Życie utrudnia
sadza z niezliczonych kominów. Lato z ko lei jest sło neczne, ale bardzo gorące (do + 40°C). Ciężko wtedy wytrzymać w mieś cie, zwłaszcza w kurzu i spalinach ulicznych.
Wiosna (kwiecień – maj) charakteryzuje się średnimi temperaturami
i niezbyt dużą liczbą opadów, kwitną kwiaty w par kach, a w re staura cjach ser wu je się du żo wa rzyw.
Naj lep szą po rą jest chy ba je sień
(wrzesień – październik), ciepła, ale
nie gorąca, podobna do polskiej, na
ogół sucha i słoneczna. Rudziejące
drze wa w par kach da ją ład ne tło
fotografowanym zabytkom. Chiny
mają też dużo jesiennych kwiatów,
a nie należy zapominać o obfitości
owoców.
Przejazd z przesiadkami
Dojazd
Opisany tu wariant z przesiadkami jest jed ną z naj tań szych op cji
dotarcia do Moskwy (można jeszcze
obniżyć koszty, przejeżdżając przez
Białoruś lokalnymi pociągami i do
Moskwy dotrzeć osobowym z Mińska – ale to wariant dla tych, którzy ma ją na praw dę du żo cza su).
Koszt tego przejazdu to około 25 –
30 USD. Najpierw dojeżdżamy do
Terespola. Tam kupujemy bilet na
tra sę Te res pol – Brześć (naj le piej
jednak kupić ten bilet wcześniej).
Kosztuje on 3 USD, sama podróż
trwa około 1 – 1,5 godz. Na dwadzieścia minut przed odjazdem pociągu trzeba wsiąść do wagonu, gdyż
potem zaczyna się kontrola i służby
graniczne nie chcą już wpuszczać
pasażerów. Pociąg kursujący na tym
krótkim odcinku granicznym jest
wypełniony ludźmi zarabiającymi
na przewożeniu, czego tylko się da.
Taka pod róż to cie ka we stu dium
socjologiczne. Trzeba się uodpornić
na tratujący i obładowany bagażami
tłum (zwłasz cza na tra sie Brześć
– Te respol w ko lej ce do pun k tu
kon t ro li cel nej ot wie ra ne go dwie
godziny przed odjazdem pociągu).
W wa go nach wszys t kie miejsca,
w których tylko da się coś upchnąć,
są do kład nie wy ko rzys ta ne i zapeł nio ne. Kie dy już do trze my do
Brześ cia (uwa ga: zmia na cza su –
go dzi na do przo du), po win niś my
udać się do kantoru znajdującego się
na dwor cu i wy mie nić do la ry na
ruble białoruskie, by móc kupić bilet do Moskwy. Kantor jest czynny
do 20.00 – 21.00, ale jeśli okaże się,
że już go zamknięto, bez problemu
można znaleźć kogoś, kto wymieni
nam dolary.
W Brześciu nie ma kas dla obcokrajowców, ale są osobne kasy lokalne i osobne międzynarodowe.
Może się zdarzyć, szczególnie w nocy, że bi le ty mię dzy na ro do we są
sprzedawane w kasach krajowych.
Przy zakupie biletu należy okazać
paszport. Warto przygotować sobie
kartkę z zapisanym cyrylicą nazwiskiem oraz pierwszą literą imienia
i podać ją razem z paszportem (uwaga: dla Jana będzie to litera „Я”, dla
Józefa „Ю” itd.). Jeśli kupujemy bilet
dla kogoś, kogo paszportu nie ma39
my, możemy zamiast niego posłużyć się kserokopią paszportu danej
osoby lub innym biletem na nią wystawionym.
W pociągu pospiesznym do Moskwy miejsce w płackartnym wagonie kosz tu je oko ło 20 USD (czas
przejazdu: 15 godzin, zmiana czasu
w stosunku do polskiego +2 godziny). Pociąg osobowy jest nieznacznie
tańszy (ale jedzie się ok. 18 godzin).
Dodatkowo trzeba sobie zostawić
rów no war tość 1 USD (w rub lach
białoruskich lub rosyjskich) na pościel, za którą płaci się w pociągu.
Przejazd bezpośredni
Dojazd
Do Moskwy można jechać pociągiem bezpośrednim relacji Warszawa – Moskwa (Polonez). Kursuje on
codziennie we wczesnych godzinach
popołudniowych. W okresie wakacji
kursują też dodatkowe bezpośrednie pociągi z Warszawy do Moskwy.
Rozkład jazdy pociągów znajdziemy na stro nie in ter ne to wej http:
//www.pkp.pl.
Bilet wraz z miejscówką na Poloneza w jedną stronę kosztuje około 65 USD (płatne w złotówkach).
Można także od razu w Polsce kupić
bilet powrotny z Moskwy do WarPowrót
szawy (ważny przez 3 miesiące od
Bilet powrotny na trasę Moskwa
– Brześć kupić można w zwykłych momentu zakupu). Nie jest to zbyt
opłacalna opcja: bilet powrotny zakasach głównego budynku Dworca
Białoruskiego, jak i w tzw. kasach kupimy bez miejscówki, zniesione
międzynarodowych (żółty budynek zo sta ły 20% zniż ki przy za ku pie
niedaleko dworca – jego opis zobacz bi le tu mię dzy na ro do we go w obie
poniżej, w opcji przejazdu bezpo- strony, a i bilety kupione w Rosji są
odrobinę tańsze.
średniego).
W Brześciu może nie być miejsc
na najbliższy pociąg do Polski. Często można je kupić od spekulantów,
ale czasem się to nie udaje i wtedy
trzeba czekać na następny pociąg.
Przy drzwiach do od pra wy cel nej
zbiera się zwykle tłum handlarzy.
Poczekajmy z boku, aż wszyscy wejdą, by uniknąć zgniecenia w napierającym na drzwi tłumie.
40
Powrót
W Moskwie bilet powrotny albo samą miej s ców kę moż na na być na
Dworcu Białoruskim (Biełorusskij
wokzał). Kasy międzynarodowe znajdują się nie w głównej hali dworcowej, a w innym, nieco mniejszym,
jasnożółtym budynku. By się do niego
dostać, musimy wyjść z terenu dwor-
ca na duży plac (płoszczad` Twierskaja Zastawa) z widoczną po drugiej
stronie kopułą cerkwi. Przechodzimy
przez niego, kierując się na lewo do
biegnącego górą nad torami kolejowymi Leningradskiego prospektu. Zaraz za torami, po lewej stronie, znajduje się budynek, w którym mieszczą się kasy międzynarodowe.
Ad res: ul. Lie nin g rad s kij prospiekt 1, stacja metra Biełoruskaja
(linia zielona), czynne: pn.–pt. 8.00
– 19.00, sb. 8.00 – 18.00, przerwa
13.00 – 14.00, nd. 8.00 – 17.00.
Jeśli pociąg jedzie bezpośrednio
do Warszawy, a mamy bilet tylko do
Brześcia, można przed białorusko-polskągranicą zakupić miejscówkę
u polskiego kuszetkowego (na Białorusi jest niższa taksa niż już po przekroczeniu granicy), a w Terespolu bilet
u wsiadającego tam konduktora.
Przejazd do Moskwy
Pociągi bezpośrednie mają mieszane składy polsko-rosyjskie.Każdym
wagonem opiekuje się konduktor. Polskie przedziały mają trzy miejsca
leżące (rosyjskie – cztery), w każdym z nich znajduje się umywalka
z ciepłą wodą ukryta pod stolikiem i lustro (w szafce). W cenę biletu
wliczone jest ciastko oraz kawa lub herbata, które wydaje konduktor.
Pod róż od by wa się w sto sun ko wo kom for to wych wa run kach i trwa
około 20 godzin.
Przed granicą należy wypełnić dwa egzemplarze deklaracji celnej –
zwykle jest ona w wersji rosyjskojęzycznej, ale może się zdarzyć, że będzie
opisana po białorusku czy na przykład niemiecku. Jeden egzemplarz
deklaracji zostanie podbity i zwrócony. Dobrze go zachować na drogę
powrotną, gdyż rosyjscy czy białoruscy celnicy mogą go zażądać.
W Brześ ciu na stę pu je zwyk le dwu go dzin ny po stój spo wo do wa ny
koniecznością wymiany kół w wagonach, rosyjskie tory mają bowiem
szerszy rozstaw niż polskie. Wagony są rozczepiane i podnoszone do
gó ry. Na stęp nie ko ła wraz z pod łuż ni ca mi, na któ rych wspie ra się
zwykle wagon wyjeżdżają spod pociągu, a na ich miejsce wjeżdżają
nowe o szerszym rozstawie. Całą operację można obserwować z okien
wagonu podniesionego na dużych dźwigniach hydraulicznych na pewną
wysokość. Kiedy pociąg ruszy z Brześcia, można spokojnie układać się
do snu, gdyż żadna granica nie będzie nas już niepokoić. Warto jeszcze
przestawić zegarki na czas moskiewski (dwie godziny do przodu) – będzie
on nam towarzyszył na wszystkich dworcach kraju.
41
Podróż samolotem na trasie
Warszawa — Moskwa
Opcje przejazdu nad Bajkał
Nad Bajkał można się dostać na
Obec nie rej sy z War sza wy do kilka sposobów. Do Moskwy najleMos k wy od by wa ją się dwa ra zy piej dojechać koleją, a stąd kursują
dziennie. Rozkład lotów znajdzie- pociągi do Irkucka i Ułan Ude Inmy w In ter ne cie na stro nie http: nym, droższym, ale o wiele szybszym
//lotolpl.lot.com. Niestety nie jest wariantem, jest przelot samolotem
to tani sposób podróżowania – bilet
z Moskwy do Irkucka lub Ułan Ude.
dla osób, które nie ukończyły 24.
Opcje przejazdu
roku życia kosztuje w obie strony
350 USD. Od czasu do czasu zda- z Warszawy nad Bajkał
rzają się okresowe promocje i wów- 1.Warszawa – Moskwa – Irkuck
– Ułan Ude
czas koszt przelotu może zmniejszyć się o 70 USD. Promocje LOT-u 2. War sza wa –Te res pol – Brześć
– Moskwa – Irkuck – Ułan Ude
w Internecie można znaleźć na stro3. War sza wa –Te res pol – Brześć
nie http://www.lot.com.pl/polska/
– Irkuck – Ułan Ude
kalejdoskop/main.html. Do Mos4. War sza wa –Te res pol – Mińsk
k wy kur su ją sa mo lo ty Aeroflo tu
Białoruski – Irkuck – Ułan Ude
i LOT-u. Wklasie ekonomicznej limit wagowy bagażu rejestrowanego
wynosi 23 kg, podręcznego – 6 kg.
W ba ga żu pod ręcz nym nie wo lno
przewozić żadnych ostrych przedmiotów – nawet pilniczków, nożyczek do paznokci czy korkociągów.
Zgodnie z przepisami zabrania się
tak że bra nia na po kład sa mo lo tu
apa ra tów fo to gra ficz nych i wal kmanów. W przypadku rejsów krajowych trzeba zgłosić się do odprawy na 40 minut przed od lo tem,
międzynarodowych – na 2 godziny
wcześniej. Przelot trwa 2 godziny,
a w Moskwie lądujemy na lotnisku
Szeremietiewo 2.
42
Podróż pociągiem
Dojazd
Do Brześcia dojeżdżamy podobnie jak do Moskwy (zob. powyżej).
Tam za ruble lub nawet za dolary
możemy kupić bilet na pociąg do Irkucka lub do Ułan Ude z przesiadką
w Moskwie. Raz w tygodniu kursuje
też bezpośredni pociąg relacji Brześć
– Irkuck (50 USD). Jest to niewątpliwie najkorzystniejsze połączenie,
jeśli nie planujemy wizyty w Moskwie. Inną możliwością jest dojazd do
Mińska, skąd także odjeżdżają bez-
pośrednie pociągi do Irkucka. Pocią- o korzystne połączenie w informacji
gi na Syberię odjeżdżające z Białoru- (usługa ta jest odpłatna).
si są zwykle tańsze.
Po cią gi do Ir kuc ka i Ułan Ude
odchodzą z Dworca JarosławskieUwaga! Bilety kolejowe do Ir- go. Naj wy god niej do stać się tam
kucka i innych miast w Rosji moż- met rem (sta cja Komsomolskaja).
Rozkład skomplikowanej sieci mosna nabyć w Warszawie w kasach
kiewskiego metra (zob. rozdz. Mosfirmy Intercity (ul. Grójecka 17,
tel. 524 50 27). Trzeba jednak pa- kwa – Informacje praktyczne) znajduje się w każdym wagonie.
mię tać, że bę dą one droż sze od
Z Moskwy do Irkucka i Ułan Ude
biletów kupowanych w Rosji.
kursuje wiele pociągów. Można wyW sezonie letnim często się zda- bierać między osobowymi (pasażyrsrza, że w pociągach jadących na Sy- kij), pospiesznymi (skoryj) oraz tzw.
berię nie ma wolnych miejsc, dlate- firmiennymi. Te ostatnie (np. Bajkał)
go bilety warto kupić przynajmniej
jadą najkrócej i są niewiele droższe.
tydzień przed planowanym termi- Przez Irkuck i Ułan Ude przejeżdżają
nem podróży. W tym celu należy pociągi jadące do Pekinu, Ułan Bator,
udać się Brześcia.
Władywostoku, Błagowieszczienska, Chabarowska i Czyty. Odległość
Ulgi kolejowe.
z Moskwy do Irkucka wynosi 5192
Przy kupnie biletu w dwie strony
km. Między Irkuckiem a Ułan Ude
(ważny dwa miesiące) przysługuje
pociągi dalekobieżne zatrzymują się
20% zniżki. Przed powrotem ko- tylko w Sludiance i Mysowej. W Irnieczne jest jeszcze wykupienie
kucku różnica czasu w stosunku do
miejscówki na konkretny pociąg.
Moskwy wynosi + 5 godzin (na teZ ulgi 20% mogą korzystać także
mat samego przejazdu koleją zob.
grupy liczące co najmniej 6 osób.
rozdz. Przejazd koleją na trasie MosWarunki korzystania ze zniżek oraz
kwa – Pekin).
ich wysokość mogą ulec zmianie.
Powrót
Gdy kupujemy w Brześciu bilet
W Irkucku lub w Ułan Ude możz Moskwy na Syberię, kasjerka mo- na kupić bilet od razu do Brześcia,
że spytać o numer pociągu, dlatego
z przesiadką w Moskwie. Na dworcu
wcześ niej na le ży do wie dzieć się w Irkucku zagranicznych turystów
43
Charakterystyka rosyjskich pociągów
Na dalekich trasach kursują zarówno pociągi pospieszne, jak i osobowe. W wagonach znajduje się spis wszystkich stacji i czas postoju
(rzeczywisty czas postoju może być jednak inny, dlatego każdorazowo
przed wyjściem z wagonu dopytajmy się prowadnicy, kiedy rzeczywiście
odjedzie pociąg). Godziny przyjazdu i odjazdu są podawane według
czasu moskiewskiego. Niezależnie od zmieniających się stref czasowych
dworcowe zegary wskazują również czas moskiewski.
Ceny biletów różnią się w zależności od typu pociągu i wagonu. Pociągi
fir mo we (fir mien ny je) po sia da ją swo je na zwy, np. Ros si ja, Baj kał,
Wostok itd. Odznaczają się one lepszą obsługą i są schludniejsze, co
ma wpływ na cenę biletu, wyższą niż w pociągach pospiesznych (skoryj
pojezd). Bilety na płackartnyj wagon są o połowę tańsze od biletów na
kupiejnyj wagon.
rodzaje pociągów:
oznaczenia wagonów:
Ф (firmiennyj) – firmowy
СВ, Л – wagon luks
C (skoryj) – pospieszny
КП – kupejnyj wagon
П (pasażyrskij) – osobowy
ПЛ – płackartnyj wagon
ПБ (pocztowo-bagażnyj)– pocztowo-bagażowy О – obścij wagon
W rosyjskich składach występują cztery typy wagonów. Najbardziej
komfortowe i tym samym – najdroższe to tzw. wagony luks (oznaczane
także jako CB – spalnyj wagon) podzielone na dwuosobowe przedziały
z umywalką, a czasem nawet niewielką kabiną prysznicową. Kolejna
kategoria to wagony z czteroosobowymi przedziałami, tzw. kupe. Następnie mamy płackarty, którymi warto podróżować ze względu na
umiarkowaną cenę i warunki. Wszystkie trzy klasy oferują wyłącznie
miejsca do leżenia. Tylko tzw. obścije wagony posiadają 81 miejsc do
siedzenia, ale na dalekich trasach kursują rzadko ze względu na mało
komfortowe warunki podróży.
Kupiejnyj wagon posiada 36 – 38 miejsc do leżenia, rozdzielonych na
czteroosobowe ciasne przedziały. Numery pisane kursywą na rysunku
44
oznaczają dolne miejsca, proste – górne, przy czym miejsca dolne są
zawsze oznaczone numerami nieparzystymi, a górne – parzystymi.
Płackartnyj wagon składa się z 54 miejsc do leżenia, które nie są
odgrodzone żadnymi drzwiami i są rozlokowane w ten sposób, że tworzą
odrębne „boksy” po sześć miejsc.
Dolne miejsca ułożone prostopadle do przejścia mają tę zaletę, że
pod nimi znajduje się schowek na bagaż, który zapewnia spokojny sen
z bezpiecznie schowanym pod sobą dobytkiem. Dodatkowo na bagaż
przeznaczona jest specjalna półka u góry. Zasada numeracji miejsc
jest podobna jak w przypadku wagonów kupejnych. Numery miejsc
znajdują się na bocznych ściankach obok przejścia.
Pociągi międzynarodowe nr 3/4 (Moskwa – Pekin przez Mongolię),
5/6 (Moskwa – Ułan Bator), 19/20 (Moskwa – Pekin przez Mandżurię)
są obecnie mniej wygodne ze względu na podróżujących nimi drobnych
handlarzy i ogromną ilość towaru, którą ze sobą wiozą. Podczas trwającego 15 – 20 min postoju na perony wylega tłum ludzi z torbami w rękach
i rozpoczyna się gorączkowy i błyskawiczny proces wymiany towarowopieniężnej. Kiedy zbliża się czas odjazdu pociągu, tłum pospiesznie kieruje się w stronę wagonów i usiłuje wraz ze swym dobytkiem ponownie
zapakować do środka. Trzeba uważać, by w tym zamieszaniu i tłoku
wrócić do pociągu przed handlarzami, którzy często w ostatniej chwili
wskakują do ruszającego już składu.
45
od sy ła się do ka sy dla „inastranców”. (Ale bez paniki! – zniesiono już
droższą taryfę dla obcokrajowców.)
Ka sa ta róż ni się je dy nie tym,
że nie jest czynna przez całą dobę,
a kasjerka mówi po angielsku. Gdy
powrót wypada na koniec sierpnia,
bilety powinno się nabyć przynajmniej trzy tygodnie wcześniej, gdyż
rosyjscy studenci i uczniowie tłumnie wra ca ją wte dy do szkół. Jeś li
jesteśmy większą grupą, to nawet
w innych okresach nie należy zostawiać kupna biletu na ostatnią chwilę, gdyż możemy nie dostać wspólnych miejsc. Na temat powrotu do
Polski z Brześcia – zob. opis powrotu w podrozdz. Opcje przejazdu do
Moskwy – Przejazd z przesiadkami.
Podróż samolotem na trasie
Moskwa — Irkuck / Ułan Ude
Droższy wariant dotarcia nad Bajkał to przelot samolotem z Moskwy
do Irkucka lub Ułan Ude. Ceny biletów są różne w zależności od kompanii lot ni czej oraz kla sy (biz nes
i znacz nie tań sza ekonomiczna).
Prze cięt nie bi let w jed ną stro nę
kosztuje ok. 150 – 200 USD. Osobom, któ re nie ukoń czy ły 24 lat
przysługuje 25% zniżki. Bilety najlepiej kupić na Aerowakzale (stacja
metra Aeroport, dalej dwa przystanki tramwajem).
46
Z Moskwy jest kilka lotów dziennie do Irkucka i 1 – 2 do Ułan Ude.
Samoloty odlatują z lotnisk:
-Domodiedowo (dojazd autobusem
ze stacji Domodiedowskaja)
-Wnukowo (dojazd autobusem ze
stacji metra Jugozapadnaja)
-Szeremietiewo (dojazd autobusem
ze stacji metra Riecznoj Wakzał)
Więcej o lotniskach – zob. rozdz.
Moskwa – Informacje praktyczne
–Dworce kolejowe i lotniska.
Na różne rejsy przewidziany jest
inny dopuszczalny ciężar bagażu (20
– 40 kg). Na syberyjskich liniach latają głównie samoloty typu Tupolew
Tu-1
54 i Iłuszyn Ił-62.
Połączenia obsługują różne linie
lotnicze. Do najtańszych należą Linie Czelabińskie. Popularne i niezbyt drogie są Linie Lotnicze Sybir.
Aerofłot oferuje zwykle wyższe ceny
niż pozostałe linie.
Raczej rzadko zdarza się, by danego
dnia nie było już miejsc na rejsy do
Irkucka lub Ułan Ude, ale jest to możliwe. Bilety na rejsy do tych dwóch
miast można zakupić u pośredników
w Polsce (marża około 20%):
5Ms
ul. Chmielna 98
00-801Warszawa,
tel.: (0-22) 827 48 27, 827 72 27
http://www.5ms.com.pl
e-mail: biuro@
5ms.com.pl
Katowice
ul. Francuska 19
tel.: (0-32) 2
55 56 72
Naj bliż szym Pol s ce miej s cem
w Rosji, gdzie można kupić bilety lotnicze na trasę Moskwa – Irkuck / Ułan
Ude jest Kaliningrad (kasy lotnicze
Przedstawicielstwo Rosyjskich
znajdują się niedaleko dworca kolejoLini Lotniczych Areofłot
wego). Lot do Irkucka trwa ok. 5 goal. Jerozolimskie 29
dzin. Należy pamiętać, że samolotem
00508 Warszawa
nie można przewozić butli gazowych!
tel./faks: (0-22) 628 2
5 57
Gdy powrót z Syberii planujemy na
koniec sierpnia, bilety powinno się
Bardzo korzystnym cenowo wa- nabywać z wyprzedzeniem.
riantem jest kupno biletu powrotnego.
Bilet powrotny z Moskwy kosztuje
Powrót
około 200 USD, natomiast kupowany
W Irkucku lub Ułan Ude bilety
u pośrednika w Polsce ok. 300 USD.
na samoloty można kupić w agen-
Na moskiewskim lotnisku przez wylotem
Na lotnisko warto przybyć sporo wcześniej. Wszyscy podróżni przed
oddaniem bagaży szczelnie je opakowują. Można oddać bagaż do specjalnego punktu, gdzie pakowany jest w papier, lub też kupić czarną torbę
foliową, włożyć do niej plecak i związać całość sznurkiem. Najbardziej
popularny jest najtańszy wariant, czyli owijanie bagażu taśmą klejącą,
którą można kupić na miejscu. Niektórzy Rosjanie oklejają bagaże
bardzo dokładnie jak mumie, inni przeciągają jedynie taśmą po zamku
torby. Ważne, by zakleić wszystkie wystające paski i sprzączki, np.
sprzączkę od pasa biodrowego plecaka, która może się połamać. Warto
zajrzeć do skle pów przy po czekalni. Można tam ku pić na przy kład
wy jąt ko wo ta nie i dob re mos ki tie ry. Na to miast nie zbęd ne za ku py
żyw noś cio we le piej zro bić wcześ niej, przed wy jaz dem na lot nis ko.
Może się zdarzyć, że lot na który zakupiliśmy bilety został odwołany.
W tej sytuacji należy kupić bilet na pierwszy samolot lecący w tym
samym kierunku. Biuro w Polsce zwraca pieniądze za niewykorzystany
bilet wyłącznie wtedy, gdy na lotnisku przybiją na nim odpowiednia
pieczątkę.
47
cjach li ni i lot ni czych w cen t rum
tych miast (zob. rozdz. Bajkał – Irkuck/Ułan Ude) lub na lotnis ku.
Kasy lotnicze znajdują się także na
dworcach kolejowych. Większość
samolotów z Irkucka do Moskwy odlatuje wcześnie rano. Jest to dość
kłopotliwe, gdyż nie działa wtedy
jeszcze komunikacja miejska. Godny polecenia jest nieco późniejszy
rejs nr 777 linii Sibir.
Opcje przejazdu do Mongolii
Możliwości dojazdu do Mongolii
jest kilka. Najtaniej dojechać tam
pociągiem, najszybciej samolotem
z przesiadką w Moskwie. Jeśli ktoś
nie ma czasu na kilkudniową jazdę
koleją, ale nie chce też płacić ogromnych sum za bezpośredni przelot,
powinien wybrać wariant łączony –
do Moskwy dojechać koleją, a stamtąd do Ułan Ude dotrzeć samolotem, by na stęp nie kon ty nu o wać
podróż do stolicy Mongolii pociągiem. Zdarza się też, że turyści lecą
sa mo lo tem do Pe ki nu, a stam tąd
dojeżdżają koleją do Mongolii (opcja
godna polecenia, jeśli uda się nam
zakupić tanio bilet lotniczy do Pekinu). „Lądowa trasa południowa”
przez Ukrainę, Kazachstan i Chiny,
popularna jeszcze niedawno wśród
polskich turystów, straciła na atrakcyjności, od kiedy wprowadzono wi48
zy do Kazachstanu. Tutaj przedstawiamy wybrane warianty przejazdu
do Ułan Bator.
Podróż pociągiem
Przejazd z przesiadkami
Dojazd
Wielu turystów jadących do Mongolii postanawia zatrzymać się choćby na kró tko nad Baj ka łem. Jeś li
wy bie rze my ten właś nie wa riant,
przejazd z Moskwy do Ułan Bator
będzie kilkuetapowy. Najpierw dotrze my do Ir kuc ka czy Ułan Ude
(zob. rozdz. Przejazd koleją na trasie Moskwa – Pekin – Nad Bajkał/
Wzdłuż brze gów Baj ka łu). Po tem
ruszymy do Nauszek i do Ułan Bator (zob. rozdz. Przejazd koleją na
trasie Moskwa – Pekin – Do Mongolii).
Pa mię taj my, że róż ni ca cza su
w Irkucku i Ułan Ude w stosunku do
Moskwy wynosi +5 godzin (a w stosun ku do Pol s ki +7 go dzin) oraz
że na tutejszych dworcach, jak i na
innych dworcach Rosji, godziny odjazdów i przyjazdów pociągów podaje się wg czasu moskiewskiego.
Pociąg z Ułan Ude do Ułan Bator
(kupiejny wagon) to koszt 30 USD.
Jeś li nie je dzie my z Ir kuc ka czy
Ułan Ude bezpośrednim pociągiem
do Ułan Bator, ale wpierw docieramy do Nauszek (stacja przy grani-
cy ro syj s ko -mon gol s kiej),war to
wiedzieć, na jakie problemy tu napotkamy. W Nauszkach można co
prawda kupić bilet kupe do Suche
Ba tor (pier w szej sta cji po stro nie
mongolskiej), ale dopiero gdy przyjedzie pociąg z Irkucka, wtedy bowiem wia do mo, ile jest wol nych
miejsc w wagonie międzynarodowym i dokładnie tyle biletów kasjerka może sprzedać. Wspomniany
wagon zastaje doczepiony do pociągu międzynarodowego, wraz z którym odjeżdża z Nauszek po kilku
go dzi nach po sto ju. Mi mo opi sanych utrudnień wariant ten obniża
łączne koszty przejazdu, gdyż cena
biletu liczona według taryfy przejazdów międzynarodowych dotyczy
tylko odcinka Nauszki – Suche Bator (odcinki trasy po stronie rosyjskiej i mongolskiej liczone są już
w taryfach przejazdów krajowych).
W Suche Bator mongolska kontrola graniczna trwa kilka godzin
i jest dość czasu, aby wymienić dolary na tugriki i kupić bilet na dalszą
podróż do Ułan Bator tym samym
pociągiem (aby dodatkowo obniżyć
kosz ty moż na tu zmie nić wa gon
na tańszy – typu obścij, co w wydaniu mongolskim oznacza po prostu
bardziej upchany płackartnyj, gdyż
i tak wszyscy pasażerowie rozkłada ją le żan ki, by prze drze mać na
nich resztę trasy). Jeśli jednak nie
zdą ży się wy mie nić pie nię dzy na
dworcu, trzeba po prostu wsiąść do
wagonu bez biletu i zapłacić konduktorom do la ra mi. Mon gol s cy
konduktorzy zwykle przyjmują taką zapłatę (zwłaszcza jeśli jedzie
kil ka osób i mo gą tro chę za ro bić
na wymianie). Pociąg ten odcinek
od granicy do Ułan Bator pokonuje
w 8 godzin.
Przy tego typu „kombinowanej”
pod ró ży, kie dy nie ku pu je się od
razu biletu docelowego, ale przesiada się na kil ku sta cjach na tra sie
wyprawy, trzeba liczyć się z tym, że
sam przejazd z Polski do Mongolii
może trwać 8 – 9 dni.
Powrót
Jeśli planujemy dotrzeć z Mongo li i nad Baj kał (by po tem da lej
kon ty nu o wać jaz dę ku Euro pie),
najtańszym sposobem jest przejazd
„na raty”. W Ułan Bator kupujemy
bilet w zwykłej kasie do Suche Bator i dopiero po dojechaniu na miejs ce za opat ru je my się w bi let do
Nauszek. Potem, już za ruble, zaopatrujemy się w bilet do Ułan Ude
czy Irkucka. Najwygodniej jeśli bilet Nauszki – Irkuck/Ułan Ude będziemy mieli zakupiony już wcześniej (czy li pod czas prze jaz du do
Mongolii).
49
Uwaga: Gdy sprawdzamy w Moskwie
czas odjazdu pociągu do Chin, aby
Dojazd
nim dotrzeć do Ułan Bator, upewnijOsoby, które nie planują zwiedza- my się, że nie jest to pociąg Moskwa –
nia Przybajkala, ale interesuje ich Pekin jadący przez Harbin (pociąg ten
bardziej Mongolia czy też Chiny, omija Mongolię).
wybierają bezpośredni przejazd pociągiem z Moskwy do Ułan Bator
Powrót
(nawet jadąc do Chin, warto zatrzyBilety na Kolej Transsyberyjską
mać się w Mongolii choćby na ty- z Ułan Bator do Moskwy (tylko wadzień – to czas, jaki jest potrzebny
gony kupe) można nabyć kilka dni
na wyrobienie tu bezpłatnej chińs- przed odjazdem w kasie międzynakiej wizy).
rodowej, znajdującej się w żółtym
Z Moskwy do Ułan Bator dostać się
budynku z napisem International
możemy jednym z kilku pociągów Tic ket Of fi ce, za led wie kil ka set
kur su ją cych na tra sie Mos k wa metrów od dworca kolejowego (zob.
– Ułan Bator lub Moskwa – Ułan rozdz. Mongolia – Ułan Bator – TranBator – Pekin.
sport). Z Ułan Bator do Moskwy odjeżdżają 3 pociągi na tydzień: w poPociąg chiński nr 4 (pospieszny) – niedziałek – rosyjski, w czwartek –
odjeżdża z Moskwy raz w tygodniu
chiński, a w sobotę – mongolski.
(wtorek) o godzinie 23.50; ceny biletów: kupe I klasy ok. 270 USD, Podróż samolotem
Moskwa — Ułan Bator
kupe II klasy 150 USD.
Wariantem, który skróci znacznie
Pociąg rosyjski nr 20 (firmowy) –
czas przejazdu jest opcja lotnicza na
odjeżdża z Moskwy w każdy piątek
trasie Moskwa – Ułan Bator połąo godzinie 22.40; ceny biletów: kupe
I kla sy: pra wie 400 USD, ku pe II czona z wcześniejszym przejazdem
kolejowym (czy ewentualnie przeloklasy: 270 USD.
Pociąg mongolski nr 6 (pospiesz- tem) na trasie Warszawa – Moskwa.
ny) – odjeżdża z Moskwy w środy Oczywiście można też samolotem
do le cieć tyl ko nad Bajkał, a da lej
o godzinie 23.50.
kon ty nu o wać pod róż ko le ją (zob.
Wspomnianymi pociągami do Ułan
Bator dotrzemy po czterech dniach w tym rozdziale: Opcje przejazdu
jazdy, do Pekinu po dniach sześciu. nad Baj kał – Pod róż sa mo lo tem
Przejazd bezpośredni
Moskwa — Ułan Bator
50
i Op cje prze jaz du do Mon go li i –
Prze jazd z prze siad ka mi). Prze lot
z Moskwy do Ułan Bator kosztuje
ponad 300 USD. Bilety nabyć można u po śred ni ka (np. biu ro 5Ms
w War sza wie). Prze lot tam i z powrotem z Warszawy przez Moskwę
do Ułan Bator to koszt rzędu 600
USD. Natomiast przelot znad Bajkału (trasa Irkuck – Ułan Bator) liniami mongolskimi MIAT to koszt
rzędu 80 USD.
Opcje przejazdu do Pekinu
Podróż pociągiem
Przejazd transmongolską odnogą
Transsibu został dokładnie opisany
w rozdziale Przejazd koleją na trasie
Moskwa – Pekin. Z Ułan Bator do
Chin trzy ra zy w tygodniu jeżdżą
bezpośrednie pociągi z wagonami
kupejnymi. Są one jednak dość drogie: bilet do Hohot kosztuje 45 USD,
do Pekinu 50 USD. Jak zwykle korzystniejsza jest opcja z przesiadkami, przy czym najtańszym sposobem dotarcia z Ułan Bator do Pekinu
jest przejazd wiązany kolejowo-autobusowy (o czym poniżej).
Jeśli jedziemy prosto z Moskwy
do Pekinu to na ten przejazd przeznaczyć musimy 6 dni.
Z Rosji do Pekinu można dojechać
także pociągiem, którego trasa wiedzie przez Harbin (transmandżurska
odnoga Transsibu). Jeśli zdarzyłoby
się, że do Pekinu chcemy dotrzeć
z zachodnich Chin (dokąd trafiliśmy
Klasy wagonów w chińskich pociągach
Pociągi chińskie są zwykle bardzo zatłoczone (warto pojawić się na
dworcu na dwie godziny przed odjazdem pociągu). W chińskich pociągach
jest kilka klas wagonów:
• tzw. „twarde siedzenia” (yingzuo) – najtańsza klasa, przypomina nasz
pociąg podmiejski. Trudno wytrzymać długą podróż, ale może być
łatwiej o bilety;
• tzw. „miękkie siedzenia” (ruanzuo) – wygodniejsza od poprzedniej, ale
droższa i zazwyczaj tylko na krótkich liniach;
• tzw. „twarde miejsca leżące” (yingwo) – przypomina naszą kuszetkę,
tylko z otwartymi przedziałami. Optymalna ze względu na wygodę
i cenę, ale bardzo trudno o bilety;
• tzw. „miękkie miejsca leżące” (ruanwo) – sleeping, bardzo drogi. Opłaca się dołożyć jeszcze trochę i zaoszczędzić czas, lecąc samolotem.
51
np. z Kazachstanu lub Pakistanu), to
mamy do dyspozycji pociągi bezpośrednie z Urumqi (Urumczi). Należy
jednak liczyć się z koniecznością kupowania biletu w biurze turystycznym (20 – 40 Y drożej niż w kasie)
i czekania kilka dni na bilet na kuszetkę. Mogą, ale wcale nie muszą,
być dostępne bilety na tzw. twarde
siedzenia, czyli na najtańszą klasę.
W drodze można dokupić bilet na
kuszetkę (ale wolne miejsca mogą
pojawić się na przykład dopiero po
dwóch dniach jazdy). Cała trasa zajmuje trzy dni. Można ją pokonywać
odcinkami robiąc postoje np. w Lanzhou i Xi’an.
W Pekinie są trzy główne dworce
kolejowe, przy czym pociągi z Mongolii i Rosji przyjeżdżają na Dworzec
Głów ny (Bei jing Zhan), a z Chin
zachodnich na Dworzec Zachodni
(więcej o dworcach zob. Pekin – Informacje praktyczne – Dworce kolejowe).
Podróż wiązana kolejowo-drogowa
Najtańszą, choć nie najkrótszą (3
doby) opcją przejazdu z Ułan Bator
do Pekinu jest podróż wiązana. Do
granicy mongolsko-chińskiejz Ułan
Bator dojeżdżamy pociągiem w ok.
20 godzin (4 USD), a następnie przekraczamy ją autobusem, pociągiem
lub wynajętym jeepem.
52
Na podróżnych przyjeżdżających
do Dzamynüüd od strony mongolskiej oczekują dwa autobusy przewo żą ce wy łącz nie przez gra ni cę.
Bilet na pociąg do Erlian/Erenhot
(pierwszego miasteczka po stronie
chińskiej), który odjeżdża ok. godziny 10.00, kosztuje około 1,2 USD.
Dla obcokrajowców najkorzystniejszą opcją jest przekroczenie granicy
wynajętym samochodem (co i tak
może zająć kilka godzin). Cena za
przewóz mongolskim samochodem
wynosi od 6 do 10 USD od osoby.
Prze woź ni cy chiń s cy pro po nu ją
niższe ceny, jednakże wiąże się to
z nieco dłuższym oczekiwaniem na
gra ni cy. Gra ni ca jest ot war ta od
go dzi ny 10.00 dla sa mo cho dów
mongolskich, od 11.00 dla chińskich. Uwaga: granica jest zamknięta
w niedziele! W każdym przypadku
trzeba spędzić noc w Erlian, gdyż
tego samego dnia nie ma połączenia
do Pekinu.
Po przekroczeniu granicy należy
po pro sić kie row cę o wy sa dze nie
w miejscu, z którego odchodzą autobusy do Pekinu (spróbujmy powiedzieć „Beijing” i liczmy na domyślność kierowcy). Przystanek ten nie
jest oznaczony, jednak każdy mieszkaniec miasta jest w stanie go wskazać. Dalekobieżne autobusy z miejscami do leżenia planowo odchodzą
około 8.00 rano każdego dnia; cena
biletu 12 USD, w autobusach z miejscami siedzącymi 9,5 USD.
W Erlian warto wymienić pieniądze (kurs korzystniejszy niż w Pekinie) oraz zrobić zakupy (taniej niż
w stolicy). Można tu znaleźć nocleg
już w cenie kilkunastu yuanów od
osoby w hotelu o standardzie do zaakceptowania (bez bieżącej wody).
Warto wybrać się do restauracji, której obfite menu kontrastuje z ubogą
mongolską dietą.
Do Pekinu jedziemy piętrowym
autobusem z miejscami sypialnymi
(warto mieć własny śpiwór). Bilet
kosztuje 12 USD. Autobus przyjeżdża do Pekinu po 20 godzinach i wysadza pasażerów w miejscu, które na
pierwszy rzut oka w niczym nie przypo mi na przy stan ku. Najlep szym
spo so bem do sta nia się do ho te lu
jest dojazd taksówką (warto mieć
pod ręką adres hotelu zapisany po
chińsku). Cała podróż z Ułan Bator
do Pekinu nie powinna nas kosztować więcej niż 25 – 30 USD (włączając w to koszt noclegu w Erlian).
KLM, British Airways, Air France,
Lufthansa, Finnair oferuje bilety,
prze waż nie z prze siad ką w którymś z miast Europy Zachodniej.
Ceny się często zmieniają, należy
szukać okazyjnych obniżek. Przykładowe ceny: Finnair, bilet 3-mi
esięcz ny w dwie stro ny – 650
USD, British Airways, 1-mie
sięczny w dwie stro ny – 760 USD. Po
wylądowaniu na lotnisku pekińskim do centrum miasta dostać się
mo że my au to bu sem kur so wym,
autobusem lotniskowym lub taksówką (więcej zob. rozdz. Pekin –
Informacje praktyczne – Lotniska).
Przy wylocie opłata lotniskowa wyno si 12 USD (płat ne w yu a nach,
więc trzeba sobie zostawić wystarczającą kwotę w tej walucie, by nie
wy mie niać pie nię dzy na lot nis ku
w ostatniej chwili).
Przeloty wewnątrz Chin
W Chinach lokalne linie lotnicze
mają dużo połączeń np. z miastami
Mandżurii, Xi’anem, Szanghajem
itp. Dla turystów, którzy mają mniej
czasu, jest to dobra opcja. OszczędPodróż samolotem
ności czasowe mogą być w tym wyPrzelot bezpośredni Warszawa — Pekin pad ku spo re, bo wiem aby ko le ją
To najprostszy, ale i najkosztow- przebyć trasę Urumqi – Pekin trzeniejszy sposób przelotu. Wadą jest ba liczyć trzy dni jazdy pociągiem,
cena, zaletą zaś komfort i oszczęd- a często i następne trzy – cztery dni
ność czasu. Większość dużych linii:
oczekiwania na bilet.
53
Najtańszy i zarazem najdłuższy wariant przejazdu na trasie — z przesiadkami
Poniżej przedstawiamy dwa skrajne warianty przejazdu do Pekinu.
Pierwszy zakłada jazdę odcinkami
dla obniżenia kosztów albo ze względu na taki plan wyprawy (odwiedzanie po drodze poszczególnych miejsc
i regionów). Drugi to wariant oparty
o „plan mi ni mum” (przy na mniej
jeśli chodzi o zwiedzanie), zaś pociągający za sobą nieco wyższy koszt
przejazdu.
Jeśli w wariancie z przesiadkami
trasę Ułan Ude – Ułan Bator pokonamy jednym pociągiem, koszt tego
przejazdu wyniesie 30 USD (zamiast
15 USD przy podróży z przesiadkami w Nauszkach i Suche Bator).
mieć na względzie to, iż przebiega
tędy popularna trasa handlowa bywalców targowisk po obydwu stronach granicy. Szczególnie w drodze
powrotnej podczas odprawy na stacji w Brześciu będziemy zmuszeni
przeciskać się przez tłum obładowany wszelakim dobrem.
Szczególnie istotna jest informacja o przejściach granicznych między Mongolią a Rosją. Na granicy
tych państw dla turystów zagranicznych udostępnione jest tylko przejście kolejowe Nauszki – Suche Bator. Wszystkie pozostałe przejścia,
jak Kiachta czy Mondy, otwarte są
je dy nie dla lud noś ci miej s co wej.
Nie któ rym tu rys tom uda ło się je
przekroczyć jedynie dzięki specjalnym zezwoleniom uzyskanym w jakiś cudowny sposób od władz rosyjskich lub mongolskich.
7UDVD
&]DV
SU]HMD]GX
áF]QLH
URGHN
WUDQVSRUWX
URG]DM
ZDJRQX
:DUV]DZD
±7HUHVSRO
NROHM
NODVD
7HUHVSRO
±%U]Hü
NROHM
REFLM
%U]Hü
±0RVNZD
NROHM
SáDFNDUWQ\M
0RVNZD
±,UNXFN
RN
NROHM
SáDFNDUWQ\M
,UNXFN
±8áDQ8GH
NROHM
REFLM
8áDQ8GH
±1DXV]NL
NROHM
SáDFNDUWQ\M
1DXV]NL
±6XFKH%DWRU
NROHM
NXSLHMQ\M
Ja dąc z Pol s ki na wschód przez
przejście Terespol – Brześć, warto
Wariant lądowy z minimalną ilością przesiadek
FHQD
&HQDáF]QLH
Z86'
Z86'
Przejścia graniczne
6XFKH%DWRU
±8áDQ%DWRU
NROHM
REFLM
SáDFNDUWQ\M
8áDQ%DWRU
±']DP\QG
NROHM
REFLM
SáDFNDUWQ\M
']DP\QG
±(UOLDQ
NROHM
VDPRFKyG
DXWREXV
7UDVDGR
0RVNZ\
(UOLDQ±3HNLQ
DXWREXV
GDOHNRELH*Q\
±0RVNZD
*Czas przejazdu obejmuje tylko czas jazdy (bez uwzględniania czasu oczekiwania przy
przesiadkach – a czas ten znacznie wydłuża podróż, np. w pobyt w Erlian przy trasie
do Pekinu z przesiadką zajmuje pół dnia i całą noc).
**Ceny w kolejnych tabelach podawane są jedynie orientacyjnie – na podstawie informacji aktualnych na lato 2001 r. Trzeba wziąć pod uwagę, że kurs rubla do dolara
zmienia się bardzo często, nawet z tygodnia na tydzień.
***Ceny przy podróży wagonem kupiejnym.
54
Zestawienie różnych opcji przejazdu
&]DV
SU]HMD]GX
ZJRG]
:DUV]DZD
7UDVD]D
0RVNZ
RSFMH
0RVNZD
±8áDQ%DWRU
0RVNZD
±3HNLQ
&]DVSRGUy*\
URGHN
ZGQLDFK
WUDQVSRUWX
5RG]DM
ZDJRQX
&HQD
Z86'
NROHM
Ä3RORQH]´
OH*DQNL
NROHM
SáDFNDUWQ\M
NROHM
SáDFNDUWQ\M
*Ceny w tabeli podawane są jedynie orientacyjnie – na podstawie informacji aktualnych na lato 2001 r. Trzeba wziąć pod uwagę, że kurs rubla do dolara zmienia się
bardzo często, nawet z tygodnia na tydzień.
55
Przejście Nauszki – Suche Bator
jest prze jściem ko le jo wym, gdzie
granicę przekracza pociąg tylko z wagonami kupiejnymi. Najtaniej przejechać można granicę kupując bile ty na prze jściach gra nicz nych,
trzeba się jednak liczyć z problemami przy ich zakupie.
56
Między Mongolią a Chinami mamy przejście graniczne Dzamynüüd
– Erlian (Erenhot). Jest to przejście
ko le jo we i sa mo cho do we. Moż na
więc granicę chińską pokonać pociągiem relacji Moskwa – Pekin bądź
też furgonami wiozącymi transgranicznych handlarzy.
ROZDZIAŁ II
SZLAK TRANSSYBERYJSKI
WSPÓŁCZESNY SZLAK PODRÓŻNICZY
Szlak Transsyberyjski, w znaczeniu przyjętym w tym przewodniku,
to współczesny szlak podróżniczy łączący Moskwę i Pekin, a więc szlak
przebiegający nie tylko przez region
Syberii, jakby to sugerowała jego nazwa, ale i przez obszar europejskiej
Rosji, Mongolii i północnych Chin.
Szlak ów pokrywa się w znacznym
stopniu z przebiegiem dwóch historycznych szlaków handlowych: szlaku herbacianego biegnącego z Chin
ku Europie (a właściwie jednej z jego odnóg) oraz szlaku kolejowego
Moskwa – Władywostok (czyli Kolej Transsyberyjska wraz z linią od
Moskwy). Podobnie jak te dwa szlaki, także szlak podróżniczy Moskwa
– Pekin jest drogą łącznikową między Europą a Pacyfikiem. Pojawia się
również zbieżność funkcji wszystkich trzech szlaków: transport ludzi i towarów, wymiana handlowa,
interakcje międzykulturowe. Droga
łącząca Europę z Dalekim Wschodem w środowiskach podróżniczych
zyskała dużą popularność. Przejazd
koleją na trasie Moskwa – Władywostok czy Moskwa – Pekin stał się
w ciągu ostatnich kilkunastu lat
niemałą atrakcją turystyczną. Tak
więc w ofercie biur podróży na całym świecie pojawia się propozycja
podróży Koleją Transsyberyjską, wydawnictwa turystyczne publikują
opracowania, przewodniki i mapy
poświęcone szlakowi. Także i nasz
przewodnik pragnie spełnić te oczekiwania.
Dodać tu należy, że różnie bywa
rozumiane określenie Kolei Transsyberyjskiej. Historycznie rzecz ujmując, pojęcie to dotyczyć winno
tylko odcinka Czelabińsk – Władywostok, niemniej jednak w większości źródeł rosyjskich Transsib
utożsamia się z odcinkiem Moskwa
– Władywostok. W środowiskach
podróżniczych Zachodu natomiast
pod nazwą Kolej Transsyberyjska
rozumie się zwykle zespół odnóg kolei biegnącej od Moskwy przez Syberię: linia do Władywostoku, odnoga Kolei Transmongolskiej (przez
Ułan Bator do Pekinu) i odnoga Kolei Transmandżurskiej (przez Harbin do Pekinu). Takie szerokie rozumienie Kolei Transsyberyjskiej
odwołuje się do praktyki podróżniczej. Dalekobieżne pociągi pasażer57
skie wyjeżdżające i kończące trasę
nad Pacyfikiem jeżdżą tymi właśnie
trasami. Są to także trasy szczególnie ulubione przez podróżników,
przy czym największą popularnością wśród nich cieszy się trasa Moskwa – Ułan Bator – Pekin. Szczególnie polscy turyści traktują tę trasę
jako stosunkowo wygodny i tani
sposób dotarcia na stepy Mongolii
i do Chin, albo też jako zdecydowanie najtańszą trasę dojazdu do Azji
Południowo-Wschodniej(najpopularniejsze cele to Wietnam, Laos,
Tajlandia, ale są też tacy, którzy
rozpoczynając podróż Transsibem,
kończą ją w Nepalu, Indiach czy
Pakistanie).
W tym przewodniku wychodzimy naprzeciw dużemu zainteresowaniu polskich podróżników trasą
Moskwa – Ułan Bator – Pekin i właśnie taki przebieg ma opisany w tym
przewodniku szlak podróżniczy,
dla uproszczenia zwany Szlakiem
Transsyberyjskim.
W Rosji po raz pierwszy poznano
jej smak w XVII w. dzięki tomskiemu bojarowi Wasylowi Starkowowi, który przywiózł z Mongolii
w charakterze środka leczniczego
tzw. „chińskie ziele”. W taki oto
sposób w 1639 r. chińska herbata
znalazła się w Tomsku, skąd z początkiem 1940 r. została wysłana
do Moskwy i znalazła sympatyków
na dworze cara Michała Romanowa.
Ten nowy specyfik bardzo szybko
zdobył wielką popularność w Rosji
i o wiele wcześniej niż w innych
krajach Europy, stał się powszechnym i codziennym napojem Rosjan.
W związku z tym zaistniała potrzeba transportu herbaty z Chin do
Rosji. Przewożono ją karawanami
traktem handlowym, który odegrał
wielką rolę w ekonomicznym zbliżeniu tych dwóch państw i wszedł
do historii jako wielki szlak herbaciany.
W handlu oraz dostawach herbaty brała udział większość mieszkańców Rosji, co miało znaczny wpływ
WIELKI SZLAK HERBACIANY
na ich sposób życia, rozwój kultury
oraz socjalno-ekonomiczne położeZwyczaj picia herbaty pojawił się
nie zwłaszcza tych ludzi, którzy żyli
w Chinach około 5000 lat temu,
na Syberii. To właśnie rozwój wyjednakże sekret przyrządzania tego
miany towarowej z Chinami spospecyfiku przez długie stulecia był
wodował, że na początku XVIII w.
pilnie strzeżony. Do Europy herba- zaczął funkcjonować trakt moskiewta dotarła dopiero w XVI – XVIII w. sko-syberyjski. T
en fragment szla-
58
ku herbacianego połączył Irkuck
z Moskwą, związał krainy leżące
za Uralem z centralną częścią kraju. Dzięki temu na Syberię mogły
docierać towary przemysłowe oraz
poczta, a w odwrotnym kierunku
przewożono futra, herbatę, a także
złoto i srebro.
Transport herbaty rozpoczynał się
w Chinach w mieście Kałgan, gdzie
formowały się karawany. Tam z całego obszaru Chin zwożono worki
napełnione herbacianymi liśćmi, by
stąd posyłać je dalej przez Mongolię
do granicy z Rosją.
W 1727 r. Rosja i Chiny podpisały umowę o warunkach wzajemnej wymiany handlowej i na jej
podstawie na brzegu rzeki Kiachty,
w miejscu, gdzie przebiegała najkrótsza droga do Pekinu, powstała
osada kupiecka. Jej położenie geograficzne – bezpośrednie sąsiedztwo
z Mongolią (Kiachta znajduje się
w odległości 235 km na południe
od Ułan Ude, 35 km na wschód od
granicznej stacji kolejowej Nauszki)
spowodowało dynamiczny rozwój
osady, która szybko stała się niezależną kupiecką słobodą. Przez półtora wieku była najbardziej znaczącym punktem wymiany handlowej
pomiędzy Rosją i Chinami. Towarami najczęściej wysyłanymi do Chin
były wówczas między innymi futra,
sukno, skóry oraz arkusze żelaza,
a najchętniej sprowadzanymi do Rosji – przede wszystkim jedwab, aksamit, cukier oraz wyroby rzemiosła artystycznego. Pod koniec wieku
XVIII udział Kiachty w ogólnym obrocie w handlu zagranicznym Rosji
wynosił 8,3%, co w dużej mierze
było zasługą herbaty. W latach 40.
XIX w. przez Kiachtę wwieziono do
Rosji około 243 tys. pudów (około
4 tys. ton) tego liściastego przysmaku. Nowa droga do Chin przez Kanał Sueski otwarta w 1869 r. oraz
budowa Kolei Transmandżurskiej
w 1903 r. spowodowały, że Kiachta
utraciła swoją pozycję głównego
punktu handlowego z Chinami,
a stała się centrum wymiany towarowej z Mongolią.
Z Kiachty herbata wędrowała dalej przez terytorium współczesnej Buriacji do kolejnego ważnego ośrodka
na tym szlaku – Wierchnieudinska
(dzisiejszego Ułan Ude), a następnie przez Bajkał docierała do Irkucka, w którym łączyły się szlaki transportowe towarów z Europy i Azji. Kolejnym punktem, do którego dochodziły karawany z herbatą był Tomsk.
Stąd można było kontynuować przewóz drogą wodną po rzece Tom, Ob
oraz Irtysz aż do Tiumenia. Dalej na
zachód towary były spławiane rzeką
Kamą i Wołgą.
59
Łączna długość szlaku herbacianego wynosiła 9 – 10 tys. km. Transport karawany z herbatą trwał średnio rok. Biorąc pod uwagę wielkość
obrotów towarowych na tym trakcie,
zajmował on drugie miejsce po szlaku jedwabnym.
Współcześnie w Rosji wiele syberyjskich biur podróży działających
na terenie Tomska, Irkucka i Ułan
Ude opracowuje plany wycieczek
szlakiem herbacianym. Powstał także międzynarodowy projekt „Szlak
herbaciany”, mający na celu stworzenie turystycznej infrastruktury
o wysokim standardzie w regionach,
przez które niegdyś przechodziły
karawany z herbacianymi liśćmi.
W realizacji tego wielkiego przedsięwzięcia ma wziąć udział przede
wszystkim Rosja oraz Mongolia.
Idea rozwoju turystyki na tym obszarze znalazła poparcie władz regionalnych. Trasa, zgodnie z historycznie wytyczonym szlakiem,
przebiegać powinna przez Chiny,
Mongolię, Buriację (od Kiachty do
Ułan Ude) i dalej na zachód przez Irkuck, Omsk, Tomsk i Krasnojarsk.
Na ten temat prowadzone są liczne
rozmowy i organizowane konferencje. Świadczy to o atrakcyjności
i wciąż niegasnącej popularności tego traktu zarówno wśród turystów
rosyjskich, jak i zagranicznych.
60
KOLEJ TRANSSYBERYJSKA
Kontynuacją tradycji handlowych
w oparciu o szlak herbaciany było
powstanie na początku XX w. najdłuższej na świecie linii kolejowej,
która ułatwiła i niezmiernie przyspieszyła proces wymiany towarowej. Dzięki budowie Kolei Transsyberyjskiej zostały założone liczne
osady, które potem przekształciły
się w centra handlowe, naukowe
i przemysłowe. Dalekie i niedostępne wschodnie tereny zostały
na trwałe włączone w system ekonomiczny pozostałej części kraju.
Wykształciły się lepsze warunki dla
przepływu myśli i możliwy stał się
bezpośredni kontakt między różnymi kręgami kulturowymi. Ta wielka inwestycja miała także na celu
utrzymanie jedności rozciągającego
się na tak ogromnym obszarze państwa. Trwałe połączenie komunikacyjne z odległym Wschodem
i wybrzeżem Oceanu Spokojnego
dawało gwarancję kontroli tych terenów i w pewien sposób zabezpieczało przed ich usamodzielnianiem
się i oderwaniem.
Bolesna historia ostatnich wieków sprawiła, że szlak syberyjski
kojarzony jest obecnie głównie z kibitkami, zesłańcami oraz obozami
pracy przymusowej. Niezależnie od
tych skojarzeń trzeba mieć na uwadze, jak ważną odgrywa on rolę, pośrednicząc w dialogu kultur. Obecnie określenie Transsib oznacza nie
tylko trasę kolejową, ale stanowi
również symbol połączenia centralnej części Rosji z Oceanem Spokojnym, symbol wymiany dóbr materialnych i duchowych pomiędzy
europejską częścią imperium z Moskwą, Sankt Petersburgiem, Brześciem i Kaliningradem, a obszarami na Dalekim Wschodzie z portami we Władywostoku i Nachodce,
a także z Mongolią oraz Chinami.
Historia budowy
Kolej Transsyberyjską początkowo Rosjanie określali mianem
Wielikij Sibirskij Put` (Wielka Syberyjska Droga), które jednak nie
zakorzeniło się na stałe w języku
rosyjskim. Powszechnie funkcjonuje nazwa Transsibirskaja Magistral
(w skrócie Transsib), pochodząca
od określenia Trans-Siberian Railway, jakim posługiwali się Anglicy,
mając na myśli ten wiodący przez
Syberię szlak kolejowy.
Po raz pierwszy temat budowy Kolei Transsyberyjskiej podjął w 1857
r. generał-gubernator W
schodniej
Syberii Murawiow-Amurski. Od
tego momentu rozpoczął się długotrwały proces powstawania tej
najdłuższej na świecie ciągłej linii
kolejowej liczącej ok. 9300 km. Początkowo przez 20 lat rosyjscy specjaliści opracowywali projekty budowy mającej przebiegać przez Syberię
magistrali kolejowej, jednakże nie
otrzymali poparcia państwa. Dopiero w połowie lat 80. XIX w. zaczęto
poważnie rozważać ten problem.
Punktem wyjścia dla budowy stała
się decyzja Aleksandra III, który
w 1886 r. oświadczył, że należałoby
wreszcie zaspokoić potrzeby tego
bogatego, ale zaniedbanego syberyjskiego kraju. W tym samym roku
car nakazał przedstawić plany i zdać
relację z przygotowań do budowy
tras kolejowych. W 1887 r. pod kierownictwem inżynierów Mieżeninowa, Wiaziemskiego i Ursatina zostały zorganizowane trzy ekspedycje
w celu wytyczenia tras środkowosyberyjskiej, zabajkalskiej i południowo-ussuryjskiej linii kolejowej.
W 1891 r. powołano komitet dla budowy syberyjskich linii kolejowych,
który obwieścił: Kolej Syberyjska
to wielkie dzieło narodowe i powinni go tworzyć Rosjanie z rosyjskich
materiałów. Decyzja o sfinansowaniu tej budowy przez państwo bez
pomocy zachodniego kapitału była
związana z obawami Rosji przed
zwiększeniem obcych wpływów na
Syberii i Dalekim Wschodzie. Za61
tem w lutym 1891 r. ministrowie
ostatecznie przyjęli postanowienie
o rozpoczęciu prac budowlanych jednocześnie z dwóch stron – od Czelabińska (Linia Zachodniosyberyjska
biegnąca do rzeki Ob) i od Władywostoku (Linia Ussuryjska). 12 maja
1891 r. odbyła się we Władywostoku uroczystość położenia kamienia
węgielnego, w której uczestniczył
przyszły imperator Mikołaj II.
Najwięcej trudności przy budowie
Kolei Transsyberyjskiej sprawiały
surowe warunki klimatyczne. Niemalże cała trasa miała przebiegać
przez tereny bezludne i porośnięte
ciężką do przebycia tajgą, która skrywała w sobie potężne syberyjskie rzeki, liczne jeziora, bagna oraz ziemię
pokrytą warstwą wiecznego mrozu.
Brakowało dróg dla dostaw materiałów budowlanych, właściwie trzeba
było transportować wszystko z wyjątkiem drewna. Większość prac
wykonywano ręcznie przy pomocy
najprymitywniejszych narzędzi – topora, piły, łopaty, kilofa i taczek.
W początkowej fazie robót w 1891 r.
zostało zaangażowanych około 9,6
tys. osób, a w najintensywniejszym
okresie, w latach 1895 – 1896, pracowało przy budowie około 90 tys.
chłopów, więźniów, zesłańców, żołnierzy. Pomimo bardzo trudnych
rzędzi i technologii budowy w przeciągu niespełna 14 lat (od marca
1891 r. do września 1904 r.) powstał
odcinek trasy kolejowej biegnącej od
Czelabińska do portu Władywostok
i Port Artur na wybrzeżu Pacyfiku.
Średnia prędkość budowy linii wynosiła wówczas około 740 km rocznie.
Dane z 1903 r. mówią, że przekopano 100 mln m3 ziemi, przygotowano i położono ponad 12 mln podkładów kolejowych, ok. 1 mln ton
szyn i złącz, wybudowano ok. 100
km mostów i tuneli.
Zakończenie prac, łącznie z trasą
przez Chiny oraz odcinkiem wokół
Bajkału, który sprawiał szczególne
trudności ze względu na górzyste
ukształtowanie terenu i wpadające
do jeziora rzeki, nastąpiło w październiku 1904 r. Od tej pory regularnie kursujące pociągi pasażerskie
mogły przemieszczać się od brzegów Oceanu Atlantyckiego do wybrzeży Pacyfiku. Połączenie kolejowe z Władywostokiem przebiegało
wówczas przez Mandżurię. Koniec
budowy trasy Kolei Transsyberyjskiej znajdującej się w całości na
terytorium Rosji przypada na październik 1916 r., kiedy zakończono
budowę części amurskiej i został
otwarty most przez rzekę Amur
w okolicy Chabarowska. Metalowe
warunków pracy, prymitywnych na- konstrukcje użyte przy budowie te62
go mostu były sprowadzane z Warszawy – transportowane koleją do
Odessy, następnie przewożone drogą morską do Władywostoku, skąd
znów pociągiem jechały do Chabarowska. Dodatkowo jesienią 1914 r.
niemiecki krążownik zatopił na
Oceanie Indyjskim belgijski statek
wiozący stalowe elementy potrzebne do ukończenia mostu, co spowodowało wydłużenie o rok prac
konstruktorskich. Niezależnie od
wszystkich przeszkód powstała sieć
torów kolejowych, połączonych
w jedną całość.
Linia Zachodniosyberyjska
Nazwa ta obejmuje odcinek od
Czelabińska do Nowosybirska (dawnego Nowonikołajewska). Budowę
linii rozpoczęto również w 1891 r.,
a w 1896 r zostało oddanych do użytku 1422 km torów. Prace na tym
odcinku, a także konstrukcję mostu na rzece Ob nadzorował inżynier
i pisarz Garin-Michajłowski.
Linia Środkowosyberyjska
Łącząca rzekę Ob i Irkuck linia ma
długość 1839 km. Jej budowa pod kierownictwem inżyniera Mieżeninowa
została zakończona w 1899 r.
Podział trasy Kolei Transsyberyjskiej
Najwcześniej budowane odcinki
Linia Krugobajkalska
Kolei Transsyberyjskiej to Linia PoJej trasa liczy 260 km – począwłudniowo-U
ssuryjska i Zachodnio- szy od stacji Bajkał, wzdłuż brzegów
syberyjska.
jeziora, przez miejscowości Kułtuk,
Sludianka, Tanchoj, aż do stacji MyLinia Ussuryjska
sowa (Babuszkin), w której łączy się
Rozciąga się ona na przestrzeni
z biegnącą na wschód, zbudowaną
772 km od Władywostoku do Cha- nieco wcześniej Linią Zabajkalską.
barowska. Budowę tego odcinka
Po raz pierwszy pociąg dotarł do BajWielkiej Syberyjskiej Drogi rozpo- kału w grudniu 1898 r. po zakończęto w kwietniu 1891 r., a zakoń- czeniu budowy odcinka od Irkucka
czono w 1894 r. Jednakże pociągi na
do stacji Bajkał. Budowę wschodniej
tej trasie zaczęły kursować dopiero
części Linii Krugobajkalskiej od Myw końcu 1897 r. Na cześć inżyniera
sowej do stacji Tanchoj rozpoczęto
Wiaziemskiego, który nadzorował
pod koniec 1899 r. Na wiosnę 1902r.
prace budowlane tej części Transsi- rozpoczęto prace nad najtrudniejbu, została nazwana jedna ze stacji
szym fragmentem trasy biegnącym
tej trasy – Wiaziemskaja.
wzdłuż brzegu jeziora – od stacji Baj63
kał do Sludianki. Od 1900 r. aż do
momentu ukończenia prac nad tym
odcinkiem pociągi nieprzerwanie
kursowały na całej trasie Transsibu
do samego Władywostoku. Umożliwiała to przeprawa promowa przez
jezioro od stacji Bajkał do Mysowej.
Do przeprawy wagonów kolejowych
służyły promy – lodołamacze Bajkał
(do przeprawy pociągów) i Angara
(do przewozu pasażerów). Lodołamacz Bajkał obsługiwało 200 osób.
Miał on około 100 m długości i 18
m szerokości i jednorazowo mieściło się na nim 27 wagonów i parowóz.
Odcinek 72 km prom, mogący łamać lód o grubości 1 m, przebywał
w przeciągu 4,5 godz. Podczas pięcioletniego okresu istnienia przeprawy promowej lodołamacz tylko raz
w 1901 r. nie poradził sobie ze skuwającym jezioro lodem. Wówczas na
powierzchni zamarzniętego Bajkału
zostały ułożone czasowe tory kolejowe, po których przy pomocy koni przetaczano parowozy i wagony.
W ten sposób można było dziennie
przeprawić do 220 wagonów. Pociągi
zaczęły jeździć na całej trasie tej linii
w październiku 1904 r., a rok później
została ona włączona do stałej eksploatacji jako część administracyjna
Lini Zabajkalskiej.
Linia Krugobajkalska stanowi
unikalne muzeum techniki, w któ64
rym można obserwować liczne rozwiązania konstrukcyjne, jakie zastosowano, by przeprowadzić tory
kolejowe przez skalisty brzeg Bajkału. Powstało tu 39 tuneli, które
wraz z dobudowanymi skalnymi galeriami mają łączną długość 9138
metrów, 248 mostów i wiaduktów.
Decyzją Rady Deputatów Narodowych Okręgu Irkuckiego z grudnia
1982 r. utworzono na odcinku Linii Krugobajkalskiej od stacji Bajkał
do stacji Kułtuk muzeum architektoniczno-krajobrazowe. Za zabytki
architektury uważa się 172 obiekty
znajdujące się na tym obszarze.
mała pozwolenie od Chin na przeprowadzenie nitki przez Mandżurię
łączącej Trasę Zabajkalską z Władywostokiem. W ten oto sposób
powstała linia, zwana także Linią
Wschodniochińską, biegnąca przez
Zabajkalsk, Harbin, graniczną stację
Grodekowo do Ussurijska i Władywostoku. Linia zaczęła funkcjonować w 1903 r. i tym samym Władywostok został połączony torami
kolejowymi z centralną częścią Rosji, a imperium zapewniło sobie
kontakt z Dalekim Wschodem.
Linia Południowo-Mandżurska
Biegnie na trasie od Mysowej do
Srietieńska. Jej budowa została zakończona na wiosnę 1901 r. Wówczas do połączenia europejskiej części Rosji z wybrzeżem Pacyfiku brakowało jeszcze około 2 tys. kilometrów torów kolejowych między
Srietieńskiem a Chabarowskiem
(później na tym odcinku powstała
Linia Amurska).
Przechodziła przez terytorium
Chin od Harbina przez Changchun
aż do portu Dalnij i wojenno-mor
skiej twierdzy Port Artur. Należała
ona do Rosji do 1905 r. Część tej
trasy – aż do miejscowości Szenian
– można przebyć obecnie jadąc pociągiem z Moskwy do Pekinu przez
Chiny (inny możliwy wariant –
krótszy o dwie godziny – to trasa
z Moskwy do Pekinu przez Mongolię).
Linia Transmandżurska
Linia Amurska
W związku z ciężkimi warunkami klimatycznymi i geologicznymi
zrezygnowano w pierwszych latach
XX w. z budowy linii kolejowej na
odcinku amurskim. Rosja otrzy-
Przegrana wojna z Japonią w 1905r.
dała do zrozumienia, że droga kolejowa przebiegająca przez terytorium
obcego państwa nie może zabezpieczyć interesów kraju i spełnić jego ce-
Linia Zabajkalska
lów strategicznych. Rosja postanowiła
więc stworzyć nieprzerwane połączenie kolejowe z Władywostokiem
biegnące wyłącznie w granicach imperium. Dlatego też w maju 1908 r.
Państwowa Rada podjęła decyzję o budowie Linii Amurskiej. W 1907 r. rozpoczęto budowę odcinka o długości
ponad 2 tys. km pomiędzy stacjami
Kuenga i Chabarowsk, którą zakończono dopiero w 1916 r.
Inne linie kolejowe
Linia Transmongolska
Linia ta zaczęła powstawać po
mongolskiej rewolucji w 1924 r.,
a jej budowę kontynuowano w latach 50. Wtedy to na obszarze od
Ułan Bator do granicy chińskiej położono 713 km torów kolejowych.
Warunki budowy były wyjątkowo
trudne, zważywszy, że ponad 600
km trasy przechodziło przez Grzbiet
Chentejski oraz pustynię Gobi, czyli tereny pozbawione osad, lasów
i jezior. Trasa odgałęzienia transmongolskiego biegnie od Ułan Ude,
przecina granicę z Mongolią w Nauszkach i przez Suche Bator, Ułan
Bator, Sajnszand i Dzamin Ude dociera do Pekinu. Powstanie tej linii
kolejowej ożywiło życie kulturalne
i ekonomiczne Mongolii – pociąg
pokonywał w ciągu doby taką przestrzeń, jaką karawany wielbłądów
65
mogły przebyć w przeciągu dwóch
tygodni.
Bajkalsko-Amurska Magistrala
(BAM)
Znajduje się we wschodniej Syberii i na Dalekim Wschodzie. Stanowi drugi po Kolei Transsyberyjskiej
szlak komunikacyjny łączący Rosję z Oceanem Spokojnym. Rozciąga się na przestrzeni 4300 km od
Tajszetu, omijając Bajkał od strony
północnej i docierając do Sowieckiej
Gawani – portu nad Morzem Japońskim. Dwa najwcześniejsze odcinki BAM-u – T
ajszet – Ust`-Kut nad
Leną oraz Komsomolsk nad Amurem – Sowiecka Gawań zostały zbudowane na przełomie lat 40. i 50.
Trasa o długości 3105 km łącząca
miejscowość Ust`-Kut z Komsomolskiem nad Amurem powstawa-
66
ła od roku 1974. Dopiero w 1984 r.
wszystkie części zostały połączone
w jedną całość. Budowa tej linii kolejowej stanowiła wielkie wyzwanie
i spotykała się z licznymi problemami. Na jej trasie trzeba było przebić się przez 7 pasm górskich, kilka
tysięcy strumieni i rzek, zbudować
2237 mostów i ok. 30 km tuneli.
W związku z tak wieloma technicznymi trudnościami linia kolejowa
zaczęła w pełni funkcjonować dopiero w 1989 r. Bajkalsko-Amurska Magistrala posiada 3 połączenia
z Koleją Transsyberyjską i spełnia
ważną rolę przy transporcie takich
surowców, jak węgiel kamienny,
rudy żelaza i miedzi, drewno. Duże
znaczenie ma także jako linia przewozowa przy transporcie japońskich towarów na zachodnioeuropejskie rynki.
ROZDZIAŁ III
PRZEJAZD KOLEJĄ NA TRASIE MOSKWA — PEKIN
Jak pokazuje praktyka, większość
polskich podróżnych pokonuje trasę Moskwa – Pekin najwyżej z dwoma przesiadkami: nad Bajkałem
i w Mongolii. Wielu z tych, którzy
wysiadają w Irkucku, penetruje region Przybajkala, a odcinek między
Irkuckiem a Ułan Ude przebywa w
kilku rzutach, by dopiero ze stolicy
Buriacji kontynuować podróż ku
Mongolii. Turyści, dla których celem podróży jest Mongolia, także
choćby na krótko zatrzymują się
nad Bajkałem. Jest i rzesza takich,
którzy pokonują całą trasę z Moskwy do Pekinu – czy to w sposób
bezpośredni, czy z przesiadkami.
Podział poniższego opisu przejazdu
Zmienny przebieg zachodniego odcinka trasy na Daleki Wschód
Za punkt początkowy trasy kolejowej na rosyjski Daleki Wschód uważa się obecnie Dworzec Jarosławski w Moskwie. Do rewolucji w 1917 r. za
początek Wielkiej Syberyjskiej Drogi przyjmowano Dworzec Moskiewski
w Sankt Petersburgu, ówczesnej stolicy imperium.
Różny był przebieg owej trasy na jej zachodnim odcinku. Od 1903 r.
wiodła z Moskwy przez miasta: Riazań – Pienza – Samara – Ufa – Czelabińsk – Kurgan – Pietropawłowsk i dopiero od Omska pokrywała się
z jej obecnym przebiegiem na wschód. W 1906 r. szlak kolei w swym początkowym biegu został nieco zmieniony i poprowadzony przez miasta:
Sankt Petersburg – Wołogda – Wiatka – Perm – Niżny Tagił – Jekaterynburg – Kysztym – Czelabińsk i Omsk. W 1909 r. zbudowano dodatkowe
połączenie na odcinku Jekaterynburg – Kungar, a od 1913 r. pociągi zaczęły kursować jeszcze krótszą drogą – od Jekaterynburga przez Tiumeń
do Omska. Następnie od 1956 r. przez długi czas trasa z Moskwy na
Daleki Wschód prowadziła przez miasta: Jarosław – Daniłow – Buj – Szarija – Kotielnicz – Kirow – Balezino – Perm i dalej na wschód zgodnie
z jej obecnym przebiegiem. Obecnie tym właśnie szlakiem jeżdżą pociągi osobowe z Moskwy do Czyty. Od czerwca 2001 r. niemal wszystkie
pociągi dalekobieżne wyjeżdżające z moskiewskiego Dworca Jarosławskiego w kierunku syberyjskim kursują nową, krótszą o 40 kilometrów
trasą przez Włodzimierz i Gorkij Moskiewski, która w Kotielniczu łączy
się z tradycyjnym szlakiem Transsibu biegnącym na Daleki Wschód.
67
na poszczególne części dopasowany
został do zasygnalizowanej powyżej
możliwości podróży. Niemniej jednak warto śledzić pokonywaną trasę
także pod kątem poszczególnych odcinków kolei (zob. mapka na skrzydełku okładki). I tak, najpierw jedziemy odcinkiem europejskim, by
po minięciu Uralu i słupa granicznego na 1777. kilometrze podążać
przez Syberię. Ten zauralski odcinek
nie wszędzie pokrywa się z wytyczoną ongiś linią Kolei Zachodniosyberyjskiej, której początek znajduje
się Czelabińsku, ale jako że przebywa się zachodnią Syberię, możemy
umownie tak go nazywać. Za Nowosybirskiem mamy już linię Kolei
Środkowosyberyjskiej, która kończy
się dopiero w Irkucku. Dalej wiedzie
linia Kolei Wschodniosyberyjskiej.
Opisana przez nas trasa pokrywa się
tylko z jej początkowym odcinkiem
– do Ułan Ude. Stąd dalej wiedzie
już boczna odnoga Transsibu: Kolej
Transmongolska.
NAD BAJKAŁ (MOSKWA – IRKUCK)
Większość pociągów dalekobieżnych do Irkucka, Władywostoku czy
Ułan Bator i Pekinu odjeżdża z Moskwy w późnych godzinach wieczornych. Kiedy już wsiądziemy do wagonu i odnajdziemy nasze miejsca,
68
mamy trochę czasu, by się rozejrzeć
i zadomowić, zanim pani konduktor (prowadnica) nie dotrze do nas,
zbierając bilety i pieniądze za pościel (bielio). Kiedy już otrzymamy
swój komplet pościelowy (ręcznik,
dwa prześcieradła i poszewki na poduszkę), możemy zabierać się za
zdejmowanie z górnej półki poduszek oraz zwiniętych w rulon materaców, by umościć sobie posłanie.
Jeśli obawiamy się, że zmarzniemy
w nocy, powinniśmy poprosić konduktora o koc (odiejało).
Możemy też zapoznać się z rozkładem jazdy pociągu: informacja
o czasie przyjazdu do poszczególnych
stacji i długości postojów znajduje
się w każdym wagonie. Rozkład ten
dopasowany jest do czasu moskiewskiego. Tenże czas wskazują także
zegary na mijanych po drodze rosyjskich dworcach (również według czasu moskiewskiego podawane są godziny przyjazdu i odjazdu pociągu).
I wreszcie pociąg rusza. Jeszcze
przez jakiś czas światła wielkiej Moskwy mrugają do nas, lecz już niedługo wydostajemy się poza miasto.
Na naszej trasie w odległości 145
km od stolicy znajdują się rozsławione przez Wieniedikta Jerofiejewa Pietuszki (upragniony i zarazem
nieosiągalny cel podróży bohatera
poematu Moskwa-Pietuszki
). Alko-
holowe fantazje i wymyślne przepisy na napoje wyskokowe opisane w
książce zapewniły jej wielką sławę.
Ale tak naprawdę lekka i dowcipna
forma utworu kryje w sobie tragedię
człowieka zgnębionego przez system
oraz demaskuje absurdy radzieckiej
rzeczywistości. Droga do Pietuszek
zajmie nam około 2 godzin (czyli
znacznie krócej niż opisywana
w książce podróż elektriczką, zatrzymującą się po drodze na każdej
„Bajkałem” nad Bajkał
W dni nieparzyste między Moskwą a Irkuckiem kursuje firmowy pociąg Bajkał (nr 10). Ma on renomę najlepszego pociągu na tym odcinku,
co znajduje również odbicie w cenie biletu. Czasem jednak warto dopłacić, by dowiedzieć się, co kryje w sobie określenie „firmowy”.
Płackartnyj wagon pociągu Bajkał prezentuje się bardzo przyzwoicie.
Już na początku podróży dowiadujemy się, co oferuje nam wagon restauracyjny – na każdym przypadającym na sześć miejsc stoliku stoi zestaw
napojów, słodyczy i różności. Nieświadomy podróżny mógłby pomyśleć,
że w takim luksusowym pociągu otrzymuje się prowiant na drogę. Niestety, jeśli wypijemy wodę lub zjemy ciasteczko leżące kusząco w zasięgu
ręki, przyjdzie nam za to zapłacić. To chwyt reklamowy: zobaczysz,
dotkniesz, zjesz – znaczy kupiłeś. A mało komu chce się pójść do wagonu restauracyjnego, żeby sprawdzić, co tam można nabyć. Po krótkim
czasie prezentacji konduktor zbiera wszystkie smakołyki ze stolików.
W każdym wagonie znajduje się urządzenie z gorącą wodą, którą można czerpać o dowolnej porze dnia i nocy. Ponadto istnieje możliwość
wypożyczenia u konduktora szklanek (stakany) i szachów (szachmaty).
Stoliki ozdabiają wazony ze sztucznymi kwiatami, a w długim przejściu
pomiędzy miejscami do leżenia rozciąga się przez cały wagon dywan, odkurzany dwa razy dziennie. Z głośników dobiegają dźwięki popularnej
rosyjskiej muzyki, przerywanej od czasu do czasu radiowym serwisem
informacyjnym. Czyściochy mogą skorzystać z kabiny z prysznicem
znajdującej się w wagonie sztabowym, który oferuje również przybory toaletowe. Tam też mieści się pokoik dla dzieci, gdzie można wypożyczyć
zabawki oraz pomieszczenie z komputerem, przy którym można skrócić
sobie czas podróży, grając w gry komputerowe. Luksus.
69
Wykaz stacji, na których pociąg ma postoje na odcinku Moskwa – Irkuck
Stacja (ros.)
Москва
Владимир пасс.
Дзержинск
Горький-Моск
Шахунья
Котельнич 1
Киров пасс
Балезино
Пермь 2
Свердловск пасс.
Тюмень
Ишим
Называевская
Омск
Татарская
Барабинск
Новосибирск
Тайга
Мариинск
Боготол
Ачинск 1
Красноярск пасс.
Заозерная
Канск-Eнисейский
Иланская
Тайшет
Нижнеудинск
Тулун
Куйтун
Зима
Залари
Черемхово
Усолье-сибирское
Ангарск
Иркутск-сорт
Иркутск пасс.
70
Stacja (pol.)
odległość od Moskwy
Moskwa
0 km
Włodzimierz osob.
210 km
Dzierżyńsk
427 km
Gorkij Mosk.
461 km
Szachunija
701 km
Kotielnicz 1
830 km
Kirow osob.
917 km
Balezino
1154 km
Perm 2
1397 km
Swierdłowsk osob. (Jekaterynburg) 1778 km
Tiumeń
2104 km
Iszym
2393 km
Nazywajewskaja
2527 km
Omsk
2676 km
Tatarskaja
2845 km
Barabińsk
3000 km
Nowosybirsk
3303 km
Tajga
3532 km
Mariinsk
3680 km
Bogotoł
3813 km
Aczinsk 1
3881 km
Krasnojarsk osob.
4065 km
Zaoziornaja
4231 km
Kansk Jenisiejski
4312 km
Iłanskaja
4344 km
Tajszet
4483 km
Niżnieudinsk
4646 km
Tułun
4763 km
Kujtun
4842 km
Zima
4902 km
Załari
4957 km
Czeremchowo
5022 km
Usolije syberyjskie
5085 km
Angarsk
5113 km
Irkuck tow.
5145 km
Irkuck osob.
5152 km
z 35 stacji). Większość pociągów dalekobieżnych tylko przejeżdża przez
Pietuszki, bez zatrzymywania się
w tej niewielkiej miejscowości.
Pierwszy dłuższy postój czeka nas
w leżącym nad rzeką Klaźmą Włodzimierzu (210. kilometr na trasie
kolei – ponad trzy godziny jazdy
od Moskwy). Miasto zamieszkałe
przez 340 tys. osób (1996) wchodzi
w skład tzw. Zołotowo kolca (Złotego Pierścienia), czyli grupy zabytkowych miast położonych na północny wschód od Moskwy. Kiedyś
stanowiły one ważniejsze ośrodki
kulturalne i administracyjne poszczególnych księstw ruskich. Włodzimierz to jedno z najstarszych
miast rosyjskich. Został założony w
1108 r. przez księcia Włodzimierza
Monomacha i już w poł. XII w. stał
się stolicą Księstwa Włodzimiersko-Suzdalskiego, a następnie stolicą całej Rusi Kijowskiej. Pełnił rolę
najważniejszego centrum kulturalnego, ekonomicznego i politycznego północno-wschodniej Rusi.
W XIV w. mieściła się tu rezydencja
patriarchy Ruskiej Cerkwi Prawosławnej. We Włodzimierzu do dziś
zachowały się zabytki dwunastowiecznej architektury – sobór Zaśnięcia oraz sobór św. Dymitra.
Tymczasem przemierzamy płaski teren Niziny Wschodnioeuro-
pejskiej. Za oknem rozciągają się
wielkie obszary lasów. Czasem to
las mieszany, czasem zaś monokulturowe kompleksy syberyjskiej bieriozy. Wspaniale wyglądają brzozowe pnie odznaczające się swą świeżą
bielą na tle trawy czy odbijające
światło wieczornego słońca. Specyficzny to widok: tysiące białych pni
przemyka za oknem bez końca. I już
zdaje się, że nic więcej poza brzozowym lasem nie zobaczymy w tej
podróży, kiedy nagle morze białych
pni kończy się i suniemy pośród rozległych łąk, poprzez wioski czy zespoły rosyjskich działek.
Skupiska małych drewnianych
domków działkowych to bowiem jeden z częstszych elementów „przykolejowego krajobrazu”. W Rosji dacza wciąż odgrywa bardzo istotną
rolę. W przylegających do drewnianych domków ogródkach uprawia
się cebulę, pomidory, ogórki, ziemniaki. Małe ogródki ze swymi warzywniczymi zasobami stanowią
więc ważne dla Rosjan źródło dodatkowego pożywienia, a często
i podstawę wyżywienia czy też utrzymania. Domek taki może być sporych rozmiarów, przypominając gabarytami dom mieszkalny, albo też
może być bardzo mały i skromny.
Czasem ma on dach płaski, częściej
dwuspadowy o konstrukcji przy71
Kulinarna podróż przez Syberię
Podróżowanie Koleją Transsyberyjską od Moskwy po Bajkał można
podzielić na szereg różnych etapów kulinarnych. Nie są one rozłączne.
Nakładają się i współistnieją ze sobą. Pierwszy i ciągnący się przez
niemal całą trasę to:
Etap orzeszkowy
Etap pirożkowy
szej porcji orzeszków, które sprzedaje się na stakancziki (szklaneczki)
kończy się zawsze zakupem następnej. Po wyjściu z pociągu na dowolnej stacji na tym etapie można zauważyć, że wirusem orzeszkowym
zakażeni są wszyscy. Kupki małych brązowych łupinek znaczą każdy
ślad bytności człowieka. Przed tą chorobą nie ma lekarstwa i nie należy
się przed nią bronić.
Już pierwsze postoje uświadamiają osobie, która dopiero rozpoczęła
podróż po Rosji, że pirożki, mimo nazwy, w niczym nie przypominają
polskich pierogów (może poza ogólną zasadą nadziewania). Jak wyglądają pirożki? Najbardziej obrazowo rzecz ujmując, jest to wyrób pośredni
między bułką a drożdżówką. Z bułki wywodzi się kształt, z drożdżówki
podstawowe cechy ciasta. Nadzienie tworzy jeden z trzech składników:
ziemniaki (s kartoszkoj), mięso (s miasom) i kapusta (s kapustoj). Aby
nieco urozmaicić ów nieskomplikowany podział babuszki-reformatorki
tworzą mieszanki wspomnianych składników, dodając także jajko lub
zieleninę. Znając już różnicę między pierogiem a pirożkiem, należy poznać kolejną małą pułapkę językowo-żołądkową. W swoich polowaniach
na dobre jedzenie prędzej czy później trafi się również na miły oku widok
naszych pierogów. Nie należy jednak wprowadzać zamieszania, krzycząc: „Poproszę pierogi!”, a użyć raczej słowa warieniki (jest to potrawa
określana u nas jednoznacznie jako pierogi z serem).
Etap rybny
Zbliżając się powoli do Bajkału, można zaobserwować wśród współpodróżnych pewien niepokój. Niewiele osób śpi, kiedy wreszcie przybywa
się w jego okolice. Następuje wtedy gorąca walka o świeżo uwędzone ryby. Bajkalski omul to ryba wyśmienita. Większość preferuje wędzenie
na gorąco (goriacziego kopczienia), jednak miejscowi nie wiedzieć czemu sięgają także po rybę wędzoną na zimno (chołodnowo kapczienia).
Spory o to, która ryba jest lepsza, będą trwały, dopóki Bajkał będzie zamarzał na zimę. Drugim rybnym skarbem Bajkału jest charus (lipień
syberyjski), ryba o mięsie delikatniejszym i zwykle nieco mniej tłustym.
W okolicach Sludianki należy koniecznie spróbować obu.
72
Nieco dłuższy od etapu rybnego jest etap orzeszkowy. Te zaczynają
się nieśmiało pojawiać na stacjach w miarę zbliżania się do syberyjskich
lasów, szczytowy moment przypada zawsze w okolicach stacji Tajga,
a ciągnie się do granicy mongolsko-chiński
ej. Nieśmiały zakup pierw-
Etap czieburiekowy
Ten etap pojawia się w sposób nieciągły. Małe jego fragmenty dają się
zaobserwować już po przekroczeniu granicy w Brześciu. Czieburieki to
na wpół zamknięte naleśniko-bułeczki zawsze zawierające to samo nadzienie: siekane lub mielone mięso. Zanim dokona się szarży na pozycje
babuszek z czieburiekami, należy wstrzymać ułańską fantazję i dokonać chłodnej analizy zawartości apteczki, ze szczególnym uwzględnieniem węgla medycznego i kropli żołądkowych. Odważnym radzimy
zawsze sprawdzać, czy są pierwszej świeżości, a nie np. po trzykrotnym
odgrzewaniu z przedwczoraj.
Obyczaje świata zachodniego docierają też na Syberie, gdzie co bardziej
przedsiębiorcze babuszki serwują całe zestawy obiadowe. Najczęściej
jest to kurczak (kurica) z ziemniakami i sałatką. Ciekawostką marketingową są podkładki z chleba wkładane pod kurczaka, aby zwiększyć
wizualnie jego objętość.
Wyprawa do wagonu restauracyjnego w niektórych pociągach kursujących po magistrali transsyberyjskiej jest czasem doświadczeniem
przypominającym napoleoński atak na Moskwę. Niby się udaje, ale lepiej odpowiednio wcześnie się wycofać. Z dań najlepiej wspominam
wszelkiego rodzaju zakąski do wódki, którą oczywiście można nabyć
w tym przybytku bez większych trudności.
73
czółkowo-naczółkowej (boczna linia dachu dwukrotnie łamana). Jaka
by dacza nie była, większość średnio zamożnych Rosjan ją posiada.
W okolicach Moskwy, ale i w innych
obszarach Rosji, do dziś praktykowany jest zwyczaj przeprowadzania
się na miesiące letnie czy na weekendy na daczę. Rozbudowana sieć
kursujących z dużą częstotliwością
elektriczek pozwala dojeżdżać codziennie do pracy, a wariant ten czasowo często niewiele się różni od
dojazdów w obrębie samego miasta. Czasem dacze nie są lokowane
w sąsiedztwie miast, ale w sporej od
nich odległości. Zaskakiwać może
widok kompleksu dacz pojawiającego się nagle za oknem pociągu po
kilometrach syberyjskiego lasu.
W różny sposób można wypełnić
wolny czas, jaki zapewnia nam kilkudniowa jazda pociągiem. Najczęściej mija on na rozmowach, jedzeniu, piciu, czytaniu gazet i książek
czy po prostu drzemce. Tu ktoś rozkłada na stoliku pajdy chleba i laski
kiełbasy, by urządzić sobie ucztę,
tam znów jakaś grupka mężczyzn
prowadzi ożywione dyskusje polityczne, w innym miejscu dwóch
małych chłopców wycina z zapamiętaniem dinozaury z papieru (po
kilku dniach wytężonej pracy przedział maluchów przypomina świat
74
z filmów Spielberga). Na porządku
dziennym jest gra w karty, czytanie
romansów, a czasem i rosyjskie
rzewne śpiewy. Ot takie „transsyberyjskie scenki”.
Urozmaiceniem podróży są postoje pociągu. Pozwalają one rozprostować kości i poznać urok syberyjskich stacji z czekającymi na
peronie mieszkańcami oferującymi
różnego rodzaju smakołyki – pierożki, gotowane ziemniaki z koperkiem, naleśniki, warzywa, ryby pod
różną postacią, piwo.
Podróż w płackartnym wagonie
pozwala zbliżyć się do ludzi i zrozumieć, co kryje w sobie określenie
„rosyjski duch”. Celem podróży rosyjskich pasażerów pociągu jest
w większości przypadków spotkanie
z dawno nie widzianymi członkami
rodziny czy też z przyjaciółmi. Dlatego ludzie są przygotowani na opowieści – relację o swoim życiu, które toczy się w miejscu odległym
o tysiące kilometrów. Obowiązkową ilustracją dla słów jest album
z fotografiami, który wiozą ze sobą.
Często przecież czas i pieniądze pozwalają na wizytę tylko jednej osoby
i wyłącznie na zdjęciach można pokazać męża, dzieci, psa, kota, mieszkanie itd. Albumy przydają się też
w pociągu podczas zawierania znajomości. Bo to człowiek od razu
osadza się w kontekście społecznym – to moja córka, tu mój przyjaciel, tam my z dziadkami na daczy.
W okresie wakacyjnym wiele osób
podróżuje z dziećmi, które świetnie
sobie radzą przez te kilkadziesiąt godzin, jakie trzeba spędzić w drodze.
Wśród pasażerów tego dalekobieżnego pociągu zdarzają się nawet kilkumiesięczne maluchy.
Po około 20 godzinach jazdy docieramy do Permu (1397 km od
Moskwy). To ostatnia stacja przed
Uralem. Podczas postoju mamy
możliwość przespacerować się jeszcze po europejskiej ziemi. Dworzec
kolejowy znajduje się nieco na uboczu w stosunku do centrum miasta. Perm (w latach 1940 – 1957
zwany Mołotow) znany jest od
XVII w . Miasto powstało w związku
z uruchomieniem w pocz. XVIII w .
pierwszych hut miedzi nad Kamą
na obszarze południowego Pogórza
Uralskiego. Liczy ok. 1028 tys.
mieszkańców (1996). Pod koniec
XVIII i na pocz. XIX w. mieściła
się tutaj siedziba zarządu kopalni
uralskich. Ze względu na obecność
w tym rejonie kompleksu wojskowego i przemysłowego, Perm przez
wiele lat był zamknięty dla obcokrajowców. Na pocz. XX w. zyskał pozycję jednego z głównych miast na
Uralu, ważnego węzła kolejowego
i portu na rzece Kamie. Jak wieść
niesie Perm miał być inspiracją dla
Czechowa opisującego w Trzech siostrach prowincjonalne życie w oddalonym od stolicy mieście. Także
Borys Pasternak pisząc Doktora Żywago, zawarł w tej książce opisy
wzorowane na wyglądzie tego miasta – miasta, w którym żył i gdzie
powstawała jego powieść. Zachowało się tutaj wiele zabytków architektonicznych, kilka cerkwi (m. in.
cerkiew Kazańska z freskami Mikołaja Roericha). Jeśli przyszłoby nam
się tu zatrzymać, nocleg możemy
znaleźć w hotelu Ural (ul. Lenina 58;
nocleg w jedno- lub dwuosobowym
pokoju w cenie 33 – 66 USD/os.)
czy w hotelu Prikamije (ul. Komsomolskaja 27; pokój jednoosobowy
30 USD).
Następny postój będzie miał miejsce już po wschodniej stronie Uralu, czyli na drugim kontynencie.
Na 1777. kilometrze trasy licząc od
Moskwy (po jakichś 24 godz. podróży pociągiem firmowym), po prawej
stronie w stosunku do kierunku jazdy, stoi słup wyznaczający umowną granicę między Europą i Azją.
Granicę tę wytyczyli w 1829 r. niemieccy naukowcy Gumboldt i Roze
podczas badań barometrycznych, jakie prowadzili wzdłuż syberyjskiego
traktu. Pociągi wyruszające z Mo75
skwy późnym wieczorem nie dają
możliwości zobaczenia tego symbolicznego oznaczenia podziału kontynentów, gdyż docierają do Jekaterynburga w środku nocy. Pozostaje
jeszcze szansa w drodze powrotnej,
pod warunkiem, że wyruszymy z Irkucka przed południem czasu miejscowego.
Następne większe miasto na trasie to Jekaterynburg (1778 km od
Moskwy) zwany w latach 1924 –
1991 Swierdłowskiem. Znajduje się
on we wschodniej części środkowego
Uralu, na skrzyżowaniu linii kolejowych biegnących w kierunku zarówno Uralu Północnego (na Niżnyj
Tagił, Kuszwę, Sierow), jak i Południowego (do Czelabińska, Złatousta, Biełoriecka, Wiazowej). Według danych z 1997 r. liczy 1,3
mln mieszkańców. Został założony
w pierwszej połowie XVIII w. przez
Piotra Wielkiego. W XIX w. przekształcił się w największy w Rosji
ośrodek hutnictwa i przemysłu metalowego. Na początku XX w. miasto zasłynęło jako miejsce rewolucyjnych wystąpień i demonstracji,
a w 1917 r. stało się ogniskiem bolszewizmu na Syberii Zachodniej
i Uralu. Tutaj w nocy z 16 na 17 lipca 1918 r. został zamordowany wraz
z rodziną ostatni rosyjski car – Mikołaj II Romanow. Możliwości noc76
legowe: w takich hotelach, jak Olimpia (ul. Repina 5), Bolszoj Ural (ul.
Krasnoarmiejskaja 1), Zielonaja
Roszcza (ul. Narodnoj woli 24) cena
dwuosobowego pokoju bez łazienki
wynosi około 12 USD. W hotelu
Transagenctwo (ul. Wostocznaja 68)
taki pokój kosztuje od 9 USD w górę. W okolicy Państwowego Uralskiego Uniwersytetu Technicznego
znajduje się dość tani hotel Ros-92
przy ul. Sofii Kowalewskiej 3 (dojazd:
autobus nr 14, 25, 27, 60, tramwaj
nr 8, 13, 15, 23, trolejbus nr 6, 7,
12, przystanek Profiessorskaja). Pokoje dwu- trzy- i czteroosobowe bez
łazienek kosztują tam odpowiednio
4, 5 i 7 USD od osoby.
Krótki postój przypada na kolejne miasto – Tiumeń, odległe o 4,5
godziny jazdy od Jekaterynburga
(2104 km od Moskwy). Miasto liczące 496,5 tys. mieszkańców (1996)
leży na Nizinie Zachodniosyberyjskiej i jest pierwszym rosyjskim
miastem powstałym na Syberii (był
to ośrodek rosyjskiej kolonizacji
tych ziem). Tiumeń został założony
w 1586 r. na miejscu dawnej osady
tatarskiej Czymgi-T
ura. Szybki rozwój zapewniło mu dogodne położenie – Tiumeń znajdował się na
szlaku handlowym z Rosji do Chin.
W czasach Związku Radzieckiego
w tym rejonie znajdowały się łagry.
Jeśli właśnie Tiumeń jest miejscem,
w którym postanowiliśmy opuścić
przytulny przedział kolejowy, to mamy tu do dyspozycji tani przydworcowy hotel Komnata Oddycha (wejście od ulicy – od frontowej ściany
budynku dworcowego). Pokój jednoosobowy bez łazienki kosztuje tu
5 USD, trzyosobowy – 12 USD.
Właściwie ta ponad trzydniowa
podróż zlewa się w jeden ciąg, na co
wpływają zmieniające się strefy czasowe (między Moskwą a Irkuckiem
jest ich 5) oraz dowolne pory zasypiania i wstawania. Podczas takiej
drogi można nadrobić wszystkie braki snu. Poczucie czasu zanika, pojawia się natomiast poczucie przestrzeni, największą bowiem część
pejzażu za oknem zajmują chmury.
Ogromne i ekspresyjnie wyrzeźbione. Okno pociągu ogranicza płaski,
rozległy, zbyt duży jak na możliwości nóg ludzkich teren. Gdyby
nie chmury, krajobraz byłby nudny
– jednostajny i monotonny, niezmienny przez tysiące kilometrów.
Obłoki wypełniają sobą cały obrazek, nadając mu treść. Syberyjski
pejzaż.
Drugim pod względem wielkości
miastem Syberii jest Omsk, w którym przewidziany jest również dłuższy postój. Miasto leży na 2676.
kilometrze Transsibu, znajduje się
na Nizinie Zachodniosyberyjskiej
nad rzeką Irtysz. Liczy ok. 1,2
mln mieszkańców (1997). Powstało
w 1708 r. i pełniło wówczas rolę fortecy obronnej przed Kirgizami. To
tutaj Dostojewski spędził cztery lata
na przymusowych robotach zesłany
jako więzień polityczny w 1849 r .
Dynamiczny rozwój Omska jako
ośrodka handlowego spowodował,
że pod koniec XIX w. stał się on największym miastem Syberii. W latach 1918 – 1919 był siedzibą antybolszewickiego rządu Aleksandra
Kołczaka. Obecnie miasto jest jednym z największych ośrodków przemysłowych Syberii. Noclegi znajdziemy w hotelu Turist, ul. Tito 2
(pokój dwuosobowy z łazienką 50
USD) lub hotelu Sibir (pokój dwuosobowy 45 USD).
Podróż pociągiem daje możliwość
konsumowania odległości, uświadomienia sobie, jak to los przykuwa ludzi do miejsca, w którym się
rodzą, a z którego fizycznie nie mogą się wyrwać. Człowiek w ogromie
krajobrazu jest drobinką wraz ze
swym maleńkim drewnianym domkiem wklejonym w otoczenie. Osady wzdłuż trasy Kolei Transsyberyjskiej pojawiają się stosunkowo
często. Tworzą chaotyczne skupiska domków zbitych prowizorycznie z drewna, krytych eternitem,
77
z trzema lub czterema oknami, które obowiązkowo są przyozdobione
okiennicami jaskrawo pomalowanymi na zielono lub niebiesko. Niekiedy sąsiadują z tartakiem, przerdzewiałymi silosami czy też szkieletami fabryk. Małe domki, a wokół
ogromna przestrzeń. Rozległe obszary gdzie by okiem nie sięgnąć.
I poruszają się tamtejsi mieszkańcy
przez całe swoje życie pod tym bezkresnym niebem. A turkot pociągów i ciągnące się tysiącami kilometrów druty telefoniczne dają im
poczucie łączności z wielkim światem. Zmiany nieprędko tutaj dotrą.
Wielka przestrzeń stanowi warstwę
izolacyjną.
Na stacji Barabińsk (3000 km od
Moskwy) podczas dłuższego postoju
możemy się zapoznać z oferowanymi przez miejscowych ludzi oryginalnymi gatunkami ryb. Rozwinięte
rybołówstwo wiąże się z bliskością
jezior, licznych w tej okolicy. Największe z nich to jezioro Czany
o powierzchni ponad 3 tys. km2.
Następną stacją na naszym syberyjskim szlaku jest Nowosybirsk
(3303 km od Moskwy) – miejsce
połączenia się Kolei Zachodniosyberyjskiej i Środkowosyberyjskiej.
Miasto leży na Nizinie Zachodniosyberyjskiej nad rzeką Ob. Jeśli planujemy wybrać się w Ałtaj, trzeba
78
wysiąść właśnie w Nowosybirsku
i jechać dalej do Bijska.
Nowosybirsk, największe pod
względem liczby ludności (ok. 1,5
mln mieszkańców) miasto Syberii,
powstał w 1893 r. z niewielkiej osady robotniczej Gusiewka, założonej
dla potrzeb budowy Kolei Transsyberyjskiej. W 1903 r. pojawiła się nazwa Nowonikołajewsk, a w 1925 r .
współczesna nazwa Nowosybirsk.
Początkowo było to typowe miasto
handlowe o słabo rozwiniętym przemyśle. Dopiero podczas II wojny
światowej na jego terenie powstały
liczne zakłady przemysłowe, tutaj
też ewakuowano ludzi z zachodniej
części kraju. Jego znaczenie jako
ośrodka przemysłowego i naukowo-kulturalnego wzrosło jeszcze po
wojnie podczas tzw. „pięciolatek”.
Obecnie stanowi główny ośrodek
przemysłowy, kulturalny i naukowy Syberii. Mieszkańcy Nowosybirska uważają swoje miasto za stolicę
Syberii, choć oficjalnie nie posiada
takiego statusu. Bardzo duży obszar
zajmuje miasteczko akademickie
z wielkim kompleksem zabudowań
uniwersyteckich – instytutów naukowo-badawczych i laboratoriów,
a także akademików. Zostało ono
zaprojektowane i wybudowane w
latach 1957 – 1966. W 1959 r. powstał Uniwersytet Nowosybirski –
jeden z głównych ośrodków rosyjskiej nauki. Możliwości noclegowe:
hotel Ob ul. Obnaja 49 – ok. 3 km
na południe od centrum miasta, niedaleko dworca kolejowego, można
tam również dostać się metrem – od
stacji metra Riecznoj Wokzał. Pokój
jednoosobowy kosztuje od 20 USD,
dwuosobowy – od 35 USD. W hotelu Sapfir, ul. Oktiabrskaja 49, ceny
pokojów jednoosobowych zaczynają
się od 15 USD.
Podczas dłuższego postoju w Nowosybirsku możemy podziwiać imponujący dworzec kolejowy. Został
zbudowany w latach 1930 – 1941
w charakterystycznym stalinowskim stylu. Fasada budynku zwrócona do torów kolejowych i zwieńczona frontonem jest znacznie wyższa
niż ta, która znajduje się po przeciwnej stronie przy placu dworcowym.
W momencie zakończenia budowy
był to największy dworzec Związku
Radzieckiego.
Po opuszczeniu Nowosybirska za
sobą pozostawiamy także płaszczyznę Niziny Zachodniosyberyjskiej.
Po blisko czterech tysiącach kilometrów następuje wreszcie zmiana
krajobrazu. Teren zaczyna wznosić
się i opadać, pociąg często zatacza
ostre łuki, na których można zaobserwować jego imponującą długość.
Na południe od trasy kolei rozciąga
się masyw Sajanów, jeszcze dalej
– Ałtaj. Biorąc pod uwagę rosyjską
skalę odległości, góry znajdują się
stosunkowo blisko, ale niestety nie
można liczyć na wysokogórski krajobraz za oknem.
Docieramy do Krasnojarska
(4065 km od Moskwy). Miasto liczące 871,1 tys. mieszkańców (1996)
położone jest dość malowniczo nad
rzeką Jenisiej w pobliżu Sajanu Zachodniego. Jeśli chcielibyśmy wybrać się w góry Sajany, to właśnie
tutaj trzeba by przesiąść się na pociąg jadący do odległego stąd o 583
km Minusińska. Dobrym punktem
wypadowym w Sajany Zachodnie
jest oddalony o 22 kilometry od Minusińska Abakan. Oczywiście we
wschodnie obszary Sajanów dostaniemy się też z Irkucka czy Sludianki (warto więc może podjechać
jeszcze te „parę kilometrów”). Natomiast z pewnością najlepiej wysiąść
z pociągu właśnie w Krasnojarsku,
jeśli wybieramy się do Tuwy.
Historia Krasnojarska wiąże się
z 1628 r., kiedy to powstał fort Krasnyj, którego celem miała być kolonizacja Syberii. Od roku 1735 przebiegał tędy trakt moskiewski. Szybki
rozwój Krasnojarska był związany
przede wszystkim z budową Kolei
Transsyberyjskiej i wydobyciem złota. Do rewolucji w 1917 r. stanowił
79
miejsce zsyłki – najpierw dekabrystów (1826 r.) i pietraszewców (1849
r.), a potem także narodników i socjalistów. Miasto dzieli się na dwie
części – lewobrzeżną, która rozciąga
się na wysokich brzegach Jeniseju i
ograniczona jest od północy stromym
wzgórzem – Karaulną Górą, a od zachodu lesistą Gremiacińską Grzywą,
oraz równinną część prawobrzeżną.
Obie części łączy blisko kilometrowy most przez Jenisej. Współcześnie
Krasnojarsk jest dużym ośrodkiem
gospodarczym i przemysłowym oraz
ważnym węzłem komunikacji kolejowej, wodnej i powietrznej. Jeśli zatrzymamy się w Krasnojarsku, warto
z pewnością odwiedzić znajdujący
się w pobliżu miasta rezerwat Stołby
chroniący ciekawe formacje – stumetrowej wysokości ostańce granitowo-sjenitowe (dyrekcja: Krasnojarsk, ul. Kariernaja 26-A). Noclegi:
hotel Krasnojarsk, ul. Uritskovo, hotel Oktiabrskaja, ul. Mira, hotel Jenisiej, ul. Dubrowinskowo 80 – pokój
jednoosobowy od 30 USD.
Po dłuższym postoju w Krasnojarsku ruszamy dalej. Teren jest urozmaicony łagodnymi wzniesieniami,
wysokość na jakiej przebiega na tym
odcinku trasa kolei waha się od 200
do 1000 metrów. I wciąż pojawiają
się drewniane rosyjskie domki, mogące stanowić symbol całej Rosji.
80
Można je spotkać zarówno w okolicach Moskwy, za Uralem, jak i na
terenach sąsiadujących z granicą
Mongolii. Ich okna obowiązkowo
wyróżniają się tzw. nalicznikami
– ozdobnymi obramieniami. Domki nieznacznie się od siebie różnią.
Niektóre, przypuszczalnie należące
do bardziej zamożnych ludzi, mają
okna zdobione bardziej bogato – w
formie misternych koronkowych
rzeźbień. Te biedniejsze wyglądają
skromniej. Na Syberii pojawiają się
jeszcze okiennice malowane w kolorach niebieskim i zielonym, czasem
z dodatkiem białych elementów.
Tego typu architekturę można obserwować i w starych centrach niektórych syberyjskich miast (m.in.
Nowosybirsk, Irkuck, Ułan Ude).
Zachowały się tam całe ulice z dawną drewnianą zabudową. Niestety
stan tych domów w większości jest
bardzo zły. Wiele z nich ma pozamykane i pozabijane deskami okna.
Prawdopodobnie w niedługim czasie
zostaną rozebrane, a na ich miejscu
powstaną blokowiska.
Stacja Tajszet znajdująca się w odległości około 420 km od Krasnojarska (4483 km od Moskwy) to wielki
węzeł kolejowy, punkt wyjścia dla
Magistrali Bajkalsko-Amurskiej
a także linii kolejowej biegnącej
w kierunku Abakanu. Tajszet jest
uważany za zachodnie wrota Kolei
Wschodniosyberyjskiej. Miejscowy
dworzec nawet o sennych godzinach porannych wypełniają pasażerowie, którzy tutaj oczekują na
przesiadkę.
Na 5152. kilometrze trasy, u ujścia rzeki Irkut do Angary leży Irkuck. Założone w 1661 r. miasto
liczy 587 tys. mieszkańców (1996).
W XVIII i XIX w. Irkuck był ośrodkiem handlu pomiędzy Rosją i Chinami. W 1826 r. stał się miejscem
zsyłki dekabrystów. Warto zatrzymać się tu zatrzymać choćby na
chwilę i przyjrzeć się bliżej jego różnorodnej architekturze. Wiele ulic
wyróżnia się tradycyjną rosyjską
drewnianą zabudową z dwu- i trzykondygnacyjnymi domami, z charakterystycznie zdobionymi obramieniami okien. Co ciekawe niektóre domy osadzone są poniżej
poziomu ulic, a do mieszkań na parterze prowadzą schodki w dół. Domy te zostały zbudowane na ziemi
pokrytej warstwą wiecznej zmar-
zliny. W zetknięciu z fundamentem zamarznięta ziemia ociepla się,
wskutek czego dom stopniowo się
zapada. Widok ten przydaje domom
sędziwości, choć wywołuje smutek
i niepewność, jak długo uda się im
przetrwać. Do najcenniejszych zabytków miasta należą sobór Objawienia Pańskiego z 1725 r. oraz cerkiew Podniesienia Krzyża z 1758.
Więcej o mieście zob. rozdz. Bajkał
– Irkuck.
WZDŁUŻ BRZEGÓW BAJKAŁU
(IRKUCK – UŁAN UDE)
Pierwotnie kolej z Irkucka na
wschód przebiegała wzdłuż Angary
aż do stacji Port Bajkał. Tu zaczynał
się najpóźniej wybudowany odcinek, tzw. Kolej Krugobajkalska, wiodąca wzdłuż brzegów południowego
Bajkału (zob. rozdz. Szlak Transsyberyjski – Kolej Transsyberyjska
– Linia Krugobajkalska oraz rozdz.
Bajkał – Miasta i trasy – Kolej Krugobajkalska). Po wybudowaniu tamy
Wykaz stacji, na których pociąg ma postoje na odcinku Irkuck – Ułan Ude
Stacja (ros.)
Stacja (pol.)
odległość od Moskwy
Иркутск пасс.
Irkuck osob.
5152 km
Слюдянка 1
Sludianka
5278 km
Мысовая
Mysowa
5444 km
Улан-Удэ пасс.
Ułan Ude
5608 km
81
w Irkucku fragment trasy położony
nad Angarą został zatopiony. Nową trasę przeprowadzono przez Góry Nadmorskie do stacji Kułtuk. Na
odcinku Irkuck – Ułan Ude pociągi
dalekobieżne zatrzymują się tylko
na stacjach Sludianka i Babuszkin
(Mysowa). Więcej postojów ma jedynie pociąg Irkuck – Nauszki.
Po wyjeździe z Irkucka pociąg początkowo jedzie wzdłuż rzeki Irkut.
Pierwszym mijanym miasteczkiem
jest Szelechow (stacja Gonczarowo,
49,3 tys. mieszkańców). Jest to miasto przemysłowe założone w 1957
r., działają tu huta aluminium i zakłady elektrotechniczne. Nazwa
nadana została na cześć rosyjskiego
podróżnika i kupca G.I. Szelichowa
(1747 – 1795).
Za Szelechowem pociąg wjeżdża
w porośnięte tajgą Góry Nadmorskie. Co jakiś czas mijamy niewielkie stacje, wokół których rozłożyły
się letniskowe domki. Około 5228.
kilometra, po lewej stronie można
zobaczyć wyrzeźbioną w skale na
zboczu góry twarz Lenina. Od 5274.
kilometra co pewien czas otwiera
się wśród wzgórz widok na jezioro
Bajkał. Po przejechaniu 5292. kilometra Bajkał pojawia się w całej
okazałości, na horyzoncie nad wodami jeziora wznoszą się szczyty gór
Chamar Daban.
82
Wkrótce dojeżdżamy do Kułtuka
(5,5 tys. mieszk.) – jednej z najstarszych osad na Syberii Wschodniej,
założonej przez kozaków w 1647
roku. Rozpoczyna się tu droga do
Doliny Tunkińskiej. W Kułtuku
mieszkali przez pewien czas polscy
badacze Bajkału – zesłańcy Benedykt Dybowski i Wiktor Godlewski. W czerwcu 1866 roku Kułtuk
był jednym z ośrodków powstania
polskich zesłańców.
Za Kułtukiem mijamy stację Sludianka II i wreszcie dojeżdżamy do
stacji Sludianka I (5312 km od Moskwy), gdzie pociągi transsyberyjskie
zatrzymują się na dłuższy postój
(około 15 min) Sludianka słynęła
w Rosji z kopalni miki. CiekawostNa peronie w Sludiance całą
dobę przez okrągły rok można kupić omula wędzonego na zimno
i na gorąco. Sprzedawczynie wychodzą z rybami do wszystkich
zatrzymujących się tu pociągów.
Smak bajkalskiego omula słynny
jest w całej Rosji, dlatego nawet
nocą pasażerowie dalekobieżnych
pociągów wysiadają w Sludiance,
by kupić syberyjski przysmak.
ką miasta jest oryginalny, niewielki
dworzec kolejowy, zbudowany z bloków marmuru
Od Sludianki aż do stacji Bajkalskij priboj trasa wiedzie brzegiem
Bajkału. Prawie przez cały czas za
oknami widać Bajkał i rozciągające
się po drugiej stronie jeziora Góry
Nadmorskie. Niestety, południowe
wybrzeże jest zeszpecone betonowymi umocnieniami. Co jakiś czas
widać też zaparkowane nad samą
wodą samochody turystów. Mijane
stacje są dobrym punktem wypadowym w góry Chamar Daban, których stoki, porośnięte gęstą tajgą
widoczne są po prawej stronie (zob.
rozdz. Bajkał – Trasy przejazdu
i główne miasta regionu).
Prawie 50 kilometrów za Sludianką mijamy Bajkalsk (5358 km od
Moskwy) – założone w latach 60.
miasteczko przemysłowe (16,7 tys.
mieszkańców). Znajduje się tu kombinat celulozowo-papierniczy –źródło 80% zanieczyszczeń Bajkału
(Bajkał – Informacje krajoznawcze –
Ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego). Przez okno do pociągu wpada nieprzyjemny zapach
przemysłowych wyziewów. Każdego
roku na początku sierpnia odbywa
się tu festiwal muzyki młodzieżowej. W Bajkalsku działają wyciągi
narciarskie, dlatego zimą zjeżdżają
tu miłośnicy sportów alpejskich.
Kolejną większą miejscowością
na trasie jest Wydrino (5390 km
od Moskwy) – osada u ujścia rzeki
Śnieżnaja. Przebiega tu granica miedzy obwodem irkuckim a Republiką
Buriacji. Osada cieszy się złą sławą
ze względu na mieszczący się tu zakład karny. Kilka kilometrów w górę
rzeki Śnieżnaja, na jej lewym brzegu, położone są trzy tzw. Ciepłe Jeziora. Nad jednym z nich znajduje
się baza turystyczna. Miejsce to jest
malownicze, otoczone lasem. Nad
rzeką rosną potężne topole wonne.
Wstęp na teren bazy jest płatny.
Między stacjami Wydrino i Miszicha otwierają się najpiękniejsze widoki na góry Chamar Daban.
36 kilometrów dalej znajduje się
Tanchoj (5426 km od Moskwy) –
średniej wielkości (3 tys. mieszkańców) osada zamieszkana głównie
przez Rosjan. Mieści się tu dyrekcja Rezerwatu Bajkalskiego (zob.
Bajkał – Informacje krajoznawcze
– Ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego).
Drugą stacją, na której zatrzymują
się wszystkie pociągi dalekobieżne,
jest Babuszkin (5477 km od Moskwy). Obecną nazwę miasteczko
otrzymało w roku 1941 dla upamiętnienia rewolucjonisty Iwana Babuszkina, rozstrzelanego tu w 1906 r., jednak miejscowa ludność używa starej
nazwy Mysowa. W pobliżu Mysowej
zatonął w 1918 roku prom Bajkał.
83
Z Ułan Ude główną linią kolei do Władywostoku lub odnogą transmandżurską do Pekinu
Jeśli ze stolicy Buriacji chcielibyśmy ruszyć dalej na wschód do Czyty,
Władywostoku czy też do Mandżurii, będziemy podróż kontynuować zabajkalskim odcinkiem kolei, a potem w zależności od celu podróży odcinkiem
amurskim i południowoussuryjskim albo odgałęzieniem transmandżurskim.
Podróż koleją z Ułan Ude do Władywostoku zabierze nam 4 dni (z Moskwy
aż 8 dni), zaś do Pekinu przez Harbin 3 dni (z Moskwy 7). Te nici kolei nie są
opisane w przewodniku, niemniej w tabeli podajemy wykaz stacji, na jakich
zatrzymuje się pociąg jadący na tych trasach.
Wykaz stacji, na których pociąg ma postoje na odcinku Ułan Ude — Czyta
— Władywostok
Улан-Удэ пасс
Ułan Ude
Онохой
Onchoj
Петровский завод
Pietrowski Zawod
Хилок
Chłok
Могзон
Mogzon
Чита
Czyta
(odgałęzienie Kolei Transmandżurskiej do Pekinu)
Дарасун
Darasun
Карымская
Karymskaja
Шилка пасс
Szyłka osob.
Приисковая
Priiskowaja
Куэнга
Kuenga
ЧернышевскCzernyszewsk
Забайкальский
Zabajkalskij
Зилово
Ziłowo
Ксеньевская
Ksienijewskaja
Молоча
Mołocza
Амазар
Amazar
Ерофей Павлович
Jerofiej Pawłowicz
Уруша
Urusza
Сковородино
Skoworodino
Магдагачи
Magdagaci
Тыгда
Tygda
Шимановская
Szymanowskaja
Свободный
Swobodnyj
Белогорск
Biełogorsk
Завитая
Zawitaja
84
5608 km
5643 km
5751 km
5901 km
6021 km
6165 km
6231 km
6261 km
4612 km
6457 km
6493 km
6554 km
6637 km
6767 km
6875 km
6973 km
7080 km
7178 km
7274 km
7462 km
7527 km
7692 km
7776 km
7834 km
7953 km
Бурея
Архара
Облучье
Бира
Биробиджан
Хабаровск
Вяземская
Бикин
Губерово
Дальнеречинск 1
Ружино
СпасскДальний
Мучная
Сибирцево
Уссурииск
Угольная
Владивосток
Burieja
Archara
Obłuczije
Bira
Birobidżan
Chabarowsk
Wiaziemskaja
Bikin
Gubierowo
Dalnierieczinsk
Rużyno
Spassk-Dalnij
Mućnaja
Sibircewo
Ussurijsk
Ugolnaja
Władywostok
7998 km
8049 km
8159 km
8275 km
8319 km
8492 km
8620 km
8725 km
8808 km
8844 km
8901 km
9018 km
9060 km
9078 km
9146 km
9225 km
9258 km
Kolej Transmandżurska — trasa od Czyty do Pekinu
Чита
Карымская
Адриановка
Могойтуй
Оловянная
Борзя
Даурия
Забайкальск
Маньчжурия
Хайлар
Бокэту
Ананси
Дацин
Хабрин
Чанчунь
Шэньян
Цзиньчжоу
Шаньхэйгуань
Таншан
Тяньцзинь
Пекин
Czyta
Karymskaja
Adrianowka
Mogojtuj
Ołowiannaja
Borzia
Daurija
Zabajkalsk
Mandżuria
Haiłar
Boketu
Angangxi
Daqing
Chabrin
Changchun
Shenyang
Jinzhou
Shanhaiguan
Tangshan
Tianjin (Tientsin)
Pekin
6165 km
6261 km
6282 km
6338 km
6409 km
6508 km
6574 km
6625 km
6637 km
6772 km
6972 km
7172 km
7372 km
7572 km
7819 km
8119 km
8210 km
8310 km
8410 km
8560 km
8960 km
85
Około kilometra za stacyjką
Bajkalskij Priboj trasa kolei opuszcza wybrzeże Bajkału kierując się
w stronę Selengi. Kilka kilometrów
dalej mijamy miejscowość Bolszaja
Rieczka. 10 kilometrów stąd, nad
brzegiem Bajkału znajduje się stara
osada Posolskoje. Jej nazwa nadana została na cześć Jerofieja Zabołockiego – rosyjskiego posła do
Chin i Mongolii, zamordowanego tu
w 1650 r. Na miejscu jego śmierci
założono w 1666 r. klasztor – dziś
zachowany w stanie ruiny (pomnik
architektury XVII – XVIII w.). Przez
Posolskoje wiódł szlak handlowy
z Chin, tu jadący z Kiachty kupcy
przeprawiali się na drugą stronę Bajkału do Listwianki i Irkucka. W Posolskoje mieszkają głównie Rosjanie. Można tu zobaczyć tradycyjną
zabudowę syberyjskich wsi.
Od stacji Selenga (5562 km od
Moskwy) trasa przebiega wzdłuż lewego brzegu największej rzeki wpadającej do Bajkału – Selengi. Wypływająca z gór Mongolii rzeka ma
1024 km długości (od źródeł Ider
Gol 1480 km). Delta Selengi objęta
jest ochroną jako Rezerwat Kabański (zob. Bajkał – Informacje
krajoznawcze – Ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego).
W pobliskim Selengińsku znajdują
się zakłady celulozowe.
86
Niedaleko za 5613. kilometrem
trasa przecina Selengę i aż do Ułan
Ude przebiega prawą stroną leniwie
płynącej rzeki.
W Ułan Ude (5642 km odMoskwy), stolicy Republiki Buriacji (zob.
rozdz. Bajkał – Miasta i trasy – Ułan
Ude) kolej rozwidla się – główna trasa Transsibu biegnie na wschód, do
Władywostoku (i do Pekinu przez
Harbin – odnoga transmandżurska),
zaś jej boczna odnoga prowadzi na
południe – do Mongolii i Chin.
DO MONGOLII (UŁAN UDE – UŁAN BATOR)
Od stolicy Buriacji trasa przejazdu prowadzi linią transmongolską,
wiodącą przez południową Buriację, Mongolię i dalej ku Chinom.
Za Ułan Ude nadal jedziemy doliną Selengi. Po prawej w oddali widać pasmo Chamar Daban z najwyższymi szczytami dochodzącymi
w tym rejonie gór do 1600 m n.p.m..
Po lewej tylko niewielkie wzgórza.
W pewnym momencie trasa kolei
przecina Selengę, by niedługo potem odbić od niej na zachód. Linia
prowadzi w stronę Gusionoozierska
(które to miasto linia omija od zachodu) i jeziora Gusinoje (bur. Galata-nur
). Tory wiodą nad samym
brzegiem jeziora. U jego południo-
wo-zachodniego krańca, wmiejscowości Gusinoje Oziero (5767 km
od Moskwy), pociąg ma pierwszy
postój od Ułan Ude.
Niedaleko stąd (kilkanaście kilometrów od miasteczka) znajduje się
klasztor, jeden z głównych środków
buddyzmu tybetańskiego w Buriacji
do czasów rewolucji (poza Iwołgijskim Dacanem). Ongiś klasztor składał się z 17 świątyń, dziś są tu jedynie dwie świątynie i kilka budynków
mieszkalnych. W okresie komunizmu władza ludowa nadała nowe
funkcje budowlom sakralnym: jedna
świątynia przekształciła się w fermę
kurzą, druga zaś w warsztat naprawczy stanowiący zaplecze dla budowy
kolei. Dziś klasztor powoli się odradza. W roku 1993 odwiedził go jeden z polskich podróżników podczas
swojej eskapady rowerowej z Polski
do Mongolii, Bogdan Jędras, uczestnicząc przez parę dni w życiu klasztornym, a krótki opis tej wizyty zawarty został w publikacji Świat na
rowerze. Relacje polskich podróżników Wydawnictwa Bezdroża.
Niedługo za „gęsim jeziorem” trasa wiedzie granicą rezerwatu Aculskij Zakaznik, ze znaną jaskinią
Tiemnikowskaja Pieszczera, w której to odnaleziono unikalne rysunki
naskalne. Zaraz po minięciu zakaznika linia kolejowa znów zbliża się
do brzegów Selengi. Krajobraz za
oknem jest już zdecydowanie inny
niż nad Bajkałem. Dominują suche
sosnowe lasy. Tworzą je głównie
skarłowaciałe sosny. Czym bardziej
na południe, tym las staje się rzadszy, a pojawiać się zaczynają obszary
stepowe.
Po minięciu ujścia rzeki Dżydy do
Selengi wjeżdżamy do miasteczka
Dżyda (5819 km od Moskwy). To
ostatnia stacja przed granicą mongolską. Do tej zaś docieramy w chwili, gdy
pociąg wjeżdża na niewielką stacyjkę
opatrzoną napisem „Nauszki”.
Nauszki (5863 km od Moskwy)
to mała mieścina z kilkoma ulicami, urzędem telegraficznym i sklepem spożywczo-przemysłowym,
w pobliżu którego można przed południem kupić od przekupek mleko, ser itp. Rzeka przepływa bardzo
blisko miejscowości i jeśli z jakichś
powodów znaleźliśmy się w Nauszkach nieco dłużej, można urozmaicić sobie pobyt kąpielą (silny nurt).
Po drugiej stronie rzeki wyraźnie widać płot graniczny – zielone wzgórza
za nim to już Mongolia.
Jeśli dojechaliśmy do Nauszek pociągiem krajowym z Ułan Ude, to tu
będziemy musieli wsiąść do pociągu międzynarodowego (zob. rozdz.
Przygotowania i różne opcje dojazdu) i kontrolę graniczną przejść
87
w budynku stacji. Jadąc pociągiem
bezpośrednim, kontrolę paszportową i celną przechodzimy w pociągu.
Paszporty są zbierane i po ich sprawdzeniu, co trwa zwykle do pół godziny, oddawane podróżnym. Nie wysiadajmy z pociągu nie otrzymawszy
paszportu z powrotem (bez niego
możemy nie zostać wpuszczeni do
wagonu przez służby graniczne).
Do pociągu w Nauszkach wsiadają zwykle „cinkciarze” oferujący
walutę mongolską. Jeśli nie planujemy powrotu przez Rosję, możemy
sprzedać im rosyjskie ruble. Proponowany przez nich kurs tugrików nie
jest zbyt korzystny, więc nie warto
wymieniać zbyt dużo. Jeśli nie mamy bezpośredniego biletu do Ułan
Bator, a tylko do Suche Bator, gdzie
będziemy chcieli przesiąść się do
tańszego wagonu i tak będziemy
musieli wymienić część pieniędzy
u „koników”. Jednak równie dobrze
możemy to zrobić w Suche Bator
(i tam „koników” nie brakuje, a przynajmniej dowiemy się w kasie o dokładną cenę przejazdu i unikniemy
wymiany zbyt dużej ilości gotówki).
Trasa na odcinku granicznym
wiedzie nad samym brzegiem Selengi (po jej wschodniej stronie). Teren
po stronie rzeki jest płaski, roślinność sucha, stepowa. Rzeka meandruje wśród piaskowo-trawiastego
88
krajobrazu. Po lewej stronie torów
piaskowe wzgórza o niejednokrotnie
stromo opadających zboczach.
Gdy zbliżamy się do Suche Bator
(5886 km od Moskwy) wita nas
widok ogromnego budynku stacji
o architekturze stanowiącej mieszankę różnych stylów. Dominującym kolorem w budynkach stacyjnych jest różowy.
W pociągu pojawiają się mongolscy celnicy. Jeśli jednak mamy wizę, nie powinno być szczególnych
problemów z odprawą. Nie uda się
niestety uniknąć wypełniania deklaracji granicznej w języku dowolnie wybranym przez służby celne
(może się zdarzyć wersja rosyjska,
mongolska albo chińska).
Obydwie odprawy graniczne bardzo wydłużają czas podróży między
Nauszkami a Suche Bator (ten ledwie 40-kilometrowy odcinek pokonuje się w jakieś 3 – 4 godziny).
Suche Bator jest jednym z trzech
miast mongolskich położonych na linii Kolei Transmongolskiej. Jest także głównym miastem administracyjnym ajmaku Selenge. Leży nad rzeką
Orchon w pobliżu jej ujścia do Selengi. Miasto powstało w 1937 r. Jego
pierwotną nazwę Cagaanereg zastąpiono w roku 1943 nazwą obecną na
cześć wodza mongolskiej rewolucji
1921 roku Damdiny’ego Suche Bato-
ra (zob. szara ramka). Obecnie liczy
ok. 14 tys. mieszkańców i stanowi
drugi po stolicy ośrodek gospodarczy kraju (głównie przemysł drzewny i papierniczy, ale też spożywczomłynarski i in.). Znajduje się tu też
lotnisko). Niedaleko od Suche Bator
(20 km na wschód) znajduje się miejscowość Altanbulag (do 1921 r. Majmaczen), która powstała w roku 1728
i przez długi czas stanowiła, razem
z leżącą po drugiej stronie granicy
Kiachtą, jedno z największych centrów handlowych świata związaDamdiny Suche Bator (D. Süchnych z handlem herbatą. Tędy bobaatar, 1893 – 1923) był jednym
wiem wiódł sławny szlak herbaciany
z liderów mongolskiego ruchu rez Chin ku Europie (zob. rozdz. Szlak
wolucyjnego i współzałożycielem
Transsyberyjski – Historyczne szlak
Mongolskiej Partii Rewolucyjnoherbaciany).
Demokratycznej. Organizował i
Za Suche Bator jedziemy wzdłuż
był naczelnym dowódcą armii luOrchonu
przez rozległe stepy. Pojadowej walczącej w 1921 r. z wojwiają
się
tu pierwsze jurty. Widok
skami chińskimi oraz z jednoststepu
wraz
z białymi plamkami jurt
kami barona Romana N. Ungerna
to
spore
urozmaicenie
podróży po
von Sternberga. Od 1921 r. piastotysiącach
kilometrów
przebytych
wał urząd ministra wojny (podpisał m.in. pierwszy mongolsko-so- wśród tajgi, brzozowych lasów, zespołów daczy i rosyjskich drewniawiecki układ o przyjaźni). Bohater
nych wsi. Choć i tutaj od czasu do
narodowy nie tylko ma w Mongoczasu pojawiają się chaty jakby przelii miasto nazwane swoim imieniesione z Rosji, to jednak odczuwa
niem (to posiada także Czojbałsię wyraźnie odmienność klimatu
san, towarzysz broni Suche Bakulturowego tego kraju.
tora, a potem bohater walk 1939
Następną miejscowością za Suroku), ale także ajmak (suchebache
Bator, w której zatrzymują się
torski) oraz pomnik na głównym
pociągi
dalekobieżne jest Darchan.
placu Ułan Bator, który to plac
Darchan
(5984 km od Moskwy) to
także nosi jego imię.
miasto położone nad rzeką Charaaoczyszczalnia wełny i elektrownia
-gol, dopływem Orchonu
. Założone
cieplna. Miasto jest punktem tran- zostało w 1961 r. Zamieszkuje go
zytowym do Rosji (oprócz stacji ko- 90 tys. osób. Miasto stanowi ośrolei, jest tu także przystań rzeczna i
dek przemysłu materiałów budow89
lanych, skórzanych (kożuchy) i in.
Jest tu też elektrownia cieplna.
W pobliżu miasta znajdują się kopalnie węgla kamiennego. Miasto stanowi jeden z ważniejszych ośrodków
kulturalno-naukowych regionu.
Trasa wiedzie dalej nadal wzdłuż
rzeki Charaa-gol. Okolice Darc
hanu
to region o największym w Mongolii
zagęszczeniu linii kolejowych. Niedaleko za miastem odbija od głównej
linii kolejowej trasa do Szaryn Gol,
a nieco dalej na południe w miejscowości Salchit odchodzi trasa do Erdenetu (gdzie znajduje się kopalnia
odkrywkowa rud miedziowo-molibdenowych).
Linia zmienia kierunek z południowego na południowo-wscho
dni,
a następnie przez pewien czas prowadzi wprost na wschód. W miejscowości Dzun-Charaa(6093 km
od Moskwy) pociąg dalekobieżny
zatrzymuje się.
Gdy skręcimy znowu na południe
to znak, że góry już blisko. Niedale-
ko linii kolejowej pojawiają się bowiem pierwsze pasma gór Chentej
– Möngölög Nuruu. Widoczne z pociągu szczyty mają po 1700 – 1800
m n.p.m., choć patrząc na nie z daleka ma się wrażenie, że są o wiele
niższe. Trasa stale wiedzie doliną
rzeki Charaa-gol. Pociąg mija miejscowość Tunchel i wkrótce potem
opuszczamy ajmak selengijski wjeżdżając do ajmaku Töw.
W pewnym momencie rzeka, która dotąd nam towarzyszyła, odbija
na wschód ku pasmu górskiemu Cagaan Burgastyn Nuruu, gdzie znajdują się jej źródła. Niedługo potem
linia odbija na wschód doprowadzając przez rozległą równinę ku stolicy
Mongolii.
Ułan Bator (6265 km od Moskwy)
– dla jednych to cel podróży, dla innych tylko przystanek na kolejowym szlaku. Tak czy inaczej jeśli już
znajdziemy się na dworcu i ruszymy
w miasto, zaraz po minięciu ogrodzenia dworcowego dopadną nas tłumy
Stacje na odcinku trasy kolejowej Ułan Ude — Ułan Bator
Улан-Удэ
Гусиное озеро
Джида
Наушки
Сухэ-Батор
Дархан
Дзун-Хара
Улан-Батор
90
Ułan Ude
Gusinoje Oziero
Dżyda
Nauszki
Suche Bator
Darchan
Dzun-Charaa
Ułan Bator
5608 km
5767 km
5819 km
5863 km
5886 km
5984 km
6093 km
6265 km
taksówkarzy. Jeśli szukamy noclegu,
już na dworcu warto się rozglądnąć
za przedstawicielami różnych hosteli, którzy schodzą się tu w porze przyjazdu pociągu międzynarodowego.
O samym mieście zob. rozdz. Mongolia – Ułan Bator.
DO CHIN (UŁAN BATOR – PEKIN)
Z Ułan Bator ku Erlian linia kolejowa wiedzie stale niemal dokładnie
w kierunku południowo-wschodnim. Za stolicą krajobraz staje się
znacznie bardziej płaski – nie widać
gór, a zamiast tego mamy płaskie,
pokryte roślinnością stepową równiny. Wzdłuż linii kolejowej ciągnie się ogrodzenie zabezpieczające
przed dziką zwierzyną. Ogrodzenie
to, stanowiące „najdłuższy płot w
Mongolii”, przecina szlaki wędrówkowe antylop dżejran, utrudniając
ich cykliczne wędrówki. Równolegle do przebiegu linii kolejowej prowadzi także droga łącząca stolicę
kraju z Sajnszand. Mało kto jednak
decyduje się ten dystans pokonywać
środkami komunikacji drogowej.
Pierwszą stacją, na której zatrzymują się dalekobieżne pociągi po
opuszczeniu Ułan Bator, jest zakurzona mieścina o nazwie Czojr
(6512 km od Moskwy). Witają nas
tu różowe budynki stacji kolejowej
oraz znajdujący się nieco na północ
od niej pomnik mongolskiego kosmonauty Erwuntza.
Niedługo potem wjeżdżamy do
ajmaku Dornogow’. Pociąg dalekobieżny mija bez zatrzymywania się
miejscowość Dalandżargalan, a następnie wioskę o nazwie pochodzącej od najpopularniejszego w Mongolii napoju – Ajrag.
Czym bardziej na południe, tym
krajobraz staje się coraz bardziej pustynny. Trawy stepowe rzedną i żółkną. Pojawiają się gdzie niegdzie połacie
piasku i żwiru. Oto bowiem wjeżdżamy na obszar Gobi – jednej z najzimniejszych pustyń świata (w zimie temperatura spada tu poniżej –40°C).
Gobi to zespół pustyń, półpustyń
i suchych stepów. Dominują tu obszary pokryte drobnym żwirem. Wydmy piaskowe występują sporadycznie i w dużym rozproszeniu, a sporo
ich występuje poza Gobi – np. w Kotlinie Wielkich Jezior na zachodzie
Mongolii. Powierzchnię Gobi urozmaicają niskie wzniesienia, kotliny
ze słonymi jeziorami, czasem i dość
wysokie pasma górskie (Ałtaj Gobijski) oraz sajry – suche doliny rzeczne
stanowiące pozostałość po danej sieci hydrograficznej. Gobi, mimo trudnych warunków środowiskowych,
jest miejscem hodowli licznych stad
zwierząt – owiec, kóz, koni, wielbłą91
dów. Żyje tu też wiele dzikich gatunków zwierząt: niedźwiedzie gobijskie, dzikie wielbłądy, dzikie osły
(kułany), konie Przewalskiego i inne (zob. rozdz. Mongolia – Informacje krajoznawcze – Charakterystyka
przyrodnicza). Na niektórych obszarach napotkać można warzywnicze oazy. Są też miejsca szczególnie
chętnie penetrowane przez paleontologów – na Gobi znaleziono wiele
kości i jaj dinozaurów.
Obszar, przez który prowadzi linia
kolejowa, nie należy do najbardziej
urozmaiconych fragmentów Gobi.
Stosunkowo niedaleko od Sajnszand
(30 km na północ od miasta) znajdziemy skupiska słonych jeziorek
(największe z nich to Ulaan Nuur
i Cagaan Nuur – choć dodać trzeba,
że jezior o takich właśnie nazwach
jest w Mongolii pewnie kilkaset).
Z kolei jakieś 50 km na południe od
Sajnszand i 40 km na zachód od Erdenet ciągnie się pasmo wydm piaskowych Dalajn Els (lub Dalajn Cholaj).
Największym miastem na gobijskim odcinku trasy jest Sajnszand
(6739 km od Moskwy). Miasto to
stanowi główny ośrodek administracyjny ajmaku wschodniogobijskiego (Dornogow’). Liczy 16 tys.
mieszkańców i jest istotnym węzłem drogowym przy linii kolejowej. W pobliżu miasta znajdują się
niewielkie złoża węgla brunatnego
i ropy naftowej.
Kiedyś przebiegał tędy sławny
szlak herbaciany, ale i dziś kwitną
tu tradycje handlowe. Stacja kolejowa ożywa codziennie wieczorem,
kiedy odbywa się tu gwarny jarmark,
sprzedaje się produkty przywiezione z Chin i innych części Azji Południowo-Wschodniej.Miasto stanowi także centrum handlowe dla
koczowników wypasających w regionie liczne stada owiec, kóz, koni
i wielbłądów.
Centrum miasta znajduje się
4 km od stacji kolejowej. Są tam
sklepy, targ, szpital i leżący nieco
Stacje na odcinku trasy kolejowej Ułan Ude — Ułan Bator
Чойр
Сайн-Шанда
Дзамын-Удэ
Эрлянь
Цзининнань
Датун
Чжанцзякоунань
Пекин
92
Czojr
(Sain-szanda) Sajnszand
(Dzamyn-Ude) Dzamynüüd
Erlian(Erenhot)
(Dzininnian) Jining
Datong
Zhangjiakou
Pekin
6512 km
6739 km
6769 km
6779 km
6939 km
7239 km
7471 km
7621 km
na uboczu klasztor. Nocleg znaleźć
można w znajdującym się tu hoteliku (dla obcokrajowców cena wnosi
4 – 5 USD od osoby).
Z Sajnszand odchodzi jedna z nielicznych odnóg linii transmongolskiej. Prowadzi ona do oddalonej
o 20 km miejscowości Dzüünbajan
– dwa razy w tygodniu jeździ tam
pociąg z Sajnszand. Dzüünbajan
– dawna baza wojskowa Armi Czerwonej – dziś przypomina miastowidmo. Znajdziemy tu podniszczone koszarowe blokowiska, pokiereszowane zbiorniki na paliwo, wraki
czołgów itp. W mieście jest kilka
sklepów, poczta, stacja benzynowa.
Jeśli chcemy zwiedzić okolice
Sajnszand, warto wynająć UAZ-a
– najłatwiej zrobić to w centrum miasta (w Dzüünbajan mogą być z tym
trudności). Najczęściej turyści penetrujący okolice Sajnszand odwiedzają
właśnie to mongolskie Borne-Su
linowo oraz leżące kilkanaście kilometrów za nim wydmy piaskowe Dalajn
Cholaj (czy też Dalajn Els).
Od Sajnszand do granicy chińskiej
jest jeszcze prawie 220 km. Po drodze pociągi dalekobieżne nie zatrzymują się. Mijamy więc tylko uśpione
osady Orgon i Erdene i zatrzymujemy się dopiero w Dzamynüüd
Dzamynüüd (6769 km od Moskwy) oznaczane na mapach także
jako Dzamyn-Ude jest niewielki
m
granicznym miastem. Przy dworcu
znajduje się bank i restauracja. Tu
czeka nas odprawa paszportowa
i celna. Dostajemy także do wypełnienia deklaracje celne. Po drugiej
stronie granicy jest miejscowość Erlian (Erenhot).
Erlian czy też Erenhot (6779 km
od Moskwy) to typowa mieścina przygraniczna z tłumami handlarzy podróżującymi na trasie Chiny – Rosja.
Znajduje się tu zarówno przejście kolejowe, jak i drogowe. Często turyści
(głównie polscy), aby obniżyć koszty
podróży, rezygnują z dalszej jazdy koleją, a przesiadają się tu do autobusów
czy wynajętych aut i nimi pokonują
granicę i dalszy odcinek trasy (zob.
rozdz. Przygotowania i różne opcje dojazdu – Opcje przejazdu do Pekinu).
Jeśli jednak podróżujemy nadal
koleją, będziemy mieli wiele czasu
w Erlian, aby z okien pociągu poobserwować życie dworcowe (z pewnością zwrócimy uwagę na sam wygląd
dworca rozświetlonego wieczorem
czerwonymi neonami i licznymi
światłami, czy na rozbrzmiewającą
z głośników dworcowych muzykę
– często wiedeńskie walce). Pociąg
stoi tu dobrych kilka godzin. W tym
czasie zmieniane są koła. Wagony
unoszone są przez hydrauliczne
podnośniki i wyjeżdżają spod nich
93
podwozia z szerszym rozstawem
kół (1524 mm), jaki to rozstaw spotykamy od Białorusi po Mongolię,
a wjeżdżają koła o rozstawie węższym, charakterystycznym choćby
dla polskich linii kolejowych (1435
mm). W czasie wymiany kół można
zwiedzać dworzec i okolicę. W ban-
ku na tyłach stacji można wymienić
walutę, odwiedzić dworcowy sklep
i restaurację. Na piętrze stacji znajduje się poczekalnia dla obcokrajowców, gdzie można znaleźć zachodniojęzyczne czasopisma.
Od Erenhot do Pekinu mamy jeszcze 842 km trasy. Odległość tę po-
MONGOLIA WEWNĘTRZNA
Mongolia Wewnętrzna (Nei Mongol Zizhiqu) to region autonomiczny
2
w północnych i północno-wschodnich Chinach. Liczy on 1,2 mln km
powierzchni i jest zamieszkiwany przez ponad 22 mln mieszkańców.
Dominującą nacją są tu Chińczycy (85 % ludności regionu), ale mieszkają tu i Mongołowie (11%), Mandżurowie, a także inne mniejszości
(Hui, Ewnekowie).
Mimo że grunty orne zajmują ułamek powierzchni tego obszaru (4%),
to jednak rolnictwo jest dominującą gałęzią gospodarki Mongolii Wewnętrznej. Tereny uprawne ciągną się wzdłuż rzeki Huang He. Uprawia
się tam zboża (proso, jęczmień, pszenicę, kukurydzę) oraz ziemniaki,
buraki cukrowe, słoneczniki, len. Na tych terenach występuje też koczownicza hodowla zwierząt, w tym – podobnie jak w Mongolii – koni,
wielbłądów, owiec, kóz.
Klimatycznie i krajobrazowo region ten zbliżony jest do południowej
Mongolii –wysokie dobowe i roczne amplitudy temperatury, przewaga
roślinności pustynnej i półpustynnej oraz suchych stepów (za wyjątkiem
Wielkiego Chinganu, gdzie występuje tajga sosnowo-modrzewiowa i południa regionu z tamtejszymi lasami mieszanymi). W obszarach suchych
występują okresowe rzeki i słone jeziora. Częste są burze pyłowe.
Także pod względem kulturowym region przypomina Mongolię właściwą – na stepach i obszarach pustynnych widać skupiska płóciennych
jurt. Czasem trafić można na lokalną odmianę jurty zbudowaną z gliny
i słomy przy zachowaniu kształtu i podziału przestrzeni wewnętrznej
charakterystycznych dla jurt płóciennych.
94
ciągiem dalekobieżnym pokonamy
w kilkanaście godzin. Jeśli postanowimy jechać pociągami lokalnymi z przesiadkami w Jiningu i Datongu, podróż może się znacznie
wydłużyć.
Od granicy linia kolejowa wiedzie
przez pustynne i półpustynne obszary Mongolii Wewnętrznej (Nei
Mongol Zizhiqu).
Po około 5 godzinach jazdy od granicy docieramy do miasta Jining.
W Jining (6939 km od Moskwy
i 498 km od Pekinu) wita nas biały
budynek stacji z czerwonymi flagami na dachu. Jeśli nie chcielibyśmy
jechać do samego Pekinu, ale udać
się na zachód (na przykład dotrzeć
przez Urumqi do Kazachstanu), należałoby w Jining przesiąść się na
pociąg w stronę Hohhot, miasta będącego centrum administracyjnym
Mongolii Wewnętrznej.
Tymczasem trasa kolejowa do Pekinu za Jiningiem opuszcza region
Mongolii Wewnętrznej, wkraczając
na teren prowincji Shanxi. Krajobraz staje się bardziej górski.
Za miejscowością Fenezhen (pociągi dalekobieżne nie zatrzymują
się tutaj) mijamy po raz pierwszy
Mur Chiński. W tym miejscu jednak słynny mur jest niemal całkowicie zniszczony – poza niewielkimi
wzgórkami zarośniętymi trawą nie
Prowincja Shanxi (Szansi) licząca 157 tys. km2 powierzchni
i ponad 30 mln mieszkańców
znacznie różni się pod względem
krajobrazowym od Mongolii Wewnętrznej. Obszar prowincji zajmuje zerodowana wyżyna z licznymi pasmami górskimi, których
wierzchołki sięgają 2500–3000
m n.p.m. (najwyższy punkt w górach Wutai Shan – 3058 m
n.p.m.), a także rozległymi śródgórskimi kotlinami. W porównaniu w Mongolią Wewnętrzną
znacznie gęstsza jest tu sieć rzeczna (główna rzeka to nadal Huang
He wraz z jej dopływem Fen He).
W regionie miejsce stepów i lasostepów (które zachowały się jedynie na północnym zachodzie
i zachodzie prowincji) zajęły pola
uprawne. Tereny rolne zajmują
aż 25% powierzchni prowincji.
Obszary leśne występują głównie
w górach.
Prowincja jest głównym ośrodkiem wydobycia węgla kamiennego w Chinach (prawie 1/3 krajowego wydobycia), rozwija się
tu przemysł (produkcja maszyn
ciężkich i włókienniczych).
Wzdłuż północnej granicy prowincji ciągnie się Wielki Mur
Chiński.
95
zobaczymy nic więcej. Znacznie lepiej zachowane fragmenty muru
można zobaczyć bliżej Pekinu.
Datong czy też Tatung (7239
km od Moskwy, 371 km od Pekinu)
to miasto założone w III w. p.n.e.
Obecnie liczy ponad 800 tys. mieszkańców i stanowi największy w regionie ośrodek wydobycia węgla
kamiennego oraz ważny węzeł komunikacyjny. Tu też produkuje się
części do lokomotyw i maszyn parowych. Do niedawna było to jedno
z niewielu miejsc na świecie, gdzie
nadal produkowało się lokomotywy parowe (w latach 80. roczna ich
produkcja dochodziła do 240 sztuk).
Fabrykę można zwiedzać, ale wycieczki z przewodnikiem organizowane są tylko dwa razy w tygodniu.
Główną atrakcją turystyczną okolic miasta są buddyjskie świątynie
w grotach Jungang położone 16 kilometrów od miasta, na przedgórzu
masywu górskiego Wuzhou. Świątynie pochodzące z 460 r. n.e. są
bogato dekorowane. Jest to jeden
z ważniejszych buddyjskich kompleksów kraju.
Od Datongu przebieg linii kolejowej zmienia się – nie jedziemy już
na południe, ale w kierunku wschodnim (początkowo północno-wschod-
96
nim, a za Zhangijakou południowo-wschodnim). Kolej przez kilkadziesiąt kilometrów za Datongiem
prowadzi wzdłuż Muru Chińskiego.
Zhangijakou (7471 km od Moskwy, 193 km od Pekinu) to miasto
liczące dwa tysiąclecia. Znane było
także pod mongolską nazwa Kalgan
(tzn. brama, granica). Powstało na
miejscu, w którym zatrzymywały się
karawany wędrujące szlakiem herbacianym z Chin ku Rosji. Obecnie
miasto zamieszkuje ponad milion
mieszkańców,
Jakieś 20 kilometrów za miastem
teren staje się bardziej pagórkowaty. Pojawiają się ładne dolinki z poletkami słoneczników, miejscami
widoczne są fragmenty Chińskiego
Muru. Najlepsze widoki na słynny
mur mamy w pobliżu stacji Badaling
i Qinglongqiao. Na tym odcinku trasy (60 – 80 km od Pekinu) pociąg
pokonuje różnice spore wzniesień,
przejeżdża liczne tunele. Krajobraz
jest ciekawy i urozmaicony.
Ostatnie 50 kilometrów do Pekinu
pokonujemy płaską, szeroką równiną.
I tak po przebyciu ponad 7,5 tys. km
od Moskwy, a ponad 8 tys. od granicy
Polski docieramy do Pekinu.
Pekin (7621 km od Moskwy) – opis
miasta i okolic zob. rozdz. Pekin.
97
MOSKWA
INFORMACJE KRAJOZNAWCZE
Radzieckich, następnie od momentu powstania w 1922 r. Związku RaMoskwa od początku swego ist- dzieckiego aż do 1991 r. pełniła rolę
nienia odgrywała ważną rolę w życiu
stolicy ZSRR. Obecnie Moskwa jest
politycznym i kulturalnym państwa.
stolicą Federacji Rosyjskiej
Początkowo wchodziła w skład Rusi
Kijowskiej, następnie Rusi WłodziPOŁOŻENIE I POWIERZCHNIA MIASTA
miersko-Suzdals
kiej. W XIII w. stała
się centrum księstwa moskiewskieMoskwa leży w europejskiej częgo. W 1326 r. Iwan Kalita przeniósł
ści Federacji Rosyjskiej, w międzystolicę księstwa włodzimierskiego z
rzeczu Oki i Wołgi nad rzeką MoWłodzimierza do Moskwy. W XIV w .
skwą, która rozciąga się w granicach
księstwo moskiewskie stopniowo
miasta na obszarze ok. 80 km. Jest
budowało swoją potęgę i stało się na
największym miastem w Europie.
tyle silne, by w 1380 r. po raz pierw- Za jej granice uznaje się obwodnicę
szy zadać klęskę Mongołom. Po tym
samochodową (tzw. MKAD – o dłuzwycięstwie umocniło swoją pozy- gości 109 km), w której obrębie pocję i zaczęło rozrastać się teryto- wierzchnia miasta wynosi około
rialnie, przyłączając sukcesywnie
1000 km2 . Moskwa ciągnie się przez
ziemie innych księstw. W drugiej
blisko 40 km z północy na południe
połowie XV w . Moskwa stała się
i około 35 km ze wschodu na zastolicą zjednoczonej Rusi, a później
chód. Moskiewski węzeł transportozachowała swoją pozycję jako dru- wy liczy 11 linii kolejowych, 3 porty
ga stolica po tym, jak Piotr Wielki
rzeczne i 4 lotniska.
w 1712 r. uczynił Sankt Petersburg
pierwszym miastem Rosji. NastępMIESZKAŃCY
cy tronu przyjeżdżali specjalnie
z Petersburga do Moskwy, by tam na
Liczba mieszkańców Moskwy
Kremlu przyjąć koronę. Po rewolucji
gwałtownie wzrosła wraz z utwierw 1918 r. stała się stolicą Rosyjskiej
dzeniem się pozycji księstwa moFederacji Socjalistycznych Republik
skiewskiego w XIV i XV w. Wynosiła
MOSKWA JAKO STOLICA
98
99
wówczas około 30 – 40 tys. W 300 lat
później, po okresie Wielkiej Smuty,
Moskwę zamieszkiwało już 200 tys.
osób. Koniec XIX w. to czas gwałtownego rozwoju przemysłowego i
handlowego miasta, co przyczyniło
się do tego, że liczba ludności Moskwy przekroczyła milion. W roku
rewolucji Moskwę zamieszkiwało
już 1,8 mln ludzi. W przeciągu kolejnych 23 lat liczba mieszkańców
Moskwy zwiększyła się ponad dwukrotnie i z początkiem II wojny światowej wyniosła 4,5 mln. Niestety
podczas wojny cała Rosja poniosła
ogromne straty – zginęło ok. 5 mln
osób, zarówno żołnierzy, jak cywili.
Moskwa straciła niemal połowę swoich mieszkańców – pozostało 2,5
mln. Począwszy od końca lat 70.
XX w . gwałtowny wzrost liczby ludności związany jest z nasilonym napływem migrantów. Mimo że od
1989 r. odnotowuje się w Moskwie
ujemny przyrost naturalny, realna
liczba osób mieszkających w mieście
wzrasta za sprawą uchodźców, przesiedleńców z Bliskiego Wschodu
i osób przyjeżdżających w poszukiwaniu pracy. Oficjalne dane dotyczące
obecnej liczby mieszkańców wahają
się w granicach 9 mln, jednak według
nieoficjalnych podaje się liczbę 14
– 15 mln (wraz z osobami czasowo
przebywającymi w mieście).
100
Moskwa jest miastem wielonarodowościowym, żyją w niej przedstawiciele ponad 130 narodowości.
Największą grupę (95%) stanowią
Rosjanie. Skład narodowościowy
ciągle ulega zmianom w związku z
nielegalną migracją obywateli krajów WNP, w szczególności z Ukrainy, Azerbejdżanu, Armenii.
HISTORIA MIASTA
Pierwsza wzmianka o Moskwie
jako o mieście pojawia się w kronikach w związku ze spotkaniem
księcia suzdalskiego Jurija Dołgorukiego z księciem czernichowskim
Światosławem, które miało miejsce
w 1147 r. Ten właśnie rok przyj-
Herb Moskwy – z wizerunkiem
Św. Jerzego walczącego ze smokiem.
Przywrócony w 1993 roku.
muje się jako rok założenia miasta,
a Jurija Dołgorukiego uważa się za
jego założyciela. Już w 1156 r. została wzniesiona drewniana twierdza, której 200 lat później nadano
nazwę Kreml. Dogodne położenie
na skrzyżowaniu szlaków handlowych wiodących w górę Wołgi, Oki i
Dniestru, przyczyniło się do szybkiego rozwoju miasta. Pod koniec XIII
w. na Kremlu pojawiły się pierwsze
kamienne cerkwie, zaczęło powiększać się jego terytorium i powstał
plac Soborowy. W pierwszej połowie
XIV w. za rządów Iwana Kality Moskwa niezmiernie zyskała na znaczeniu i stała się najważniejszym
ośrodkiem religijnym na Rusi. Wówczas w 1326 r. metropolita Piotr
przeniósł do Moskwy rezydencję
metropolitów rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z Włodzimierza i wmurowany został kamień węgielny pod
budowę wzorowanego na świątyni
włodzimierskiej soboru Zaśnięcia
Marii Panny na Kremlu.
Wnuk Iwana Kality, Dymitr Doński, zdołał pokonać w 1380 r. na Kulikowym Polu Mongołów. Zwycięstwo to miało wielkie znaczenie dla
formowania się świadomości narodowej państwa. Za czasów panowania tego księcia zostały zbudowane
w latach 1366 – 1367 nowe kremlowskie mury i baszty z przywie-
zionego z okolic Moskwy wapienia.
Stąd pojawiło się określenie „Moskwa białokamienna”. Założono
wówczas wiele klasztorów, które
także spełniały rolę obronną – klasztor Wysokopietrowski (1380), Rożdiestwienski (1386), Srietienski
(1397), Andronikowski (1362), Simonowski (1379).
Herb Federacji Rosyjskiej – dwugłowy
orzeł z trzema koronami i centralnie
umieszczonym herbem Moskwy. Zatwierdzony w 1993 roku przez Borysa Jelcyna,
a w 2000 – przez Dumę Państwową
Stopniowo utwierdzała się potęga stołecznego grodu. Pod koniec
XVI w. Moskwę otaczały już cztery
pierścienie murów obronnych. Centrum stanowił Kreml rozciągający
się na Wzgórzu Borowickim, zamknięty w obrębie XIV-wiecznyc
h
murów. Następnie obszar włączają101
cy Kreml, Plac Czerwony i tereny na
wschód od Kremla został otoczony
w 1534 r. białym murem i nazwany
Kitaj-gorod. Pod koniecXVI w. na
linii współczesnego Pierścienia bulwarowego pojawiły się kolejne fortyfikacje zamykające w sobie tzw.
„Białe miasto”. Ostatni – czwarty
mur – otaczał tzw. „Ziemne miasto” i przebiegał na linii obecnego
Pierścienia parkowego.
W XVIII w., po przeniesieniu stolicy do Sankt Petersburga, wszystkie środki zostały przeznaczone na
jego rozbudowę. W Moskwie w tym
czasie zabroniono nawet wznosić
budynki z kamienia.
W 1812 r. Moskwa poniosła znaczące straty w wyniku wojny z armią
Napoleona. Wielki pożar strawił jej
ogromną część. Po tych wydarzeniach jako dziękczynienie za to,
że nieprzyjacielskie wojska odstąpiły od miasta, wybudowano sobór
Chrystusa Zbawiciela.
Od marca 1918 r., kiedy to Moskwa stała się siedzibą władz bolszewickich, utwierdzała się jej pozycja jako głównego miasta czerwonej
Rosji. Rozpoczęto wówczas wielki
eksperyment, który miał na celu
stworzenie pierwszego prawdziwie
socjalistycznego miasta. W 1935r.
przyjęto generalny plan przebudowy, zrównano z ziemią wiele za102
bytków, rozpoczęła się epoka socrealizmu.
Obecnie Moskwa jest jednym
z najbardziej dynamicznie rozwijających się metropolii świata.
W latach 90. XX w. wiele ważnych
historycznych obiektów, zwłaszcza
cerkwi, zostało w nieprawdopodobnie szybkim tempie zrekonstruowanych. Dzisiejsza Moskwa stanowi
wielki eklektyczny twór, w którym
mieszają się ze sobą i sąsiadują niemalże wszystkie architektoniczne
style. Nowy ustrój zmienił całkowicie wizerunek miasta. Na ulicach
pojawiły się reklamy i jaskrawe neony. Centrum Moskwy tętni życiem
całą dobę, zwłaszcza nocą ożywają
kolorowo oświetlone ulice. Dzisiejsza Moskwa jest miastem wielkich
kontrastów. Przed witrynami ekskluzywnych sklepów stoją drobni
sprzedawcy, oferując wyhodowane
w swoim ogródku warzywa. Przyjeżdżają tu tysiące osób z okolic Moskwy, licząc na jakikolwiek zarobek.
I wydaje się, że stolica wchłania ich
wszystkich. Efektem są widoczni na
ulicach, a zwłaszcza w metrze żebracy i kalecy proszący o wsparcie.
Burzliwa historia Moskwy wpłynęła na jej współczesny wygląd. Moskwa wprawdzie może być szokująca, ale jednocześnie jakże ciekawa
i odkrywcza.
WSPÓŁCZESNA PRAWOSŁAWNA MOSKWA
Moskwa jest siedzibą władz Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Funkcję
patriarchy Moskwy i całej Rosji sprawuje Aleksy II. W końcu lat 80. XX
w. po wielu latach prześladowań
przez władze radzieckie rozpoczął się
proces odrodzenia rosyjskiej Cerkwi.
Niegdyś o Moskwie mówiono gorod
soroka sorokow cerkwiej, czyli „miasto tysiąca cerkwi” (symboliczne so-
rok soroka 40x40). W grudniu 1998
r. w obrębie eparchii moskiewskiej
znajdowało się 7 kremlowskich soborów i świątyń, 5 klasztorów męskich, 2 klasztory żeńskie, 428 cerkwi prawosławnych i 39 kapliczek.
Obecnie nabożeństwa są odprawiane w 352 cerkwiach, a w 46 czekają
na wznowienie. 33 świątynie nie zostały jeszcze zwrócone Prawosławnej Cerkwi. Rozpoczęto budowę 36
nowych cerkwi i kapliczek.
103
LEGENDA
450 m
0
Dworzec Bia³oruski
M Metro
Bolsza
ja
Centralnyj tielegraf
Dom Swiazi (poczta)
Sa
do
wa Restauracje:
ja
1 Czeburiecznaja
2 Butierbrodnaja
Pietro
7
wskij
3 Kafe Margarita
Bulw
ar
ul.
B
4 CB Bar
Ro¿destwienj
18
tno M
M
s
skij
Bul.
5 Klub - restauracja
ra
M
St
Kitajskij Liotczik D¿ao Da
3
17
6 Mu - Mu
C
z
ic
Muzea:
Kras
na Pr
M
7 mieszkanie Bu³hakowa
esnia
13
M
8 Gorkiego
4 yj M 20
M
11
ln
a
9 mauzoleum Lenina
M Teatr d
z
Bolszaj
je
10 Izobrazitielnych Iskusstw
Pro
a
Nikit
ckaja
11 Majakowskiego
2
Po
M
M
wa
12 Pañstwowe Muzeum Historyczne
8
M
rsk
5
16
a
13 Teatr Wielki (Bolszoj Tieatr)
na
i
l
12
Trietiakowska Galeria
Be
M
Cerkwie:
Wozdwie
Nowy Arbat
9
¿enka
Warwarka
1
14
Wasyla B³ogos³awionego
M
KREML 14
M
15 Chrystusa Zbawiciela
Zn
am
16 Sobór Kazañski
ien
at
ka
ab.
Koœcio³y:
Arb
kaja N
lows
M
M Stary
m
e
17 katolicki koœció³ œw. Ludwika
Kri
18 nowy koœció³ katolicki pw. Niepokalanego
10
6
Poczêcia Dziewicy Marii
h
M ³oc
o 15
Patriarsze Prudy
M
W
19
19 Sofrino
20 by³e wiêzienie £ubianka
MOSKWA
INFORMACJE PRAKTYCZNE
ki
ws Bulwar
kro
udn
opr
yst lwar
Bu
y
Po
ka
ka
B
Ro¿destkwenka
zoj j
Bolsienny
Kammost
ka
ien
ist
ec
Pr
Gol
oliewskij Bulw
ar
ul.
ki j B
Ni ki t s
Tw
er s
ko
Bu
l
j
Ma³aja
Dmitro
wka
wa
r
Sa
ja
wa
do
zaja
ls
Bo
M
e
to¿
ka
a
sk
Os
ka
rs
e
Tw
nk
a
Bo
on
Moskwa - centrum
ian
£ub
olsz
aja
Moskworieckij
most
ka
row
mit
aD
aj
lsz
er
Bolszaja Gruzin
s
M
M
Prospekt
Mira
Sretenka
a
wk
tro
Pie
Tw
kaj
a
Ma³aja G
ruzinskaja
104
M
M
ja
ias
n
y
ac n
Pl rwo
e
Cz
PLACÓWKI DYPLOMATYCZNE
PARAFIE KATOLICKIE W MOSKWIE
Ambasada Polski
ul. Klimaszkina 4
Moskwa (stacja metra Biełorusskaja)
tel.: 255 00 17, 254 36 12
faks: 254 22 86
czynna: pn. – pt. 9.00 – 17.00
ambasador RP – Andrzej Załudzki
Ambasada Chin
ul. Drużby 6
Moskwa (stacja metra Uniwiersitiet)
tel.: 147 42 83, 143 19 51, 143 15
40 (oddział konsularny)
faks: 938 21 32
czynna: pn. – pt. 9.00 – 18.00
Ambasada Mongolii
Borisoglebskij pierieułok 11
121069 Moskwa
(stacja metra Arbatskaja),
tel.: 290 67 92 (290 30 61, 124 26 39)
faks: 291 61 711
czynna: pn. – pt. 8.00 –17.00
e-mail:
[email protected],
[email protected]
Generalne konsulaty Mongolii
znajdują się także w Irkucku i Ułan
Ude (zob. rozdz. Bajkał – Informacje
praktyczne).
Numer kierunkowy z Polski do
Moskwy: 0-0
7-0
95
• Kościół św. Ludwika (chram Swiatowo Ludwika), ul. Małaja Łubianka 12/7, stacja metra Łubianka, tel.: 925 20 34,
e-mail: [email protected]
Tutaj również można otrzymać
adresy i telefony parafii katolickich na terenie Rosji.
• Parafia pw. Niepokalanego Poczęcia Dziewicy Marii (Nieporocznowo Zaczatija Diewy Marii), ul.
Małaja Gruzińskaja 27, stacja
metra Krasnopriesnienskaja.
Przy parafii znajduje się również
polska wspólnota, tel.: 252 39 11
– pan Zaniewski
OBOWIĄZEK REJESTRACJI
W Rosji istnieje obowiązek rejestrowania się przez cudzoziemców
(dokonać tego można na posterunku
milicji, uiszczając opłatę równą
1,5 USD). W przypadku noclegu
w hotelu rejestrowani jesteśmy automatycznie. Przepisy dotyczące rejestracji są egzekwowane w różnym
stopniu. Zwykle turyści przybywający do Moskwy nie dopełniają tego
105
obowiązku. Szczegółowych informacji na ten temat udziela Ambasada
Federacji Rosyjskiej (zob. rozdz. Przygotowania i różne opcje dojazdu –
Formalności wizowo-paszportowe).
19.00, wiele pracuje całą dobę. Według przepisów przy wymianie pieniędzy należy pokazać paszport, coraz rzadziej jednak reguła ta jest
przestrzegana. Warto sprawdzić, jaką prowizję pobierają kantory, najczęściej są to symboliczne 2 ruble
WYMIANA WALUTY
lub 2% od wymienianej kwoty. JedWybierając się w podróż do Ro- nakże na Dworcu Jarosławskim przy
wymianie dolarów można stracić aż
sji, najlepiej zaopatrzyć się w dolary
50 rubli.
drukowane po 1995 r. Z wymianą
banknotów wcześniejszych emisji
możemy mieć problem w kantorach
KARTY KREDYTOWE I BANKOMATY
i wówczas trzeba udać się do oddziału Sbierbanku i wymienić je po nieZ kart kredytowych można skokorzystnym kursie. Najlepiej mieć
rzystać w każdym banku oraz w wiew zapasie drobne nominały po 5, 10 lu sklepach, zwłaszcza w centrum.
USD na tzw. wszelki wypadek. 10
Banki są czynne od poniedziałku do
USD to kwota, która może pomóc
soboty w godzinach: 9.00 – 10.00
rozwiązać problemy na granicy pod- do 13.00, niekiedy nawet do 18.00
czas powrotu do Polski.
– 19.00.
Dolary najlepiej wymienić w MoW centrum Moskwy znajduje się
skwie, gdzie kurs jest wyższy niż w
wiele bankomatów, np. na ul. Twiermniejszych miastach Rosji i nie ma
skaja, ul. Kuznieckij Most, Komierproblemu z samą wymianą. Najlep- czeskij pierieułok. Można je także
szy kurs oferują przeważnie liczne,
spotkać na stacjach metra, jednakże
otwarte całą dobę kantory (obmien
nie wszystkie są sprawne. Zazwywaluty) przy stacji metra Biełorus- czaj akceptowane karty to: Euroskaja (wyjście ze stacji Biełorusska- card, Mastercard, Cirrus, American
ja-kolcewaja, należy kierować się Express, Plus, Visa, Visa Electron.
po wyjściu z metra na prawo, gdzie
Stosunkowo spokojnym miejscem,
znajduje się szereg drobnych kio- gdzie przez całą dobę można pobrać
sków) lub na ul. Twierskaja i sta- pieniądze, jest Poczta Główna (Cenrym Arbacie. Większość kantorów
tralnyj tielegraf) przy ul. Twierskaja
jest czynna w godzinach 10.00 –
7, gdzie w holu stoją bankomaty.
106
DWORCE KOLEJOWE I LOTNISKA
Główne dworce kolejowe
Dworzec
Białoruski
Jarosławski
Kazański
Leningradzki
Kijewski
Kurski
Pawielecki
Ryski
Sawiołowski
stacja metra
Biełorusskaja
Komsomolskaja
Komsomolskaja
Komsomolskaja
Kijewskaja
Kurskaja
Pawieleckaja
Riżskaja
Sawiołowskaja
nocny Kaukaz, Ukrainę, do Armenii
i Gruzji odlatują regularnie z lotniska Wnukowo.
Informacja telefoniczna:
rosyjskie linie lotnicze tel.: 155 09 22
międzynarodowe
linie lotnicze
tel.: 156 80 19
Port lotniczy
nr tel. informacji
Bykowo
558 47 38
Domodiedowo
323 81 60
Wnukowo
436 28 13
Szeremietiewo 1
578 23 72
Szeremietiewo 2
956 46 66
Informacje na temat kursów ro- Dojazdy do dworców lotniczych
syjskich pociągów można znaleźć
Schemat dojazdu do moskiewskich
na stronie internetowej http://www.
portów lotniczych
timetable.tsi.ru (wyszukiwanie tyllotnisko Szeremietiewo
ko przy użyciu rosyjskiej czcionki).
m. Riecznoj wokza³
Lotniska w Moskwie
W Moskwie znajdują się 4 porty
lotnicze. Szeremietiewo to główne
moskiewskie lotnisko międzynarodowe (rejsy do ponad stu krajów).
Obsługuje rocznie około 9 mln pasażerów. Dzieli się na dwie części:
Szeremietiewo 1 (rejsy krajowe) oraz
Szeremietiewo 2 (rejsy międzynarodowe). Jeśli chodzi o liczbę wewnętrznych lotów pasażerskich,
pierwsze miejsce w Rosji zajmuje
port lotniczy Domodiedowo. Samoloty na Daleki Wschód, Syberię, Pół-
Moskiewski miejski
dworzec lotniczy
(Aerowokza³)
m. Aeroport
m. P³aniornaja
m. Barrikadnaja
m. Bie³orusskaja
m. Park Kultury
m. Taganskaja
m. Wychino
m.
Pawieleckaja
lotnisko Bykowo
m. Jugo-Zapadnaja
m. Domodiedowskaja
lotnisko Wnukowo
lotnisko Domodiedowo
Na dowolne lotnisko można dostać
się z miejskiego dworca lotniczego
(Aerowokzał), stacja metra Aeroport,
skąd dalej kursują autobusy. Czas podróży wynosi od 30 do 80 min.
107
Kursy z Aerowokzała do lotnisk
środek tranportu
dodatkowe informacje
autobus ekspresowy
co 30 min
autobus kursowy
od 5.30 do 23.45 co 30 min,
bilety do kupienia
w kasie
Wnukowo
autobus ekspresowy
co 30 min, czas trwania
przejazdu – 1godz. 20 min
Szeremietiewo 1,2 busy i autobusy ekspresowe bilety do kupienia
u kierowcy
Port lotniczy
Bykowo
Domodiedowo
Najtańsze bilety obowiązują w autobusach kursowych. Autobusy ekspresowe (40 – 50 miejsc) są droższe,
ale przewożą pasażerów z dużym bagażem. Busy (10 – 15 miejsc) są jeszcze
droższe. Małe są szanse na złapanie
firmowej taksówki, tzn. oznakowanej i z taksometrem. Ale istnieje możliwość dojazdu na dowolne lotnisko
prywatnym samochodem, który, moskiewskim zwyczajem, można złapać
machając ręką i pytając, czy i za ile
ktoś nas podwiezie. Taki przejazd
kosztuje tyle, ile żąda kierowca, chyba
że posiadamy dar negocjacji. Dobrze
ustalić cenę przed wejściem do samochodu, by uniknąć niespodzianek.
Istnieją również inne warianty
dojazdu do poszczególnych portów
lotniczych. Przedstawiają się one
następująco:
Lotnisko Bykowo (70 km)
Dojazd: z Dworca Kazańskiego do
stacji Bykowo – pociąg podmiejski
(elektriczka).
108
Lotnisko Domodiedowo (85 km)
Dojazd:
- od stacji metra Domodiedowskaja – autobusy co 15 min, busy
(marszrutnoje taxi) co 10 min;
- z Dworca Pawieleckiego (stacja metra Pawieleckaja) – pociąg podmiejski (elektriczka), zatrzymujący się
również przy stacjach metra Nagatinskaja i Warszawskaja, kursy na
lotnisko 5.00 – 22.30; z lotniska
4.30 – 2.50, średnio raz na godzinę.
Lotnisko Wnukowo (70 km)
Dojazd: od stacji metra Jugo-Zapadnaja, autobus ekspresowy nr
611, kursy 6.30 –22.00 co 6 min,
czas przejazdu – 30 min lub zwykły
autobus kursowy nr 611, kursy 5.30
– 00.50 co 10 min.
Lotnisko Szeremietiewo (75 km)
Dojazd:
- od stacji metra Riecznoj wokzał,
autobus kursowy nr 851, kursy
od 5.45 – 00.30 co 10 min., czas
przejazdu – 45 min;
sze dla klientów i mają więcej cierpliwości niż te w kasach dworcowych. W Moskwie można kupić
bilety kolejowe na trasę między dowolnymi miejscowościami w całej
Rosji. Dobrze jest tak zaplanować
sobie podróż (zwłaszcza jeśli przypada ona na okres wakacji), żeby od
razu w Moskwie kupić wszystkie
Kasy i biura sprzedaży biletów
potrzebne bilety, szczególnie jeśli
kolejowych i lotniczych
jedzie większa grupa, bo potem moMostransagenctwo — agencja
że się okazać, że powrót trzeba bęsprzedaży biletów kolejowych
dzie przesunąć ze względu na brak
Moskwa ma dziewięć głównych
wolnych i tanich miejsc (chodzi
dworców kolejowych, które bynaj- o płackartnyje wagony, z 54 miejmniej nie znajdują się blisko sie- scami do leżenia, które w dzień
bie. By nie tracić czasu, sił i nerwów
przemieniają się w miejsca siemożna skorzystać z usług agencji
dzące). W Rosji bilety kolejowe są
Mostransagenctwo, która oferuje
imienne, dlatego przy ich kupnie
sprzedaż biletów na wszystkie trasy
trzeba okazać paszport.
kolejowe w obrębie Rosji, jednakże
taki komfort kosztuje ok. 2 USD
Kasy Mostransagenctwa na stacjach
metra sprzedające także bilety lotnicze
dopłaty do każdego biletu. Jest to
wygodne, gdyż najczęściej panie
Oddziały prowadzące sprzedaż zapracujące w biurach agencji są mil- równo biletów kolejowych, jak i lotni- od stacji metra Płaniornaja, autobus kursowy nr 817, 5.45 – 00.30
co 12 min., czas przejazdu – 50
min;
- od wymienionych wyżej stacji
metra jeżdżą także busy i autobusy ekspresowe. Bilety do kupienia
u kierowcy.
Adresy biur Mostransagenctwa w Moskwie
Adres
czynne
Leninskij prospiekt 45
pn. – pt. 8.00 – 20.00, sb. 8.00 – 19.00, niedz. 8.00 – 19.00
Prospiekt Mira 116 – a
pn. – pt. 9.00 – 18.00
ul. Miasnickaja 24/7
pn. – pt. 8.00 – 20.00, sb. 8.00 – 19.00, niedz. 8.00 – 19.00
Słowianskij bulwar 5/1
pn. – pt. 8.00 – 20.00, sb., niedz. 8.00 – 19.00, przerwa 14.00 – 15.00
ul. Taganskaja 31/22,
pn. – pt. 8.00 – 20.00, sb., niedz. 8.00 – 19.00, przerwa 14.00 – 15.00
109
czych, czynne pn. – pt. 9.00 – 18.00,
znajdują się na stacjach metra:
- Kriestianskaja Zastawa
- Rimskaja
- Turgieniewskaja.
Kasy biletowe przy dworcach
Obecnie kas biletowych na każdym dworcu kolejowym jest sporo
i znajdują się w różnych miejscach,
zarówno wewnątrz zabudowań
dworcowych, jak i na zewnątrz – w
budynkach z napisem Żeleznodorożnyje kassy.
Pociągi do Irkucka, Ułan Ude,
Władywostoku, Ułan Bator, Pekinu
odjeżdżają z Dworca Jarosławskiego
(stacja metra Komsomolskaja). To
dworzec znajdujący się najbliżej wyjścia ze stacji metra, po prawej stronie. Żeby dojść do budynku z kasami, w którym zazwyczaj jest trochę
mniej tłoczno niż w hali dworcowej,
trzeba po wyjściu z metra minąć budynek Dworca Jarosławskiego po
swojej prawej stronie, a perony po
lewej i iść jeszcze kawałek prosto.
Tam, nieco na uboczu, znajdują się
kasy, w których można nabyć bilety
na pociągi w tych kierunkach.
Adres: ul. Krasnoprudnaja 1,
czynne od poniedziałku do piątku w
godzinach:. 8.00 –19.00, w sobotę:
8.00 – 18.00, przerwa 13.00 –14.00,
w niedzielę – nieczynne.
110
Kasy biletów lotniczych
Jeśli nie chcemy wybierać się na lotnisko, by zakupić bilety na samolot,
możemy skorzystać również z usług
licznych agencji turystycznych, które
znajdują się w bardzo wielu miejscach
w centrum Moskwy i prowadzą sprzedaż biletów. Kilka adresów biur położonych w centrum:
Awrora Intur, okolice stacji metra
Biełorusskaja (obok cerkwi, znajdującej się przy placu Twierskaja
Zastawa), Butyrskij wał 2, klatka
1, II piętro, tel.: (0-9
5) 232 94 04,
251 58 28
Amadel, okolice Poczty Głównej
przy ulicy Twerskaja, stacja metra
Ochotnyj Riad, Kamiergierskij pierieułok 3a, III piętro, pokój 34, tel.: (0-9
5)
229 96 32, 229 96 65, 292 31 92
biuro Aerofłotu: ul. Kuznieckij
Most 3, stacja metra Kuznieckij
Most, tel.: (0-9
5) 923 04 88,
cje są otwierane o 6.00, a o 1.00 wyruszają na trasę z końcowych stacji
ostatnie pociągi. Przejścia pomiędzy stacjami zamykane są również o
1.00, zatem nie można się już przesiadać. Wejście do metra zaznaczone jest niewielką czerwoną literką
M na białym tle, pod którą znajduje
się mały napis z nazwą stacji. Drzwi
wejściowe są oznaczone białym napisem wchod na granatowym tle,
w odróżnieniu od drzwi wyjściowych z napisem na tle czerwonym
wchoda niet.
dziesięcioprzejazdowej karty wynosi nieco ponad 1 USD, pojedynczy
przejazd – 0,2 USD. Bilet jednorazowy uprawnia do nieograniczonej
liczby przesiadek i zachowuje ważność do momentu wyjścia z metra.
Kartę należy włożyć w specjalny
otwór po prawej stronie metalowych
bramek, który ją wchłonie, poczekać, aż zapali się zielone światełko,
następnie wyciągnąć kartę i wówczas przejść. Z tyłu na karcie pojawi
się nadruk z datą i godziną. Jeśli pozostawimy naszą kartę i będziemy
chcieli przejść bez niej, rozlegnie się
Bilety wstępu do metra
piskliwy głośny sygnał i, co gorsza,
Mają postać kart magnetycznych
metalowe łapy dość mocno uderzą
na jeden, dwa, pięć, dziesięć, dwa- nas na wysokości kolan. Takie brudzieścia przejazdów i można je ku- talne traktowanie nie pozostawia
pić w okienku znajdującym się przy
przyjaznych wrażeń, dlatego trzeba
wejściu na każdą stację metra. Koszt
najpierw upewnić się, że światełko
KOMUNIKACJA MIEJSKA W MOSKWIE
W Moskwie komunikacja miejska
działa od godz. 5.00 do 1.00. Obejmuje ona komunikację podziemną (metro) i komunikację naziemną.
Metro
Metro w Moskwie to najwygodniejszy, najbardziej niezawodny i
najszybszy środek transportu. Sta111
Plan metra w Moskwie
7
2
9
P³aniornaja
Riecznoj wokza³
Schodnienskaja
Wodnyj stadion
Tuszynskaja
Wojkowskaja
Szczukinskaja
Soko³
Oktiabr’skoje pole
Aeroport
Pole¿ajewskaja
Dinamo
Dmitrowskaja
Ulica Podbielskogo
Bibiriewo
Babuszkinskaja
Otradnoje
Swib³owo
W³adykino
Botaniczeskij Sad
Czerkizowskaja
Prieobra¿enskaja
p³oszczad’
Sokolniki
PietrowskoRazumowskaja
Aleksiejewkaja
Timiriaziewskaja
Ri¿skaja
11
Sawio³owskaja
Miendielejewskaja
Nowos³obodskaja
4
Wo³oko³amskaja
Krasnopriesnienskaja
Barrikadnaja
Kry³atskoje
Mo³odio¿naja
Pierwomajskaja
Cwietnoj
bulwar
Komsomolskaja Siemionowskaja
Elektrozawodskaja
Trubnaja
Czistyje
Prudy
Krasnyje worota
Baumanskaja
Turgieniewskaja
Kuncewskaja
Czechowskaja
Twierskaja
Srietienskij bulwar
Filowskij park
Bagrationowskaja
Izmaj³owskaja
Izmaj³owskij park
Suchariewskaja
Puszkinskaja
Pionierskaja
3
Szczo³kowskaja
Prospiekt
Mira
Majakowskaja
Strogino
Kurskaja
8
£ubianka
P³oszczad’ Riewolucji
Czkalowskaja
Nowogiriejewo
Kuznieckij
Most
Tieatralnaja
Fili
Ochotnyj Riad
Arbatskaja
Kutuzowskaja
Borowickaja
Aleksandrowskij
Studienczeskaja
Sad
Kitaj-gorod
TrietiakoBibliotieka
wskaja
Marksistskaja
im. Lenina
Smolenskaja
Arbatskaja
Kijewskaja
Smolenskaja
NowokuznieKropotkinskaja
Taganskaja
ckaja
Park Pobiedy
Park
Kultury
3
5
Oktiabr’skaja
Polanka
Dobryninskaja
Pierowo
Szosse
Entuziastow
Awiamotornaja
Rimskaja
P³oszczad’
Ilicza
Proletarskaja
Kriestijanskaja
zastawa
Wo³gogradskij
prospiekt
Tiekstilszcziki
Pawieleckaja
Awtozawodskaja
Kuzminki
Riazianskij
prospiekt
Wychino
Sierpuchowskaja
Szabo³wskaja
Tulskaja
Leninskij prospiekt
Nagatinskaja
Akadiemiczeskaja
Nowyje Czeriomuszki
Nagornaja
Nachimowskij
prospiekt
Siewastopolskaja
Ka³u¿skaja
Czertanowskaja
Bieliajewo
Ju¿naja
Profsojuznaja
Frunzienskaja
Sportiwnaja
Worobijowyje Gory
Uniwiersitiet
Prospiekt
Wiernadskogo
Jugo-Zapadnaja
1
112
Konkowo
Pra¿skaja
Tioplyj stan
ul. akad. Jangiela
Jasieniewo
Bitcewskij
park
Annino
Bulwar Dm.
Donskogo
6
Organizacja ruchu w metrze
Krasnosielskaja
Marina
Roszcza
Dostojewskaja
P³oszczad’ Suworowa
Bie³orusskaja
Mitino
1
Miedwiedkowo
WDNCh
Biegowaja
Ulica 1905 goda
6
A³tufijewskaja
Ko³omienskaja
Dubrowka
Ko¿uchowskaja
Kaszyrskaja
10
Pociągi w godzinach szczytu (od
7.00 do 9.00 i od 16.00 do 19.00)
kursują z częstotliwością co 30
– 90 sekund, tak że niejednokrotnie
w momencie znikania w tunelu
ostatniego wagonu, pojawiają się już
światła wjeżdżającego na stację następnego pociągu. Mimo to wagony
są przeładowane i ciężko odnaleźć
się w tłumie, który porywa człowieka
i zabiera ze sobą jak fala. Obowiązuje
zasada, że należy w przejściach poruszać się ruchem prawostronnym i na
schodach ruchomych również stać
po stronie prawej. W wagonach często można usłyszeć pytanie: Wy senczas wychoditie? albo Wychoditie
senczas? – co znaczy: Czy Pan/Pani
teraz wysiada? Jeżeli nie wysiadamy,
Wo³¿skaja
Marino
Borisowo
Oriechowo
Domodiedowskaja
Krasnogwardiejskaja
Szypi³owskaja
Ziablikowo
Bratiejewo
2
11
Tagansko-Krasnopriesnienskaja
(linia fioletowa)
Kalininskaja
(linia ¿ó³ta)
7
3
Arbatsko-Pokrowskaja
(linia granatowa)
9
4
Filowskaja
(linia niebieska)
10
Sierpuchowsko-Timiriaziewskaja
(linia szara)
Kachowskaja
(linia ciemno-zielono-niebieska)
5
Kolcewaja
(br¹zowy)
11
Lublinskaja
(linia jasnozielona)
6
Ka³u¿sko-Ri¿skaja
(linia pomarañczowa)
2
Lublino
Bratis³awskaja
Wszystkie napisy na peronach są
w cyrylicy. Po obu stronach peronu
znajduje się zawieszona u góry informacja o kolejnych stacjach, do
których jedzie dany pociąg. Na każdym peronie, na ścianie za torami
widnieje nazwa stacji, a na białej tablicy odpowiednim kolorem narysowana jest strzałka z zaznaczonymi na niej stacjami danej linii oraz
możliwościami przesiadek.
O stacjach przesiadkowych mówią tablice zawieszone w centralnej
części peronu, czasem obok ich nazw
jest zaznaczony kolor linii, na której
się znajdują. Przejścia są oznaczone
napisem pieriechod, strzałkami i rysunkami schodów oraz idącego czło-
LEGENDA
7
Warszawskaja
Informacja w metrze
Sokolniczeskaja
(linia czerwona)
Zamoskworieckaja
(linia ciemno zielona)
1
Pieczatniki
Kachowskaja
Kantiemirowskaja
Carycyno
9
się pali, potem wyciągnąć swoją kar- powinniśmy się usunąć i przepuścić
osoby, które wcześniej chcą dostać
tę i dopiero wtedy przechodzić.
się do drzwi.
8
linie w budowie
113
wieka. Aby przesiąść się z jednej stacji na inną, często trzeba pokonać
setki metrów podziemnego labiryntu, rozciągającego się na kilku poziomach. O wyjściu do miasta informuje tablica z napisem wychod w gorod.
Trzeba bardzo uważać, by zamiast na
stację przesiadkową nie trafić do wyjścia z metra, ponieważ w ten sposób
traci się bilet.
W każdym wagonie metra znajduje się duży schemat wszystkich linii
(nazwy stacji w języku rosyjskim).
Oprócz tego przez głośniki w wagonach ogłasza się nazwę aktualnego
oraz najbliższego przystanku. Niektóre stacje mają takie same nazwy,
114
choć należą do różnych linii. Na przykład stacja Kijewskaja jest potrójna,
tzn. Kijewskaja linii niebieskiej, granatowej i brązowej, stacja Park Kultury – linii czerwonej i brązowej,
stacja Taganskaja – linii fioletowej i
brązowej itd. Ważne, żeby o tym pamiętać, gdy umawiamy się na stacji
metra lub przesiadamy.
Transport naziemny
W jego skład wchodzą tramwaje,
trolejbusy, autobusy i tzw. marszrutki, czyli prywatne busy.
Bilety
W rosyjskiej komunikacji naziemnej obowiązują takie same bilety na
tramwaje, trolejbusy i autobusy. Nie
ma biletów ulgowych, dziennych ani
tygodniowych. Bilety – po rosyjsku
tałony – można kupić w specjalnych
kioskach z napisem projezdnyje bilety, sprzedają je także babcie siedzące przy małych stoliczkach w przejściach podziemnych. Cena – ok. 0,1
USD. Można je także nabyć bezpośrednio u kierowcy, nieznacznie drożej. Często w trolejbusach, tramwajach i autobusach spotkamy konduktora, którego celem jest pilnowanie,
by wszyscy zapłacili za przejazd. Jeśli mamy już bilet, trzeba go okazać,
jeśli nie – kupić. Niezależnie od konduktorów zatrudnia się zwyczajnych
kontrolerów. Kara za „jazdę na gapę”
wynosi 0,3 USD.
chcemy wysiąść, należy powiedzieć
kierowcy Ostanowities`, pożałsta. Cena za przejazd jest napisana na kartce
Przystanki
naklejonej na szybie. Przeważnie staPrzystanki autobusowe oznaczone
nowi równowartość 2 – 3 zwyczajnych
są literką A, trolejbusowe – T. Tabli- biletów autobusowych.
ce z numerami tramwajów, a czasem
i trolejbusów są zawieszone na dru- Nieoficjalne taksówki
Bardzo popularnym sposobem
tach nad torami. Na przystankach
przemieszczania się o dowolnej poautobusowych często w charakterze
rze dnia i nocy są prywatne samorozkładu jazdy wisi żółta tabliczka,
na której znajdziemy tabelę z trudny- chody osobowe. Wystarczy wyjść na
mi do rozszyfrowania cyframi. Jed- ulicę albo stanąć na przystanku i zamachać ręką. Po zatrzymaniu samonak nie jest to tak skomplikowane,
chodu należy powiedzieć kierowcy,
jak się wydaje, np. zapis „10: 7/15”
w jakie miejsce chcemy się dostać
oznacza, że między godz. 10.00
a 11.00 dany środek lokomocji jeździ i za ile. Cenę najlepiej ustalić z góry.
Można się targować. W zależności
w dni robocze (budnije) co 7 min.,
od pory dnia czy nocy (wtedy ceny
a w dni wolne (wychodnyje) – co 15
min. Pierwsza kolumna oznacza go- są wyższe) i odległości taka „taksówdzinę, następne dwie liczby – często- ka” może kosztować od 1 do 5 USD.
Wszystko zależy od tego, ile możemy
tliwość kursowania danego środka
zapłacić i jaki trafi się nam kierowca.
transportu, pierwsza z nich – w dni
pracujące, druga – w dni wolne. Ni- Jeśli chodzi o bezpieczeństwo, to zawsze istnieje pewne ryzyko, ale jeśli
gdy zatem nie wiadomo, jak długo
kierowca nie budzi w nas podejrzeń,
trzeba będzie czekać. Taka rosyjska
nie trzeba się bać. Takie nieoficjalne
szkoła cierpliwości.
taksówki są bardzo popularne nie tylMarszrutki
ko w Moskwie, ale i w całej Rosji.
To prywatne busy z numerami i trasami identycznymi jak u zwykłych auNOCLEGI
tobusów miejskich. Kursują częściej
i zatrzymują się na przystankach oraz
Moskwa, jak każde miasto stow każdym innym dogodnym miejscu.
łeczne, jest bardzo droga. Ceny nocDojeżdżając do miejsca, w którym
legów w najtańszych hotelach wy115
noszą od 7 do 14 USD. Jednakże
w sezonie może się okazać, że miejsc
takich zabraknie. Do pokojów wieloosobowych musimy mieć pełen
skład, gdyż w moskiewskich hotelach nie ma zwyczaju meldować
w jednym pokoju Rosjan i obcokrajowców.
W Moskwie obowiązuje meldunek, czyli tzw. registracja, w przypadku kiedy przebywamy na terenie miasta powyżej trzech dni. Jeśli
nocujemy w hotelu, powinniśmy
otrzymać tam odpowiedni dokument, potwierdzający nasz nocleg.
Jest to równoznaczne z registracją.
Nie można o tym zapomnieć, gdyż
milicjanci w Moskwie legitymują
przechodniów, zwłaszcza osoby z
bagażem, najczęściej w metrze i jego okolicach. Poruszając się po mieście, należy zawsze nosić przy sobie
paszport razem z registracją. W przeciwnym razie może to skończyć się
albo wysoką karą pieniężną, albo
zatrzymaniem. Dowodem, że jesteśmy w Moskwie nie dłużej niż trzy
dni, są bilety kolejowe, które w takim przypadku warto również nosić
ze sobą.
Informacje o moskiewskich hotelach, w tym także o cenach, można uzyskać na stronie internetowej
http://www.all-hotels.ru/(w języku
angielskim).
116
Tańsze hotele w Moskwie
* Bajkał
ul. Sielskochoziajstwiennaja 15/1,
stacja metra Botaniczeskij Sad,
tel.: 189 75 29, faks: 189 59 06
pokój jednoosobowy z łazienką – 15
USD, dwuosobowy z łazienką – 26
USD, trzyosobowy, wspólna łazienka na 2 pokoje – 15 USD
* Słowianka
Suworowskaja płoszczad` 2, stacja
metra Prospiekt Mira, trolejbus nr
50 – 2 przystanki, tel.: 207 44 00
pokój dwuosobowy z łazienką – 21
USD, akademik: pokój czteroosobowy, łazienka na korytarzu – 16 USD
* Turist
ul. Sielskochoziajstwiennaja 17/2,
stacja metra Botaniczeskij Sad,
e-mail:[email protected]
tel.: 187 70 45, faks: 181 01 58
pokój dwuosobowy z łazienką – od 20
do 28 USD, w cenie śniadanie, wyłącznie dla tych, którzy przekroczyli granicę nie wcześniej niż trzy dni temu.
* Ostankino
ul. Botaniczeskaja 29, stacja metra
WDNCh
tel.: 247 62 75
pokój dwuosobowy z łazienką – 16
USD, pokój trzyosobowy z łazienką
– 18 USD
* Wostok
Gostinicznyj projezd 8, stacja metra
Pietrowsko-Razumowskaja
e-mail:[email protected]
blok 1 (pierwyj korpus), tel.: 482
13 06
pokój jednoosobowy z łazienką
– 19 USD, dwuosobowy z łazienką
– 31 USD
Gostinicznyj projezd 6
blok 2,3 (wtoroj, trietij korpus), tel.:
482 40 39, 482 26 10, 482 15 85
pokój jednoosobowy z łazienką – 24
USD, pokój dwuosobowy z łazienką – 37 USD, pokój czteroosobowy.
z łazienką – 44 USD
* Gostinica Jarosławskaja
ul. Jarosławskaja 8, blok 1 (pierwyj
korpus), stacja metra WDNCh
tel.: 247 25 01
pokój dwuosobowy z łazienką – 21
USD
Numer kierunkowy z Polski do Moskwy 0-0
7950
WYŻYWIENIE
Moskwa niestety nie należy do
miast, gdzie tanio i w przyjemnej atmosferze można coś przekąsić. Ceny w restauracjach, kawiarniach i
klubach przypominają, że jesteśmy
w stolicy. Jeśli chcemy zaoszczędzić, najlepiej udać się do sklepu
albo na rynek, zakupić tam wszystko, co nam potrzebne, i przygotować obiad czy kolację we własnym
zakresie.
Rosyjskie przysmaki, które można
kupić na ulicy
* Słojka – jest to krokiecik z nadzieniem (do wyboru): z malin, wiśni,
kiwi, cytryny, jabłek, brzoskwiń, truskawek, sera, mięsa, kapusty, grzybów, kurczaka, wątróbki, jajek i szczypiorku, ryby. Słojki są rzeczą bardzo
smakowitą, godną polecenia. Można
je kupić w małych sklepikach najczęściej w przejściach do metra, gdzie są
wypiekane i sprzedawane na gorąco.
Czasem na sklepikach znajdują się
napisy: Steff, Goriaczaja wypieczka
albo Niam niam z podobizną Kubusia
Puchatka. Cena – 0,3 USD.
* Goriaczije pirożki – smażone
na oleju bułeczki na ciepło z ziemniakami, kapustą lub mięsem w środku. Najlepsze są te sprzedawane na ulicy bezpośrednio z dużych termosów.
Można je także kupić w budkach przy
metrze, ale odgrzewane w kuchence
mikrofalowej mają gorszy smak..
* Morożenoje – rosyjskie lody. Są
przysmakiem, którego Rosjanie nie
odmawiają sobie nawet w zimie przy
20-stopniowymmrozie. Z tego też
powodu na ulicach, najczęściej przy
przystankach, znajdują się budki oferujące wiele rodzajów lodów. Szczególnie smaczne są te o nazwach wołszebnyj fonarik, brykiet s dżemom,
brykiet s iziumom (z rodzynkami), łakomka (trzy ostatnie sprzedawane są
117
bez patyczków, dobrze więc mieć przy
sobie chusteczki).
* Kwas chlebowy – to tradycyjny
ka z melonem (wodka s dyniej), wódka z żurawiną, kawa z rumem (kofe
s romom), kawa z koniakiem (kofe
napój wschodnich Słowian. W cza- s koniakom) i wiele innych.
sach ZSRR 1 litr kwasu kosztował
* Szaurma – nazwa ta w Moskwie
tyle, ile pół litra lemoniady. Dziś
oznacza coś w rodzaju kebabu sprzewypierany przez różnego rodzaju
dawanego w budkach, najczęściej
napoje gazowane ma jednak wciąż
w pobliżu wejścia do metra. Różni
swoich wyznawców. Najlepszy kwas
się ona nieco od kebabu serwowanesprzedawany jest z dużych żółtych
go w Polsce, najczęściej jest to miębeczek na kółkach z napisem Kwas.
so z warzywami i sosem zawinięte
Skutecznie gasi pragnienie.
w dużym naleśniku. Kosztuje nie* Rosyjskie piwo – jego rodzajów
wiele ponad 1 USD.
jest bardzo wiele, butelka 0,5 l kosztuje od 0,5 do 1 USD. W Rosji po- Budki na ulicy
wszechnie przyjętym zwyczajem jest
* Tieremok albo Bliny – to drewpicie piwa na ulicy, w metrze. W kio- niane budki w kolorze ciemnoczerskach można znaleźć około trzydzie- wonym. Oferują one typowe dla
stu różnych gatunków, różniących
rosyjskiej kuchni naleśniki z możlisię w smaku. Do najbardziej popular- wością wyboru nadzienia – od zwynych należy Bałtika (kilka rodzajów
kłego naleśnika z samym masłem,
od najsłabszej – „1” do najmocniej- poprzez dodatki w postaci miodu,
szej – „13”), Oczakowo, Boczkariow,
konfitur, sera, mięsa aż do kawioStaryj Mielnik, Klinskoje. Warto spró- ru. Najtańszy naleśnik kosztuje 0,5
bować też gatunków Niewskoje Swie- USD, najdroższy – 1,5 USD.
tłoje i Sibirskaja Korona (klasicze* Kroszka Kartoszka – tak naskaja). Piwo sprzedawane jest także
zywają się drewniane zielone budki.
w plastikowych butelkach 1,5- i 2-li-Oferują danie, którego podstawą jest
trowych, ale ma nieco gorszy smak.
ogromny ziemniak (wielkością od 10
* Napitki – czyli napoje w pusz- do 15 cm), zapiekany w folii aluminiokach. Oprócz piwa dużą popularnością wej z masłem w środku, w cenie okocieszą się gazowane napoje alkoholo- ło 1 USD. Do tego dodatkowo można
we w puszkach. Mamy tutaj szeroki
wybrać sobie nadzienie, np. ser żółty,
wybór smaków: dżin z tonikiem, wód- sałatkę z szynką, z tuńczykiem, z kurka z cytryną (wodka s limonom), wód- czakiem – możliwości jest wiele. Ca-
118
łość smakuje bardzo dobrze z piwem
Przytulne i zaciszne miejsce w poi zapełnia na jakiś czas żołądek. Przy- bliżu Patriarszych Prudów, gdzie
jemność taka kosztuje 2 USD.
można wypić naprawdę pokaźnych
rozmiarów filiżankę herbaty z mioNajtańsze miejsca szybkiej konsump- dem, rumem albo konfiturami i pocji w centrum Moskwy
śród półek zapełnionych książkami
* Butierbrodnaja przy ul. Ni- pomyśleć o szalonej Małgorzacie
kolskiej 13, stacja metra Ochotnyj
i biednym Mistrzu. Obiad w cenie
Riad, Płoszczad` Riewolucji, czyn- 5 – 10 USD.
na w godzinach: 9.00 – 20.00, wyMu-Mu(potocznie: 33 korołącznie stoliki bez krzeseł – jedzenie
wy), ul. Arbat 45/24, czynne
na stojąco. Charakter całkowicie sow godzinach: 10.00 – 23.00.
cjalistyczny, godny polecenia sym- To dwupoziomowa przyjemna i tapatykom tego typu atmosfery, jadają
nia (jak na warunki moskiewskie) retutaj zwykle średnio zamożni Rosja- stauracyjka ze stolikami, krzesłami
nie. Na ścianie wisi menu napisane
i kubkami w czarno-bi
ałe łaty. Pyszna maszynie na kartce formatu A4.
na kawa za niecałe 0,5 USD, dobre
Obsługujące panie mogą być nie- ciasta w cenie ok. 1 USD. Obiad jedcierpliwe i wręcz niemiłe.
nodaniowy w cenie 2 – 5 USD.
* Czeburiecznaja przy ul. SolianPiRO.G.I., ul. Piatnickaja
skij projezd 4-6, stacja metra Kitaj29/8, wejście od zaułka Kle-gorod, czynna od poniedziałku do
mientiewskogo, stacja metra
piątku całą dobę, w sobotę do 21.00,
Trietiakowskaja, czynne całą dobę.
w niedzielę do 20.00. Czeburieki Najbardziej popularny klub sezonu
to smażone na oleju ciasto z mię- 2000/2001. Często odbywają się tutaj
sem albo serem. Również stoliki bez
wieczory literackie, wystawy fotograkrzeseł, za to duży wybór różnego ro- ficzne, imprezy kulturalne. Niezmierdzaju alkoholi. Miejsce dla sympa- nie sympatyczne miejsce – restauratyków Rosji radzieckiej. Można po- cja połączona z kawiarnią, w której
obserwować przeciętnych Rosjan.
znajduje się księgarnia. Można tu odpocząć w miłej atmosferze i coś przeRestauracje, kawiarnie, kluby
kąsić. Woda mineralna z cytryną (miKafe Margarita, ul. Małaja
nierałka s limonom) serwowana jest
Bronnaja 28, czynne w go- za darmo! Piwo nieco powyżej 1 USD,
dzinach: 13.00 – 24.00.
jedzenie – od 1,5 USD w górę.
119
Kitajskij Liotczik Dżao Da,
Łubianskij Projezd 25, stacja
metra Kitaj-gorod, czynne od
poniedziałku do piątku całą dobę, przerwa techniczna 8.00 – 10.00, w sobotę i niedzielę w godzinach: 10.00
–12.00. W Internecie na stronie http://
www.jao-da.ru, pod linkiemmeniu
znajdują się wszystkie ceny. To ciekawe miejsce o przyjemnym wystroju.
Na uwagę zasługuje kolekcja skrzynek pocztowych umieszczona w sali
na prawo od wejścia. Co wieczór od
20.00 odbywają się tutaj koncerty
i różnego rodzaju imprezy. Wstęp 2
– 4 USD. Budka telefoniczna z możliwością dzwonienia za granicę, karty
telefoniczne do nabycia w barze.
Riumka-Bałaganczik,
Triochprudnyj pierieułok
10/2, stacja metra Twierskaja, Majakowskaja, czynne do 6.00.
Kuchnia rosyjska, 14 rodzajów wódek i cztery nalewki, w cenie nieco
powyżej dolara za 50 gramów (w Rosji alkohol jest sprzedawany na gramy, nie jak u nas – na mililitry, 50 g
= 50 ml), przekąski od 2 USD.
Russkij Traktir, ul. Arbat
44, stacja metra Smolenskaja, czynne w godzinach:
12.00 – 17.00, dwudaniowy obiad
w cenie 10 – 12 USD.
Dacza, Pokrowskij bulwar
18, stacja metra Kitaj-gorod,
czynne od 18.00 do ostatKafe CB bar, Tieatralnaja
niego klienta. Piwo w cenie 1,5
płoszczad`, stacja metra
USD, atmosfera przyjemna niczym
Płoszczad` Riewolucji, czyn- na rosyjskiej daczy.
ne w godzinach: 11.00 – 24.00. W
gablotce przy wejściu znajdują się
Sklepy, sklepiki, budki i kioski
modele pociągów, a wystrój wnętrza
Można je spotkać na każdym krokawiarni imituje układ siedzeń i stoli- ku. Sklepy są czynne bardzo różnie,
ków w wagonie kolejowym. Piwo, ka- zazwyczaj do 20.00, ale wiele jest
wa – ok. 2 USD. Jedzenie od 2 USD.
czynnych całodobowo (krugłosutoczBałałajka, ul. Wtoraja Brie- no). Często możemy natknąć się na
stskaja 52, stacja metra Bie- przerwę obiadową między godziną
łorusskaja, tradycyjna rosyj- 13.00 a 14.00. Wiele sklepików i buska kuchnia oraz elementy rosyjskie- dek czynnych dłużej niż sklepy znajgo folkloru obecne w wystroju wnę- duje się w okolicach stacji metra.
trza i strojach kelnerów. Szwedzki
Tam też można spotkać babcie sprzestół z zakąskami (tzw. samobranka) dające owoce i warzywa po nieco niżw cenie 7 USD, herbata – 1 USD.
szej cenie niż w sklepach. Pamiętaj120
my, by idąc na zakupy, zabrać ze sobą
reklamówkę i woreczki (gdy chcemy
kupić warzywa), gdyż sprzedawcy zazwyczaj nimi nie dysponują. Najtańszym miejscem, w którym można
kupić artykuły spożywcze, są rynki.
Znajdują się w pewnej odległości od
centrum, ale zazwyczaj blisko stacji
metra. Opłaca się tam pojechać, jeśli
chcemy zrobić większe zakupy, ponieważ ceny w porównaniu ze sklepowymi są atrakcyjne.
Rynki z artykułami spożywczymi
* Kijewskij rynok, stacja metra
Kijewskaja kolcewaja. Rozciąga się
wzdłuż ul. Kijowskiej do Dworca Kijowskiego. Można tu znaleźć wszystkie potrzebne towary, począwszy od
artykułów sanitarnych, a skończywszy na spożywczych, które są tutaj
tańsze o 10 – 30%. Po wyjściu z metra, po drugiej stronie ulicy, na prawo
od hotelu Kijewskiego (gostinica Kijewskaja) znajduje się ogromna ilość
małych budek spożywczych. Mamy
tu największy wybór rosyjskich słodyczy, różnego rodzaju herbaty i kawy. Możemy tutaj kupić po najniższej cenie rosyjskie czekolady, a także
zaopatrzyć się w zupki chińskie (wermiszel bystrogo prigotowlenija), które kosztują grosze – za 1 USD można
kupić ich 12. W Rosji w podróży bardzo dużą popularnością cieszą się
zupki instant z makaronem w specjalnych styropianowych opakowaniach, służących jednocześnie jako
talerz. Nazywają się one Łapsza Doszyrak, albo po prostu łapsza, i kosztują 0,5 USD.
* Daniłowskij rynok, ul. Mytnaja 78, stacja metra Tulskaja, czynny
codziennie 7.00 – 19.00. To miejsce, dzięki któremu można poznać
smak wielu bardziej lub mniej egzotycznych owoców w postaci świeżej bądź suszonej, różnego rodzaju
orzechów i innych wschodnich smakołyków zachwalanych przez sprzedawców o południowych rysach twarzy. Fantastycznym dodatkiem do
herbaty na długą podróż mogą być:
suszone brzoskwinie (kuraga), daktyle (finiki), rodzynki (izium), figi
(inżyr) w cenie od 2 do 4 USD za
kilogram, w zależności od rodzaju
towaru i straganu. Niezależnie od
wszystkich egzotycznych specjałów,
można tu kupić wszystkie podstawowe warzywa i owoce.
* Ryżskij rynok, ul. Prospekt Mira 94-96, stacja metra Riżskaja
* Leningradzkaja jarmarka, stacja metra Riecznoj wokzał
* Siewiernyj rynok, ul. Liotczika Babuszkina 30, stacja metra
Babuszkinskaja
* Tiopłyj stan, stacja metra Tiopłyj Stan
121
* Gorbuszka, stacja metra Bagra- ki służby zdrowia. Jeżeli wezwiemy
tionowskaja
pogotowie albo lekarza za pośrednictwem personelu hotelowego lub
Osobliwością wśród moskiewosoby, u której mieszkamy, wówskich rynków jest tzw. Pticzij ryczas również najprawdopodobniej
nok (Targ Zwierząt), ul. Bolszaja
nie będziemy musieli płacić za weKalitnikowskaja 42 a, stacja mezwanie.
tra Płorietarskaja, dalej tramNumer tel. moskiewskiego miejwajem nr 35 lub stacja metra
skiego pogotowia ratunkowego – 03
Taganskaja, dalej dowolnym troNumer tel. przychodni dla obcolejbusem albo autobusem z przykrajowców – 254 43 26
stanku na ul. Niżnaja RadiszAptek i kiosków aptecznych obecczewskaja, znajdującego się nienie w Moskwie jest bardzo wiele.
daleko stacji metra. Targ działa
Dyżurne apteki w centrum:
codziennie oprócz poniedziałków
* apteka nr 1 Fierriejn, ul. Nikolw godzinach: 9.00 – 18.00. Możskaja 19/21,
na tu kupić najróżniejsze zwie* apteka nr 4 Na Prieczistienkie, ul.
rzaki, ptaki, psy, koty, kozy i inPreczistienka 6.
ne. Krążą opowieści, że kiedyś
sprzedawano tu nawet krokodyPOCZTA, TELEFONY, INTERNET
le. Warto odwiedzić to miejsce ze
względów krajoznawczych.
Poczta
UBEZPIECZENIE, OPIEKA MEDYCZNA
Rosję obejmują takie ubezpieczenia jak Euro<26, ISIC, polisa Warty.
Zwrot kosztów leczenia następuje
dopiero po przedstawieniu rachunków – udokumentowaniu leczenia
za granicą, zatem trzeba początkowo
samemu wszystko opłacić gotówką.
W ramach ubezpieczenia Euro<26
w razie wypadku mamy zapewniony transport do najbliższej placów122
Poczta Główna (Centralnyj tielegraf), ul. Twierskaja 7, to miejsce,
gdzie można kupić kartki i znaczki,
pobrać pieniądze z bankomatu, zadzwonić do Polski, połączyć się
z Internetem. Sam urząd jest czynny
od poniedziałku do piątku w godzinach: 8.00 – 19.00, w sobotę: 8.00
–18.00, w niedzielę: 8.00 – 16.00,
przerwa obiadowa codziennie 13.00
– 14.00. Jeśli chodzi o bankomaty
i Internet, to są one dostępne przez
całą dobę.
Adresy kilku innych urzędów
pocztowych w centrum Moskwy:
ul. Arbat 47
Prospiekt Mira 10
ul. Nikolskaja 7
ul. Nowyj Arbat 2
ul. Nowyj Arbat 19
Telefony
Telefony stacjonarne
W Rosji wszystkie rozmowy miejscowe są wliczone w abonament.
Dlatego w obrębie miasta z telefonu
domowego czy hotelowego można
rozmawiać bez ograniczeń.
Budki telefoniczne
Na terenie Moskwy funkcjonują
różne rodzaje budek telefonicznych.
Najczęściej można spotkać automaty na karty magnetyczne z niebieskimi słuchawkami (w pobliżu
wejścia do metra). Służą one do rozmów miejscowych, a także międzymiastowych w Rosji. Telefonując
w obrębie Moskwy można bezpośrednio wybrać potrzebny numer,
w niektórych przypadkach trzeba
poprzedzić go cyframi 0957, a następnie wykręcić potrzebny numer.
Tabele z numerami kierunkowymi
do innych miast w Rosji są przyklejone obok automatów. Istnieją również szare aparaty telefoniczne na
żetony, pozwalające na połączenie
wyłącznie z numerami moskiewskimi. Pojedynczy żeton to 3 minuty rozmowy. Możemy jednak wykorzystać pierwsze 1,5 sekundy i bez
wrzucania żetonu przekazać krótką informację, np.: „Czekam przy
stacji Ochotnyj Riad”. Potem bezpłatnie możemy jeszcze przez pół
minuty wysłuchać odpowiedzi, potwierdzającej, że nasza informacja
została przyjęta i zrozumiana. Automaty na karty telefoniczne dają
możliwość bezpłatnego wysłuchania odpowiedzi przez 20 sekund.
Nie trzeba zatem płacić za połączenie z automatyczną sekretarką.
Karty telefoniczne oraz żetony
można kupić na każdej stacji metra
w okienku z biletami na metro. Cena żetonu jest równa cenie biletu na
pojedynczy przejazd metrem.
Karty telefoniczne (rozmowy w obrębie Rosji)
rodzaj karty
cena w przybliżeniu
20 jednostek (dwadcat` jedinic)
2 USD
50 jednostek (piat`diesiat jedinic)
3 USD
100 jednostek (sto jedinic)
6 USD
123
Telefonowanie do Polski
Przy telefonowaniu do Polski należy wybrać numer 8, następnie po
usłyszeniu sygnału 10 48, nr kierunkowy miasta itd. (8 10 48 itd.)
By druga strona mogła nas usłyszeć, po uzyskaniu połączenia musimy nacisnąć odpowiedni przycisk
z narysowaną słuchawką, od tego
też momentu liczone są impulsy. W
przeciwnym razie będziemy mogli
słyszeć naszego rozmówcę, ale dla
niego pozostaniemy niesłyszalni.
Aby zadzwonić do Polski, najlepiej udać się na Pocztę Główną przy
ul. Twierskaja. Po wejściu do budynku należy skierować się do sali po
prawej stronie. Tam znajdują się automaty na odpowiednie karty, które można kupić w okienku visávis
kabin
Karta z 25 jednostkami to ok.
5 minut rozmowy z Polską w godzinach szczytu i ok. 8 minut wieczorem (koszt 1 minuty połączenia
z Polską w szczycie wynosi ok. 0,5
USD, wieczorem 0,3 USD, w nocy
jeszcze taniej). Najtańsza taryfa obowiązuje w dni wolne i święta.
Niestety karty i aparaty telefoniczne w Rosji nie są ujednolicone, dlatego
karty o podanych wyżej cenach można
kupić i wykorzystywać tylko w określonych typach automatów. W lewej
części budynku poczty znajdziemy
budki ze srebrnymi automatami na
karty innego typu, z których można
dzwonić w obrębie Rosji. Karty o nominale 25, 50 i 100 jednostek kosztują tam odpowiednio: 2, 3 i 5 USD.
W tej sali można również zamówić
rozmowę z Polską – płacąc z góry za
czas jej trwania. Minuta kosztuje wtedy 0,6 USD. Urzędnik informuje nas,
do której kabiny należy się udać. Pieniądze za niewykorzystany czas rozmowy powinny zostać zwrócone.
MAPY, SŁOWNIKI, FILMY FOTOGRAFICZNE
Sklepy z mapami
* księgarnia Globus, Wołgogradskij prospiekt 45, stacja metra Tiekstilszcziki, duży budynek obok ryn-
Karty telefoniczne (rozmowy międzynarodowe)
rodzaj karty
124
cena w przybliżeniu
25 jednostek (dwadcat` piat` jedinic)
3 USD
50 jednostek (piat`diesiat jedinic)
5 USD
100 jednostek (sto jedinic)
10 USD
200 jednostek (dwiesti jedinic)
21 USD
Informacja o punktach internetowych
nazwa
adres
koszt
czynne
Centralnyj
tielegraf
ul. Twierskaja 7
stacja metra
Ochotnyj Riad
51 rubli/h
24 h
Internet cafe
Kuznieckij most
ul. Kuznieckij Most 12
stacja metra
Kuznieckij Most
2 USD/h
10.00-24.00
(12.00-24.00)
o 0,3 USD taniej
(10.00-12.00)
Internet klub
Arbatskij
ul. Arbat 6/2,
stacja metra
Arbatskaja
Nowaja poczta
ul. Zabielina 3/1
wejście z podwórka
stacja metra
Kitaj-gorod
Netbufiet
ul. Rożdiestwienka 11/1
stacja metra
Kuznieckij Most
Pautina
Pyżewskij pierieułok 5
stacja metra
Trietiakowskaja
Astalavista
Ławruszynskij pierieułok 17/5
stacja metra
Trietiakowskaja
Cyberquest
Kompijutiernyj
Klub
Szczipkowskij pierwyj
pierieułok 23
stacja metra
Sierpuchowskaja
Kafemax
ul. Piatnickaja 25
stacja metra
Nowokuznieckaja
24h
2 USD/h
(12.00-14.00)
2,5 USD/h
(od 14.00)
pn.-pt.
12.00-24.00
pt.-niedz. 24h
24h
24h
cena
24h
w zależności
od ilości zajętych
stanowisk
0,7-3 USD/h
Ostrow „Formoza” Bolszoj
Triochswiatitelskij
pierieułok 2
stacja metra
Kitaj-gorod
125
ku na Wołgogradzkim prospekcie;
najtańsze mapy i plany miast;
* giełda książek Olimpijskij stadion, stacja metra Prospiekt Mira,
czynna od środy do niedzieli w godzinach: 9.00 – 14.00, wstęp za skromną opłatą; ogromny wybór książek
i słowników, na osobnych stoiskach
są sprzedawane mapy i atlasy;
* firmowy sklep Atłas, ul. Kuznieckij Most, po prawej stronie idąc
od skrzyżowania z ulicą Nieglinnaja; duży wybór map z obszaru całej
Rosji, także przewodniki.
Filmy fotograficzne
W Moskwie filmy są tańsze niż
w Polsce. Wszystkie standardowe
rodzaje filmów Kodak, Fuji, Konica, Agfa można dostać w zakładach
i sklepach fotograficznych, których
wiele znajduje się w przejściach podziemnych. Większy problem stanowią slajdy i niestandardowe rodzaje
negatywów. Najtańszym miejscem,
gdzie można kupić filmy jest rynek
Gorbuszka mieszczący się obok stacji metra Bagrationowskaja.
PAMIĄTKI I UPOMINKI
Miejsca, gdzie można kupić upominki
W chwili obecnej ul. Arbat stała
się skupiskiem budek i sklepików
z suwenirami, czyli pamiątkami
126
dla turystów, które są tu jednak
bardzo drogie. Miejscem, gdzie
można kupić wszystkie tradycyjne
rosyjskie pamiątki po cenie o wiele
przystępniejszej jest Izmajłowskij
rynok.
Adres: Narodnyj prospiekt 17,
stacja metra Izmajłowskij Park,
czynny od poniedziałku do piątku
w godzinach: 10.00 – 19.00, w soboty i niedziele: 10.00 – 20.00.
Rynek Izmajłowski zajmuje
ogromną powierzchnię, bardzo ciekawie zabudowaną ładnymi budkami z jasnego drewna, w których
można kupić wszelakie drewniane
i ceramiczne drobiazgi, tysiące
przedmiotów rzemiosła artystycznego i ludowego, obrazy, instrumenty muzyczne, używane aparaty
fotograficzne, szuby (rosyjskie futrzane czapki), rubachy (tradycyjne
rosyjskie koszule ze zdobieniami),
matrioszki, chochłomy itd. Nie brakuje tam statuetek Lenina czy też
podkoszulków ze schematem moskiewskiego metra. Nawet sam spacer i pooglądanie bogactwa towaru
wart jest polecenia, gdyż pozwala
poznać wiele elementów rosyjskiego folkloru. Przy wejściu obowiązuje skromna opłata, którą można
sobie zrekompensować podczas zakupów, targując się ze sprzedawcami.
klejonych na drewnie oraz przedDo najbardziej popularnych upomiotów o charakterze cerkiewminków przywożonych z Rosji nanym znajdziemy w sieci sklepów
leżą:
Sofrino, ul. Nikolskaja 11, ul.
- matrioszka – malowana drewniaPrieczistienka, albo w małych
na rosyjska zabawka, składająca
budkach obok cerkwi;
się z wielu podobnych do siebie
- czekolady. Jedna z lepszych i
lalek, wkładanych jedna w drugą;
bardziej popularnych rosyjskich
- palech – czarne drewniane lakiefirm produkujących czekolady to
rowane szkatułki z malowanymi
Krasnyj Oktiabr`. Najtańsze czeróżnokolorowymi baśniowymi
kolady i czekoladki dostaniemy
motywami;
na rynku w okolicy stacji metra
- chochłoma – tradycyjnie ozdaKijewskaja (zob. rozdz. Inforbiane motywami kwiatowymi
macje praktyczne – Wyżywienie
i roślinnymi drewniane naczynia
– Rynki);
w kolorach czarno-złoto-czerwo-- alkohol. Najbardziej popularna
nym;
i jedna z lepszych firm produku- gżel – rosyjska porcelana malojących między innymi wódki to
wana w kolorach ciemnoniebieKristałł. Sklep firmowy znajduje
skich.
się bardzo blisko Dworca BiałoruInnymi równie dobrymi prezenskiego, na ul. Pierwaja Briestskatami z Rosji są:
ja. Oprócz wódek godne polecenia
- reprodukcje ikon. Największy
są również nalewki – z suszonych
wybór kartek ze zdjęciami ikon,
śliwek o ładnej nazwie Spotykacz,
małych papierowych ikonek naoraz z żurawiny (kliukwa).
Typowe rosyjskie pamiątki
127
MOSKWA
TRASY ZWIEDZANIA MIASTA
MOSKIEWSKIE METRO
ludzi. Ludzie przemieszczają się tak
szybko, że trzeba bardzo uważać, by
nie utonąć w ich strumieniu.
Metro moskiewskie jest jednym z
największych na świecie (zob. schemat metra w rozdz. Moskwa – In- Historia metra
formacje praktyczne – Komunikacja
Moskiewskie metro to nie tylko
miejska – Metro).
najszybszy i najsprawniejszy środek
transportu w mieście, ale także swoMetro w liczbach
isty organizm, tętniący własnym
• ponad 260 km tuneli
podziemnym życiem i mający wła• głębokość do 30 m pod ziemią
sną, ponad 70-letnią hist
orię. Stano• 11 linii
wi jedyny w swoim rodzaju pomnik
• ponad 160 stacji
Związku Radzieckiego. Projekt bu• 17 stacji w budowie
dowy metra powstał jeszcze przed
• średnia odległość między stacja- rewolucją – w 1902 r. – i zakładał,
mi – 1800 m
że główna trasa będzie przebiegać
• ponad 3150 składów pociągów
przez Plac Czerwony, gdzie miał po• średnia prędkość pociągów – 40
wstać główny dworzec pasażerski.
km/h
Jednak ze względu na zagrożenie
• ilość przewożonych dziennie
zabytków projekt ten został odrzuosób – średnio 9 mln (pierwsze
cony. Temat budowy metra został
miejsce na świecie)
znów podjęty przez Radę Miasta w
1912 r., ale w związku z wybuchem
Nietrudno uwierzyć w liczbę 9
wojny i rewolucji oddalono na długi
mln przewijających się dziennie
czas moment rozpoczęcia prac.
przez moskiewskie metro osób, kieOstateczna decyzja zapadła w
dy znajdziemy się pod ziemią w go- 1931 r. Zgodnie z założeniem medzinach szczytu. Na stacjach wa- tro miało być nie tylko środkiem
gony wypluwają wówczas z siebie
transportu, ale przede wszystkim
setki pasażerów, by w szybkim tem- prestiżową budowlą socjalizmu i
pie wchłonąć równie ogromną masę
wizytówką Moskwy. Nadzorujący
128
nych w różnym czasie stacji. Warto
się im bliżej przyjrzeć i prześledzić
różne architektoniczne style na kilku przedstawionych poniżej ciekawszych stacjach, włączonych do proponowanej trasy zwiedzania metra.
Linia czerwona (Sokolniczeskaja) została zbudowana najwcześniej.
Początkowo liczyła 13 stacji, od stacji Sokolniki do stacji Park Kultury,
z odgałęzieniem od stacji Aleksandrowskij Sad do stacji Smoleńskiej
(obecnie to linia Filowskaja – niebieska). Na linii czerwonej warto
odnotować stacje: Sportiwnaja, Kropotkinskaja, Czistyje prudy.
Stacja Sportiwnaja
Przy tej stacji, na ul. Chamowniczeskij wał 36, znajduje się Muzeum
Moskiewskiego Metra (Narodnyj
Muziej Moskowskogo Mietropolitiena), które warto odwiedzić zanim
udamy się na wycieczkę po stacjach
metra.
Stacja Kropotkinskaja
Została zaprojektowana przez
architekta Duszkina. Do 1957 r.
nosiła nazwę Pałac Rad (Dworiec
Sowietow). Miała spełniać reprezentacyjną rolę wobec gości przyszłego
Pałacu Rad, który według planu staCiekawsze stacje
nowiłby podstawę kilkudziesięciomoskiewskiego metra
metrowej sylwetki Lenina, dumnie
Cele ideologiczne wywarły zasad- wznoszącej się nad Moskwą jako
niczy wpływ na projekty realizowa- osobliwa socjalistyczna przeciwwabudowę Łazar Kaganowicz podczas
uroczystego otwarcia moskiewskiego metra w 1935 r. powiedział: „Sukces metra – to sukces socjalizmu...
Tam przez każdy fragment marmuru, przez każdy kawałek metalu czy
betonu prześwieca nowa człowiecza dusza, nasza socjalistyczna praca, nasza krew, nasza miłość, nasza
walka o nowego człowieka, o nowe
socjalistyczne społeczeństwo”.
I rzeczywiście, metro stało się podziemnym królestwem socjalizmu,
przy budowie którego nie szczędzono ludzkich sił ani środków. Kamienne bloki dostarczano do Moskwy z Uralu, Turkmenii, Birobidżanu, Kaukazu, Dalekiego Wschodu.
Zgromadzono tu całą paletę różnobarwnych marmurów: od szarobłękitnego, poprzez szaroczarny z białą
żyłką, gruziński czerwony, bladożółty, bladoróżowy, różowy z fioletową żyłką, krymski żółto-ró
żowy,
aż do mlecznobiałego onyksu. Stacje miały zachwycić i poruszyć wyobraźnię swoją architekturą, rzeźbą,
mozaikami, żyrandolami i złoceniami. W końcu cały naród pracował
dla uzyskania takiego efektu.
129
ga dla amerykańskiej Statui Wolności. Pałac miał powstać na miejscu
soboru Chrystusa Zbawiciela, który na rozkaz Stalina został 5 grudnia 1931 r. wysadzony w powietrze,
a marmury świątyni wykorzystano
przy budowie tej właśnie stacji.
Stacja Czistyje Prudy
Była w czasie II wojny światowej
ważnym punktem strategicznym –
mieścił się tu sztab generalny Armii
Sowieckiej.
Linia zielona (Zamoskworieckaja) została zbudowana jako druga w
kolejności. Szczególnie ciekawe są
na niej stacje Nowokuznieckaja i
Majakowskaja.
Stacja Nowokuznieckaja
Została otwarta jeszcze w czasie
wojny – 20 listopada 1943 r. Stała się
symbolem zbliżającego się zwycięstwa i powrotu do życia w warunkach
pokojowych, dlatego też w wystroju
tej stacji dominują motywy patriotyczne. Na płaskorzeźbach po raz
pierwszy pojawiają się wielcy rosyjscy przywódcy: Aleksander Newski
i Dymitr Doński, Minin i Pożarski,
Suworow i Kutuzow. Tutaj także znalazły się wspaniałe marmurowe ławki
z soboru Chrystusa Zbawiciela.
Stacja Majakowskaja
Zaprojektowana przez Duszkina, jest jedną z największych stacji
moskiewskiego metra. Sufit przy130
ozdabiają mozaiki, ułożone na podstawie szkiców na temat „Doba w
kraju socjalizmu”. Odegrała bardzo
ważną rolę podczas II wojny światowej, kiedy metro było wykorzystywane jako schron. Stacja ta stała
się siedzibą dowództwa miejskiego
sztabu sił przeciwlotniczych, miała
łączność ze wszystkimi regionami
miasta, a także z frontem. 6 listopada 1941 r. odbyły się tu uroczyste
obchody 24. rocznicy rewolucji październikowej. Po obu stronach peronu stały pociągi, w których znajdowały się bufety, na terenie stacji
porozstawiano krzesła, a w przejściu nieco wyżej poziomu stacji
znajdowała się szatnia. Przemawiał Stalin, obchody uświetniły występy artystów teatru Bolszoj oraz
bankiet.
Na linii granatowej na szczególną uwagę zasługuje stacja Płoszczad’
Riewolucji.
Stacja Płoszczad’ Riewolucji
Została zbudowana także według
projektu Duszkina, a otwarto ją
w 1938 r. Osobliwością tej stacji jest
wykonanych z brązu 76 figur ludzkich rozmiarów, które są umieszczone na niewielkiej wysokości pod
łukami wieńczącymi przejścia do
torów. Przedstawiają robotników,
kołchoźników i żołnierzy, przyczajonych i oczekujących z bronią na
odpowiedni moment, by zaatakować wroga.
Linia brązowa, czyli kolcewaja
(ros. kolco – obręcz, pierścień), przecina wszystkie pozostałe linie biegnące promieniście w różnych kierunkach, co daje możliwość przesiadki na dowolną z nich. Warto
zatrzymać się na wszystkich 12 stacjach tej linii, zbudowanej w latach
50. XX w., gdyż są bardzo efektowne. Warto przyjrzeć się dokładnie
sufitom, płaskorzeźbom, mozaikom i malowidłom umieszczonym
na bocznych ścianach. Z daleka
mogą się ze sobą zlewać i być nieczytelne, ale każdy pojedynczy element opowiada jakąś historię z życia socjalistycznego narodu. Na
szczególną jednak uwagę zasługują
stacje Komsomolskaja i Nowosłobodskaja.
Stacja Komsomolskaja
Odznacza się największym przepychem ze wszystkich stacji moskiewskiego metra. Koniecznie trzeba unieść głowę i przyjrzeć się wypełnionemu mozaikami sufitowi.
Po raz pierwszy w Moskwie została
tutaj wykorzystana technika antycznych i bizantyjskich mozaik, panneau składa się nie tylko z kawałków
kolorowego szkła, ale i z granitowych i marmurowych kamyczków.
Przyglądając się kolejno mozaikom
można prześledzić wszystkie ważne momenty rosyjskiej historii – począwszy od Aleksandra Newskiego
i Dymitra Dońskiego, poprzez Kuźmę, Minina i Dymitra Pożarskiego,
Aleksandra Suworowa i Michała
Kutuzowa aż do Lenina i Stalina.
Stacja Nowosłobodskaja
Otwarta w styczniu 1952 r. To
jedna z najpiękniejszych i chyba
najmniej obarczonych ideologią stacji. Jej główną ozdobę stanowią podświetlone witraże, na których pośród wielobarwnych abstrakcyjnych
form, gdzie nie zabrakło i czerwonych gwiazd, można dopatrzyć się
nawet człowieka we fraku grającego
na fortepianie.
Wycieczka po stacjach metra
Warto przeznaczyć trochę czasu
na wycieczkę po metrze, aby bliżej
poznać szczególnie ciekawe stacje.
Godziny południowe oraz wieczór
(od godziny 20.00) stanowią najlepszą porę zwiedzania moskiewskiego metra. Można wtedy spokojnie
pooglądać sobie stacje, a tłum nie
zasłania i nie popycha. Ponieważ
płatne jest tylko wejście, bez względu na czas, jaki spędzimy pod ziemią i ilość przesiadek, wycieczka taka będzie nas niewiele kosztowała.
(zob. rozdz. Moskwa – Informacje
praktyczne).
131
Trasa (stacje metra): Sportiwnaja
(Muzeum Moskiewskiego Metra)
— Kropotkinskaja — Płoszczad’ Riewolucji — Nowokuznieckaja — Majakowskaja — Nowosłobodskaja — Komsomolskaja — Kijewskaja — Arbatskaja
Wycieczkę można rozpocząć od
wizyty w Muzeum Moskiewskiego
Metra (Narodnyj Muziej Moskowskogo Mietropolitiena), stacja metra
Sportiwnaja, ul. Chamowniczeskij
wał 36, 3 piętro, czynne w poniedziałki w godzinach: 16.00 – 18.00,
od wtorku do piątku: 9.00 – 16.00,
wstęp bezpłatny. Muzeum zostało
otwarte w 1967 r. i przedstawia historię moskiewskiego metra od momentu powstania do dnia dzisiejszego.
Po zwiedzaniu muzeum udajemy
się do metra i kontynuujemy wycieczkę na stacji Kropotkinskaja (linia czerwona), by zobaczyć wykorzystane przy budowie tej stacji marmury ze zburzonego soboru Chrystusa Zbawiciela. Jadąc dalej tą samą
linią, wysiadamy na stacji Ochotnyj
Riad (druga stacja) i przechodzimy
długimi korytarzami podziemnymi
do stacji Płoszczad’ Riewolucji, gdzie
możemy obejrzeć plejadę brązowych
figur rewolucjonistów.
Ze stacji Płoszczad’ Riewolucji udajemy się tunelem na stację Tieatralnaja (linia zielona) i stamtąd, przejeżdżając jedną stację, docieramy do
132
stacji Nowokuznieckaja. Tu możemy podziwiać rząd płaskorzeźb przedstawiających ważne momenty historii rosyjskiego narodu i odpocząć
w zadumie na marmurowych ławkach przeniesionych tu ze zburzonego
soboru Chrystusa Zbawiciela.
Od stacji Nowokuznieckaja, przejeżdżając trzy stacje linią zieloną
w przeciwnym kierunku niż przyjechaliśmy, dojeżdżamy do stacji Majakowskaja. Tutaj trzeba wpatrzeć
się w mozaiki wysoko na suficie.
Można wyobrażać sobie jak to stacja w 1941 r. stała się salonem,
w którym odbyły się obchody głównej uroczystości rocznicowej rewolucji październikowej oraz okolicznościowy bankiet.
Opuszczając stację Majakowskaja, trzeba przejechać jeden przystanek dalej tą samą zieloną linią i
wysiąść na stacji Biełorusskaja. Tu
z linii zielonej przechodzimy na brązową, na stację Biełorusskaja kolcewaja, i przemieszczamy się jeden
przystanek do stacji Nowosłobodskaja. Tam znajdziemy się w otoczeniu przepięknych podświetlonych
witraży. Stąd linia brązowa (kolcewaja) poprowadzi nas (jadąc dalej
w tym samym kierunku) do stacji
Komsomolskaja, od której dzielą
nas dwa przystanki. Tu zalewa
nas światło z ozdobnych żyrandoli,
a białe zdobienia zamykają w sobie
mozaiki opowiadające o ważnych
historycznych wydarzeniach.
Od stacji Komsomolskaja, jadąc
linią brązową, docieramy do stacji
Kijewskaja, gdzie przesiadamy się na
linię niebieską. Ostatnim etapem tej
podziemnej podróży będzie przejazd
do stacji Arbatskaja Filowskiej linii,
podczas którego metro wyjeżdża na
powierzchnię ziemi i jedzie ponad
rzeką Moskwą. W tej krótkiej chwili
mamy okazję oglądnąć po naszej lewej stronie (stojąc przodem do kierunku jazdy) znajdujący się przed
rzeką hotel Ukraina, a zaraz za rzeką historyczny Biały Dom – byłą siedzibę parlamentu, na którą podczas
puczu przeciwko Michałowi Gorbaczowowi ruszył w 1991 r. przewodniczący Rady Rosji, Borys Jelcyn. W
1993 r. Biały Dom został ostrzelany
w walce pomiędzy prezydentem Jelcynem a parlamentem. Jeśli spojrzymy na prawo (będąc przodem do
kierunku jazdy) zobaczymy za rzeką
wysoki budynek Ministerstwa Spraw
Zagranicznych.
duje się ona na linii oznaczonej kolorem pomarańczowym. Z metra
kierujemy się do wyjścia prowadzącego w stronę placu Słowianskaja
płoszczad’ oraz ulicy Warwarka.
Kitaj-gorod
Mimo swego orientalnego brzmienia (ros. Kitaj – Chiny), nazwa ta
nie oznacza dzielnicy chińskiej. Kitaj-gorod to jedna znajstarszych
dzielnic miasta, będąca w przeszłości ważnym ośrodkiem handlowym
i finansowym. Nazwę nadano po
1534 r., kiedy to architekt Pietrok
Małyj otoczył teren położony na
wschód od Kremla murem obronnym z białego kamienia. Przypuszcza się, że nazwa Kitaj wywodzi się
od sposobu umacniania muru za pomocą drewnianych filarów (wiązek
żerdzi). Stare mury otaczające Kitaj-gorod zostały zburzone na początku
lat 30. XX wieku.
Ulica Warwarka
Po wyjściu z metra kierujemy się
na prawo, przechodzimy przez Kitajgorodskij projezd i wchodzimy
na ulicę Warwarka. Nazwa ulicy poWARWARKA – PLAC CZERWONY
chodzi od patronki jednej z cerkwi
– św. Barbary (swt. Warwara). Choć
Trasa: Kitaj-gorod — Warwarka
zakątek ten jest żywym świadec— Plac Czerwony — plac Teatralny
twem dawnych czasów, jednak i jeTrasa rozpoczyna się na stacji me- go nie oszczędził socrealizm. Znajtra Kitaj-gorod. Na schemacie znaj- dziemy tu bardzo charakterystyczny
133
dla dzisiejszej Moskwy eklektyczny
twór – stare urocze cerkiewki na tle
kolosalnego hotelu Rossija, zbudowanego w latach 1964 – 1969.
Niedawno w hotelu tym powstało
specjalne mieszkanie ze ścianami
z weneckich luster – miejsce akcji
programu Za szybą (Za stiekłom),
rosyjskiej odmiany Big Brother, którego pierwsza edycja zakończyła się
1 grudnia 2001 r. Kolejki ciekawskich, które tworzyły się przy hotelu, były kilkakrotnie dłuższe niż
obecnie do mauzoleum Lenina.
Jako pierwsza na ul. Warwarka
ukazuje się naszym oczom bajkowo
malowana w kolorze czerwonym z
białymi przypominającymi lukier
ozdobami oraz błękitnymi i złotymi
kopułami cerkiew św. Jerzego (cerkow` swt. Georgija), zbudowana w
1658 r. Dochodzimy do wielobarwnej świątyni, która obecnie ciągle
jeszcze nie została zwrócona Prawosławnej Cerkwi i służy jako pomieszczenie wystawowe z ekspozycją rzemiosła artystycznego. Obok
niej skręcamy z ul. Warwarka w lewo i przechodzimy niewielki odcinek wzdłuż hotelu Rossija w kierunku rzeki. Tam oczom naszym
ukazuje się malutka cerkiewka, która nie została zburzona podczas budowy hotelu i teraz ukrywa się w
cieniu giganta. Jest to cerkiew Po134
częcia św. Anny (cerkow’ Zaczatija
swt. Anny) z początku XVI w., jedna
z najstarszych kamiennych budowli
w Moskwie.
Tą samą drogą powracamy do ul.
Warwarka. Przechodzimy na drugą
stronę i skręcamy w prawo – w Ipatijewskij pierieułok. Ulica nieznacznie wznosi się w górę. Dochodzimy
do jej końca i tam za zakrętem czeka nas kolejna niespodzianka – otoczona przez współczesne budynki
cerkiew Przenajświętszej Trójcy
w Nikitnikach (cerkow` Troicy
Żywonaczalnoj w Nikitnikach).
Wzniesiona została w latach 1628
– 1634 na miejscu poprzedniej –
drewnianej, którą strawił pożar. Ten
wspaniały zabytek rosyjskiej architektury stał się wzorcem dla licznych moskiewskich świątyń. We
wnętrzu zachowały się przepiękne
freski z lat 1652 – 1653 oraz pozłacany ikonostas, który powstał
w latach 1657 – 1668, z ikonami
Uszakowa, Kazanieca, Władimirowa, Kondratijewa. W cerkwi znajduje się muzeum, filia Państwowego Muzeum Historycznego (obecnie
w remoncie, normalnie czynne codziennie prócz wtorków w godzinach: 10.00 – 18.00). Odbywają się
tutaj również koncerty. W niedziele i święta odprawiane są nabożeństwa.
Powracamy do ul. Warwarka, wychodząc prosto na wspomnianą już
wielobarwną cerkiew św. Jerzego.
Obok niej znajduje się dom bojarów
z dynastii Romanowów z przełomu
XVI i XVII w., w którym mieści się
Muzeum Posiadłości w Zariadje
(Muziej Pałaty w Zariadje, ul. Warwarka 10, czynne codziennie prócz
niedziel i śród w godzinach: 11.00 –
17.00). W XVI w. budynek ów należał do dziadka pierwszego cara
z dynastii Romanowów – Michała
Fiodorowicza. Tutaj też urodził się
przyszły władca, który w 1631 r. założył na terenie posiadłości rodowej
klasztor Ikony Matki Boskiej Znamienije (Znamienskij monastyr’).
W latach 1679 – 1684 mistrzowie z
Kostromy wybudowali tu cele klasztorne oraz dwupiętrowy sobór Ikony
Matki Boskiej Znamienije (Znamienskij sobor) posiadający pięć kopuł (obecnie w kolorze zielono-złotym). Klasztor został zamknięty w
1929 r., ale już w 1960 r. odrestaurowano zabudowania klasztorne.
Nadal prowadzone są prace konserwatorskie. W 1992 r. odbyło się poświęcenie dolnej świątyni soboru,
można do niej dojść schodząc po
schodach.
Następna cerkiew po lewej stronie
ulicy Warwarka, patrząc w kierunku
Placu Czerwonego, to cerkiew Mak-
syma Wyznawcy (cerkow’ Maksima
Ispowiednika), zbudowana w XVII w.
Jej dzwonnica wyraźnie przechyla się
w jedną stronę, stąd została nazwana
moskiewską „krzywą wieżą”.
Pod numerem 4. znajduje się jeden
z najstarszych świeckich budynków
w Moskwie Stary Dom Angielski
(Staryj Anglijskij dwor) z przełomu
XV i XVI w. Początkowo należał
do kupca Bobriszczewa, jednak gdy
w 1552 r. car Iwan Groźny nawiązał
stosunki handlowe z Anglią, budynek został przekazany Anglikom.
Zostali oni sto lat później zmuszeni
do opuszczenia Rosji w związku
z decyzją cara Aleksego Romanowa,
przestraszonego angielską rewolucją i zabójstwem króla Karola I.
Z początkiem XVIII w. Piotr Wielki
otworzył tu szkołę matematyczną.
W późniejszych latach w wyniku wielokrotnego przebudowywania pierwotny wygląd budynku został zatracony i dopiero w XX w. przywrócono
jego wcześniejszą postać.
Zabytek, który otwiera ulicę Warwarka od strony Placu Czerwonego,
to cerkiew św. Barbary (cerkow`
swt. Warwary). Obecna świątynia
pochodzi z XIX w., wcześniej na
miejscu tym stała XVI-wieczna cerkiew zbudowana na koszt bogatych
kupców, którzy czcili świętą Barbarę
jako patronkę handlu. Cerkiew bar135
dzo szybko stała się jedną z najbardziej znanych w Moskwie. W niedalekiej odległości znajdował się urząd
sądowy, stąd powstało powiedzenie:
„Iść do Barbary na rozprawę”.
Plac Czerwony
Historia
Plac Czerwony liczy sobie ponad
pięć wieków. Początkowo pełnił
funkcję zwykłego targu, który codziennie zapełniał się straganami.
W przeszłości przez Plac Czerwony
biegły tory tramwajowe, a w czasach
radzieckich jeździły tędy samochody. Obecnie jest zamknięty dla ruchu kołowego, od czasu do czasu pojawia się tylko jakaś limuzyna, wjeżdżająca lub wyjeżdżająca z Kremla
przez Basztę Zabawiciela (Spasskaja
basznia).
Plac Czerwony ma kształt wydłużonego prostokąta o długości 400
m i szerokości 150 m, przylegającego dłuższym bokiem do muru
kremlowskiego od strony północno-wschodniej. Co ciekawe nie jest
to powierzchnia płaska, centralna
część placu znajduje się na wzniesieniu, co można zauważyć patrząc nań
od strony soboru Wasyla Błogosławionego.
Rosyjska nazwa Krasnaja płoszczad’, oznaczająca w języku staroruskim ‘piękny plac’, pojawiła się w
136
XVII w. Po rewolucji październikowej i wybudowaniu na Placu Czerwonym mauzoleum, miejsce to stało
się ideologicznym centrum Moskwy.
Stąd też się bierze nasze skojarzenie
nazwy Plac Czerwony ze Związkiem
Radzieckim, a nie z okresem, w którym ta nazwa powstała.
W latach 30. XX w. wygląd Placu
Czerwonego bardzo się zmienił. Powstało mauzoleum, zburzono zamykającą plac od strony północno-zachodniej Bramę Zmartwychwstania
(Woskriesenskije worota). Aby zrobić miejsce dla defilad i manifestacji, a także ruchu samochodowego,
w 1936 r. zrównano z ziemią sobór
Kazański, który rzekomo przeszkadzał podczas pochodów robotników
z okazji Święta Pracy i rocznicy rewolucji październikowej. Został on
odbudowany w 1993 r. na swoim
pierwotnym miejscu niedaleko Bramy Zmartwychwstania. Podczas
rządów Stalina zamierzano również
zburzyć budynki GUM-u oraz Muzeum Historycznego, czemu jednak
przeszkodziła II wojna światowa.
Władze Związku Radzieckiego
dwa razy do roku organizowały na
Placu Czerwonym uroczyste parady
wojskowe. Najbardziej widowiskowa defilada miała miejsce 7 listopada 1941 r., kiedy w uroczystościach
na Placu Czerwonym brały udział
czołgi, które bezpośrednio z parady
pojechały na front na przedpola Moskwy. W czerwcu 1945 r. przemaszerowały tędy zwycięskie wojska,
a na bruk przy mauzoleum rzucono
dwieście hitlerowskich sztandarów.
W okresie zimnej wojny na defiladach pojawiały się pojazdy z międzykontynentalnymi rakietami balistycznymi, mające przypomnieć
światu o potędze wojskowej ZSRR.
Sobór Wasyla Błogosławionego
Sobór zamyka Plac Czerwony od
strony południowo-wschodnie
j. Został zbudowany dla uczczenia zwycięstwa nad Chanatem Kazańskim,
który wchodził w skład Złotej Ordy.
Szturm Kazania, zakończony zwycięstwem wojsk ruskich, rozpoczął
się 1 października 1552 r. – w święto
Opieki Matki Boskiej. Dla uczczenia tego wydarzenia Iwan Groźny
wydał ukaz, by zbudować świątynię.
Sobór został wzniesiony w latach
1555 – 1561 przez rosyjskich architektów Barmę i Postnika Jakowlewów. Legenda mówi, że Iwan Groźny rozkazał oślepić mistrzów, żeby
nie mogli w żadnym innym miejscu
stworzyć podobnego cudu.
Światynia Wasyla Błogosławionego (sobor Wasylia Błażennowo) składa się z 9 mniejszych cerkiewek (stąd
nazwa sobór – zbiór) i chociaż z ze-
wnątrz sprawia wrażenie przestronnej, wewnątrz jest niewielka. Centralna cerkiew zwieńczona dachem
namiotowym skupia wokół siebie
osiem kopułek. Taki rysunek tworzy
Jurodiwyje (szaleńcy dla Chrystusa) to szczególny typ świętości, bardzo „popularny” w XVI w.
na Rusi. Do grona „jurodiwych”
należał Wasyl Błogosławiony, inaczej Wasyl Moskiewski. Nazywano ich także szaleńcami Bożymi.
Wybierali oni w sposób świadomy drogę umartwienia ciała i poniżenia samych siebie, wykraczali poza najbardziej surowe reguły
zakonne. Wyrazem nakładanych
na siebie umartwień mogło być
np. chodzenie bez ubrania (Wasyl Błogosławiony na większości
ikon przedstawiany jest jako człowiek nagi), nieprzyjmowanie pokarmów itp. Jednocześnie ważne
było „urąganie światu”, czyli demaskowanie w szokujący sposób
ludzkich grzechów i postaw. Mogło to być przykładowo plucie
na mury cerkwi dla wypędzenia
złych duchów, całowanie domów
bezbożności i różne gesty, które
kojarzyły się z szaleństwem, jednakże miały swój głęboki religijny
wymiar.
137
plan ośmioramiennej gwiazdy symbolizującej Kościół chrześcijański,
a także Bogurodzicę – Królową Niebios, która w prawosławnej ikonografii przedstawiana jest w płaszczu z
trzema ośmioramiennymi gwiazdami na ramionach i na czole, na znak
jej wiecznego dziewictwa przed, podczas i po narodzinach Chrystusa.
Pierwotnie był to sobór pod wezwaniem Opieki Matki Boskiej (Pokrowskij sobor). Dzisiejszą nazwę
– sobór Wasyla Błogosławionego
– świątynia przejęła od jednej z wewnętrznych cerkwi, wybudowanej
nad grobem czczonego w Moskwie
Wasyla Błogosławionego.
Wielokrotnie zapadała decyzja
o zniszczeniu soboru Wasyla Błogosławionego, jednak dzięki opiece
Opatrzności zabytek ocalał i stał się
symbolem Moskwy. Pierwszym zagrożeniem był Napoleon, który podobno chciał przenieść to moskiewskie cudo do Paryża, jednak ówczesna
technika okazała się bezsilna, by zrealizować taki pomysł. Dlatego też
podczas odwrotu armii francuskiej
rozkazał wysadzić w powietrze świątynię razem z Kremlem. Mieszkańcy Moskwy próbowali ugasić zapalony lont, a do wybuchu nie dopuścił
deszcz, który nagle lunął. Kolejnym
niszczącym żywiołem była rewolucja. We wrześniu 1918 r. władze so138
wieckie rozstrzelały proboszcza cerkwi, skonfiskowały cały majątek,
wszystkie dzwony przetopiono,
a świątynię zamknięto. W latach 30.
XX w. Łazar Kaganowicz zaproponował zburzenie świątyni, by zrobić
miejsce dla uroczystych defilad i ruchu samochodowego na Placu Czerwonym. Podobno przygotował nawet
makietę placu z ruchomo umocowaną świątynią Wasyla Błogosławionego. By obrazowo przedstawić Stalinowi, jaką sobór stanowi przeszkodę, ze
słowami: „A gdyby go tak – r-raz
!...”,
wyszarpnął go z placu. Na to Stalin
ponoć odrzekł: „Łazar! Włóż na miejsce!”. Nie wiadomo, co powstrzymało Stalina, który przecież podjął decyzję o wysadzeniu świątyni Chrystusa
Zbawiciela.
Obecnie w soborze znajduje się
muzeum Pokrowskij sobor, czynne
codziennie (prócz wtorków i pierwszego poniedziałku miesiąca) od maja do listopada w godzinach: 10.00 –
17.00, od grudnia do kwietnia: 11.00
– 16.00, cena biletów dla obcokrajowców – 3 USD, ISIC – zniżka 50%.
Miejsce straceń
Miejsce straceń – Łobnoje miesto
(ros. łob – czoło) – znajduje się niedaleko soboru Wasyla Błogosławionego. W dawnych czasach służyło
jako specjalna trybuna, z której od-
czytywano carskie rozporządzenia.
Na to podwyższenie w 1547 r. wstąpił pierwszy w historii ruski car Iwan
Groźny, w 1589 r. pokazał się ludowi pierwszy patriarcha Rusi Iow.
Z tego miejsca zostali ogłoszeni ca-
rami bojarzy Borys Godunow i Wasyl Szujski, a potem – pierwszy car
z dynastii Romanowów – Michał
Fiodorowicz. Wedle tradycji, kiedy
następca tronu kończył 14 lat, był
wnoszony na rękach na Łobnoje
Polacy w Moskwie
Przełom XVI i XVII w. nazywany jest w historii Rosji czasem Wielkiej
Smuty. Car Iwan Groźny miał dwóch synów, Fiodora i Dymitra. Dymitr
zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach w 1591 r. w Ugliczu. Fiodor
umarł w 1598 r. jako ostatni car ze sprawującej władzę od XII w. dynastii Rurykowiczów. Początkowo na rosyjski tron wstąpił Borys Godunow, potem w 1605 r. władzę objął Dymitr Samozwaniec, następnie
w wyniku zamachu stanu koronę przejął Wasyl Szujski. Rosja wciąż
przeżywała kryzys wewnętrzny.
W 1509 r. rozpoczęła się wojna polsko-rosyjska, po rosyjsko-szwedzkim układzie w Wyborgu, który Zygmunt III uznał za akt prowokacyjny.
Król Polski zadecydował, że nadszedł odpowiedni moment, by odzyskać
utracony w 1614 r. Smoleńsk. Nie wykluczał również objęcia moskiewskiego tronu. W 1610 r., po rozbiciu armii rosyjskiej pod Kłuszynem,
Kreml stał się realnym celem Polaków, a Zygmunt III zaproponował
osadzenie na moskiewskim tronie królewicza Władysława, który wraz
z dumą bojarską miałby sprawować rządy, zobowiązując się nie zmieniać dotychczas istniejących praw i obyczajów. Wojska polskie oblegały
Smoleńsk, a hetman Żółkiewski obsadził na Kremlu załogę i powrócił
do obozu królewskiego. W 1611 r. Polacy wzięli szturmem Smoleńsk,
a król powrócił do Warszawy. Ukształtowała się opozycja o charakterze
religijnym i narodowym przeciw polskiemu panowaniu. Jesienią 1611 r.
nastąpił wybuch ruchu patriotycznego, którego ośrodkiem stał się Niżny Nowogród. Na jego czele stanął kupiec Kuźma Minin, apelując do
ludności o podjęcie walki z nieprzyjacielem. Zostało sformowane pospolite ruszenie z księciem Dymitrem Pożarskim na czele. Polska załoga 22
października 1612 r. musiała skapitulować i wycofać się z Moskwy.
139
miesto, żeby lud mógł zobaczyć na
własne oczy przyszłego prawowitego władcę i nie pozwolić, by samozwaniec objął panowanie.
Istnieją również legendy mówiące,
że miejsce to miało służyć jako miejsce straceń, na co wskazuje także jego
nazwa. Nie jest to jednakże zgodne
z prawdą. Dla kaźni budowano obok
specjalny drewniany podest, który
rozbierano po wykonaniu egzekucji.
Łobnoje miesto zmieniało swój wygląd. Obecny jego kształt zawdzięczamy architektowi Kazakowowi, który
przebudował go w 1786 r.
– wdzięczna Rosja”. Pomnik do
1936 r . stał na środku Placu Czerwonego, a Minin wskazywał Pożarskiemu na zajęty przez Polaków
Kreml. Kiedy zbudowano mauzoleum, Minin z Pożarskim znaleźli
się bezpośrednio naprzeciw niego
i gest Minina stał się dwuznaczny.
Pomnik przeszkadzał w defiladach,
chciano zatem całkowicie go zniszczyć. Jednakże ostatecznie ocalał
i został przeniesiony w to miejsce,
na którym stoi do dziś.
Pomnik Minina i Pożarskiego
Mauzoleum zostało zbudowane
obok muru Kremla w centralnym
miejscu Placu Czerwonego w styczniu 1924 r. w celu zachowania ciała
wodza. Trumnę z ciałem Lenina
przewieziono specjalnym Pociagiem
Żałobnym (Traurnyj pojezd) do Moskwy 23 stycznia 1924 r. i w tę noc
architekt Szczusiew otrzymał od
państwa zadanie zaprojektowania
i budowy mauzoleum, w którym
mogłoby spocząć ciało do czasu pogrzebu, ustalonego na 27 stycznia.
O świcie projekt był gotowy. Pierwsze drewniane mauzoleum miało
formę sześcianu o wysokości i głębokości 3 m. Ciało Lenina z odsłoniętą
twarzą zostało umieszczone w szklanym sarkofagu, a obok przechadzały
Pomnik wznosi się w pobliżu Miejsca straceń oraz soboru Wasyla Błogosławionego. Uroczyste odsłonięcie
miało miejsce w 1818 r., w piątą rocznicę wypędzenia armii Napoleona z
Moskwy. Jego twórcą jest rzeźbiarz
Martos. Kupiec z Niżnego Nowogrodu Kuźma Minin i książę moskiewski Dymitr Pożarski stanęli na czele
powstania narodowego w 1612 r.,
mającego na celu oswobodzenie Moskwy od polskiej interwencji.
Jedna z płaskorzeźb na pomniku
przedstawia ucieczkę Polaków
z Kremla i ich prześladowania przez
rosyjskie wojska. Na postumencie
znajduje się podpis: „Obywatelowi
Mininowi i księciu Pożarskiemu
140
Mauzoleum Lenina
Historia
się tłumy ludzi. Sprzeciwiała się temu Nadieżda Krupska – żona Lenina, a także jego brat i siostra, pragnący po ludzku pochować zmarłego.
Jednakże polityczne otoczenie Lenina postanowiło wykorzystać jego
ciało dla umocnienia swojej władzy
i propagandy idei bolszewickich.
Na wiosnę w przeciągu dwóch
miesięcy powstało nowe mauzoleum, swym wyglądem bardzo podobne do współczesnego. Miało for-
mę schodkowej piramidy, jednakże
zbudowane zostało z drewna, gdyż
wciąż nie wiadomo było, jak długo
może przetrwać zabalsamowane ciało. Kiedy upewniono się, że można
je przechowywać, w 1930 r. na
miejscu drewnianego mauzoleum
został wzniesiony nowy budynek
z granitu, zachowujący poprzednią
formę.
W marcu 1953 r. w mauzoleum
złożono sarkofag z ciałem Stalina,
Mauzoleum posiadało swoje laboratorium, które w czasach Rosji radzieckiej było sowicie dotowane przez państwo. Wówczas jego działalność, czyli sprawa opieki i nadzoru nad ciałem wodza, była nieformalnie
nazywana „Obiektem nr 1”. Środki chemiczne i preparaty używane przy
balsamowaniu importowano z zagranicy, a przyrządy i wyposażenie laboratorium – dostarczano na żądanie. Sytuacja zmieniła się po rozpadzie
ZSRR. W 1991 r. zostały wstrzymane fundusze państwowe przeznaczone na mauzoleum. Powstał Instytut Badań Medycznych i Biotechnologii, który wchłonął laboratorium wraz ze środkami na konserwację ciała.
Obecnie zajmuje się on testowaniem lekarstw i przeprowadzaniem prywatnych projektów badawczych. W 1993 r. założono fundację dla utrzymywania mauzoleum i ciała Lenina. Fundacja utrzymuje się dzięki
wpływom pieniędzy nadchodzących z terenów Rosji i byłych republik radzieckich, a także otrzymywanych od osób przyjeżdżających co roku na
Plac Czerwony, by 22 kwietnia świętować urodziny Lenina. Pozostało
zaledwie 12 naukowców zajmujących się utrzymywaniem ciała w jego
obecnym stanie. Dwa razy w tygodniu – w poniedziałek i piątek – udają
się oni do mauzoleum, by przeprowadzić badania. Raz w roku ciało Lenina jest zanurzane w płynach w celu utrzymania właściwej wilgotności. Jak twierdzą naukowcy może się zachować w niezmienionym stanie
jeszcze przez kilka kolejnych dekad.
141
który jednak w czasach chruszczowowskiej odwilży w 1961 r. został
usunięty, a ciało pochowano w Alei
Zasłużonych przy kremlowskim
murze. Spoczywają tu także tacy
działacze ZSRR, jak: Jakow Swierdłow (główny organizator rewolucji
październikowej), Feliks Dzierżyński (założyciel CzeKa, instytucji
wcześniejszej niż KGB), marszałek
Gieorgij Żukow (dowodził rozbiciem wojsk hitlerowskich), Andriej
Żdanow (komisarz do spraw kultury
za czasów Stalina), kolejni sekretarze generalni Komunistycznej Partii
Związku Radzieckiego: Leonid Breżniew, Jurij Andropow, Konstantin
Czernienko, a także wiele innych
osób, np.: Inessa Armand (kochanka Lenina), Igor Kurczatow (wynalazca radzieckiej bomby wodorowej),
Jurij Gagarin, John Reed (amerykański pisarz, autor powieści Dziesięć
dni, które wstrząsnęły światem).
Mauzoleum dziś
W latach 90. XX w. podczas prezydentury Borysa Jelcyna pojawiła
się myśl zamknięcia mauzoleum
i pogrzebania ciała Lenina. Jelcyn
zdobył poparcie Cerkwi. Głośno wypowiadano argument, że zgodnie
z tradycją chrześcijańską zmarły powinien być pochowany, a nie publicznie eksponowany. Wiele oso142
bistości zwracało się z apelem, by
przenieść ciało Lenina w ciche miejsce spoczynku. Jednakże mauzoleum wciąż cieszy się powodzeniem
wśród odwiedzających. Wprawdzie
nie ma już ogromnych kolejek, ale
chętni zawsze się znajdą.
W czasie gdy mauzoleum jest
otwarte, większa część Placu Czerwonego pozostaje ogrodzona i zamknięta dla przechodniów. Wejście
znajduje się od północno-zachodniej
strony placu, między budynkiem
Muzeum Historycznego a wejściem
do Parku Aleksandrowskiego. Do
mauzoleum nie można wchodzić z
bagażem, a przede wszystkim z aparatem fotograficznym. Jeśli mamy
torebkę, z która chcemy wejść, trzeba ją otworzyć i pokazać zawartość.
Rzeczy należy zostawić w przechowalni bagażu (kamiera chranienija),
znajdującej się w dość sporej odległości od wejścia na Plac Czerwony, w Parku Aleksandrowskim, przy
kasach i wieży z wejściem na teren
Kremla (Kutafija Basznia). Przechowanie pojedynczej sztuki kosztuje 1
USD. Jeśli mamy taką możliwość,
to wygodniej podzielić się na tury,
zostawić komuś swoje rzeczy do popilnowania i na zmianę pójść do
mauzoleum.
Mauzoleum jest czynne codziennie (prócz poniedziałków i piątków)
w godzinach: 10.00 – 13.00, wstęp
bezpłatny. Dobrze być 10 – 15 minut przed godziną 13.00, gdyż potem możemy już nie zostać wpuszczeni. Po wyjściu z mauzoleum, nie
ma możliwości przejścia z powrotem przez Plac Czerwony w kierunku Bramy Zmartwychwstania (Woskriesienskich worot), gdyż drogę
blokują ogrodzenia. Możemy natomiast pójść prosto – do pobliskiej
ulicy Iljinka i stamtąd przez GUM
przedostać się do ul. Nikolskiej i
dalej do punktu wejścia przy Parku
Aleksandrowskim.
GUM
Jedno z wejść do Państwowego
Domu Towarowego, potocznie zwanego GUM-em Gosudarstwiennyj
(
uniwersalnyj magazin) znajduje się
na ul. Iljinka zaraz po jej lewej stronie, niedaleko Placu Czerwonego.
Rozciągający się na ogromnej powierzchni GUM zamyka Plac Czerwony od strony północno-wschodniej. Obecny budynek został zbudowany w 1893 r. według projektu
Pomierancewa i Kliejna. Wcześniej
w tym miejscu stały wąskie rzędy
małych sklepików. Wygląd współczesnego ekskluzywnego sklepu z
fontannami, balustradami, galeryjkami i stoiskami najlepszych światowych firm w niczym nie przypo-
mina czasów byłego ustroju, kiedy
ogromne kolejki tłoczyły się wśród
pustych półek. GUM został sprywatyzowany w 1993 r., skupia kilkaset stoisk i sklepów zaopatrzonych
we wszelkiego typu towary rosyjskie
i zagraniczne. Przy południowym
końcu, na parterze, znajdują się płatne publiczne toalety. Z GUM-u wychodzimy na ul. Nikolskaja, gdzie
oczom naszym ukazuje się sobór
Kazański.
Sobór Kazański
Sobór Kazański (Kazanskij sobor)
został zbudowany w latach 1635 –
1636 ku czci ikony Matki Boskiej
Kazańskiej jako dziękczynienie za
wyzwolenie Rosji od polsko-litewskich najeźdźców w 1612 r. Właśnie
z tą ikoną łączy się wypędzenie polskiego oddziału z moskiewskiego
Kremla. Pospolite ruszenie, z Mininem i Pożarskim na czele, spotkało
ikonę w marcu 1612 r. w Jarosławiu
i ruszyło wraz z nią, by oswobodzić
Moskwę. Kiedy na tron rosyjski wstąpił pierwszy car z nowej dynastii Romanowów – Michał Fiodorowicz,
carska rodzina podjęła decyzję o budowie cerkwi na Placu Czerwonym.
W połowie XVII w. w soborze tym
wygłaszał swoje kazania niepokorny
Awwakum, przedstawiciel staroobrzędowców, którzy wyłonili się
143
w XVII w. po reformie liturgicznej,
jaką w Prawsławnej Cerkwi przeprowadził patriarcha Moskwy i całej
Rusi, Nikon. W 1812 r. przed ikoną
Matki Boskiej Kazańskiej modlił się
o uratowanie Ojczyzny Kutuzow.
Po rewolucji świątynia podzieliła
los wielu moskiewskich cerkwi
i w 1936 r., w 300. rocznicę istnienia, sobór Kazański został zburzony.
W rok później na tym terenie pojawił
się czasowy pawilon III Międzynarodówki, a następnie otworzono tu letnią kawiarnię z publiczną toaletą.
W latach 80. XX w. rozpoczyna
się w Rosji proces nawrotu od ateizmu do religii. Zgodnie z państwową decyzją podjęto odbudowę soboru. Patriarcha Aleksy II 4 grudnia
1990 r. położył kamień węgielny,
a za trzy lata poświęcił nowo wzniesioną świątynię. Jest to pierwsza
w Moskwie odbudowana cerkiew.
Państwowe Muzeum Historyczne
Państwowe Muzeum Historyczne (Gosudarstwiennyj istoriczeskij
muziej) mieści się w dużym budynku z czerwonej cegły ze srebrnym
dachem i licznymi ozdobami, który
zamyka Plac Czerwony od strony
północno-zachodniej. Został on
zbudowany w latach 1874 – 1883,
kiedy to w sztuce rosyjskiej pojawiło się zainteresowanie dla archi144
tektonicznych stylów poprzednich
epok. Dlatego też liczne elementy
średniowiecznych zdobień można
zauważyć w moskiewskich budowlach powstających w tym okresie,
także w budynku obecnego GUM-u.
W muzeum oglądać można zbiory
z terenów całego imperium rosyjskiego począwszy od epoki kamiennej. Dodatkową atrakcję stanowią
zabytkowe sale, w których mieści
się ekspozycja.
Muzeum czynne jest codziennie
(prócz wtorków i pierwszego poniedziałku miesiąca) w godzinach:
11.00 – 19.00, kasy czynne do
18.00, cena biletów dla obcokrajowców – 5 USD (ISIC – 50 % zniżki).
W 1680 r. brama została nadbudowana dwoma wysokimi namiotowymi wieżami z dwugłowymi orłami
na szczycie. Nad bramą umieszczono ikonę Zmartwychwstania Chrystusa, od której powstała nowa nazwa – Brama Zmartwychwstania
(Woskriesienskije worota).
Kapliczka Iwierska została przebudowana pod koniec XVIII w.
W późniejszym czasie na jej kopule
pojawiła się pozłacana figura anioła
trzymającego krzyż. Kapliczka miała duże znaczenie zarówno dla rodziny carskiej, jak i dla zwykłych
mieszkańców Moskwy. Przychodzili do niej pomodlić się m.in. kupcy
przed zawarciem ważnej transakcji
oraz studenci przed egzaminem.
Ikona Matki Boskiej Iwierskiej
Brama Zmartwychwstania
z kapliczką Matki Boskiej Iwierskiej
Kapliczka Matki Boskiej Iwierskiej (Iwierskaja czasownia) znajduje się pomiędzy dwiema wieżami
z czerwonej cegły o namiotowym
zwieńczeniu nad dwoma łukami
wprowadzającymi na Plac Czerwony od strony północno-zachodniej.
Początkowo na miejscu tym stała
brama zwana Nieglinienskije worota (od płynącej nieopodal rzeki Nieglinki). Przez nią zgodnie z tradycją
wjeżdżali uroczyście na Plac Czerwony carowie i dlatego bramę nazywano także Triumfalnyje worota.
Brama Zmartwychwstania, rys. W. Kwiecień
145
ochraniała miasto od wrogów oraz
słynęła licznymi cudami. Nadal jest
czczona w Moskwie.
W 1931 r. Brama Zmartwychwstania z kapliczką Matki Boskiej
Iwierskiej zostały zburzone. Ich odbudowa, zgodnie z XVIII-wiecznym
wyglądem, nastąpiła po zmianie
ustroju w latach 90. XX w.
Po wyjściu z Placu Czerwonego, po
prawej stronie przy placu Rewolucji
(Płoszczad` rewolucji) stoi duży czerwony budynek, w którym długie lata
znajdowało się Centralne Muzeum
Lenina, zamknięte w 1993 r. Co roku 1 maja oraz we wszystkie rocznice
ważniejszych wydarzeń związanych
z Włodzimierzem Iliczem zbierają
się tutaj zwolennicy Lenina, których
wciąż nie brakuje.
Plac Teatralny
Nieco dalej znajduje się plac Teatralny (Tieatralnaja płoszczad`). Na
jednym z boków placu wkomponowano w czerwony mur restaurację
CB bar, w której stoliki rozmieszczone są po dwóch stronach szerokiego
przejścia, w podobnym układzie jak
w rosyjskim pociągu. Przy każdym
stoliku, tak jak w wagonie kolejowym, znajduje się okno z zasłonką.
Możemy tu chwilę odetchnąć i wypić
herbatę (zob. rozdz. Moskwa – Informacje praktyczne – Wyżywienie).
146
Po wyjściu z restauracji, z prawej
strony zobaczymy dużą kamienicę
z fasadą zdobioną w górnej części
mozaikami sławnego rosyjskiego artysty Michała Wróbla. Jest to luksusowy hotel Metropol, zbudowany
w 1901 r. w stylu modernistycznym. Plac od północnej strony zamyka bryła słynnego moskiewskiego Teatru Wielkiego (Tieatr Bolszoj),
działającego nieprzerwanie od końca XVIII w.
OSOBLIWOŚCI KREMLA
Trasa: Kreml — Park Aleksandrowski
— plac Maneżowy — ul. Twierskaja
Kreml
Historia
Moskiewski Kreml zyskał sobie
tak dużą sławę, że samo słowo kreml
określające twierdzę, gród obronny,
przyjmujemy jako nazwę własną,
związaną wyłącznie z Moskwą. Jako
określenie moskiewskiej twierdzy
słowo to pojawiło się w kronikach
z lat 1339 – 1340. Obecnie wiele
większych rosyjskich miast, które
w przeszłości odegrały ważną historyczną rolę jako stolice księstw, posiada swój zabytkowy kreml.
To tutaj na Wzgórzu Borowickim
rozpoczęła się historia Moskwy. Na
rozkaz księcia Jurija Dołgorukiego
w 1156 r. wokół niewielkiej osady
zostało zbudowane ogrodzenie
obronne. Za Iwana Kality w pierwszej poł. XIV w. wykonano nowe
umocnienia z twardego dębu. Ponieważ drewniane ściany często były trawione przez ogień, książę moskiewski Dymitr Doński nakazał
w latach 1366 – 1367 zbudować mury z białego kamienia. Od tej pory
zaczęto nazywać Moskwę białokamienną, a określenie to zachowało
się nawet wówczas, kiedy w latach
1485 – 1495 włoscy architekci otoczyli Kreml murem z czerwonego
kamienia. Ostre namiotowe zwieńczenia wież zostały dobudowane
w XVII w. przez mistrzów rosyjskich. Obecny mur wokół Kremla
ma długość 2,25 km.
Kreml był siedzibą carów, tu
mieszkali i tutaj też odbywały się
wszelkie ważne uroczystości państwowe. W latach 20. XIV w. przeniosły się tu z Włodzimierza władze
rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Do
1917 r. Kreml był otwarty we dnie
i w nocy. Od 1918 r., kiedy na Kremlu zagościli bolszewicy, stał się on
siedzibą najwyższych władz partyjnych i został zamknięty. Dostać się
tutaj można było wyłącznie posiadając specjalną przepustkę. Zabroniono wówczas odprawiać nabożeństwa w kremlowskich soborach. Jako
obiekt do zwiedzania udostępniono
Kreml po śmierci Stalina – w 1955 r.,
kiedy powstało Państwowe Muzeum
Moskiewskiego Kremla. Oprócz muzeum znajdują się tu nadal siedziby
najwyższych władz – prezydenta Rosji oraz budynki rządowe.
Zwiedzanie Kremla
Planując wycieczkę na Kreml,
najlepiej dojechać do stacji metra
Aleksandrowskij Sad. Kasy biletowe
znajdują się obok wyjścia z podziemnego przejścia wyprowadzającego
z metra do Parku Aleksandrowskiego. W tym też miejscu, w pomieszczeniu na prawo od budek z kasami,
znajduje się przechowalnia bagażu,
gdyż na Kreml nie można wchodzić
z plecakami i dużymi torbami.
Kremlowskie muzeum czynne
jest codziennie (prócz czwartków)
w godzinach: 10.00 – 17.00, kasy
czynne: 9.30 – 16.30. Samo wejście
na teren Kremla jak dotąd było bezpłatne. Cena biletu pozwalającego
wejść do czterech soborów i Pałacu
Patriarchów wynosi dla obcokrajowców – 7 USD, ISIC – zniżka 50%
(cena dla Rosjan – niecałe 2 USD).
Fotografowanie – 2 USD. Wstęp do
zbrojowni (Orużejnaja pałata) dla
obcokrajowców – 12 USD, ISIC –
zniżka 50% (dla Rosjan 3,5 USD).
Bilety do zbrojowni sprzedawane są
147
Schemat Kremla, rys. W. Kwiecień
16
1
4
2
15
3
7
12
14
5
6
8
10
11
9
13
1. Baszta Kutafija (Kutafija basznia) z 1516 r.
2. Baszta św. Trójcy (Troickaja basznia) z 1495 – 1499 r.
3. Państwowy Pałac Kremlowski (Gosudarstwiennyj kriemlowskij dworiec) z 1960 – 1961 r.
4. Arsenał (obecnie budynek administracyjny) (Arsienał) z 1702 – 1736
5. Pałac Patriarchów z cerkwią Dwunastu Apostołów (Patriarszyj dworiec i cerkow’ Dwienadcati Apostołow) 1653 – 1655
6. Sobór Zaśnięcia Marii Panny (Uspienskij sobor) 1475 – 1479
7. Cerkiew Złożenia Szat (cerkow’ Rizopołożenija) 1484 – 1485
8. Sobór Zwiastowania (Błagowieszczenskij sobor) 1484 – 1489
9. Sabór Michała Archanioła (Archangielskij sobor) z 1505 – 1508
10. Dzwonnica Iwana Wielkiego (Kołokolnia Iwana Wielikogo) 1505 – 1508
11. Dzwon carski (Car’-kołokoł) 1733-35
12. Wielki Pałac Kremlowski (Bolszoj kriemlowskij dworiec) 1838-1849
13. Zbrojownia (Orużejnaja pałata) 1844 – 51
14. Szkoła wojskowa (obecnie budynek administracyjny) 1932 – 1934
15. Wieża Zbawiciela (Spasskaja basznia) 1491
16. Wieża Nikolska (Nikolskaja basznia) 1491
na określoną godzinę, by uniknąć
wewnątrz wielkiego tłoku. Trudno
jest kupić bilet w cenie dla Rosjan,
panie w kasach są bezbłędne w rozróżnianiu „swoich” i „obcych”, czyli
inostranców.
148
Główne wejście na Kreml znajduje się od strony zachodniej przy
Baszcie Kutafji (Kutafja basznia), jedynej pozostałości po szeregu wież
mostowych. Przechodzimy nad Parkiem Aleksandrowskim, gdzie daw-
niej znajdował się most nad rzeką
Nieglinną, którą na początku XIX w .
ujęto w kolektor i przeprowadzono
pod parkiem. Przechodząc tym pomostem, zwróćmy uwagę na zmieniającą się wysokość – wchodzimy
na Wzgórze Borowickie (Borowickij
chołm). Przed nami wznosi się kolejna, najwyższa z wszystkich kremlowskich wież – Baszta św. Trójcy
(Troickaja basznia). Po przejściu
przez bramę zaraz na prawo od baszty św. Trójcy zobaczymy zbudowany
w XVII w. Pałac Uciech (Potiesznyj dworiec), gdzie mieszkał Stalin.
Położony obok ogromny, rażący
oko budynek to Państwowy Pałac
Kremlowski (dawny Pałac Zjazdów), który powstał na pocz. lat 60.
XX w. jako ostateczne wcielenie idei
wielkiego Pałacu Rad. Odbywały się
tu zjazdy partii komunistycznej.
Zajmuje on powierzchnię 40 tys. m2.
Sala posiedzeń, wykorzystywana
obecnie jako sala koncertowa filharmonii, opery i baletu, może zmieścić
6000 widzów.
Żółty budynek na lewo od baszty
to XVIII-wiecznyarsenał otoczony
armatami z XVI – XVII w., które
zostały tu przeniesione ze zbrojowni. Na prawo od arsenału – klasycystyczny budynek Senatu z końca
XVIII w. Po rewolucji zbierała się
tutaj Rada Komisarzy Ludowych,
a od 1918 r. znajdował się tu gabinet
służbowy oraz mieszkanie Włodzimierza Ilicza Lenina. Okna byłego
gabinetu wodza znajdują się na drugim piętrze (drugie i trzecie po prawej stronie).
Cerkwie Kremla
Sobor Zaśnięcia Marii Panny
(Uspienskij sobor)
Na plac Soborowy (Sobornaja
płosz czad`) możemy wejść przez
szeroką bramę, nad którą wznosi się
budowla zwieńczona pięcioma kopułami. Wewnątrz niej kryje się cerkiew Dwunastu Apostołów (cerkow` Dwienadcati Apostołow).
Z prawej strony placu znajduje się
najważniejsza świątynia dawnej Moskwy – sobór Zaśnięcia Marii Panny.
Został on zbudowany na wzór soboru we Włodzimierzu w latach 1475 –
1479 pod kierunkiem włoskiego mistrza Arystotelesa Fioravanti, który
by poznać tajniki rosyjskiej architektury, odwiedził najpierw Włodzimierz, Suzdal i Nowogród.
W świątyni tej zachowany został
kanoniczny układ dawnej rosyjskiej
cerkwi: wysunięta na wschód apsyda, pięć wieżyczek – cztery mniejsze
po bokach symbolizujące ewangelistów oraz jedna wyższa i szersza,
umieszczona centralnie – symbol
Chrystusa. Fronton bramy, przez
149
którą przechodziły uroczyste procesje z udziałem cara, zdobi fresk
z XVII w.
W soborze Zaśnięcia w 1547 r. odbyła się koronacja pierwszego rosyjskiego cara, Iwana Groźnego, a od
1721 r. stał się on miejscem koro-
nacji rosyjskich imperatorów. Od
początku swego istnienia był to katedralny sobór metropolitów moskiewskich, a potem patriarchów
oraz miejsce spoczynku większości
najwyższych dostojników Rosyjskiej
Cerkwi Prawosławnej. W 1917 r. zo-
Ikonostas to charakterystyczny element prawosławnej cerkwi. W cerkwiach na obszarze Bizancjum stanowił niewielką przegrodę oddzielającą główną część świątyni od ołtarza, na której wierni mogli umieszczać
przyniesione ze sobą ikony i modlić się przed nimi. Na terenie Rusi Moskiewskiej zaczęły się pojawiać wysokie, wielopoziomowe ikonostasy.
Celem ikonostasu jest jedność starotestamentowego i nowotestamentowego Kościoła w Chrystusie. Składa się z poszczególnych poziomów
(po ros. jarusy albo cziny).
W pierwszym – najniższym zwanym miejscowym (miestnyj czin)
w centralnej części znajdują się Carskie Wrota (Carskije Wrata) – czyli
drzwi, przez które podczas liturgii przechodzi duchowny odprawiający
nabożeństwo. Carskie Wrota są symbolem wejścia do Królestwa Niebieskiego. Nad nimi często można zobaczyć ikonę z przedstawieniem
Ostatniej Wieczerzy. Na prawo od Carskich Wrót umieszczona jest ikona Chrystusa Zbawiciela, na lewo Matki Boskiej. Druga ikona po prawej stronie nazywa się miejscową – to ikona święta albo świętego, pod
którego wezwaniem jest dana świątynia.
Drugi rząd ikonostasu, zwany Deesis (gr. modlitwa), zawiera centralnie obraz Chrystusa na tronie (Spas w Siłach), którego z prawej i lewej
strony otaczają Jan Chrzciciel, Matka Boska oraz ewangeliści. W trzecim
rzędzie świątecznym (Prazdnicznyj czin) umieszczone są ikony przedstawiające 12 najważniejszych świąt Prawosławnej Cerkwi.
Kolejny poziom – to rząd Proroków (Proroczeskij czin) – z Bogurodzicą
i dzieciątkiem Jezus na tronie w części centralnej i prorokami po bokach. Ostatni, najwyższy poziom – rząd Praojców (Praotieczeskij czin)
przedstawia biblijnych patriarchów.
150
stał tutaj mianowany patriarchą moskiewski metropolita Tichon (zob.
podrozdz. Moskiewskie klasztory –
Klasztor Doński), a rok później
na Wielkanoc, za specjalnym zezwoleniem Lenina, zostało odprawione ostatnie nabożeństwo przed
zamknięciem świątyni. Sobór został zwrócony Prawosławnej Cerkwi
w 1990 r. Aktualnie funkcjonuje jako muzeum, a nabożeństwa są tutaj
odprawiane podczas wielkich świąt.
Wejście dla turystów znajduje się
od strony zachodniej. Większość
fresków na ścianach soboru Zaśnięcia Marii Panny zostało namalowanych w latach 1642 – 1644. Wysoki
pięciopoziomowy ikonostas pochodzi z 1653 r., ale w najniższym rzędzie znajdują się starsze ikony: druga od prawej – Zbawiciel o karcącym
spojrzeniu (Spas Jaroje Oko) pochodzi z lat 30. XIV w. Na lewo od
wejścia – ikona Matki Boskiej Włodzimierskiej (ikona Władimirskoj
Bożijej Matieri), będąca XV-wieczną
kopią najbardziej czczonej w Rosji
ikony Matki Boskiej Włodzimierskiej z XII w., przechowywanej obecnie w Galerii Trietiakowskiej. Dwunastowieczny oryginał znajdował się
w soborze Zaśnięcia w latach 1480
– 1930. Inna ikona godna uwagi to
XII-wieczna ikona zeŚwiętym Jerzym w czerwonej szacie.
W soborze Zaśnięcia znajdują się
również grobowce metropolitów (do
1590 r.) oraz patriarchów (z lat 1590
– 1700) Cerkwi Prawosławnej. Przy
południowej ścianie stoi drewniany
tron przykryty namiotowym baldachimem – tzw. Tron Monomacha
z płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny z życia Włodzimierza Monomacha, XII-wiecznegowielkiego
księcia kijowskiego. Tron został wykonany w XVI w. dla Iwana Groźnego.
Cerkiew Złożenia Szat (cerkow`
Rizopołożenija)
Znajduje się naprzeciwko wyjścia
z soboru Zaśnięcia. Była to domowa kaplica moskiewskich metropolitów, wzniesiona w latach 1450 –
1453 przez mistrzów z Pskowa. Ikonostas pochodzi z 1627 r., ściany
pokrywają XVII-wieczne freski. Cerkiew została mocno zniszczona podczas obstrzału Kremla w 1918 r.,
otwarto ją po wielu pracach restauratorskich w latach 50. XX w. jako
muzeum. Obecnie mieści się tutaj
ciekawa wystawa rzeźby w drewnie
z XV – XVII w. (m.in. maleńkie
drewniane ikonostasy).
Sobór Michała Archanioła (Archangielskij sobor)
Miejsce spoczynku wielkich książąt i carów rosyjskich. Znajdują się
tu groby 53 władców moskiewskich
151
od lat 20. XIV w. do końca XVII w.,
z wyjątkiem pochowanego w Siergijew Posadzie Borysa Godunowa.
Trumny z białego kamienia znajdują
się na głębokości około 1,5 m pod posadzką soboru, a nad nimi w XVII w.
wybudowano sarkofagi. Budowa soboru trwała od 1505 do 1508 r. pod
okiem architekta włoskiego Aleviso
Novusa. Choć sobór został utrzymany w bizantyjsko-ruskim stylu,
pojawiły się tu jednak elementy weneckiego renesansu – muszlowate
zakamary w górnych częściach ścian,
pod dachem świątyni.
Większą część świątyni zajmują
sarkofagi. Na środku, w pobliżu
ikonostasu, można zobaczyć nagrobek carewicza Dymitra, młodszego
syna Iwana Groźnego, który zginął
w niewyjaśnionych okolicznościach
w 1591 r., co stało się powodem
pojawienia się kolejno dwóch Dymitrów Samozwańców w czasach
Wielkiej Smuty. Ikonostas pochodzi z 1681 r., częściowo zmieniony
został w 1813 r. Na XVII-wiecznych freskach widnieją podobizny
pochowanych tu książąt i carów:
Dymitra Dońskiego, Iwana Kality,
Iwana III. Na filarze naprzeciw
głównego wejścia do soboru przedstawiono wielkiego kniazia Wasyla
III, za którego czasów została
wzniesiona budowla.
152
Sobór Zwiastowania (Błagowieszczenskij sobor)
Rzuca się w oczy dużą liczbą wyrastających z dachu złoconych kopuł. Sobór był prywatną kaplicą carów, tutaj odbywały się uroczystości
zaślubin i chrztów następców tronu.
Zbudowany został w latach 1484
– 1489 przez mistrzów z Pskowa
i wówczas miał zaledwie trzy kopuły. Za czasów Iwana Groźnego dodano kolejnych sześć kopuł, dach
został pokryty złotem, a po stronie
lewej dobudowano zasłoniętą galerię, na której podczas nabożeństwa przebywał car. W południowym skrzydle galerii znajdowała się
jego kaplica modlitewna – kaplica
Archanioła Gabriela, z której Iwan
Groźny mógł na osobności obserwować nabożeństwa, w których zabroniono mu oficjalne uczestniczyć
po tym, jak w 1572 r. ożenił się po
raz czwarty. W tej kaplicy uwagę
przyciąga ikonostas z 1564 r.
Wiele malowideł ściennych pochodzi z połowy XVI w. Osobliwością naściennych fresków soboru są
wizerunki starożytnych filozofów
– Arystotelesa, Plutarcha, Platona
i Sokratesa trzymających w rękach
zwoje, na których widnieją napisane filozoficzne sentencje bliskie
nauce chrześcijańskiej. Pięciopoziomowy ikonostas jest datowany
na okres XIV – XVI w. Sześć ikon
znajdujących się po prawej stronie
w pasie Deesis przypisuje się Teofanowi Grekowi – najsłynniejszemu
bizantyjskiemu malarzowi ikon,
działającemu na Rusi na przełomie
XIV i XV w. Idąc od strony lewej są
to kolejno: Matka Boska, Chrystus
na tronie, św. Jan Chrzciciel, Archanioł Gabriel, św. Paweł Apostoł, św.
Jan Chryzostom. Autorstwo około
ośmiu ikon przypisuje się Andrzejowi Rublowowi, najwybitniejszemu ruskiemu malarzowi ikon
XV – XVI w. To między innymi ikona Archanioła
Michała – trzecia
od lewej w tym
samym rzędzie, oraz ikona pierwsza,
druga, szósta, siódma od lewej
w pasie świątecznym.
Inne kremlowskie zabytki
Pałac Tieriemny (Tieriemnyj
dworiec)
Uwagę przyciągają zagadkowo
wychylające się zza cerkwi Złożenia Szat złote kopułki. Należą one
do najwspanialszego pałacu kremlowskiego powstałego na przełomie
XVI i XVII w. – Pałacu Tieriemnego, którego niestety nie można zwiedzać.
Sobór Zwiastowania, rys. W. Kwiecień
153
Komnata Graniasta (Granowitaja pałata)
To jeden z najstarszych budynków, pełniących funkcje państwowe
w dawnej Moskwie, zbudowany w
latach 1473 – 1490. Komnata Graniasta (nazwa pochodzi od faktury
murów) znajduje się obok soboru
Zwiastowania. Prowadzą do niej
zdobione kamiennymi lwami schody, które w latach 30. XX wieku zostały zburzone. Zostały odbudowane w 1991 r. jako jeden z pierwszych
moskiewskich zabytków.
Dzwonnica Iwana Wielkiego
(Kołokolnia Iwana Wielikogo)
Ta dwukopułowa budowla jest uważana za punkt orientacyjny miasta.
Wznosi się ponad wszystkimi kopułami kremlowskich soborów, dzięki
czemu jest widoczna w promieniu 30
km. Do końca XIX w. nie można było
wznosić wyższych od niej budynków.
Miała służyć soborom: Zaśnięcia,
Michała Archanioła i Zwiastowania,
które nie posiadały swoich dzwonnic.
W latach 1505 – 1508 według projektu włoskiego architekta Marco Bono
została wybudowana cerkiew z wysoką dzwonnicą, początkowo dwupoziomową. W 1600 r. Borys Godunow nakazał nadbudować dzwonnicę
i zwieńczyć ją kopułą (wówczas jej
łączna wysokość osiągnęła 81 m). W
latach 1532 – 1543 pojawiła się druga
154
wieża – dzwonnica Zaśnięcia (Uspienija). Trzecie, najniższe, północne
skrzydło obecnej budowli pochodzi
z XIX w. Po długim okresie milczenia na Wielkanoc 1992 r. znów przemówiło 18 zachowanych do naszych
czasów dzwonów.
Dzwon carski (car`-kołokoł
)
Wychodząc z placu Soborowego
pomiędzy dzwonnicą Iwana Wielkiego i soborem Michała Archanioła, po prawej stronie u podnóża
dzwonnicy stoi największy dzwon
świata. Może nie sprawia takiego
wrażenia, ale waży 202 tony. Niestety nigdy nie przemówił. Został
odlany dla dzwonnicy Zaśnięcia w
latach 30. XVIII w. Kiedy dzwon
jeszcze stygnął, w Moskwie w 1737
r. wybuchł pożar. Zimna woda, którą zalewano płomienie dostała się
do jamy, gdzie znajdował się dzwon
i spowodowała, że odłamał się kawałek ważący skromne 12 ton.
Armata carska (car`-puszka
)
Na północ od dzwonnicy, niedaleko bramy, przez którą wchodziliśmy na plac Soborowy, stoi XVI
wieczna armata. Po prawej stronie
działa znajduje się podobizna ostatniego cara z dynastii Rurykowiczów,
syna Iwana Groźnego – Fiodora.
Z największej na świecie armaty
(długość 4,35 m, waga 40 ton, kaliber 89 cm) nigdy nie wystrzelono.
Pałac Patriarchy (Patriarszyj dworiec)
Na zakończenie możemy wstąpić
do Pałacu Patriarchy znajdującego
się na północ od soboru Zaśnięcia, z
wejściem po prawej stronie od bramy, przez którą wchodziliśmy na
plac Soborowy. Został on wzniesiony w połowie XVI w. na polecenie
patriarchy Nikona. Obecnie znajduje się tu Muzeum XVI-wiecznego Rzemiosła Artystycznego i Etnografii. Ekspozycja obejmuje przede
wszystkim szaty liturgiczne, naczynia, stare księgi. W skład muzeum
wchodzi także wzniesiony na życzenie Nikona sobór Dwunastu Apostołów, czyli kaplica patriarchy.
Zbrojownia (Orużejnaja pałata)
Znajduje się w południowo-zachodnim narożniku Kremla. Można
do niej wejść także przez Basztę Borowicką (Borowickaja basznia) od
strony Parku Aleksandrowskiego. W
dziewięciu pomieszczeniach muzealnych zgromadzona została ogromna kolekcja broni, naczyń, carskich
szat, tronów i powozów. W sali nr
6 znajdziemy okazałą kolekcję tronów i carskich regaliów, na szczególną uwagę zasługuje złota czapka
Monomacha obszyta sobolim futrem i bogato zdobiona drogimi kamieniami, którą do 1682 r. nakładano na głowę przyszłym władcom
podczas koronacji. Może zaciekawić
kolekcja szat koronacyjnych XVIIIwiecznych rosyjskich caryc, w której zadziwiają niezmiernie wąskie w
talii suknie i buty małych rozmiarów. Sala nr 9 kryje w sobie kolekcję
powozów.
Park Aleksandrowski
Po zakończeniu wędrówki po
Kremlu możemy odpocząć, jedząc
lody w Parku Aleksandrowskim. Nazwa parku pochodzi od imienia imperatora Aleksandra I, za panowania
którego Rosja wyzwoliła się od najazdu armii Napoleona. Jeśli skierujemy się na lewo w kierunku Placu
Czerwonego, po lewej stronie zobaczymy plac Maneżowy, tłumnie zapełniony turystami i młodzieżą.
Pod ziemią znajduje się ekskluzywny pasaż handlowy – rozmieszczone na trzech piętrach centrum
handlowe Ochotnyj Riad ze sklepami najbardziej znanych światowych
firm, fontannami, szklaną windą
kursującą pomiędzy piętrami oraz
sufitem w kształcie wycinka globusa,
na którym zaznaczona jest Moskwa i
inne stolice. Był to jeden z większych
współczesnych projektów inwestycyjnych w Moskwie. Część Rosjan
przychodzi tu, by pospacerować i pooglądać sklepowe wystawy, gdyż ceny nie pozwalają na nic więcej.
155
Idąc w kierunku ozdobnego ogrodzenia i metalowej bramy wejściowej do parku, po prawej stronie
możemy zobaczyć Grób Nieznanego Żołnierza, który urządzono
w 1967 r. dla pamięci o rosyjskim
zwycięstwie w II wojnie światowej
i wielkiej liczbie ofiar tej wojny. Szacuje się, że poległo podczas niej około 30 mln osób – to jedna czwarta
obecnej liczby mieszkańców Rosji.
Po wyjściu z parku, jeśli skierujemy się w lewo, oczom naszym ukaże
się główna ulica Moskwy – Twierskaja, pełna samochodów, przechodniów, ekskluzywnych sklepów,
hoteli i restauracji. Migające neony
i reklamy szczególnie jaskrawo odznaczają się w nocy. Idąc od strony
Placu Czerwonego, po prawej stronie zwracają uwagę olbrzymie bloki
mieszkalne zwieńczone wielkimi
łukami z rzeźbami bohaterów. Zbudowano je w latach 30. XX w. i pierwotnie były przeznaczone na modelowe mieszkania radzieckich robotników. Wszystko na tej ulicy jest
ogromne. Jeśli chcemy odetchnąć,
można skręcić w zaułek Kamiergierski (Kamiergierskij pierieułok), odchodzący vis-avis gmachu Poczty
Głównej po przeciwnej stronie ulicy. Jest on zamknięty dla ruchu kołowego, a na środku stoją drewniane
ławki.
156
CERKIEW CHRYSTUSA ZBAWICIELA
Trasa: Stacja metra Kropotkinskaja
— Muzeum Sztuk Plastycznych im.
Puszkina — Cerkiew Chrystusa Zbawiciela — Dom Piercowa — dwór
w Wierchnich Sadownikach — Klasztor Doński
Po wyjściu ze stacji metra kierujemy się w lewo na ulicę Wołchonka,
gdzie pod nr 12 mieści się Muzeum
Sztuk Plastycznych im. Puszkina
(Muziej Izobrazitielnych Iskusstw
imieni A. Puszkina) – czynne codziennie (prócz poniedziałków) w godzinach: 10.00 – 19.00, kasa do 18.00,
cena biletów dla obcokrajowców – 5
USD, z legitymacją ISIC 3 – USD.
Zwiedzanie trwa 2 – 3 godziny.
Muzeum mieści jedną z największych kolekcji sztuki zachodnioeuropejskiej na świecie. Słynie ze
zbiorów dzieł impresjonistów i postimpresjonistów. Ekspozycja zajmuje dwa poziomy – parter i piętro,
składa się z 29 sal. Znajdują się tu
kolekcje sztuki starożytnego Egiptu, Asyrii, Babilonu, Cypru, Armenii, Sparty, Indii, sztuki rzymskiej,
egipskiej, bizantyjskiej, renesansowego malarstwa włoskiego, malarstwo flamandzkie, holenderskie,
hiszpańskie, francuskie, a także
zbiór kopii posągów greckich i rzymskich, kopie rzeźb średniowiecznej
i renesansowej Europy, odlewy prac
Michała Anioła. W 1995 r. po raz
pierwszy wystawiono na publiczny
widok ponad 60 prac, które powszechnie uważano za zaginione,
malarzy takich jak Degas, Renoir,
Goya, El Greco, Tintoretto.
Sobór Chrystusa Zbawiciela
Kiedy wyjdziemy z budynku Muzeum Sztuk Plastycznych, ukaże się
przed nami ogromna bryła soboru
Chrystusa Zbawiciela, którego losy
ściśle wiążą się z trudną historią Rosji i Związku Radzieckiego.
Najważniejsze sale Muzeum Sztuk Plastycznych
nazwa ekspozycji
Zbiory sztuki
starożytnego egiptu
numer sali
elementy ekspozycji
1 (wejście przez
sale 3, 4, 5)
Rzeźba i malarstwo
francuskie i hiszpańskie,
początek XX w.
17
obrazy Picassa, Matisse`a,
Rousseau
Rzeźba i malarstwo
francuskie, koniec
XIX w.
18
dzieła Gauguina,
Cezanne`a
Sztuka francuska
i holenderska,
przełom XIX i XX w.
21
obrazy Van Gogha
i Degasa
Malarstwo francuskie,
koniec XIX w.
22
11 obrazów Moneta,
kilka Renoira
Malarstwo włoskiego
renesansu
4,5
Malarstwo holenderskie
i flamandzkie, XVII w.
8,9,10
6 portretów pędzla
Rembrandta
157
Początek XIX w. to czas epopei napoleońskiej, w której Rosja
odegrała ważną rolę. W kwietniu
1812 r. car rosyjski Aleksander I
zażądał wycofania wojsk francuskich z Księstwa Warszawskiego
i Prus, co stało się przyczyną wojny. W czerwcu 1812 r. Napoleon
na czele swojej armii wkroczył
do Rosji. Wielką rolę w tej wojnie odegrała Moskwa. Po krwawej bitwie pod Borodino generał
Kutuzow wraz ze swą armią nie
powrócił do Moskwy. Niemal cała ludność opuściła miasto, pozwalając wojskom Napoleona
2 września 1812 r. zająć Kreml.
W tym samym czasie wybuchły
w różnych częściach Moskwy pożary, które zniszczyły większą
część miasta łącznie z zapasami
żywnościowymi. W obliczu nadciągającej zimy wojska Napoleona 8 października opuściły
Kreml.
W październiku 1812 r. car Aleksander I podpisał manifest, w którym obiecał jako dziękczynienie za
zwycięstwo nad cudzoziemcami wybudować w Moskwie cerkiew pod
wezwaniem Chrystusa Zbawiciela.
Według pierwotnego projektu olbrzymia świątynia – panteon miałaby wznieść się ponad Moskwą na
158
Wróblowych Wzgórzach (Worobijowyje Gory). Tam też w 1817 r. został położony kamień węgielny pod
świątynię, jednak projektu nie udało się zrealizować. W 1825 r. umarł
car Aleksander I, a jego syn Mikołaj
zmienił projekt i wybrał inną lokalizację, w pobliżu Kremla, na miejscu dawnego klasztoru Aleksiejewskiego (Alieksiejewskij monastyr`),
skąd świątynia byłaby również widoczna na całą Moskwę.
W 1839 r. położono kamień węgielny. Budowę zewnętrzną zakończono dopiero w 1860 r. i wówczas
przystąpili do pracy artyści (m.in.
• Czas budowy świątyni – 44 lata
• Wykończenie wnętrz – 38 artystów przez 20 lat
• Wysokość budowli – 103 m
• Wysokość wnętrza – ponad 30
pięter
• Wysokość krzyża wieńczącego
kopułę – 3 piętra
• Szerokość centralnej kopuły –
30 m
• Waga blachy pokrywającej kopułę – 175 ton
• Grubość ścian – 3,2 m
• Ściany złożone z 40 mln cegieł
• 4 dzwonnice, a w nich 14 dzwonów
• Łączna waga dzwonów – 65 ton
• 12 wrót z brązu o łącznej wadze
– 140 ton
• Złoto zużyte na ikonostas – 422 kg
Kramskoj, Surikow). Ogromną rolę
Projekt Pałacu Rad
przy wykończeniu wnętrza świąty- • Łączna wysokość budynku – 415
ni odegrali rzeźbiarze. Powstał najm (ok. 150 pięter)
większy obiekt sakralny Moskwy.
• Wysokość statui Lenina – ponad
Unikalny ikonostas z wykonany100 m
mi z brązu Carskimi Wrotami ma
• Palec Lenina – 6 m
kształt ośmiobocznej namiotowej
kapliczki z kopułkami na podobień- • Stopa Lenina – 14 m
stwo soboru Wasyla Błogosławio- • Szerokość ramion Lenina – 32 m
• Ciężar pałacu – 1,5 mln ton
nego. Ogromna przestrzeń wewnątrz
soboru miała symbolizować chronio- • Ciężar posągu Lenina – 6 tys. ton
ny opieką Chrystusa Plac Czerwony.
• Pojemność pałacu – 7 mln m3
Ściany zostały z dwóch stron pokryte
płyta- mi z ałtajskiego, podolskiego i fińskiego granitu. W specjalnym przejściu umieszczono 177 marmurowych tablic z nazwiskami poległych,
rannych i odznaczonych oficerów,
datami i opisem głównych bitew
1812 r. oraz wymienionymi nazwami wojskowych oddziałów i ich dowódców. W 1883 r. miało miejsce
uroczyście poświęcono cerkiew, która stała się symbolem Moskwy. Odtąd odbywały się tutaj wszystkie uroczystości religijne i państwowe. W 1917 r. cerkiew
stała się katedralnym
soborem patriarchy
Moskwy i całej Rusi, Tichona.
Po rewolucji
w 1924 r. pojawił
się pomysł zburzenia soboru i postaProjekt Pałacu Rad, rys. W. Kwiecień
159
wienia na jego miejscu gigantycznego Pałacu Rad (Dworiec Sowietow)
z wielkim posągiem Lenina na szczycie. Ogromnych rozmiarów pomnik
– monstrum nowej epoki, miał rzucić
wyzwanie Ameryce i stać się pierwszą budowlą kraju i świata. Został zaprojektowany przez Jafona i Szczuko
w formie ogromnej wieży zwieńczonej statuą Lenina trzy razy większą
niż Statua Wolności.
Architekci publicznie oświadczali, że cerkiew nie przedstawia żadnej
wartości jako dzieło sztuki. Specjalnie powołano Związek Wojujących
Bezbożników, którzy nawoływali do
zburzenia świątyni jako pomnika
caratu, który ściągnął na Rosję niesprawiedliwą i niepotrzebną wojnę
1812 roku. Zgodnie z osobistym
rozporządzeniem Stalina świątynia
została przeznaczona do rozbiórki i
5 grudnia 1931 r. rozpoczęto jej wysadzanie. Marmury wykorzystano
do budowy stacji metra Kropotkinskaja i Ochotnyj Riad, ławki z kamieni szlachetnych ozdobiły stację
Nowokuznieckaja. Sobór zniszczono w przeciągu czterech miesięcy,
uratowały się tylko niektóre detale.
Oryginalny ikonostas przechowywany w Watykanie, obecnie po odbudowie świątyni powrócił na swoje pierwotne miejsce. Zachowane
oryginalne płaskorzeźby z soboru
160
znajdują się do dziś w klasztorze
Dońskim.
Mimo zburzenia soboru nie zrealizowano projektu Pałacu Rad
z powodu II wojny światowej. To, co
udało się zbudować, rozebrano, gdyż
cenna stal potrzebna była wojsku.
W efekcie na fundamentach niedoszłego Pałacu Rad pojawił się
w 1958 r. basen Moskwa o powierzchni 13 000 m2. Był to odkryty, czynny cały rok basen z podgrzewaną wodą. Kłęby pary unosiły się
na wolnym powietrzu, a wielu chętnych zażywało kąpieli nawet przy
20-stopniowym mrozie.
Po zmianach ustrojowych w Rosji, począwszy od rocznicy 60-lecia
wysadzenia soboru Chrystusa Zbawiciela, zaczęto myśleć o jego odbudowie. Został założony fundusz publiczny, zbierano dobrowolne datki,
zorganizowano także międzynarodową akcję zbiórki pieniędzy na ten
cel. W listopadzie 1994 r. Sobór Arcybiskupów Rosyjskiej Prawosławnej Cerkwi podjął decyzję o odbudowaniu świątyni. W dniu 7 stycznia
1995 r. po raz trzeci w historii położono kamień węgielny pod tę świątynię. Kąpielisko na początku lat
90. XX w. zamknięto. Odbudowa
gigantycznej cerkwi, którą kiedyś
wznoszono przez blisko 50 lat, tym
razem trwała zaledwie dwa lata.
W muzeum soboru Chrystusa
Zbawiciela można zobaczyć stałą
ekspozycję zdjęć i dokumentacji
mówiących o kolejnych okresach
historii świątyni. Muzeum znajduje się w dolnej cerkwi soboru, ul.
Wolchonka 15, czynne codziennie
wgodzinach: 10.00 – 18.00, wstęp
bezpłatny.
Te dwa wymogi spełnia Dom Piercowa, w którym okna różnego kształtu
i wielkości, balkony, wykusze oraz
mozaikowe panna z motywami z rosyjskich bajek urozmaicają fasadę
wielopiętrowego domu mieszkalnego. Obecnie budynek należy do Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
Cerkiew Mikołaja na Biersieniewce
Dom Piercowa
Sobór Chrystusa Zbawiciela otoczony jest przez sporych rozmiarów
park z ławkami, gdzie można na
chwilę odpocząć. Między drzewami
stoi mała drewniana cerkiewka. Idąc
ulicą Sajmowskij projezd w kierunku rzeki Moskwy, przy jej końcu na
rogu po prawej stronie już z daleka
możemy dostrzec wysoki budynek
z trójkątnym dachem – Dom Piercowa. Piercow, pasjonujący się sztuką inżynier, postanowił wybudować
ten dom z zamiarem wynajmowania mieszkań artystom. To jeden
z bardziej oryginalnych przykładów
rosyjskiego modernizmu, zbudowany w latach 1905 – 1907 według
szkiców malarza Maliutina, twórcy
rosyjskiej matrioszki. Założeniami
stylu modernistycznego w rosyjskiej
architekturze początku XX w. była
niecodzienność, a jednocześnie nawiązywanie do charakterystycznych
tradycyjnych cech sztuki rosyjskiej.
Dochodzimy do rzeki Moskwy
i kierujemy się w lewo do widocznego tam mostu. Idziemy nadbrzeżem, mając przed sobą kremlowskie
wieże. Po przeciwległej stronie rzeki, na wyspie między drzewami, na
tle współczesnej zabudowy złocą się
kopułki cerkwi, do której zmierzamy. Docieramy do Wielkiego Kamiennego Mostu by przedostać się
na wyspę stworzoną pod koniec
XVIII w. dla ochrony przed powodziami, kiedy w starym korycie rzeki przekopano kanał.
Bajkowo kolorowa cerkiew Mikołaja na Biersieniewce znajduje się
naprzeciwko soboru Chrystusa Zbawiciela za Teatrem Estrady, przy
ul. Biersieniewskaja nabierieżnaja
18-22. W
chodzi w skład XVII–wiecznego kompleksu w Wierchnich Sadownikach, który należał do wnuka ogrodnika carskiego – diakona
Awierkija Kiriłłowa. Na miejscu
tym w XIV – XVI w. stał klasztor Ni161
kolski. Legenda głosi, że stąd rozpoczynał się podziemny tunel prowadzący na drugi brzeg rzeki do soboru
Chrystusa Zbawiciela, a następnie
na Kreml.
Obecna cerkiew została zbudowana przez diakona Kiriłłowa w latach
1656 – 1657 w typowym dla tego
czasu rosyjskim ozdobnym stylu.
Niedawno odremontowana poraża
intensywnością kolorów. Na białym
tle przeplatają się czerwony, żółty,
niebieski i zielony, a całość przenosi do innego bajkowo-dziecięcego świata, gdyż barwne zdobienia
wyglądają jak ulepione z plasteliny.
Wewnątrz w prawej bocznej kaplicy
znajduje się marmurowy ikonostas
z 1913 r., o którego cudownym ocaleniu opowiadają parafianie. Na
przełomie lat 20. i 30. XX w. tuż
przed zamknięciem cerkwi ktoś zamurował go w ścianie i został odnaleziony dopiero całkiem niedawno,
podczas prac restauracyjnych.
Warto tu przyjść przed nabożeństwem, żeby zobaczyć parafian, którzy są ubrani podobnie, jak ubierano się w dawnej Moskwie – kobiety
w długich sarafanach i z chustami
na głowach, nie zawiązanymi,
a tylko przełożonymi pod brodą tak,
że zasłaniają ramiona, niektórzy
mężczyźni w kaftanach. Duchowni
w starych klasztornych szatach, ta162
kich jakie noszono na Rusi do reformy patriarchy Nikona w XVII w.
Taka specyfika tej parafii wynika
z przekonania proboszcza, że trzeba powracać do dawnej tradycji moskiewskich nabożeństw. Nabożeństwa zostały wznowione w 1992 r.,
są odprawiane w niedziele i święta
o 9.00, w soboty o 17.00, w czwartki
o 9.30.
Jeśli chcemy wybrać się na nabożeństwo prawosławne, to pamiętajmy, że trwa ono bardzo
długo, minimalnie około dwóch
godzin, wierni modlą się wyłącznie na stojąco, w cerkwiach nie
ma ławek. Kobiety powinny mieć
długą spódnicę i chustkę na głowie. Prawosławni żegnają się prawą ręką ze złożonymi trzema palcami (kciuk, wskazujący i środkowy) dotykając najpierw czoła,
potem klatki piersiowej, następnie prawego ramienia i na końcu
lewego ramienia.
Przy samym końcu wyspy znajduje się współczesny pomnik Piotra
Wielkiego mający formę łodzi, autorstwa niezbyt darzonego sympatią
przez mieszkańców Moskwy rzeźbiarza Ceretellego. Historia pomnika jest dość interesująca. Amerykanie zlecili artyście wykonanie
pomnika Krzysztofa Kolumba,
w związku z rocznicą odkrycia Ameryki. Niestety dzieło Ceretellego nie
przypadło im do gustu. Zostało zatem przekształcone w pomnik Piotra Wielkiego.
Klasztor Doński
Wracamy na most, skąd trolejbusem nr 4, 7, 33, 62 podjeżdżamy do
stacji metra Oktiabrskaja. Wchodzimy do metra i przechodzimy na
stację Oktiabrskaja pomarańczowej
linii. Przejeżdżamy metrem jedną
stację i wysiadamy na stacji Szabołowskaja. Po wyjściu z metra idziemy na prawo, dochodzimy do ulicy
Akadiemika Pietrowskogo, którą
dalej zmierzamy do skrzyżowania
ze światłami, obok którego znajduje
się duża barwna cerkiew. Na skrzyżowaniu skręcamy w lewo w ulicę
Dońskaja, która doprowadzi nas do
murów klasztoru.
Klasztor Doński (Donskoj monastyr`) często jest nazywany „architektonicznym cmentarzem”, gdyż
od 1934 r. na terenie klasztoru znajdowało się Muzeum Architektury
Rosyjskiej, do którego zwożono fragmenty zburzonych rosyjskich zabytków, przede wszystkim cerkwi.
Portale, elementy architektoniczne
zdobiące okna są wbudowane od wewnętrznej strony w klasztorny mur.
Przy wschodniej ścianie klasztornego muru zostały umieszczone płaskorzeźby z soboru Chrystusa Zbawiciela.
Klasztor Doński został założony
przez cara Fiodora w 1591 r. na miejscu, w którym stacjonowały wojska
rosyjskie, przygotowując się do walki z pułkami tatarskimi. Przed samą
bitwą car Fiodor nakazał, by procesja z ikoną Matki Boskiej Dońskiej
(która w 1380 r. pomogła zwyciężyć Mongołów na Kulikowym Polu) okrążyła mury miasta. W centrum obozu wojsk rosyjskich została
wzniesiona kapliczka, w której znajdowała się ikona. Po ostatecznym
zwycięstwie nad chanatem tatarskim car w tym samym roku wybudował sobór jako sanktuarium
dla ikony Matki Boskiej Dońskiej
– obecnie to Mały Sobór.
W latach 1684 – 1698 w centralnej części klasztoru został zbudowany nowy sobór, zwany Wielkim.
Wewnątrz znajduje się ogromny
siedmiopoziomowy ikonostas z lat
1695 – 1699, nadbudowany w XIX
w., będący świadectwem rosnących
wpływów Europy Zachodniej w malarstwie cerkiewnym.
Mury klasztorne wraz z 12 wieżami, bardzo podobne do murów
klasztoru Nowodziewiczego, zbudowano w latach 1686 – 1693. Sam
163
klasztor został wzniesiony w latach
1684 – 1733, a ufundowała go przyrodnia siostra Piotra Wielkiego, Zofia. Od końca XVII w. stał się nekropolią moskiewskiej arystokracji,
zostało tu pochowanych wielu działaczy rosyjskiej kultury.
W 1925 r. architekt Osipow
przebudował cerkiew znajdującą
się na południowym cmentarzu
na pierwsze sowieckie krematorium, które działało do 1973 r.,
kiedy na cmentarzu pod Moskwą
wybudowano następne. Była to zamierzona akcja antyreligijna, gdyż
do rewolucji Cerkiew Prawosławna zabraniała kremacji zwłok. W
1919 r. Lenin podpisał dekret o dopuszczalności i preferencji kremacji jako sposobu chowania zmarłych. Wówczas kremację nazywano „czerwonym ognistym pogrzebaniem” i przeciwstawiano ją
tradycyjnemu chrześcijańskiemu
grzebaniu ciała w ziemi.
triarchy i w tym samym roku został
on ogłoszony świętym Rosyjskiej
Prawosławnej Cerkwi. Relikwie
świętego Tichona znajdują się w
Małym Soborze, a latem odbywa się
uroczystość przeniesienia relikwiarza do Wielkiego Soboru. W tym to
soborze duchowny Mikołaj Gołubcow w tajemnicy ochrzcił córkę Stalina, Swietłanę.
Od 1946 r. wznowiono odprawianie nabożeństw w Małym Soborze.
W Wielkim Soborze nastąpiło to dopiero w latach 90. XX w. Obecnie
klasztor Doński stanowi ważne centrum religijne Moskwy. Otwarty codziennie w godzinach: 7.00 – 18.30,
każdego dnia odprawiane są nabożeństwa.
ŚLADAMI MISTRZA I MAŁGORZATY
MICHAIŁA BUŁHAKOWA
Trasa: Stacja metra Majakowskaja
— Bolszaja Sadowaja — Patriarsze
Prudy — stacja metra Puszkinskaja
— stacja metra Kropotkinskaja
W 1918 r. klasztor został za- — Preczistienka — Mansurowskij piemknięty. Od 1922 r. był tutaj wię- rieułok — Małyj Własijewskij pieziony aż do śmierci w 1925 r. naj- rieułok — stacja metra Smoleńskaja
wyższy dostojnik Cerkwi PrawoNiedobre mieszkanie
sławnej – patriarcha Tichon. Został
pochowany w Małym Soborze. Pod- (niechoroszaja kwartira)
Wychodzimy ze stacji metra na
czas remontu w 1989 r. odkryto mogiłę z zachowanymi szczątkami pa- plac Tryumfalny (Triumfalnaja płosz164
czad’), na środku którego stoi pomnik Włodzimierza Majakowskiego
i kierujemy się na lewo. Tutaj po naszej lewej stronie znajduje się Teatr
Satyry, powieściowy słynny Teatr Variétés, w którym odbył się seans czarnej magii znakomitego artysty zagranicznego, monsieur Wolanda.
Parę kroków dalej zobaczymy ogród
Akwarium, w głębi którego Azazello
i Behemot napastowali biednego Warionuchę. Przechodzimy dalej ulicą
Bolszaja Sadowaja i w niewielkiej odległości od stacji metra znajdziemy
kamienicę z odznaczającym się na
granatowym tle białym numerem
10. Pod spodem znajduje się czarna
tablica z napisem:
W TYM DOMU
OD 1921 DO 1924 ROKU
MIESZKAŁ I PRACOWAŁ
MICHAIŁ AFANASIJEWICZ
BUŁHAKOW
TUTAJ ROZWIJAŁA SIĘ AKCJA
POWIEŚCI M. A. BUŁHAKOWA
MISTRZ I MAŁGORZATA
Michaił Bułhakow przyjechał do
Moskwy jesienią 1921 r. i zamieszkał przy ulicy Wielkiej Sadowej (Bolszaja Sadowaja) w tzw. komunałce,
czyli mieszkaniu zbiorowym, podzielonym na pojedyncze pokoje zamieszkiwane przez pojedyncze oso-
by ze wspólną kuchnią i łazienką.
Realni sąsiedzi Bułhakowa pojawili
się na kartach powieści w osobie
Annuszki i prezesa komitetu blokowego Sadowa 302 A – Nikanora
Iwanowicza Bosego.
Kiedy już odnajdziemy dom nr
10, trzeba skręcić w bramę znajdującą się na prawo od tablicy pamiątkowej i wejść w podwórze. Po lewej
stronie zobaczymy duże metalowe
drzwi, które trzeba mocno pociągnąć, by dostać się do środka. Nad
drzwiami na niebieskiej tabliczce
białymi literami jest napisane: Niechoroszaja kwartira, czynne w tygodniu od 10.00 do 18.00. Owo fatalne mieszkanie nr 50 znajduje się
na ostatnim piętrze i wedle bułhakowowskiej tradycji uważane jest
obecnie za miejsce, w którym Woland wraz ze swą wesołą świtą rozgościł się po przybyciu do Moskwy.
Stało się ono celem pielgrzymek miłośników Mistrza i Małgorzaty.
Niesamowitym miejscem jest już
sama klatka schodowa, której ściany od parteru aż po najwyższe piętro zapełnione są napisami w różnych językach, cytatami z powieści,
rysunkami i olejnymi obrazkami.
W miarę upływu czasu jedne warstwy pokrywają się kolejnymi. Również drzwi poszczególnych mieszkań są ozdobione tym osobliwym
165
graffiti, choć należą do niezwiązanych z powieścią mieszkańców tej
kamienicy. Dawniej na klatce schodowej mieszkał czarny kot, który
miał swoją miskę na parterze, przy
wejściu do piwnicy. Remonty kamienicy i kolejne malowania klatki
schodowej nie skutkują, ściany w
błyskawicznym tempie od nowa zapełniają się rysunkami i napisami.
„Każdy ma swój tramwaj. Najważniejsze, żeby on ciebie nie przejechał. Annuszka” – głosi sentencja
skomponowana z rysunkiem tramwaju na świeżo odremontowanej
jasnej ścianie.
Mieszkanie nr 50 znajduje się na
samej górze po lewej stronie. Jeśli
drzwi są zamknięte, trzeba mocno
pukać i cierpliwie czekać. Może się
zdarzyć, że Woland w danej chwili nie
będzie miał ochoty nas przyjąć, wtedy nie należy się zniechęcać i przyjść
jeszcze raz, bo naprawdę warto.
Patriarsze Prudy
Opuszczamy podwórko i powracamy na Wielką Sadową. Idziemy
dalej prosto do pierwszej ulicy odchodzącej w lewo – Małej Bronnej
(Małaja Bronnaja), która wyprowadzi nas prosto na słynne Patriarsze
Prudy, na których Woland objawił
się swoim pierwszym dwóm ofiarom – Berliozowi i Bezdomnemu.
166
Patriarsze Prudy to staw otoczony
przez park z przyjemnymi, białymi
ławkami. Niedaleko, w pobliżu wody znajduje się budka, w której
można kupić piwo, usiąść na ławce
i porozkoszować się tym miejscem.
Bułhakowowski tramwaj nigdy tędy
nie jeździł. Na rogu ul. Małej Bronnej i zaułka Kozichińskiego (Kozichinskij pierieułok) znajduje się
sympatyczna kawiarnia Margarita
z ciekawie malowanymi drzwiami
wejściowymi, gdzie można wstąpić
na herbatę albo małą przekąskę.
Prieczistienka Bułhakowa
Możemy prześledzić na mapie pogoń Iwana Bezdomnego za diabelską
kompanią. Rozpoczęła się ona na
Małej Bronnej przez Spirydoniówkę
do Bramy Nikickiej, następnie Nikickim Bulwarem do Kropotkińskiej,
wreszcie przez Ostożenkę i zaułki ku
rzece Moskwie. Po kąpieli w rzece pogoń została wznowiona i zakończyła
się w domu Gribojedowa na Twerskim bulwarze. Nie najkrótsza to trasa. My dotrzemy jedynie w okolice
miejsca kąpieli Iwana, nieopodal stacji metra Kropotkinskaja, by stamtąd
ruszyć na dalsze zwiedzanie.
W tym celu wchodzimy w zaułek
Kozichiński, którym idziemy do samego końca, następnie skręcamy
w lewo i mijając Muzeum Rewolu-
cji, docieramy do stacji metra Puszkinskaja przy ul. Twerskiej. Żeby
oszczędzić sobie chodzenia pod ziemią (stacje Puszkinskaja – Czechowskaja – Twierskaja łączą bardzo
długie przejścia podziemne), wsiadamy do metra na stacji Puszkinskaja, przejeżdżamy jedną stację
i wysiadamy na stacji Kuznieckij
Most. Tam przechodzimy na stację
Łubianka, skąd jadąc trzy stacje docieramy do stacji Kropotkinskaja.
Po wyjściu z metra na stacji Kropotkinskaja kierujemy się na prawo
od świątyni Chrystusa Zbawiciela
(zob. rozdz. Moskwa – Trasy... – Cerkiew Chrystusa Zbawiciela – sobór
Chrystusa Zbawiciela), gdzie zaczyna się malownicza ulica Preczistienka, skupiająca w sobie wiele epok
dawnej Moskwy. Zaraz na początku
po prawej stronie mijamy budynek
jednej z najstarszych w Moskwie aptek, po lewej zwraca uwagę rezydencja z białego kamienia, potem kolejno ukażą nam się pańskie dwory i
wystawne domy kupieckie. Właśnie
od tej ulicy rozpoczęła się znajomość
Michaiła Bułhakowa z Moskwą, gdyż
tutaj mieszkała jego rodzina i przyjaciele. Równie blisko, w zaułku
Naszczokinskim (Naszczokinskij
pierieułok) mieściło się ostatnie
mieszkanie Bułhakowa. Właśnie
w tej okolicy pisarz osiedlił wielu
swoich bohaterów, wykorzystując
realnie istniejące domy w swoich
literackich wizjach.
W Mistrzu i Małgorzacie pojawia
się na przykład wielki żyrandol na
łańcuchu pochodzący z domu nr 13
na rogu Preczistienki i zaułka Łopuchińskiego (Łopuchinskij pierieułok), na którym huśtał się niepokorny Behemot. Kamienica ta została
wybudowana w 1912 r. z przeznaczeniem pod wynajem, jako tak
zwany „dochodowy dom”. Wnętrze
urządzono bardzo wystawnie, liczące po siedem pokoi ogromne
mieszkania miały dębowe parkiety,
wysokie rzeźbione sufity, a reprezentacyjna klatka schodowa była
wyłożona marmurowymi schodami. Po rewolucji nowa władza podzieliła kamienicę na mieszkania
komunalne przydzielając po jednym
pokoju dla rodziny. Wówczas zamieszkała tutaj grupa młodych artystów – przyjaciół Bułhakowa, którą
młody pisarz często odwiedzał.
Dom Mistrza
Sercem bułhakowowskiej Preczistienki jest maleńki drewniany domek z ubiegłego wieku, który uważa
się za mieszkanie Mistrza. Znajduje się on w zaułku Mansurowskim
pod numerem 9 (Mansurowskij pierieułok), będącym piątą przecznicą
167
po lewej stronie, idąc od stacji metra Kropotkinskaja. W tym to niewielkim, zagubionym wśród wysokich kamienic domku w latach 20.
mieszkali bliscy przyjaciele pisarza –
Siergiej Jermoliński i bracia Toplieninowowie, u których lubił bywać Bułhakow. Często zostawał u nich na
noc i wówczas pracował przy świecach, podobnie jak jego późniejszy
Mistrz. Z podwórka kilka stopni
prowadziło do środka, gdzie w malutkim przedpokoju stała porcelanowa umywalka – duma gospodarzy,
a jeden z pokoików przyozdabiał kominek. Domek do dziś jest otoczony
drewnianym płotem z furtką, za którą znajduje się niewielki ogród.
Dom Małgorzaty
Willa pięknej Małgorzaty, w której mieszkała wraz z mężem, według jednej z wersji miała być w zaułku Małym Własijewskim (Małyj
Własijewskij pierieułok) pod numerem 12. Kiedy wrócimy z zaułka Mansurowskiego do ul. Prieczistienka przechodzimy na drugą
stronę. Pierwsza ulica w lewo to
Czysty Zaułek (Czistyj pierieułok),
gdzie w domu nr 1 w 1922 r. mieszkał Bułhakow. Czystym Zaułkiem
dochodzimy do zaułka Lewszyńskiego (Liewszynskij pierieułok),
który doprowadzi nas do skrzyżowania, przez które przechodzimy
prosto do zaułka Wielkiego Własi-
Prototyp Domu Mistrza z powieści Bułhakowa, rys W. Kwiecień
168
jewskiego (Bolszoj Własijewskij pierieułok). Za skrzyżowaniem skręcamy w pierwszą ulicę w prawo –
zaułek Gagariński (Gagarinskij pierieułok), od którego w lewo odbija
zaułek Mały Własijewski. W tym
cichym zaułku stoi dom z początku wieku z niewielkim ogrodem,
z metalowym ogrodzeniem i niskim wejściem. w którym miała
mieszkać Małgorzata. Znajdujemy
się bardzo blisko Arbatu, przez który bohaterka leciała na miotle.
Zaułkiem Małym Własijewskim
dojdziemy do zaułka Siwcewa Wrażka (Siwcew Wrażek pierieułok),
gdzie skręcamy w lewo i idziemy do
samego końca ulicy, skąd prostopadle odchodzi zaułek Pieniężny (Dienieżnyj pierieułok). Tutaj po lewej
stronie wznosi się do nieba Ministerstwo Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej – 27 piętrowa budowla, jedna z tzw. Siedmiu Sióstr,
czyli według naszego warszawskiego wzorca Pałaców Kultury i Nauki. Gigant powstał według projektu Gielfreicha i Minkusa w latach
1948 – 51 w stylu tzw. gotyku stalinowskiego. Niestety nie można
wejść do środka.
Skręcamy w prawo i oto ukazuje
nam się Arbat. Na jego końcu, na
rogu przy placu Smoleńskim (Smolenskaja płoszczad’) znajduje się
sklep spożywczy, tzw. Gastronom
Smoleński, w którym w latach 30.
XX w. istniał Torgsin, czyli ekskluzywny sklep, gdzie obcokrajowcy
mogli kupować za walutę. W powieści to właśnie tutaj narozrabiali
Korowiow i Behemot, podpalając
Torgsin na do pożegnanie.
Można zakończyć spacer na znajdującej się nieopodal stacji metra
Smolenskaja, a jeśli zmęczenie nie
doskwiera, przespacerować się słynną ulicą.
ARBAT
Trasa: plac Smoleński (stacja metra
Smolenskaja) — Arbat — plac
Arbacki (stacja metra Arbatskaja)
— Nowy Arbat
Arbat – sławna moskiewska ulica znana nam przede wszystkim
z piosenek Bułata Okudżawy – biegnie pomiędzy placem Arbackim
(stacja metra Arbatskaja) a placem
Smoleńskim (stacja metra Smolenskaja) na długości 1,25 km. Jako symbol starej Moskwy niedawno świętowała swoje 500-lecie.
W 1986 r. została zamknięta dla
ruchu kołowego, zlikwidowano od
dawna jeżdżący tędy trolejbus, postawiono na środku dekoracyjne
latarnie, usunięto trawniki, odnowiono fasady domów, a ulica za169
pełniła się nowymi kawiarniami
i restauracjami. Powstał pierwszy
w Moskwie deptak.
Nazwa Arbat pojawiła się po raz
pierwszy w kronikach w 1493 r.
W średniowieczu określała ona teren między kremlowskimi murami
a Patriarszymi Prudami. Początkowo na tym terenie znajdowały się
osady, następnie zamieszkiwali tu
ludzie służący dworowi carskiemu,
a dopiero w drugiej połowie XVIII
w. Arbat, podobnie jak Preczistienka, stał się arystokratyczną częścią
miasta, w której żyła inteligencja.
Tutaj nigdy nie budowano fabryk,
robotniczych baraków, nie było rynków. Niezależnie od przynależności klasowej mieszkali tutaj malarze, kompozytorzy, poeci i rozmaici
przedstawiciele artystycznej bohemy. Współcześnie ta ulica posiada
bardzo zróżnicowaną architekturę
– od eklektyzmu, klasycyzmu, modernizmu aż po konstruktywizm.
Sama nazwa Arbat oprócz ulicy
obejmuje także i sieć zaułków doprowadzających do Prieczistienki,
które są nazywane zaułkami arbackimi.
Współczesną ulicę Arbat zapełniają stragany z tradycyjnymi rosyjskimi pamiątkami, wystawione na
sprzedaż obrazy i rzesze turystów.
Przychodzą tutaj muzycy, by po170
grać i trochę zarobić. Zwłaszcza pod
wieczór Arbat zapełnia się grupkami młodzieży prezentującej swoją
twórczość muzyczną. Spacerując
po tych starych ulicach, można
rzeczywiście poczuć atmosferę dawnej Moskwy z nieskażoną socrealizmem zabudową, ozdobnymi kupieckimi domami i kamienicami
(zob. rozdz. Moskwa – Trasy – Śladami Mistrza i Małgorzaty).
Idziemy od stacji metra Smolenskaja. Po prawej stronie wznosi się
do nieba wysoki kolos, obecnie budynek Ministerstwa Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej, po
stronie lewej, na rogu placu Smoleńskiego – gastronom Smolenskij
(dawniej Torgsin), który w czasach
sowieckich przeznaczony był wyłącznie dla gości zagranicznych kupujących za walutę (zob. podrozdz.
Śladami Mistrza i Małgorzaty). Zaraz za rogiem już na Arbacie po lewej stronie wita nas Mc Donald`s.
Po stronie prawej widzimy jednopiętrową kamienicę z połowy XVIIIw.
w kolorze jasnoturkusowym. Tutaj
pod nr 53 na pierwszym piętrze
w 1831 r. zamieszkał Aleksander
Puszkin wraz ze swą młodą małżonką Natalią Gonczarową. Obecnie
znajduje się tu muzeum, w którym
można zobaczyć zrekonstruowane
mieszkanie poety, a po przeciwnej
stronie ulicy znajduje się pomnik
młodych małżonków postawiony
dla uczczenia 200. rocznicy urodzin
Puszkina.
W domu nr 43 urodził się i wychował znany rosyjski bard Bułat
Okudżawa.
Symbole pieriestrojki na Arbacie
Niemalże w połowie ulicy po prawej stronie odchodzi od Arbatu zaułek Krzywoarbacki (Kriwoarbatskij
piereułok), gdzie znajduje się ściana Wiktora Coja, bardzo popularnego piosenkarza rockowego, który
odegrał wielką rolę wśród młodego
pokolenia w okresie pieriestrojki.
Ściana pojawiła się po niespodziewanej śmierci muzyka w wypadku
samochodowym w 1990r. Od tej pory fani Coja zostawiają na ścianie
swoje podpisy. Często przychodzą
tu młodzi ludzie i grają.
Dalej po lewej stronie znajduje
się Mur Pokoju, pokryta ogromną
ilością płytek ściana graffiti, na których widnieją przeróżne rysunki
i napisy, które miały obrazować motywy przyjaźni między narodami.
Można tu dopatrzyć się wielu elementów folkloru rosyjskiego – są
matrioszki, cariewny i pawie. Wciąż
pojawiają się nowe warstwy nakładane na poprzednie rysunki. Obecne napisy niekoniecznie apelują do
światowego pokoju, często informują, kto i w którym roku był w Moskwie na Arbacie.
Nowy Arbat
Zbliżając się do końca Arbatu,
skręcamy w lewo w zaułek Arbacki, który wyprowadzi nas na ulicę
Nowy Arbat, przykład wizji architektonicznej Posochina. Szare wysokie budynki miały swym kształtem przypominać pootwierane,
poustawiane pionowo książki. Ulica została zbudowana w latach 60.
XX w., kosztem zburzenia znajdujących się tu wcześniej starych
ulic, zaułków i cerkwi. Nawiązaniem do przeszłości jest maleńka
XVII-wieczna cerkiewka stojąca na
samym początku Nowego Arbatu
– cerkiew Szymona Słupnika (cerkow` Simieona Stołpnika), która
cudem ocalała, choć decyzja o jej
zburzeniu już została podjęta. Do
momentu zwrócenia jej w 1992 r.
Cerkwi Prawosławnej mieściła się
tam sala wystawowa Towarzystwa
Ochrony Przyrody.
MOSKIEWSKIE KLASZTORY
Trasa: klasztor Nowodziewiczy —
klasztor Andronikowski — ul. Szkolna — klasztor Nowospasski — Dwór
Kruticki (Krutickoje podworje)
171
Dojeżdżamy do stacji metra Sportiwnaja i po wyjściu z metra kierujemy się na ul. Diesiatiletija oktiabria,
która doprowadzi nas pod białe mury klasztoru Nowodziewiczego.
Klasztor Nowodziewiczy
Ten niegdyś najbogatszy i jeden
z najpiękniejszych z moskiewskich
klasztorów został założony na początku XVI w. Główny sobór Smoleński
zbudowano na początku XVI w. na
wzór kremlowskiego soboru Zaśnięcia, a w 1525 r. przeniesiono tutaj
kopię ikony Matki Boskiej Smoleńskiej. Znajdują się tu freski z XVI w.
oraz ufundowany przez przyrodnią
siostrę Piotra Wielkiego, carycę Zofię, ikonostas zawierający ikony
z XVII i XVIII w. Tutaj pochowano
Zofię oraz pierwszą żonę Piotra –
Jewdokię Łopuchinę. Bilety wstępu
do soboru dla obcokrajowców – 2,5
USD, studenci – 1,5 USD.
Zębate mury otaczające klasztor
wraz z wieżami zostały wzniesione
na wzór kremlowskich w końcu
XVI w., a w XVII w. ozdobiono wieże wspaniałymi czerwono-białymi
koronami. W latach 80. XVII w. za
panowania przyrodniej siostry Piotra Wielkiego, Zofii, klasztor został
rozbudowany. Na polecenie Zofii
wzniesiono 72-metrową dzwonnicę w stylu moskiewskiego baroku.
172
Wówczas w posiadaniu klasztoru
znajdowało się 16 wiosek i 15 tys.
chłopów. W 1812 r. klasztor cudem
ocalał przed wysadzeniem przez wojska Napoleona, dzięki mniszkom,
które zdołały ugasić lont i stłumić
pożar na jego terenie.
W klasztorze Nowodziewiczym
przebywały żony, córki, siostry rosyjskich carów i bojarów, które wstępując do klasztoru, ofiarowały swoje
drogocenności – perły, złoto i srebro.
Znalazła się tu wdowa po carze Fiodorze, Irina Godunowa – siostra Borysa Godunowa, który pozostawał
wraz z nią w klasztorze do momentu wybrania go na carski tron. Od
1689 r. przebywała tu zamknięta
przez Piotra Wielkiego Zofia, która
nie chciała przekazać swemu siedemnastoletniemu bratu władzy.
Otrzymała poparcie gwardii pałacowej, tzw. Strzelców, którzy podnieśli bunt, w wyniku czego w 1698 r.
zostali osądzeni i jak głosi podanie,
powieszeni na murach klasztoru
niedaleko od celi Zofii. W takim
uwięzieniu Zofia zmarła w 1704 r.
W klasztorze przebywała także pierwsza żona Piotra Wielkiego, Jewdokia
Łopuchina, przewieziona tutaj już
po śmierci Piotra w 1727 r.
Klasztor czynny w godzinach:
8.00– 20.00, wejście płatne dla obcokrajowców 1 USD, ISIC – 50%
zniżki. Muzeum czynne codziennie
(prócz wtorków) w godzinach: 10.00
– 17.00 (kasa 10.00 – 16.45). Wstęp
dla obcokrajowców – 5 USD, fotografowanie – 2 USD.
Klasztor Andronikowski
Od stacji metra Sportiwnaja jedziemy do stacji Park Kultury linii
czerwonej, gdzie przechodzimy na
stację Park Kultury linii brązowej
(kolcewaja). Jedziemy pięć przystanków do stacji Taganskaja kolcewaja,
na której przechodzimy na stację
Marksistskaja linii żółtej. Stąd przejeżdżamy na najbliższą stację Płoszczad` Ilicza. Wychodzimy ze stacji
metra na ul. Siergieja Radonieżskogo i idziemy piechotą, albo możemy
podjechać do klasztoru tramwajem
nr 45, 53 lub autobusem nr 40, 125.
Adres: Muzeum im. Andrzeja Rublowa (Muziej driewnierusskoj kultury i iskusstwa im. Andrieja Rublowa) Andronijewskaja płoszczad`
10, czynne codziennie (prócz śród
i ostatniego piątku miesiąca) w godzinach: 11.00 – 18.00, wstęp płatny dla obcokrajowców ok. 3 USD,
studenci – niecałe 2 USD.
W klasztorze Andronikowskim w
XV w. przebywał słynny rosyjski malarz ikon Andrzej Rublow, na jego
terenie został też pochowany, jednakże nie wiadomo dokładnie w któ-
rym miejscu. W centrum stoi sobór
Zbawiciela (Spasskij sobor) z 1427 r.
– jedna z najstarszych moskiewskich kamiennych budowli. Po lewej
stronie od wejścia na teren klasztoru znajduje się refektarz oraz XVIIwieczna cerkiew Archanioła Michała (cerkow` Archangieła Michaiła).
Obok po prawej stronie w dawnych
celach mnichów mieści się muzeum,
w którym możemy zobaczyć kolekcję
ikon z XIV – XVI w. z okolic Nowogrodu, Rostowa i Moskwy. Niestety
nie znajdziemy tam ikon autorstwa
Rublowa ani wielu informacji na temat samego artysty.
Po wyjściu z klasztoru dochodzimy do skrzyżowania z ul. Bolszaja
Andronijewskaja. Mijamy skrzyżowanie i skręcamy w następną ulicę
w lewo. Jest to ul. Szkolnaja – niesamowite miejsce, w którym zachowały się piętrowe stare kamienice,
za którymi wznoszą się do nieba kilkunastopiętrowe bloki. Całość wywiera duże wrażenie. Ulica Szkolnaja doprowadzi nas do placu Ilicza,
gdzie możemy albo wsiąść w tramwaj nr 12, 38, 46, którym dojedziemy do klasztoru Nowospasskiego,
albo przejechać jeden przystanek
metrem ze stacji Rimskaja do stacji
Kriestianskaja Zastawa, tam przejść
na stację Proletarskaja i skierować
się do wyjścia na ul. Krutickij wał.
173
Kiedy wydostaniemy się na powierzchnię, idziemy ul. Trietij krutickij pierieułok w stronę widocznych po prawej stronie niebieskich
kopuł cerkwi. Mijamy duże skrzyżowanie i dochodzimy do klasztornych murów.
Klasztor Nowospasski
Klasztor powstał na tym miejscu
w XV w. po przeniesieniu go z terenu
Kremla. Główna świątynia klasztoru
to sobór Przemienienia Pańskiego
wzniesiony przez Michała i Aleksego Romanowów w XVII w. Po lewej
stronie stoi połączona z refektarzem
cerkiew Opieki Matki Boskiej (trapieznyj chram Pokrowa Prieswiatoj
Bogorodicy) także z XVII w. Dalej widać cerkiew Ikony Matki Boskiej
Znamienije (chram ikony Bożijej
Matieri Znamienije), w której pochowani są członkowie rodu Szeremietiewów. Mury klasztorne z pięcioma
wieżami pochodzą z XVII w.
Po wyjściu z klasztoru wracamy
do ulicy, po której jeżdżą tramwaje,
przechodzimy na drugą stronę i
wchodzimy w ul. Krutickaja. Doprowadzi nas ona do widocznego
pomiędzy drzewami kompleksu budowli, złożonego z cerkwi oraz kolorowych drewnianych piętrowych
domów. Miejsce zasługuje na szczególną uwagę ze względu na panują174
cy tu spokój oraz obecność ducha
historii.
Dwór Kruticki
W XIII w. w miejscu tym został
założony klasztor męski. Od XV
w. Dwór Kruticki (Krutickoje podworije) stał się główną rezydencją
eparchów Saraju, znajdującego się
w okresie niewoli mongolskiej na
terytorium Złotej Ordy. Kompleks
zabudowań, które w przeważającej
większości zachowały się do dziś,
składający się z dwóch cerkwi, rezydencji patriarchów, dzwonnicy
i krytej galerii powstał w XVI –
XVII w. Dwupiętrowa cerkiew Zaśnięcia (cerkow` Uspienija) została
wzniesiona w latach 1682 – 1669,
rezydencja metropolitów oraz kryta galeria wraz z częścią znajdującą
się nad bramą, przepięknie zdobioną wielobarwnymi ceramicznymi
kafelkami, w 1694 r. Na początku
XVII w. w czasach Wielkiej Smuty,
kiedy Kreml zajęli Polacy, znajdowała się tu siedziba patriarchów
moskiewskich. Pod koniec XVIII w.
rezydencja została zlikwidowana,
a klasztor zamknięty. Urządzono
tu koszary wojskowe, a w budynku
sąsiadującym bezpośrednio z kompleksem cerkiewnym znajdowało
się więzienie. Do dnia dzisiejszego
zachowała się budka strażnicza,
drzwi wejściowe z małym kwadratowym „judaszem” oraz gdzieniegdzie fragmenty drutu kolczastego.
Cały kompleks zbudowany jest z
czerwonej cegły, nawet cerkiewne
kopułki są poukładane z cegieł.
Zwłaszcza wieczorem wygląda on
bardzo efektownie, będąc jednym z
najpiękniej podświetlonych obiektów w Moskwie. Na teren Dworu
Krutickiego można wejść w godz.
10.00 – 22.00.
MOSKIEWSKIE MUZEA
W Moskwie znajduje się ponad
100 muzeów, a Rosjanie to naród,
który w wolnym czasie tłumnie odwiedza galerie, wystawy i muzea.
Niestety w Moskwie, podobnie jak
w innych większych rosyjskich miastach, w bardziej popularnych muzeach obowiązuje system podwójnych cen biletów z rozróżnieniem
na obywateli rosyjskich oraz obcokrajowców, którzy muszą płacić za
wstęp o wiele więcej niż Rosjanie.
Muzea w Moskwie, które warto
odwiedzić wyliczono poniżej (niektóre z nich bardziej szczegółowo
opisano w innych miejscach przewodnika, o czym informują poszczególne odsyłacze):
- Galeria Trietiakowska (Trietiakowskaja galierieja)
ul. Ławruszynskij pierieułok
10, stacja metra Trietiakowskaja,
Nowokuznieckaja,
czynna codziennie (prócz poniedziałków) w godzinach: 10.00 –
18.30, wstęp dla obcokrajowców – 7,5
USD, z legitymacją ISIC – 4 USD.
Ogromna kolekcja rosyjskich
ikon (sale nr 55 – 62 na parterze),
można tu zobaczyć m.in. XVI-wieczną ikonę św. Trójcy Andrzeja Rublowa. Wielka kolekcja rosyjskiego
malarstwa, płótna Wenecjanowa,
Iwanowa, Fiedotowa, Pierowa, Surikowa i Repina. Na terenie galerii
znajduje się cerkiew św. Mikołaja
(chram swt. Nikołaja), w której
możemy podziwiać około 150 ikon
z XVI – XX w. oraz ikonę Matki Boskiej Włodzimierskiej z XII w. Są tu
odprawiane nabożeństwa, a między
godz. 12.00 – 16.00 cerkiew stanowi
część ekspozycji galerii.
- Muzeum – Centrum Włodzimierza Wysockiego
ul. Niżnietaganskij tupik 3/2 (wejście w podwórcu), stacja metra Taganskaja kolcewaja,
czynne od wtorku do soboty w godzinach: 11.00 – 17.30.
W atmosferze spokoju, w której
trwa pamięć o artyście, możemy
oglądnąć liczne zdjęcia i przedmioty
Włodzimierza Wysockiego, wśród
nich gitarę poety.
175
- Muzeum Włodzimierza Majakowskiego
ul. Łubianskij projezd 3/6, stacja
metra Łubianka,
czynne codziennie (prócz środy)
w godzinach: 10.00 – 18.00, w czwartki: 13.00 – 20.00.
Ekspozycja ma charakter bardzo
industrialny. Na kilku piętrach
w bardzo oryginalny sposób jest prezentowana awangardowa sztuka
lat 20. i 30. XX w. Uwagę zwracają
krzykliwe kolory oraz plakaty reklamowe, do których Majakowski rysował szkice i wymyślał hasła.
- Muzeum – mieszkanie Maksyma Gorkiego
ul. Małaja Nikitskaja 6/2, stacja
metra Arbatskaja,
czynne w środy i piątki w godzinach: 12.00 – 19.00, czwartki, soboty, niedziele: 10.00 – 17.00, wstęp
bezpłatny.
Na uwagę zasługuje budynek,
w którym mieści się ekspozycja
muzealna. Zaprojektowany przez
Szechtela jest wspaniałym przykładem rosyjskiego modernizmu pocz.
XX w. To jeden z nielicznych modernistycznych domów w Moskwie,
w którym można podziwiać niepowtarzalne wnętrze z przepięknymi
schodami. Maksym Gorki żył tutaj
od momentu powrotu z zagranicy aż
do swojej śmierci w 1936 r.
176
- Moskiewski Kreml, Zbrojownia
stacja metra Alieksandrowskij
Sad,
czynne codziennie (prócz czwartków) w godzinach: 10.00 – 17.00
(zob. podrozdz. Zwiedzanie Kremla)
- Muzeum Pokrowskij sobor (sobór Wasyla Błogosławionego).
Plac Czerwony, stacja metra Kitaj-gorod,
czynne codziennie (oprócz wtorków i pierwszego poniedziałku miesiąca) maj – listopad 10.00 – 17.00,
grudzień – kwiecień 11.00 – 16.00
(zob. podrozdz. Warwarka – Plac
Czerwony).
- Muzeum Kultury Staroruskiej
im. A. Rublowa
Andronijewskaja płoszczad` 10,
stacja metra Płoszczad` Ilicza,
czynne codziennie (prócz środy
i ostatniego piątku miesiąca) w godzinach: 11.00 – 18.00.
– Muzeum Klasztoru Nowodziewiczego
Nowodiewiczyj projezd 1, stacja
metra Sportiwnaja,
czynne codziennie (prócz wtorków)
w godzinach: 10.00 – 17.00, teren
klasztoru otwarty 8.00 – 20.00 (zob.
podrozdz. Moskiewskie klasztory)
- Muzeum Sztuk Plastycznych
im. Puszkina
ul. Wołchonka 12, stacja metra
Kropotkinskaja,
czynne codziennie (prócz poniedziałku) w godzinach: 10.00 – 19.00
(zob. podrozdz. Cerkiew Chrystusa
Zbawiciela).
- Muzeum soboru Chrystusa Zbawiciela
dolna cerkiew soboru Chrystusa
Zbawiciela, Wołchonka 15,
czynne codziennie w godzinach:
10.00-18.00 (zob. podrozdz. Cerkiew Chrystusa Zbawiciela)
WYCIECZKA TRAMWAJEM NR 39
NA WRÓBLOWE WZGÓRZA
Trasa: Czyste Prudy (Czistyje Prudy)
— Uniwersytet Moskiewski (Moskowskij gosudarstwinnyj uniwersytet) — Wróblowe Wzgórza (Worobijowyje Gory)
Michaił Bułhakow w Mistrzu
i Małgorzacie pisze o tramwaju na
Patriarszych Prudach i Annuszce,
która wylała olej słonecznikowy, co
przyczyniło się do śmierci Berlioza.
W rzeczywistości tramwaj w opisywanym przez autora miejscu nigdy
nie jeździł. Ale obecnie istnieje inny
tramwaj na innych Prudach, mianowicie tramwaj – kawiarnia Annuszka, jeżdżący wokół stawu na
Czystych Prudach (stacja metra Czistyje Prudy).
Przeważnie po Moskwie jeździmy metrem, które nie pozwala na
oglądanie okolicy przez okno. Dobrym sposobem, by poobserwować
Moskwę, która zmienia swój charakter w zależności od miejsca,
w którym się znajdujemy, jest wycieczka tramwajem nr 39 z pętli na
Czystych Prudach do pętli w przy
stacji metra Uniwiersitiet. Czas takiego przejazdu – ponad godzina.
Wsiadamy do tramwaju nr 39 na
przystanku znajdującym się przy
wyjściu ze stacji metra Czistyje Prudy, naprzeciwko pomnika Aleksandra Gribojedowa, rosyjskiego dramaturga żyjącego na przełomie XVIII
i XIX w. Najlepiej wsiąść do drugiego wagonu, żeby mieć lepsze pole
widzenia. Rosyjskie tramwaje jeżdżą powoli i statecznie, zatem mamy
więcej czasu na oglądanie Moskwy.
Trasa rozpoczyna się wzdłuż Czystoprudnego bulwaru, który zajmuje drugie miejsce pod względem
długości po bulwarze Twerskim.
W dawnych czasach w tej części
miasta żyli rzeźnicy, a obok znajdowała się ubojnia bydła. Odpady
pochodzące z przerobu mięsa wrzucano do znajdujących się w okolicy
drobnych stawów, które stąd nazwano Poganaja łuża (tzn. nieczysta, paskudna kałuża) lub Poganyje
Prudy (Paskudne stawy). W początku XVIII w. w Miasnikach (tak nazywał się ten rejon) osiedlił się ksią177
żę Aleksander Mieńszykow, który
nie chcąc mieszkać w takim sąsiedztwie, nakazał oczyścić stawy. Stąd
pojawiła się nazwa Czistyje Prudy
(Czyste Stawy).
Tramwaj mija po lewej stronie
staw na Czystych Prudach i przejeżdża przez Pokrowski i Jauski bulwar, by wjechać na most Wielki
Ustyński (Bolszoj Ustynskij) na rzece Moskwie. Następnie możemy
oglądnąć okolice stacji metra Nowokuznieckaja i Trietiakowskaja,
gdzie zachowało się wiele starych
kamienic. Dalej tramwaj skręca w
ul. Nowokuznieckaja, mija stację
metra Pawieleckaja, by zostawić po
swej prawej stronie Dworzec Pawielecki (Pawieleckij wokzał).
Budynek Dworca Pawieleckiego został zbudowany w 1900 r.
W jednym z jego pawilonów we
wschodniej części stoi lokomotywa, która ciągnęła Żałobny Pociąg Lenina (Traurnyj pojezd W.I.
Lenina), którym ciało wodza zostało przetransportowane z Leninowskich Górek (Leninskije
gorki), gdzie zmarł w 1924 r., do
Moskwy.
Klasztor Daniłowski to najstarszy moskiewski klasztor, założony
w 1282 r. przez młodszego syna
Aleksandra Newskiego, pierwszego
Wielkiego Księcia Moskiewskiego
Daniela Moskiewskiego, ogłoszonego świętym. Iwan Groźny odrodził klasztor w połowie XVI w.
Kamienne mury z ośmioma wieżami powstały w XVII w. Po 1917 r.
ukrywało się tutaj wielu duchownych, wygnanych przez bolszewików ze swoich cerkwi. Formalnie klasztor został zamknięty
w 1918 r., ale w rzeczywistości
funkcjonował do 1930 r. W rok
później na dziedzińcu postawiono
pomnik Lenina, a w okresie 1931
– 1983 znajdował się tutaj zakład
karny dla nieletnich. Klasztor został
zwrócony Patriarchatowi Moskiewskiemu w 1983 r. i jako pierwszy
rozpoczął działalność po długim
okresie prześladowań Prawosławnej Cerkwi.
szej lewej stronie rozpościerają się
dostojne zabudowania klasztoru
Daniłowskiego – obecnie rezydencji
Patriarchatu Moskiewskiego, gdzie
zbierają się sobory biskupów RosyjDalej wjeżdżamy na ul. Dubinin- skiej Prawosławnej Cerkwi.
skaja, która ostrym skrętem przeZostawiając wieże klasztorne
chodzi w Daniłowskij wał. Po na- w tyle, mijamy po prawej okrągły bu178
dynek rynku Daniłowskiego (zob.
rozdz. Informacje praktyczne –
Rynki z artykułami spożywczymi)
i wjeżdżamy na Sierpuchowskoj wał,
który doprowadza nas do drugiego
ważnego zabytku i świętego miejsca –
klasztoru Dońskiego (zob. podrozdz.
Klasztor Doński), którego mury ukazują się nam się po stronie prawej.
Dalszy etap przejażdżki stanowi
wiadukt nad torami kolejowymi
i długa trasa ulicą Wawiłowa,
z której następnie tramwaj ostro
skręca w prawo, by przeciąć jedną z najdłuższych ulic Moskwy – Leninskij prospiekt.
Krajobraz ulega gruntownej zmianie w porównaniu ze starą zabudową, jaką można
spotkać blisko centrum. Tutaj obie
strony ulicy zabudowane są wysokimi socrealistycznymi kamienicami.
Powoli pojawiają się zabudowania
uniwersyteckie i tramwajowa wycieczka dobiega końca. Zbliżając się
do końcowego przystanku, po naszej
prawej stronie, prostopadle do ulicy,
po której jedzie tramwaj, znajduje
się ul. Mikołaja Kopernika. Ostatni
przystanek mieści się niedaleko stacji metra Uniwersitiet.
Od stacji metra Uniwersytet możemy albo przespacerować się, albo podjechać trolejbusem nr 34 lub autobusem nr 130 do przystanku MGU (Moskowskij gosudarstwiennyj uniwersitiet). Tu
Budynek Państwowego Uniwersytetu Moskiewskiego, rys. W. Kwiecień
179
na Wróblowych Wzgórzach (Worobiowyje Gory, dawne Leninskije
Gory) znajduje się ogromny gmach
uniwersytetu.
Wróblowych Wzgórzach, miejsce
cieszące się wielką popularnością
wśród Rosjan, zwłaszcza nowożeńców, którzy właśnie tutaj przyjeżdżają, by wypić szampana. Przy
Budynek Uniwersytetu Mosprzyjających warunkach atmosskiewskiego to najwyższy z siedferycznych możemy stąd zobaczyć
miu Pałaców Kultury, wybudorozległą panoramę współczesnej
wany w stylu tak zwanego gotyku
Moskwy. Na pierwszym planie –
stalinowskiego w związku z obzakole rzeki Moskwy i stadion
chodami 800-lecia Moskwy. Zo- w Łużnikach, mieszczący 100 tys.
stał wzniesiony w latach 1949 –
widzów. Za stadionem – nasyp z li1953. Ma 32 piętra, łącznie 240
nią kolejową (jeżdżą tamtędy wym wysokości, sama wieńcząca
łącznie pociągi towarowe), która
budynek iglica ma 57 m oraz niesymetrycznie z dwóch stron przeciwielką windę wewnątrz. Do częna rzekę. Widać także dwie skoczści centralnej przylegają 18 – 19
nie narciarskie, za którymi biegnie
piętrowe skrzydła. Wewnątrz tego
nad rzeką tunel, którym przejeżdża
kolosa znajdują się wydziały memetro między stacjami Uniwiersichaniki, matematyki, geologii,
tiet i Frunzienskaja. W oddali – złogeografii, w skrzydłach – mieszkate kopuły kremlowskich soborów.
nia wykładowców oraz akademiPo lewej stronie, niedaleko od rzeki
ki dla studentów. Uniwersytecka
– klasztor Nowodziewiczy. Łatwo
biblioteka mieści się na dwunazauważyć świątynię Chrystusa Zbastu piętrach! Przed budynkiem
wiciela, która odznacza się dużą
stoi pomnik Michała Łomonozłotą kopułą. Nad wszystkim górusowa, który założył moskiewski
je cała szóstka pozostałych „Pałauniwersytet w 1755 r.
ców Kultury”.
Obok tarasu widokowego, w całJeśli obejdziemy ten gigantyczny
kiem niedalekiej odległości znajduje
budynek z prawej strony, znajdzie- się cerkiew Trójcy Świętej na Wrómy się na placu Uniwersyteckim
blowych Wzgórzach. W tym miejz licznymi fontannami, kwietni- scu, czyli dawnej osadzie Worobijokami i drzewami. 100 metrów da- wo, w przeszłości stał początkowo
lej znajduje się taras widokowy na
wielkoksiążęcy, a następnie carski
180
pałac, w którym mieszkał w 1547 r.
Iwan Groźny. Do czasu panowania
Piotra Wielkiego przylegającą do
cerkwi rezydencję zamieszkiwali patriarchowie. Często gościł tutaj car
Aleksy Michajłowicz oraz Katarzyna II. Niestety do naszych czasów
dotrwała wyłącznie cerkiew zbudowana w 1811 r. w stylu klasycystycznym z trójkątnym frontonem
i kolumnadą. Warto wejść do środka (czynna 8.00 – 17.00, wstęp bezpłatny) i zobaczyć wnętrze, które
reprezentuje jednorodny styl prze-
łomu XVIII i XIX w. Zachowały się
piękne ikonostasy. Podobno w tej
świątyni w 1812 r. modlił się generał Michał Kutuzow.
Niedaleko tarasu widokowego
znajduje się przystanek, z którego
trolejbusem nr 7 możemy dostać
się na plac Gagarina z ogromnym
pomnikiem radzieckiego bohatera,
gdzie znajduje się stacja metra Leninskij prospiekt, albo nie wysiadając, pojechać dalej Leninskim
prospektem – do stacji metra Kijewskaja.
181
Interesuj¹ce miejsca poza centrum Moskwy
M10
E105
Sergiejew Posad (ok 70 km)
A104
M8
E115
KOŁOMIENSKOJE
6
A103
towarowa linia
kolejowa
4
M7
E22
A105
A108
CENTRUM
2
7
M1
E101
1
3
E30
M5
5
MKAD
M3
E101
M4
A101
E105
M2
M6
E115
LEGENDA
1 Ko³omienskoje
6 Riecznoj wokza³
drogi
2 Kuskowo
7 Po³udniowy rzeczny
kolej
3 Pieriedie³kino
4 Ostankino
5 Carycyno
182
terminal (st. Metra Tulskaja)
MKAD – Moskowskaja kolcewaja
awtomobilnaja doroga
MOSKWA
OBRZEŻA MIASTA
centrum
0
4 km
ści znajduje się aleja starych lip posadzonych w początku XIX w., można
tu także spotkać 500-letniedęby.
Osada Kołomienskoje od XIV w.
pełniła funkcję letniej wiejskiej rezydencji rosyjskich wielkich książąt
i carów. Na przełomie XVI i XVII w.
w miejscu tym powstał unikalny
kompleks architektoniczny. Po prawej stronie od Bramy Zbawiciela
(Spasskije Worota) wyróżnia
się niebieskimi, zdobionymi złotymi gwiazdami kopułami cer-
Dojazd: metrem do stacji Kołomienskaja, po wyjściu z metra trzeba dojść do ul. Nowinki, następnie
skręcić w drugą ulicę na prawo (ul.
Sztatnaja Słoboda), która doprowadzi nas do Bramy Zbawiciela (Spasskije Worota) z XVII w., przez którą
wchodzi się na teren kompleksu
muzealnego.
W okresie letnim godnym uwagi
środkiem transportu jest statek
płynący z południowego terminalu
rzecznego (stacja metra Tulskaja),
skąd do Kołomienskoje są organizowane wycieczki.
Adres: Muziej-zapowiednikKołomienskoje, prospiekt Andropowa
39, czynne codziennie (prócz poniedziałków) w godzinach: 10.00
– 17.00.
Niezależnie od swojej wielkiej wagi historycznej Kołomienskoje stanowi wspaniałe miejsce spacerów
i odpoczynku. Ten rozległy park jest
przepięknie położony wysoko nad krętym
brzegiem rzeki
Moskwy. W jego centralnej częCerkiew Wniebowstąpienia,
rys. W. Kwiecień
183
kiew Matki Boskiej Kazańskiej
(cerkow` ikony Kazanskoj Bożijej
Matieri). Została zbudowana w latach 1644 – 1670 przez cara Aleksego. Dalej na horyzoncie widać Bramę Frontową z Wieżą Zegarową
również z XVII w., wewnątrz której
znajduje się obecnie muzeum z ekspozycją m.in. wyrobów rosyjskiego
rzemiosła artystycznego. Za bramą,
na wzgórzu nad rzeką wznosi się
biała cerkiew Wniebowstąpienia
(cerkow` Wozniesienija Gospodnija), zbudowana w latach 1529
– 1532 na rozkaz wielkiego księcia
Wasyla III dla uczczenia narodzin
jego syna – przyszłego cara Iwana
Groźnego. Stanowi ona przykład
jednego z największych osiągnięć
rosyjskiej architektury sakralnej.
Jest pierwszą na Rusi cerkwią
o zwieńczeniu namiotowym, która
przez długie lata służyła jako wzór
dla budowy tego typu świątyń. Obok
znajduje się dzwonnica św. Jerzego (kołokolnia Gieorgija Pobiedonosca) z XVI w. oraz wieża Sokoła
(inaczej wieża Wodna) z XVII w.
o niewiadomym przeznaczeniu.
Za niewielkim wąwozem pomiędzy drzewami możemy dostrzec
cerkiew Ucięcia Głowy św. Jana
Chrzciciela (cerkow` Usieknowienija Gławy Ioana Priedtieczi). Została wzniesiona w 1547 r. na życze184
nie Iwana Groźnego na pamiątkę
objęcia przez niego carskiego tronu.
Cerkiew posiada pięć połączonych
wspólną galerią kaplic z osobnymi
ołtarzami i wejściami. Ten unikalny
zabytek architektury staroruskiej
stał się pierwowzorem przy budowie soboru Wasyla Błogosławionego na Placu Czerwonym. Niestety
świątynia została w dużym stopniu
zniszczona.
Na terenie muzeum Kołomienskoje można zobaczyć również przeniesione z różnych miejsc zabytki
architektury drewnianej, m. in. dom
Piotra Wielkiego, w którym mieszkał podczas nadzorowania budowy
statków i portu w Archangielsku
oraz bramę klasztoru Nikoło-Karelskiego znad Morza Białego.
CARYCYNO
Dojazd: do stacji metra Carycyno,
następnie piechotą ok. 1 km. Trzeba przejść pod trzema wiaduktami
kolejowymi, skręcić w prawo w ul.
Tiurina, a następnie iść w lewo pomiędzy dwoma stawami.
Adres: Muziej-zapowiednik Carycyno, ul. Dolskaja 1, czynne codziennie (prócz poniedziałków i wtorków)
w godzinach: 11.00 – 16.00, w sobotę i niedzielę: 10.00 – 16.30. Ekspozycja: rzemiosło artystyczne z tere-
nów Rosji i Europy Zachodniej XIX
– XX w., wyroby ze srebra, kryształu
z XVIII – pocz. XX w.
Carycyno miało być letnią rezydencją carycy Katarzyny II. Latem
1775 r. caryca po raz pierwszy odwiedziła to miejsce i zapragnęła
mieć tu pałac. Zlecenie budowy
otrzymał architekt Wasyl Bażenow,
który przez 10 lat wznosił ten jedyny w swoim rodzaju zespół architektoniczny, jedno z najlepszych
i najoryginalniejszych dokonań artysty. Połączył w nim elementy architektury staroruskiej, gotyckiej,
klasycznej i arabskiej. Kompleks
pałacowy nie przypadł jednak do
gustu Katarzynie, która w 1785 r.
nakazała część budowli rozebrać,
a do dalszych prac zaangażowała
architekta Matwieja Kazakowa.
Mimo to budowa nie została dokończona. Pozostały malownicze
carskie ruiny, które są świadectwem fantazji Bażenowa i nieprzewidywalnych kaprysów carycy Katarzyny. W skład kompleksu wchodzą: Wielki Pałac (Bolszoj dworiec)
z lat 1779 – 1782, Mały Pałac (Małyj dworiec), Opera (Opiernyj dom),
Budynki kawalerskie (Kawalerskije korpusa), Spichlerz (Chlebnyj
dom), Most z Posągami (Figurnyj
most) oraz Most Wielki (Bolszoj
most) z lat 1775 – 1785.
KUSKOWO
Dojazd:
-od stacji metra Riazanskij prospiekt, dalej 3 przystanki autobusem nr 133 lub 208 do przystanku
Park Kuskowo;
-od stacji metra Wychino, dalej autobusem nr 620 (piechotą około
15 min);
-od stacji metra Nowogiriejewo piechotą około 20 min;
-z Dworca Kazańskiego pociągiem
podmiejskim do stacji Kuskowo.
Adres: Muziejusadba Kuskowo,
ul. Junosti 2, czynne od środy do niedzieli w godzinach: 10.00 – 18.00.
W 1932 r. zostało tu przeniesione
z Moskwy Państwowe Muzeum Ceramiki, które posiada w swoich
zbiorach ponad 27 tys. eksponatów
wykonanych z porcelany, fajansu
i szkła z okresu XVII – XX w.
Osada Kuskowo była wiejską rezydencją rodziny Szeremietiewów.
W latach 1760 – 1780 w dni wielkich świąt wydawano tutaj przyjęcia
na 30 tys. gości. Program uroczystości składał się z przedstawień teatralnych i folklorystycznych, pływania
na łódkach przy akompaniamencie
chóru, fajerwerków i wielu innych
atrakcji. Park o powierzchni 30 ha
z systemem stawów i kanałów,
a także kompleks architektoniczny
185
powstały w poł. XVIII w. Nad jeziorem znajduje się rezydencja (Dom
Kuskowskij). W ogrodach od jej północnej strony możemy podziwiać
takie obiekty jak: oranżerię (z wystawą rosyjskiej ceramiki XVIII –
XX w.), grotę niedaleko małego dekoracyjnego stawu, domek włoski
i holenderski, Ermitaż służący dla
prywatnych spotkań oraz cerkiew
z dzwonnicą. Na terenie parku zachowało się około 60 marmurowych
statui i popiersi z XVIII w.
Po wyjściu ze stacji metra
WDHCh idziemy wzdłuż szeregu
sklepów i budek. Po lewej stronie
wznosi się do nieba stumetrowy
obelisk koloru srebrnego – pomnik
upamiętniający radzieckie loty
w kosmos. U jego stóp znajduje się
Muzeum Kosmonautyki (czynne
codziennie prócz poniedziałków
i ostatniego piątku miesiąca w godzinach: 10.00 – 19.00). Przechodzimy prosto i dochodzimy do skrzyżowania ze światłami. Przed nami
znajduje się wejście na teren WWC.
WDNCH I OSTANKINO
186
Po jego prawej stronie, ponad drzewami można zauważyć górną część
słynnego pomnika Robotnika i Kołchoźnicy, wykorzystanego w czołówce wytwórni filmowej Mosfilm.
Warto podejść jeszcze kawałek, by
z bliska przyjrzeć się temu arcydziełu epoki socrealizmu, którego autorką jest Wiera Muchina.
Nieopodal pomnika znajduje się
przystanek tramwajowy. Do muzeum w Ostankinie dojedziemy
tramwajem nr 11 i 17 (końcowy
przystanek) w kierunku przeciwnym
do tego, z którego przyszliśmy.
WDNCh
Ostankino
Wystawka Dostiżenij Narodnogo Choziajstwa SSSR, czyli Wystawa Osiągnięć Gospodarki Narodowej ZSRR to rozciągający się na
powierzchni ok. 2 km2 wielki kompleks pawilonów handlowych. Wystawę po raz pierwszy zorganizowano na przełomie lat 50. i 60. XX w.,
a miała ona być świadectwem radzieckich osiągnięciach ekonomicznych. Współcześnie używana jest
również nazwa WWC – Wszechrosyjskie Centrum Wystawowe. Miejsce to stanowi skupisko socrealistycznych pomników, które wznoszą się pomiędzy licznymi fontannami, szczególnie efektownie wyglądającymi w okresie letnim.
W skład osady Ostankino wchodzą zabytki z XVII i XVIII w. Najstarszy z nic to zbudowana z czerwonej cegły cerkiew Przenajświętszej
Trójcy (cerkow` Żywonaczalnoj
Trojcy) z końca XVII w., z przepięknym dziewięciopoziomowym ikonostasem. Różowo-biały pałac został wzniesiony pod koniec XVIII w
przez hrabiego Mikołaja Szeremietiewa. Zbudowany jest on w całości
z drewna, choć otynkowane ściany
sprawiają wrażenie kamiennych.
Obecnie w bogato zdobionych wnętrzach pałacu znajduje się muzeum.
Adres: Muziej-usad
ba Ostankino, ul. Pierwaja Ostankinskaja 5,
czynne codziennie (prócz poniedział-
Pomnik Robotnika i Kołchoźnicy,
rys. W. Kwiecień
ków i wtorków) w godzinach: 10.00
– 18.00 (kasa do 17.00), zamknięte
przy wilgotności powietrza powyżej
80% oraz podczas deszczu. Dla zwiedzających udostępnione jest zachodnie skrzydło pałacu, Pawilon Włoski
oraz park. Można tu oglądnąć m.in.
kolekcję pozłacanych mebli z XVIII
i XIX w., świeczników i kandelabrów
oraz porcelany.
PIERIEDIEŁKINO
Jest to miejscowość, którą upodobali sobie artyści i pisarze, znajdują
się tu ich dacze. Aż do lat 90. stanowiła ośrodek dynamicznie rozwijającego się życia literackiego.
Dojazd: z Dworca Kijowskiego
podmiejskim pociągiem około 15
min do stacji Pieriediełkino, następnie trzeba skierować się w lewą
stronę do kolorowej cerkwi i dalej
na lewo iść spory kawałek drogi do
Miasteczka Pisarzy (Gorodok Pisatielej). Miejsce jest bardzo spokojne,
wille znajdują się wzdłuż ulic biegnących w lesie. Możemy mieć jednak kłopoty ze znalezieniem konkretnego muzeum.
Osada pisarzy powstała w połowie
lat 30. XX w. według pomysłu Maksyma Gorkiego. Pisarze dostawali
możliwość darmowego pobytu w domach twórczości i daczach. Przeby187
wając tu, mogli się spotykać, wymieniać doświadczenia i tworzyć.
Pierwszymi mieszkańcami Pieriediełkina byli m.in. Serafimowicz, Babel, Erenburg, Pilniak, Pasternak, Ilf,
Pietrow. Niektórzy pisarze niedługo
mogli cieszyć się tu beztroskim życiem, w latach 1937 – 1938 został
aresztowany Babel i Pilniak. Osada
rozrosła się po wojnie. Wówczas zamieszkali w niej m.in. Zabołocki,
Jewtuszenko, Wozniesienski, Okudżawa, Achmadulina, Bachtin, Słucki, Rybakow. Obecnie niektóre dacze
zostały przekształcone w muzea.
Warto odwiedzić muzea:
• Borysa Pasternaka (autora Doktora Żywago), czynne od czwartku
do niedzieli w godzinach: 10.00
– 16.00 (prócz ostatniego dnia miesiąca), ul. Pawlenko 3,
• Kornieja Czukowskiego (słynnego poety piszącego dla dzieci),
czynne od czwartku do niedzieli
w godzinach: 10.00 – 16.00 (prócz
ostatniego dnia miesiąca), ul. Sierafimowicza 3,
• Bułata Okudżawy, osada Miczuriniec na terenie Miasteczka Pisarzy, ul. Dowżenko 11. Od stacji
Pieriediełkino można pojechać pociągiem dalej jeszcze dwie stacje albo dojść tam piechotą, trzeba jednak
przygotować się na dłuższy, choć
przyjemny spacer.
188
OKOLICE MOSKWY – SIERGIJEW POSAD
Miejscowość, znana także pod radziecką nazwą Zagorsk, znajduje się
71 km od Moskwy. Powstała wokół
jednego z najważniejszych duchowych ośrodków rosyjskiego prawosławia – klasztoru Trójcy Świętej i św.
Sergiusza (Troice-SiergijewaŁawra).
Dojazd: pociągiem podmiejskim
(elektriczka) z Dworca Jarosławskiego, około 1,5 godz. Pociągi kursują średnio co 40 min. By dostać
się do klasztoru, po wyjściu z dworca kolejowego kierujemy się na prawo do skrzyżowania, przez które
przechodzimy prosto. Wchodzimy
w ul. Wokzalnaja prowadzącą do
tarasu widokowego, z którego roztacza się przepiękny widok na kompleks klasztorny.
Klasztor jest czynny w godzinach: 10.00 – 18.00, wstęp bezpłatny. Opłata za fotografowanie – ok.
5 USD (jeśli mamy aparat na wierzchu, a nie chcemy robić zdjęć, musimy go zostawić w budce przy wejściu). Kobiety powinny założyć na
głowę chustkę, mężczyźni – zdjąć
nakrycie głowy. Na terenie klasztoru działa kilka muzeów. Wstęp do
każdego jest płatny i wynosi 3 –
6 USD. Można również przespacerować się po fragmencie murów
obronnych (zaczynając od baszty
Kaliczia), czynne (prócz poniedziałków) w godzinach: 10.00 – 17.00,
wstęp ok. 2 USD.
Klasztor Trójcy Świętej i św. Sergiusza (TroiceSiergijewa Ławra)
Został założony w 1345 r. przez
mnicha Sergiusza z Radoneża (Siergiej Radonieżskij), który w 1422 r. został ogłoszony świętym. Klasztor od
początku swego istnienia odgrywał
ważną rolę historyczną i strategiczną.
Przełom XII i XIII w. to czasy oswobadzania państwa ruskiego spod władzy Tatarów mongolskich. W 1380 r.
w klasztorze zostały pobłogosławione wojska księcia Dymitra Dońskiego przed bitwą na Kulikowym Polu,
która zakończyła się pierwszym zwycięstwem nad Złotą Ordą.
W latach 1540 – 1550 klasztor został otoczony potężnymi murami
obronnymi. Zostały one zmodernizowane w połowie XVII w. i w takiej
postaci dotrwały do naszych czasów.
Mają długość 1,5 km, wysokość do
14 m i grubość do 6 m. Baszty (w sumie 11) są nieznacznie wysunięte do
przodu, co dawało możliwość lepszego ostrzału wroga.
Historyczne znaczenie klasztoru
umocniło się po wydarzeniach z czasu Wielkiej Smuty, kiedy Polakom
udało się zająć Moskwę, jednakże
klasztor okazał się nie do zdobycia.
Zdołał on przetrzymać 16-miesięczne oblężenie wojsk stronników Dymitra Samozwańca II – Sapiehy
i Lisowskiego – trwające od września
1608 do stycznia 1610 r. Następnie stał się komórką organizacyjną
antypolskiego powstania Minina
i Pożarskiego.
Od 1742 r. zaczęło tu działać seminarium duchowne. W 1744 r. klasztor przyjął tytuł ławry, nadawany
najważniejszym męskim monasterom. W 1814 r. została otwarta Akademia Duchowna. W 1918 r. klasz-
Klasztor Trójcy Świętej i św. Sergiusza, rys. W. Kwiecień
189
tor został zamknięty, a od 1920 r.
na jego terenie działa muzeum. Jednakże w 1948 r. Stalin zezwolił na
otwarcie ławry i wznowienie działalności szkół duchownych. Odtąd
miejsce to stało się siedzibą patriarchy Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej (do momentu przeniesienia jej
w 1988 r. do klasztoru Daniłowskiego w Moskwie) oraz największym
męskim prawosławnym klasztorem
na terenie Rosji.
Główne zabytki klasztoru
Po lewej stronie od wejścia do
klasztoru znajduje się długi bogato
zdobiony budynek z jaskrawo pomalowanymi fasadami, rzeźbionymi kolumnami i kafelkami wokół
okien. To refektarz z cerkwią św.
Sergiusza (Trapieznaja pałata i Siergiewskaja cerkow`) z końca XVII w.
W licznych pomieszczeniach tego
budynku dawniej mieściły się kuchnia, spiżarnia, jadalnia dla pielgrzymów oraz sala przyjęć o powierzchni 510 m2, będąca pod koniec XVII
w. największym pomieszczeniem
tego typu na Rusi.
Przysadzista cerkiew z jedną złotą kopułą znajdująca się za refektarzem w lewym rogu placu – to sobór
św. Trójcy (Troickij sobor), wzniesiony w 1422 r. jako pierwsza kamienna budowla na terenie klasztoru. Ściany soboru zbudowano z cio190
sanych kamiennych bloków. Wnętrze zdobią ikony Andrzeja Rublowa.
W tej świątyni znajdują się relikwie
św. Sergiusza. Palące się lampki
oliwne, śpiewający chór oraz pielgrzymi ustawiający się w kolejce,
by oddać cześć relikwiom i zapalić
świecę, stwarzają niepowtarzalną
atmosferę świętości.
Obok znajduje się bardzo podobna
do soboru św. Trójcy, również XVwieczna cerkiew Zesłania Ducha
Świętego (Duchowskaja cerkow`)
z umieszczoną pod kopułą dzwonnicą. Centralne miejsce na terenie
klasztoru zajmuje obecnie sobór Zaśnięcia Matki Boskiej (Uspienskij
sobor) z czterema niebieskimi kopułami ozdobionymi złotymi gwiazdami. Wzorowany na świątyni o tej
samej nazwie znajdującej się na moskiewskim Kremlu, został on zbudowany w latach 1559 – 1585 na życzenie Iwana Groźnego dla uczczenia
zdobycia Kazania. Przed wejściem
do soboru po prawej stronie stoi kaplica Nad Źródłem (Nadkładieżnaja czasownia). Legenda głosi, że
źródełko pojawiło się podczas oblężenia klasztoru przez Polaków. Nad
zabudowaniami klasztornymi góruje pięciopoziomowa XVIII-wieczna
dzwonnica. Jej wysokość wynosi 88
metrów, a niegdyś wisiały na niej
42 dzwony.
BAJKAŁ
INFORMACJE KRAJOZNAWCZE
Bajkał jest zadziwiający - nieprzypadkowo więc Sybiracy zwą go
nie jeziorem, lecz morzem. Woda
jest niezwykle przezroczysta, kolor
zaś ma turkusowy. Brzegi górzyste,
pokryte lasami.
Antoni Czechow
Ewenkowie mówili o nim Łama,
czyli Morze, Mongołowie nazywali
je Dałaj-nor – Wielkim Jeziorem, w
kronikach chińskich wymieniane jest
jako Morze Północne – Pehai, dla Buriatów było to Święte Morze, którego
brzegi zamieszkiwały duchy...
Pochodzenie nazwy Bajkał nie jest
jednoznacznie wyjaśnione, jedna z teorii wiąże ją z tureckimi słowami Baj-kul
oznaczającymi „bogate jezioro”.
Nie wolno nikomu nazywać
pomieniony Bajkał jeziorem, ale
morzem, to dlatego, że popada
wielkim burzom, z przyczyn szerokości, nieproporcjonalnej onego długości oraz gór morze to otaczających.
Ks. Faustyn Ciecierski,
zesłany na Syberię w końcu
XVIII w.
Bajkał jest znany jako najgłębsze
jezioro świata. Największa głębia
– 1637 m – znajduje się w jego środkowej części, niedaleko wyspy Olchon. Drugie pod tym względem
jest jezioro Tanganika, płytsze od
Bajkału o 213 m. Poziom lustra wody znajduje się na wysokości 456
m n.p.m., a więc najniższy punkt
dna leży 1181 m poniżej poziomu
morza – jest to największa kryptodepresja lądowa na świecie. Długość Bajkału wynosi 664,6 km,
a maksymalna szerokość 88,6 km.
W najwęższym miejscu brzegi są
odległe tylko o 28 km. Powierzchnia jeziora wynosi 31 471 km2, co
sytuuje je na 8 miejscu w świecie.
Nie ma jednak jeziora, które dorównywałoby mu objętością wód
– szacuje się, że w Bajkale znajduje
się ok. 23 000 km3 wody (czyli tyle
co w Morzu Bałtyckim). Stanowi to
około 20% zasobów słodkiej wody
zgromadzonych w jeziorach na Ziemi. Potrzeba by około 400 lat, aby
336 rzek i strumieni wypełniło misę jeziora. Pod względem przezroczystości wody Bajkał zajmuje drugie miejsce na świecie po Morzu
Sargassowym.
191
Długość linii brzegowej Bajkału wynosi 2100 km. Jest ona urozmaicona
przez dziesiątki półwyspów i zatok.
Najważniejsze zatoki to: Barguzińska
(725 km2), Czywyrkujska (291 km2),
Prował (197 km2), Posolskij Sor (35
km2). Największym półwyspem jest
Święty Nos (Swiatoj Nos). Na Bajkale znajduje się jedna duża wyspa –
Olchon. Spośród pozostałych 30 nie-
wielkich, skalistych wysepek na uwagę zasługują wyspy Uszkanie położone
niedaleko półwyspu Święty Nos.
Unikatowy jest świat roślin i zwierząt Bajkału. Występuje tu ponad
1000 gatunków roślin, z czego 35%
to endemity, oraz około 1550 gatunków zwierząt – 80% z nich nie występuje w żadnym innym miejscu
na Ziemi.
Wiele pisano już o jeziorze Bajkalskim. O tym, że jest ono zupełnie niezwykłe, niepowtarzalne, niemal fantastyczne, w całej
pełni swych oryginalnych cech.
Pisano o Bajkale wiersze i rozprawy naukowe. Powstały o nim legendy, nazywano go Morzem i to
Morzem Świętym. Zachwycano
się jego majestatem, tajemniczością i lękano się ich równocześnie. Ale najciekawsze jest to, że
wszystkie określenia są słuszne,
bez względu na ładunek tkwiącego w nich często patosu, bez
względu na to, że mogą się wydać przesadne. I nie może być
inaczej...
Ludwik Bazylow
POŁOŻENIE
I CHARAKTERYSTYKA GEOGRAFICZNA
Położenie
Jezioro Bajkał leży w południowo-wschodniejczęści Syberii między 51°29’ i 55°46’ szerokości geograficznej północnej oraz między
103°44’ i 109°55’ długości geograficznej wschodniej. Obszary bezpośrednio przyległe do jeziora nazywa
się Przybajkalem. Od zachodu Przybajkale sąsiaduje z rozległym Płaskowyżem Leńsko-Angarskim. Na
192
południowym-zachodzie styka się
z masywem Sajanu Wschodniego,
a od południa z Wyżyną Mongolską.
Wielki obszar na wschód od Bajkału, rozciągający się aż do Amuru,
to Zabajkale. Na północy rozpościera się Wyżyna Północnobajkalska
oraz wysunięte na wschód Góry
Stanowe.
Tereny te należą do trzech jednostek administracyjnych: obwodu
irkuckiego, Ust’-Ordyńsko-Buriackiego Okręgu Autonomicznego oraz
Republiki Buriacji.
Ukształtowanie terenu
W krajobrazie Przybajkala dominują łańcuchy górskie. Wzdłuż zachodniego brzegu ciągną się dwa pasma: Góry Nadmorskie (Primorskij
Chriebiet) na południu oraz Góry
Bajkalskie (Bajkalskij Chriebiet)
na północy. Nad północno-wschodnimi brzegami jeziora wznoszą się
szczyty Gór Barguzińskich (Barguzinskij Chriebiet). Od południowego-wschodu przylegają niewysokie
Góry Gołondińskie (Gołondinskij
Chriebiet) oraz Ułan-Burgasy. Na
południu zamykają Bajkał góry Chamar Daban.
W większości są to pasma o rzeźbie wysokogórskiej. Najwyższe góry,
o wysokościach przekraczających
3000 m n.p.m., znajdują się na za193
chód od południowego krańca Bajkału. Są to należące do łańcucha
Sajanu Wschodniego: Tunkińskie i
Kitojskie Golce oraz Sajan Wielki
z najwyższym szczytem – MunkuSardyk o wysokości 3491 m n.p.m.
Średnie wysokości pasm przylegających bezpośrednio do Bajkału wynoszą od 1700 do 2500 m n.p.m.
Ważną rolę w kształtowaniu się
krajobrazu górskiego wokół Bajkału
odegrało zlodowacenie plejstoceńskie. Największe lodowce występowały w Górach Barguzińskich, Górach Bajkalskich i Chamar Daban.
Ślady zlodowacenia w postaci cyrków
glacjalnych i moren są dość liczne.
Równie często spotyka się polodowcowe jeziora będące wielką ozdobą
gór. Najpiękniejsze i największe – jezioro Frolicha ( 16,5 km2, 80 m głębokości) – znajduje się w północnej
części Gór Barguzińskich.
Poza zlodowaceniem na kształtowanie rzeźby miały wpływ (i nadal
mają) ruchy masowe oraz procesy
krasowe.
Jedyne stosunkowo równe miejsca na tym obszarze to dna rozległych kotlin i dolin. Na zachód od
południowego krańca Bajkału, między górami Chamar Daban a Tunkińskimi Golcami rozciąga się Kotlina Tunkińska, przez którą płynie
rzeka Irkut. W przeciwległym północno-wschodnim regionie leży
Kotlina Górnoangarska. Góry Barguzińskie i Góry Ikackie oddziela od
siebie Kotlina Barguzińska z rzeką
Barguzin. Na południu znajduje się
dolina Selengi, a po drugiej stronie
jeziora – dolina Angary.
Dwa główne podwodne grzbiety
dzielą ją na trzy baseny: północny,
środkowy i południowy. Najwyższy
jest Grzbiet Akademicki (Akademiczeskij Chriebiet) ciągnący się od
wyspy Olchon do przylądka Bałukan. Rozdziela on baseny północny
i środkowy, a jego kulminacją są
wyspy Uszkanie. Między basenami
środkowym i południowym znajduje się Grzbiet Środkowobajkalski
o długości ok. 100 km. Przekrój
poprzeczny misy jest asymetryczny, zbocza północno-zac
hodnie są
bardziej strome od południowowschodnich. Ukształtowanie dna w
wielu miejscach przypomina górzy-
stą krainę. Część tych podwodnych
wzniesień jest niwelowana przez
gromadzące się tam osady. Są to produkty erozji brzegów, szczątki organiczne oraz materiały przyniesione przez rzeki. Wyróżnia się wśród
nich trzy warstwy: pierwsza to osady najmłodsze liczące do 1,7 mln
lat, wiek drugiej szacuje się w granicach 1,7 – 4 mln. Trzecia warstwę
tworzą osady w wieku od 4 – 16 mln
lat. W wyniku wierceń dokonanych w południowej części brzegów
miąższość starobajkalskich osadów
oszacowano na 900 – 1200 m. Przypuszcza się, że pokłady osadów
w delcie Selengi sięgają aż 6000 m.
Ukształtowanie dna
Równie urozmaiconą rzeźbę jak
okolice Bajkału ma misa jeziora.
Pasma górskie i najwyższe szczyty
Pasmo
Sajan Wielki
Tunkińskie Golce
Chamar Daban
Góry Barguzińskie
Góry Bajkalskie
Chamar Daban
Ułan-Burgasy
Góry Nadmorskie
194
Wysokość (m n.p.m.)
3491
3284
2995
2840
2572
2370
2033
1728
Szczyt
Munku-Sardyk
—
Bajszynt-Uła
—
Góra Czerskiego
Chan-Uła
Churchag
Trójgłowy Golec
Góry Bajkalskie, rys. W. Kwiecień
195
cje meteorologiczne: w Kułtuku i
w Gołoustnoje. Ich założycielem
był pionier bajkalskiej klimatologii
A.A. Wozniesieński. W 1908 r. opublikował on pierwszy zarys właściwości klimatycznych Bajkału.
Region nadbajkalski charakteryzuje się klimatem kontynentalnym,
co przejawia się m.in. dużymi różnicami temperatur między zimą i
latem. Jednakże w porównaniu z pozostałą częścią Syberii Wschodniej
posiada on pewne swoiste cechy,
spowodowane obecnością ogromnej masy wodnej Bajkału. Różnica
Najciekawszym elementem
między bilansem cieplnym jeziora
bajkalskich wybrzeży są tzw.
a sąsiadującymi z nim górami jest
„śpiewające piaski”, czyli wydmy,
najważniejszym czynnikiem kształktóre wydają przeciągłe dźwięki.
tującym klimat tego regionu. WpłyZjawisko to zachodzi podczas wywa ona nie tylko na temperaturę,
sychania piasku. Nad Bajkałem
ale także na przestrzenny i czasowy
jest ok. 9 stanowisk „śpiewająrozkład opadów oraz na roczny rozcych piasków”, m.in. na wyspie
kład ośrodków ciśnienia atmosfeOlchon i półwyspie Święty Nos.
rycznego (powstaje silna lokalna
Najbardziej znane występują niecyrkulacja powietrza). Latem nad
daleko półwyspu Turali (przy ujjeziorem temperatura jest zwykle o
ściu rzeki Tompuda). Od nich pookoło 10°C niższa niż w regionach
chodzi nazwa półwyspu – słowo
położonych w głębi lądu. Zimą odturali w języku Ewenków oznawrotnie – gdy w Irkucku jest 25°C
cza „śpiewający piasek”.
mrozu, nad Bajkałem temperatura
nie spada poniżej –15°C. Na obszaKlimat
rach oddalonych od jeziora roczna
Regularne badania klimatu Baj- amplituda temperatur wynosi około
kału rozpoczęto pod koniec XIX wie- 45 – 50°C, natomiast na wybrzeżu
ku. Zorganizowano wtedy dwie sta- od 30 – 34,5°C.
196
Wybrzeża
Średnie temperatury [°C]
Wybrzeża Bajkału są różnorodne.
Można je podzielić na dwa typy: tektoniczno-abrazyjne i akumulacyjne.
Najczęściej występują urwiste i strome brzegi, natomiast łagodne brzegi
akumulacyjne spotyka się zwykle
przy ujściach rzek. Wały brzegowe
zbudowane z piasku lub otoczaków
stanowią charakterystyczną formę,
ciągnącą się prawie na całej długości
wybrzeża. Powstały one pod wpływem działania fal, a ich wysokość
może dochodzić do 3 m.
styczeń lipiec
Wybrzeże południowe –16
16
Wybrzeże północne
–24
8
Tereny w głębi lądu
–30
19
Najcieplejszym miejscem nad Bajkałem jest Zatoka Piaszczysta, średnia temperatura roczna wynosi tu
0,4°C. Latem na wybrzeżach Bajkału
temperatura waha się w granicach 15
– 25°C. Na terenach położonych
w głębi lądu upały często przekraczają
30°C. Okolice jeziora odznaczają się
dużą ilością dni słonecznych. Nasłonecznienie jest tu podobne jak w północnej części Półwyspu Krymskiego.
Wiatry
Niezależnie od pory roku nad Bajkałem przeważają wiatry zachodnie
i północno-zac
hodnie. Specyficzny
układ ciśnień oraz ukształtowanie
terenu (głębokie doliny) są przyczynami wytworzenia się nad Bajkałem
charakterystycznego i niezmiennego systemu wiatrów. Większość
z nich ma wśród miejscowej ludności swoje nazwy, pochodzą one najczęściej od nazw dolin, z których
wieją. Dzieli się je na dwie grupy:
podłużne i poprzeczne.
Wiatry podłużne wieją wzdłuż
osi Bajkału, z północnego wschodu
i z po łu dniowego zachodu. Obejmują one całą powierzchnie jeziora,
dlatego też nazywa się je wiatrami
przechodnimi. Są to:
- wierchowik (n
a północy nazywany także „angarą”) – jest suchy
i silny, powstaje w dolinie Górnej
Angary; związany jest z piękną słoneczną pogodą, na jeziorze powoduje wysokie fale,
- kułtuk – wiatr południowo-zachodni, wieje z zatoki Kułtuk, jest
Temperatura wody
Wody Bajkału ze względu na swoją masę odznaczają się wielką bezwładnością termiczną. Zmiany temperatury wody zachodzą bardzo powoli i ograniczają się tylko do głębokości 300 m. Średnia temperatura
wody w Bajkale to 4°C, w niższych warstwach nie przekracza 3,4°C. Latem powierzchniowe warstwy nagrzewają się pod wpływem cieplejszych
wód rzecznych. Szczególnie jest to widoczne przy ujściach dużych rzek,
gdzie temperatura wody osiąga 16°C. Równie ciepłe są wody Małego Morza – cieśniny oddzielającej wyspę Olchon od lądu. Niewielkie i płytkie
zatoczki nagrzewają się do 23°C, natomiast centralne części jeziora są
zawsze chłodne – ich temperatura nie przekracza 8°C.
197
silniejszy od wierchowika, może
osiągać prędkość 20 m/s, pogoda
zwykle jest pochmurna, a jezioro
nabiera szarej barwy. Gdy wierchowik i szełonnik wieją równocześnie,
powstają wysokie fale zwane tołkaczami.
Wiatry poprzeczne mają kierunek
północno-zachodni lub południowo-wschodni. Najczęściej są to tzw.
gornyje, czyli zachodnie i północne
wiatry fenowe (halne). Pojawiają
się nagle i uderzają z ogromną siłą,
wywołując sztormy. Mogą osiągać
prędkość ponad 40 m/s. Ich nadejście można rozpoznać po gromadzących się na szczytach gór białych
obłokach Stratocumulusach. Najgroźniejszym wiatrem tego typu jest
sarma. Wypada ona gwałtownie i
niespodziewanie z doliny rzeki Sarma, siejąc wszędzie spustoszenie.
Jest przyczyną powstawania wyjątkowo niebezpiecznych fal. W porywach osiąga prędkość 60 m/s. Inne
wiatry gornyje to charachiacha wiejąca z doliny rzeki Gołoustnaja oraz
buguldiejka wiejąca z doliny rzeki
o tej nazwie.
Pozostałe wiatry poprzeczne to:
- barguzin – słaby wiatr wiejący
z doliny rzeki Barguzin,
- angara – silny wiatr powodujący
duże opady deszczu na południowym brzegu,
198
- szełonnik – ciepły fen z gór Chamar Daban,
- pokatucha – wieje z Chamar Daban i przynosi duże opady.
W okresie letnim nad jeziorem
powstaje lokalny obszar podwyższonego ciśnienia. Gdy ciepłe powietrze spływa z gór na chłodną taflę
jeziora, następuje kondensacja pary
wodnej i tworzą się mgły. Są to tzw.
mgły napływowe (adwekcyjne), powstają najczęściej w nocy i utrzymują się do godzin rannych. Najczęstsze są w lipcu.
Opady
Rozkład opadów nad obszarami
wokół Bajkału jest nierównomierny. Największe opady występują
w górach, średnio ponad 1000 mm
rocznie.
Mała ilość opadów jest charakterystyczna dla obszarów leżących na
południowy wschód od łańcuchów
Roczne sumy opadów [mm]
G. Nadmorskie
500 – 600
G. Bajkalskie
ponad 1000
G. Barguzińskie
ponad 1200
Chamar Daban
ponad 1300
Bajkał
200 – 250
Olchon
164
Kotlina Barguzińska
200
Irkuck
403
górskich. Znajdują się one w głębokim cieniu opadowym spowodowanym efektem fenowym. Objęta jest
nim cała powierzchnia jeziora (cień
Gór Nadmorskich i Bajkalskich).
W cieniu Gór Barguzińskich leży
Kotlina Barguzińska. Na tych terenach opady wynoszą ok. 200 mm
rocznie. Zdecydowaną większość
rocznych opadów stanowią jesienne deszcze, opady śniegu są kilkakrotnie niższe. Na przykład w górach Chamar Daban spada 1159
mm deszczu i jedynie 150 mm śniegu. Jest to kolejny przejaw klimatu
kontynentalnego.
Specyficzny rozkład opadów sprawia, że pokrywa śniegowa na Bajkale jest niewielka. Najwcześniej
tworzy się na północy, bo już około 25 października, na pozostałym
terenie w pierwszej połowie listopada. W niektórych miejscach, jak
np. u ujścia Sarmy, pokrywa śniegowa powstaje dopiero w pierwszej dekadzie stycznia. Najwcześniej śnieg
ustępuje na południu, na przełomie marca i kwietnia, na północy
dopiero pod koniec kwietnia. Miąższość pokrywy śnieżnej na wybrzeżach jest zależna od panujących
tam wiatrów. Generalnie najmniejsza jest w środkowej części Bajkału (8 cm na zachodnim brzegu, 14
cm na wschodnim). Niekiedy silne
wiatry zachodnie potrafią całkowicie wymieść śnieg odsłaniając powierzchnię lodu. Wywiewany śnieg
gromadzi się na północno- ipołudniowo-wschodnichwybrzeżach.
Na południu grubość pokrywy śniegowej może wynieść 44 cm, w części północnej jest ona o połowę
cieńsza. W górach miąższość śniegu wynosi średnio od 60 do 100 cm,
a w wyższych partiach ponad 250
cm. Często schodzą lawiny.
Wieczna zmarzlina
Szczególne warunki klimatyczne na obszarze Przybajkala sprzyjają utrzymywaniu się tu wiecznej
zmarzliny. Wolne są od niej tylko
tereny leżące nad Angarą i w delcie
Selengi. W większości jest to zmarzlina wyspowa, której miąższość
wynosi od 20 do 130 m, a temperatura od –0,1 do –1°C. Obszary
górskie (północna część Gór Bajkalskich, większość Gór Barguzińskich, Chamar Daban, Ułan-Burgasy) pokryte są zmarzliną nieciągłą,
czyli taką w której spotyka się miejsca nie zamarznięte. Płaszczem
zwartej marzłoci, o miąższości od
200 do 300 m, pokryte są wyższe
partie Gór Barguzińskich i Chamar
Daban. Średnia roczna temperatura gruntu w tych miejscach wynosi
od –1 do –3°C.
199
Pokrywa lodowa
Ważną cechą odróżniającą Bajkał
od innych wielkich jezior jest pokrywa lodowa skuwająca co roku
całą jego powierzchnię. Proces jej
powstawania jest długi i skomplikowany – zamarzanie utrudniają silne wiatry i prądy wodne. Lód może
przybierać rozmaite kształty, zależnie od tego kiedy się formuje –
w czasie zamarzania jeziora czy też
zimą. Gdy jezioro zaczyna zamarzać w październiku, na nadbrzeżnych skałach tworzą się fantazyjnie
ukształtowane tzw. nabryzgi (ros.
sokuj), a wzdłuż brzegów powstają
pasy lodu nazywane zabrzegami. Na
południowym-wschodzie zabrzegi
mogą przybrać kształt wałów o grubości 5 – 6 m. Wały są wymywane
przez fale, kruszą się, a odpadłe od
nich fragmenty (tzw. lód okruchowy) łączą się w pola lodowe, jednocześnie na powierzchni jeziora
tworzy się warstwa przezroczystego
lodu. W listopadzie i grudniu lody
wielokrotnie pękają i ulegają przemieszczaniu. Kry nasuwają się na
siebie, tworząc lód warstwicowy,
w niejednym miejscu powstają nagromadzenia zwałów lodu nazywane torosami. W styczniu, kiedy całe
jezioro jest już zamarznięte, jego powierzchnia nie przypomina gładkiej
tafli. Tworzą ją fragmenty cienkiego
200
i gładkiego lodu, grubszych pokładów lodu warstwicowego, a także
torosów. W niektórych miejscach
(szczególnie na północno-zachodnim wybrzeżu) spotyka się omiecione przez wiatr duże powierzchnie
czystego, niezwykle przeźroczystego
lodu. Grubość jego waha się od 70
do 130 cm. Lód warstwicowy może
być znacznie grubszy.
Pierwsze systematyczne badania stosunków lodowych na
Bajkale przeprowadzili w latach
1869 – 1876 Benedykt Dybowski
i Wiktor Godlewski.
Wykształcona powłoka lodowa
nie pozostaje w stanie spoczynku.
Na skutek zmian temperatury lód
pęka, tworząc różnego rodzaju
szczeliny. Co roku szczeliny tworzą się zawsze w tych samych miejscach (są to tzw. szczeliny stanowe),
dzieląc pokrywę lodową na pola
o średnicy sięgającej 30 km. Szerokość szczelin może wynosić nawet
kilka metrów. W czasie ocieplenia
pokrywa lodowa rozszerza się, spiętrzając ogromne bryły lodu. Zwały
te, tak jak szczeliny, powstają
w tych samych punktach i dlatego
nazywa się je torosami stanowymi.
Ich długość może dochodzić do kilku kilometrów.
Proces tajenia lodu jest równie
złożony. Jeszcze w czasie zimy
w niektórych miejscach lód topi się
od spodu, tworząc tzw. oparzeliska.
Proces ten zachodzi w punktach
wypływu cieplejszych wód głębinowych i w pobliżu gorących źródeł.
Pojawianie się ich co roku w tych
samych miejscach świadczy o występowaniu stałych prądów podlodowych. Później lód rozpada się na
słupki i igły, powiększają się oparzeliska i szczeliny, ruszają pola lodowe. Na południu jezioro oczyszcza się w pierwszej połowie maja,
tymczasem na północy ostatnie kry
można jeszcze zobaczyć na początku lipca.
Lodowa powierzchnia Bajkału od
dawna była wykorzystywana jako
szlak komunikacyjny. W XVII w.
kupieckie karawany zdążały tędy do
Chin, wioząc „miękkie złoto” – syberyjskie futra, tędy też wracały z chińskim jedwabiem i herbatą. Do dziś
Bajkał jest ważnym szlakiem komunikacyjnym. Już 8 – 9 dni po zamarznięciu całego jeziora rozpoczyna się
transport po lodzie. Jego grubość wynosi wtedy ok. 35 cm. Trzeba zaznaczyć, że lód bajkalski odznacza się
bardzo dużą wytrzymałością – tafla
półmetrowej grubości może wytrzymać nacisk 50 ton! Pomimo dużej
wytrzymałości lodu podróżowanie
po Bajkale nie jest łatwe ani bezpieczne. Ciągnący się kilometrami
lód torosowy, szerokie szczeliny,
często zdradziecko zasklepione cienką warstewką lodu potrafią z podróży po jeziorze uczynić prawdziwie
niebezpieczną przygodę.
Najstarsze opisy bajkalskich lodów pozostawił Mikołaj Spafarij, poseł
cara Aleksieja Michajłowicza do Chin. W 1675 r. przejeżdżał przez
Bajkał w drodze do Pekinu. Oto fragment jego relacji:
...lód jest gruby na sążeń lub więcej i dlatego jeżdżą po nim zimową
porą na saniach i nartach, aliści strach wielki, jako że dyszy tam morze,
rozdziera się na poły i powstają rozziewy szerokie na trzy sążnie lubo
i więcej, a woda z nich nie rozlewa się po lodzie, jeno niebawem znów
się schodzi i w miejscu owem powstaje jakby wał lodowy; zimową porą
wszędzie na Bajkale szum wielki i grzmot pod lodem, jakby z armat
bili (nieświadomych groza zdejmuje), najwięcej między wyspą Olchon
a Swiatym Nosem, gdzie srogi odmęt.
201
Natrafialiśmy na rozrywy lodów różnej obszerności. Mniejsze od łokcia przeskakiwały konie z niewymowną szparkością, i te mnie nie były
straszne. Szersze, np. od dwóch do trzech łokci, przejeżdżaliśmy za pomocą desek podścielonych, przez które i konie, i kibitki przechodziły [...]
Doznane w tej podróży wrażenia nigdy mi do tej pory z oczu nie schodzą. Na przykład: przez otwór łokcia mniej lub więcej szerokości skaczą
konie, lód usuwa się, woda na wierzch wytryska, kibitki z końmi idą w
głąb; pierwsza para koni zrywa się na stalszy lód, powózka z nami za nią
idzie, my wychodzim jakby z nurtów wody.
Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego... Lwów 1865
Geologia
Według współczesnych teorii wiek
Bajkału sięga 25 milionów lat. Nie
ma drugiego równie starego jeziora
na Ziemi. Przypuszcza się, że na
przełomie paleogenu i neogenu
w wyniku ruchów tektonicznych
utworzyły się podłużne obniżenia,
które z czasem napełniły się wodą
– uznaje się je za początki jeziora.
Znacznie później, około półtora miliona lat temu (przełom trzeciorzędu i czwartorzędu), zaczęło wykształcać się zapadlisko bajkalskie
i otaczające je góry. Główną rolę
w kształtowaniu kotliny Bajkału
miały pionowe ruchy skorupy ziemskiej o charakterze uskokowym. Polegały one na zapadaniu się i jednoczesnym wypiętrzaniu fragmentów
skorupy ziemskiej wzdłuż linii spękań. Ich świadectwem są urwiste
brzegi jeziora stromo opadające
202
w głębiny. Największe uskoki można spotkać na zachodnich brzegach
Bajkału. W tym czasie powstały też
inne zapadliska typu bajkalskiego.
Na północnym wschodzie są to kotliny: Barguzińska, Górnoangarska,
Cypińska oraz Mujsko-Czarska. Na
południowym zachodzie znajduje
się Kotlina Tunkińska. Wszystkie,
podobnie jak zapadlisko bajkalskie,
przebiegają z południowego zachodu na północny wschód, jedynie Kotlina Tunkińska ma przebieg równoleżnikowy. Oczywiście tak samo
ukierunkowane są łańcuchy górskie
otaczające kotliny. W plejstocenie
dodatkową rolę w formowaniu zapadliska miały lodowce spływające
z gór otaczających jezioro.
Zapadlisko Bajkału jest głównym
ogniwem bajkalskiej strefy ryftowej,
znajdującej się na granicy płyty angarskiej, tarczy audańskiej oraz pły-
ty zabajkalskiej. Jej długość sięga
2000 km, a szerokość 80 km. Ruchy
w obrębie strefy trwają do dzisiaj –
jej brzegi rozchodzą się z prędkością 2 cm na rok. Skutkiem są liczne
trzęsienia ziemi. W ciągu roku sejsmografy nad Bajkałem rejestrują
około 2 tys. ruchów. Silniejsze trzęsienia, o sile 5 – 6 stopni (w skali
dwunastostopniowej), zdarzają się
raz na 10 – 12 lat, a najsilniejsze,
powyżej 7 stopni, powtarzają się co
około 30 lat. W 1862 r. na skutek
trzęsienia o sile 10 stopni zapadł
się w północnej części delty Selengi
wielokilometrowy fragment terenu
(200 km2). W ten sposób powstała
zatoka Prował. Drugie silne trzęsienie – 9,5 stopnia – miało miejsce
w środkowym basenie Bajkału
w 1952 r. Spowodowało ono obniżenie dna o 15 – 20 m. Najbardziej
narażone na poważne wstrząsy są
góry Chamar Daban, delta Selengi,
środkowa część Gór Nadmorskich,
Góry Bajkalskie, a także Irkuck. Innym efektem dużej aktywności tektonicznej są gorące źródła występujące licznie nad brzegami Bajkału.
południe i południowy wschód od
jeziora (powierzchnia zlewni liczy
540 tys. km2). Główną pośredniczką w transporcie wody jest rzeka Selenga, mająca swe źródła w Górach
Changajskich w Mongolii. Jej wody
stanowią połowę wszystkich wód
rzecznych trafiających do Bajkału.
Drugą rzeką pod względem wielkości jest Górna (Wierchniaja) Angara,
a trzecią Barguzin.
Bezpośrednio do Bajkału wpada
460 rzek (najczęściej podaje się liczbę ustaloną przez J. Czerskiego:
336). Co roku wnoszą one do jeziora aż 59 km3 wody. Opady atmosferyczne dostarczają 9 km3. Pozostała
część to wody podziemne – 2 km3
oraz woda pochodząca z kondensacji pary wodnej na powierzchni jeziora –1 km3. Objętość wody uchodzącej w ciągu roku z jeziora jest
podobna: 60,5 km3 wypływa przez
Angarę, 10,5 km3 wyparowuje.
Rzeki wpadające do Bajkału mają zasilanie deszczowo-śniegowe.
W ciągu roku ich dopływ jest
nierównomierny. Od kwietnia do
Gdyby do Bajkału nie dopły-
Hydrologia
wała woda, a tylko uchodziła
Głównym elementem systemu
hydrologicznego na tym terenie jest
Bajkał. Trafia do niego woda ponad
5 tys. rzek z obszaru położonego na
w takim tempie jak przez Angarę,
to opróżnianie jeziora trwałoby
380 lat.
203
czerwca na skutek topienia śniegu
w górach ilość wód w rzekach się
zwiększa. Powoduje to regularnie
zachodzące zmiany poziomu lustra
jeziora. Najwyższy poziom wody
jest we wrześniu, później stale się
zmniejsza, by w kwietniu osiągnąć
minimum. Różnice między najwyższym i najniższym stanem nie przekraczają 1 m.
Gwałtowne zmiany poziomu wody mogą także następować w znacznie krótszym czasie. Niekiedy silne
wiatry spędzają duże masy wody w
kierunku jednego z brzegów. Wtedy
na jednym końcu jeziora poziom
wody się podnosi, a na drugim obniża. Podobny efekt wywołują duże
zmiany ciśnienia nad różnymi częściami akwenu. Gdy wiatr ustaje
lub wyrównują się ciśnienia, spiętrzona woda wracając do równowagi powoduje powstanie stojącej fali
– sejszy. Różnice poziomu powodowane przez wiatr czy ciśnienie na
ogół nie są większe niż 35 cm.
Wieloletnie badania wykazały także długookresowe wahania poziomu
lustra. Ustalono, że wysokie stany
wody powtarzają się co ok. 70 lat.
Amplituda takich długookresowych
zmian może wynosić ponad 2 m.
Poziom wód w XIX w. znamy m.in.
dzięki 16 naskalnym nacięciom wykonanym przez J. Czerskiego.
204
Wody Bajkału znajdują się w ciągłym ruchu. Na całej powierzchni jeziora występują wywoływane przez
wiatr prądy poziome. Pionowa cyrkulacja wód jest wolna – wymiana
powierzchniowych na głębinowe
trwa 20 lat. Dla całkowitej wymiany wody w basenie północnym potrzeba 225 lat.
Podobnie jak w oceanach, w Bajkale obserwuje się przypływy i odpływy, jednak ich amplituda jest
niewielka, rzędu 2 – 3 cm .
Podczas sztormów Bajkał jest
groźnym akwenem. Wysokość fal
może sięgać ponad 5 m. Szczególnie sztormowa pogoda panuje
tu od października do grudnia,
wtedy najbardziej niespokojne
są północno-wschodnie rejony
Bajkału.
Obszar na północ od Bajkału to
dorzecza Angary i Leny. W swym
górnym biegu rzeki te płyną przez
Płaskowyż Leńsko-Angarski.
Angara jest jedyną rzeką wypływającą z Bajkału. U swego źródła ma
szerokość 1,1 km. Jej koryto oddzielone jest od misy jeziora progiem
skalnym, który ogranicza wypływ
z jeziora. W latach 50. XX w. wybudowano w Irkucku zaporę na Angarze, która spiętrzyła jej wody, tworząc
Zbiornik Irkucki. W wyniku tej budowy poziom wody w Bajkale podniósł
się o 1 m. W późniejszych latach wybudowano kolejne zapory, m.in. w
Bracku, tworząc wielki system hydroelektrowni. Angara uchodzi do Jeniseju w okolicach Jenisejska (należy
wiec do zlewiska Morza Karskiego).
Najważniejsze jej dopływy na omawianym terenie to Irkut i Kitoj.
Lena jest trzecią pod wzglądem
długości rzeką w Rosji (4400 km).
Jej źródła znajdują się w Górach
Bajkalskich na wysokości 930 m
n.p.m., kilkanaście kilometrów od
brzegów Bajkału. Główne dopływy
Leny w górnym biegu to Anaj, Ilikta, Manzurka, Anga i Kirenga. Lena
uchodzi do Morza Łaptiewów.
PRZYRODA
Szata roślinna
Roślinność tajgi
Lasy te niezmierną zajmują przestrzeń, bo od głębi Wschodniej Syberii ciągną się aż do kół polarnych.
Drzewa w nich są: cedry (na których rosną szyszki z orzechami),
sosny, świerki i brzozy.
Rafał Błoński – zesłaniec syberyjski
W krajobrazie terenów nadbajkalskich dominują lasy. Zwarta głusza
tajgi pokrywa doliny rzek, faliste
wyżyny i masywy górskie. W skład
wschodniosyberyjskiej tajgi (borealny las iglasty) wchodzą: sosna
pospolita, świerk syberyjski, kilka
gatunków modrzewi (głównie modrzew syberyjski i modrzew dahurski), jodła syberyjska i limba, nazywana tutaj cedrem. Nieliczne
drzewa liściaste to przede wszystkim brzozy, osika i topole. Ich udział
wzrasta ku południowi.
Lasy nadbajkalskie to lasy stare
– wiek większości z nich szacowany jest na 150 – 200 lat. Szczególnie
sędziwe są lasy limbowe i niektóre
lasy modrzewiowe (250 – 300 lat
i więcej). Należy dodać, iż odkryto
tu pojedyncze, niezwykle stare modrzewie w wieku 800 – 900 lat. Rekordowy wiek osiągnęło drzewo,
u którego naliczono aż 1348 rocznych przyrostów.
Nadbajkalska tajga ma wielowarstwową strukturę i bogate runo. Wyróżnia się dwa podstawowe typy lasu
tajgowego – tajgę jasną (świetlistą) i
tajgę ciemną. Rozróżnienie to związane jest z ilością światła docierającego przez korony drzew do wnętrza
lasu, a to z kolei zależy od gatunków
budujących drzewostan. Przez ażurowy okap modrzewi i sosen, głównych gatunków tajgi jasnej, przenika
znaczna ilość światła. Mroczne wnę205
trze tajgi ciemnej okrywa pułap gęstych koron świerków, jodeł i limb.
Nad Bajkałem dominuje tajga jasna. Ze zbiorowiskiem tajgi ciemnej
spotkamy się jedynie na stokach południowej części Gór Bajkalskich,
w Górach Barguzińskich oraz na południowym krańcu Bajkału.
Podstawowym drzewem występującym w tajdze świetlistej jest
modrzew dahurski tworzący luźne
i dość niskie drzewostany (12 – 15
m). Pod nim w warstwie krzewów
występują różne gatunki wierzby,
brzoza oraz herbata kurylska. Zwartą pokrywę krzewinek tworzą borówka bagienna, brusznica, bagno,
bażyna, mącznica alpejska i dębik.
W miejscach suchych lub położonych na znacznych wysokościach
tło runa stanowią różnobarwne porosty. Dla terenów wilgotnych charakterystyczne są kobierce przesiąkniętych wodą mchów.
Głównymi składnikami runa tajgi
ciemnej są borówki, bagno i mchy.
Bardziej na południe w warstwie
krzewów pojawia się karagana syberyjska, porzeczka, jarząb syberyjski
i czeremcha.
W pobliżu miast, większych osad,
wzdłuż dróg i Kolei Transsyberyjskiej
las w znacznej części został zdewastowany poprzez wielkoobszarowe wyręby i wypas bydła. To, co po
nim pozostało, czyli marne zagajniki
brzozy i osiki, nie stanowi prawdziwego obrazu syberyjskiej tajgi.
Duży problem to także częste pożary. Przyczyną większości z nich
są uderzenia pioruna w czasie tzw.
suchych burz – z dużą ilością wyładowań atmosferycznych i krótkim,
niezbyt obfitym deszczem.
Podczas wędrówki trudno nie natrafić na obszary wypalonej tajgi.
Mogą to być świeże pogorzeliska,
gdzie zamiast gęstwiny pierwotnego
Jedną z najbardziej charakterystycznych roślin wschodniosyberyjskiej
tajgi, na którą trudno nie zwrócić uwagi, jest bergenia. Duże, mięsiste
i błyszczące liście wyścielają miejscami dno lasów lub tworzą rozległe
płaty na stromych stokach w piętrze wysokogórskim. Drobne różowe
kwiaty bergenii umieszczone na wysokich pędach przekwitają już w lipcu. Jesienią intensywnie zielone liście stopniowo stają się żółte lub jaskrawoczerwone. Jest to roślina Syberii Wschodniej i Azji Środkowej,
pospolita na północy Mongolii. Do dziś z brunatnych zeszłorocznych liści bergenii sporządza się smaczny leczniczy napar, a rany u bydła leczy
się okładem z jej kłączy.
206
Piętra roślinności
Na stokach nadbajkalskich gór wyróżnia się dwa podstawowe piętra
roślinności: piętro lasów i piętro wysokogórskie.
Piętro wysokogórskie, obejmujące obszary od górnej granicy lasu po
najwyższe szczyty, dzieli się na strefę subalpejska i alpejską. W odniesieniu do rejonu Przybajkala częściej stosuje się inne określenie stref piętra
wysokogórskiego: strefa podgolcowa i golce.
W związku ze znacznym zróżnicowaniem klimatu oraz innych czynników na obszarze poszczególnych pasmach górskich, granice pięter
roślinnych przebiegają na różnych wysokościach, odmienny jest też
skład gatunkowy.
lasu z wyjałowionej ziemi sterczą
czarne kikuty pni. Czasem o dawnym, przyziemnym pożarze świadczy jedynie osmolona kora rzadkich
zmizerniałych sosen i modrzewi.
Największe nad Bajkałem pogorzelisko znajduje się na stokach Gór
Nadmorskich.
Limba syberyjska
Uważane za symbol Syberii drzewo limbowe jest najcenniejszym
składnikiem nadbajkalskiej tajgi.
Łatwo poznać je wśród innych drzew
po charakterystycznej walcowatej
koronie i masywnym pniu z brązowymi spękaniami. By dodatkowo
upewnić się, że to ten gatunek, należy policzyć igły zebrane w pęczki na
pędzie – powinno być pięć.
Rosjanie nazywają limbę cedrem
syberyjskim (sibirskij kiedr). Nazwę
tę nadali jej kozacy, pierwsi odkryw-
cy tych ziem. Puszysta korona, balsamiczny zapach i majestatyczny
wygląd drzewa przypominał im znany na Rusi święty cedr libański.
Szyszki limbowe znacznie różnią
się kształtem od szyszek innych sosen. Początkowo mają one intensywnie fioletowe zabarwienie, dojrzewając stają się brązowe. Zawarte
w nich nasiona są jadalne i nazywane orzeszkami cedrowymi. Mają one
niezwykły, lekko żywiczny smak
i duże wartości odżywcze. Ponad
60% ich zawartości to wysokiej
jakości tłuszcz, a 17% białko. Zawierają też wiele witamin i mikroelementów. Zarówno orzeszki, jak
i żywica limby mają właściwości
lecznicze. Dojrzałe szyszki należy
podprażyć na gorącej płycie, aby uleciały z nich związki żywiczne.
Nasionami limby żywi się wiele
gatunków zamieszkujących tajgę
207
ptaków i ssaków. Są to nie tylko
myszy, wiewiórki czy burunduki,
ale także drapieżniki np. soból oraz
niedźwiedzie. Te ostatnie oczywiście nie wyłuskują nasion z szyszek, ale bezceremonialnie zjadają je
w całości.
Cykliczny rytm urodzajów nasion
cedru wyznacza rytm życia niemal
wszystkich mieszkańców tajgi. Niski urodzaj nasion w danym roku
wpływa na obniżenie liczebności populacji wielu zwierząt, także sobola.
Zimą znacznie częściej niż zwykle
spotyka się w tajdze szatuna – wygłodniałego niedźwiedzia, który nie
zgromadził odpowiedniej ilości tłuszczu i nie zapadł w sen zimowy. Obfity urodzaj nasion limby zdarza się
nad Bajkałem co 8 – 10 lat.
Roślinność wysokogórska
W niższych partiach piętra wysokogórskiego rozciąga się strefa subalpejskich zarośli. Nie jest to jednorodna formacja roślinna. Dominują
zarośla karłowatej limby (stłanika)
i brzozowe. W miejscach bardziej wilgotnych, nad potokami, częste są zarośla wierzbowe lub olszowe. Charakterystycznym dla tych regionów
zbiorowiskiem subalpejskim jest
tundra rododendronowa nazywana
kaszkarą. Są to zwarte płaty niskich
zarośli różanecznika złocistego.
208
Zarośla limby karłowatej są formacją roślinną analogiczną do zarośli, które w piętrze subalpejskim
naszych gór tworzy kosodrzewina.
Limba karłowata jest gatunkiem blisko spokrewnionym z limbą syberyjską. Często uważana jest jedynie
za jej podgatunek. Jej szyszki i nasiona są dużo mniejsze, ale smakiem i właściwościami nie ustępują
cedrowym.
Rosyjska nazwa krzewu: kiedrowyj stłanik pochodzi od słowa stłat’sia – czyli rozpościerać się, słać się
– i dobrze obrazuje jego wygląd..
Krzaczaste limby nie występują
wyłącznie powyżej górnej granicy
lasu – możemy spotkać się z nimi
w różnych partiach stoków, od brzegu Bajkału po golce. Rosną pod okapem lasu oraz na kamienistych zboczach i osypiskach, gdzie tworzą
trudne do przebycia płaty. Zarośla
limby karłowatej mają wysokość od
0,5 do 4 m. Są one uważane za bardziej niedostępne od kosodrzewiny,
pomimo iż gałązki i igły stłanika są
znacznie cieńsze i delikatniejsze.
Wraz z wysokością zbiorowiska
krzewów rozpadają się na coraz to
mniejsze, rzadziej rozrzucone kępy. Najwyższe partie gór, w których
panuje szczególnie surowy klimat,
zajmują łąki alpejskie i tundra wysokogórska. Miejsca wilgotne: źró-
dliska, brzegi potoków i jezior porastają obfite ziołorośla z orlikiem
syberyjskim, pełnikiem i ciemiężycą zieloną. Łany kwitnących orlików
o dużych, szafirowych kwiatach
wraz z grupami złocistych pełników
stanowią piękne uzupełnienie niezwykłego krajobrazu dzikich gór.
Na stromych stokach występują borówczyska, płaty bergenii i zbiorowi-
ska trawiaste. Nawet z pozoru nagie
skały i osypiska pokryte są warstwą
mchów i porostów.
Roślinność stepów
Aby zobaczyć nad Bajkałem naturalny reliktowy step, najlepiej
wybrać się na wyspę Olchon. Inne
miejsca, gdzie występuje ta rzadka
tutaj formacja roślinna, to dolina
Różaneczniki
Różaneczniki, zwyczajowo nazywane rododendronami, znamy głównie z ogrodów i parków. Nad Bajkałem te różnobarwnie kwitnące krzewinki występują w środowisku naturalnym – zwykle w strefie wysokogórskiej, gdzie tworzą niskie zwarte zarośla. Liście i inne części
różaneczników od dawna wykorzystywane były w medycynie naturalnej ludów Syberii i Dalekiego Wschodu. Ich lecznicze, wzmacniające
właściwości znane są do dziś.
Różanecznik Adamsa (Rhododendron adamsii ) to słynna sahandala
lub „białe skrzydło”. Występuje on w strefie wysokogórskiej wszystkich
pasm otaczających Bajkał, ale wszędzie jest dość rzadki. Napar z suszonych liści sahandali o intensywnie poziomkowym zapachu ma
właściwości stymulujące pracę serca.
Różanecznik złocisty (Rhododendron aureum) to dość pospolity gatunek strefy wysokogórskiej, często tworzący tu rozległe płaty na kamienistych osypiskach, skałach i pod okapem rzadkich lasów. Jest to płożąca
się, wiecznie zielona krzewinka o skórzastych liściach i żółtych kwiatach. Podobnie jak sahandala stosowana w ziołolecznictwie – tkanki
rośliny zawierają gorzkie substancje trujące.
Różanecznik dahurski (Rhododendron dahuricum)
Znacznie wyższy od poprzednich gatunków krzew o różowych kwiatach, często tworzący gęste zarośla. Występuje w podszycie modrzewiowej tajgi lub na kamienistych, górskich zboczach. W Buriacji nazywany
jest bagulnikiem i uznawany za symbol tej krainy.
209
Barguzina, wschodnie zbocza północnej części Gór Nadmorskich,
Dolina Tunkińska oraz fragment
wybrzeża u podnóża Gór Bajkalskich.
Wykształcenie się na tych terenach naturalnych stepów związane
jest ze specyfiką gleb oraz niedostateczną ilością opadów. Obszary te
położone są w tak zwanym cieniu
Rośliny lecznicze
Ziołolecznictwo jest na Syberii niezwykle popularne. Rdzenna ludność Przybajkala do dziś wykorzystuje różne gatunki dziko rosnących
roślin w celach leczniczych i kulinarnych. W większych miastach, na
targach lub w sklepach sprzedawane są suszone zioła. Przed wielodniową wędrówką przez tajgę warto nauczyć się rozpoznawać i zbierać niektóre rośliny, by po męczącym dniu móc zaparzyć z nich pokrzepiającą
herbatę.
Rożeniec górski (Rhodiola rosea), tzw. „złoty korzeń”
Jedno z najsławniejszych i najpopularniejszych ziół Syberii. „Złoty korzeń” od wieków wykorzystywany jest w medycynie ałtajskiej, a jego
cenne właściwości stymulujące porównywane były z właściwościami
żeń-szenia. Jest to gatunek arktyczno-alpejski. Rośnie w miejscach
wilgotnych, najczęściej nad potokami i jeziorami w strefie wysokogórskiej .
Z błotnistej ziemi należy wydobyć mięsiste kłącze rośliny, które może
być wykorzystane do sporządzenia nalewki na spirytusie lub po wysuszeniu do przygotowania naparu. Pokrojone fragmenty korzenia można także wrzucić do herbaty i krótko podgotować. Mieszkańcy Syberii
święcie wierzą w niezwykłą moc rośliny przywracającej siły nawet przy
krańcowym wyczerpaniu.
Herbata kurylska (Dasiphora fruticosa), tzw. kurylski czaj
Pospolity nad Bajkałem niski krzew o licznych, intensywnie żółtych
kwiatach. Gatunek ten rośnie na podmokłych łąkach i w widnych lasach. Po wysuszeniu drobne liście rośliny nabierają delikatnie poziomkowej woni, parzone z herbatą nadają jej niezwykły ziołowy aromat.
Świeże pędy powinno się wrzucić do wrzątku i chwilę pogotować, jeszcze przed nasypaniem herbaty. Bardzo smaczny jest także sam napar
z herbaty kurylskiej.
210
opadowym. Zbiorowiska roślinne
nadbajkalskich stepów tworzy różnorodna, nie spotykana na przyległych terenach roślinność, w której
dominują sucholubne trawy.
Szczegółowe badania zbiorowisk
roślinnych wyspy Olchon wskazują
na ich duże podobieństwo do analogicznych formacji roślinnych na
terenie Mongolii (zob. rozdz. Mongolia – Charakterystyka przyrodnicza – Szata roślinna). Uważa się,
że stepy środkowobajkalskie były
niegdyś częścią rozległego obszaru
stepowego obejmującego dzisiejszą
Mongolię. Ich rozdzielenie miało
miejsce w okresie maksymalnego
zlodowacenia plejstoceńskiego. Na
olchońskie stepy najlepiej wybrać się
w lipcu, gdyż w tym okresie zakwita
większość stepowych roślin.
Zwierzęta
Zwierzęta tajgi
Nadbajkalską tajgę zamieszkują
liczne zwierzęta znane także w Europie. Często są to jedynie inne podgatunki, różniące się nieznacznie
wyglądem, biologią lub wielkością
(przeważnie gatunki syberyjskie są
większe). Występują tu także zwierzęta charakterystyczne wyłącznie
dla obszarów tajgi.
Wśród licznych przedstawicieli
gryzoni najciekawsze są dwa ga-
tunki wiewiórkowatych: polatucha
i burunduk.
Polatucha to niewielkie srebrzystoszare zwierzątko o dużych oczach.
Swą nazwę zawdzięcza umiejętności
biernego lotu, co zapewniają jej specjalne fałdy skórne pomiędzy kończynami, wzdłuż boków ciała. Może
dzięki nim wykonywać dalekie, nawet 50-metrowe skoki z drzewana
drzewo.
Wędrując przez nadbajkalskie lasy, na pewno spotkamy burunduka.
To egzotyczne dla nas zwierzątko jest
wyjątkowo mało płochliwe, mamy
więc szansę przyjrzeć mu się uważniej. Burunduk jest gryzoniem trochę mniejszym od wiewiórki. Podobnie jak ona ma długi puszysty ogon
i sprawnie chodzi po drzewach. Bez
trudu poznamy go po charakterystycznym pasiastym umaszczeniu –
na żółtym tle ostro odcinają się czarne pręgi. Łatwo oswaja się z człowiekiem i każdego dnia podchodzi do
namiotu lub zimowia coraz śmielej,
szczególnie gdy może liczyć na jakiś
smaczny kąsek. Polski badacz tych
rejonów, Benedykt Dybowski, trzymał parę oswojonych burunduków
w swojej chacie. Planował nawet aklimatyzację tych zwierząt w Tatrach.
Ulubionym pokarmem burunduka
są nasiona limby i tak jak orzechówka czy wiewiórka gromadzi z nich za211
pasy na zimę. Wydobytymi z szyszki
nasionami napełnia torebki policzkowe, podobnie jak to czyni chomik,
a następnie przenosi je do spiżarni.
Może w niej zgromadzić nawet 15
kilogramów orzechów.
W tajdze licznie reprezentowane
są drapieżniki, przede wszystkim
z rodziny łasicowatych. Najsławniejszym ich przedstawicielem jest
soból. Jest to zwierzę bardzo ostrożne, wiodące skryty, głównie nocny
tryb życia, trudno więc o spotkanie
z nim, szczególnie w lecie. Jest bardzo podobny do kuny, lecz nie potrafi tak dobrze jak ona poruszać się
po drzewach. Żyje głównie na ziemi, gdzie poluje na drobne gryzonie,
wiewiórki, burunduki, szczekuszki,
ptaki i owady. Chętnie zjada nasiona limby, jagody i grzyby. Zamieszkuje różnorodne lasy i zarośla stłanika, ale najchętniej zakłada kryjówki
w limbowej tajdze w stertach gałęzi,
dziuplach i pod wykrotami. Ubarwienie futra soboli w różnych regionach Syberii jest zmienne, od jasnobrązowego po prawie zupełnie
czarne. Za najpiękniejsze i najcenniejsze uważa się futro sobola barguzińskiego: ciemnoczekoladowe
z błękitnym podbiciem. To właśnie
ze względu na niezwykłe cenne futra na początku XX w. soból został
prawie całkowicie wytępiony.
212
Dla odbudowy populacji tego gatunku na różnych obszarach Syberii
stworzono specjalne fermy hodowlane i rezerwaty. Wydany w 1916
roku całkowity zakaz polowań i liczne reintrodukcje sprawiły, że już
w latach 60. udało się w pełni odtworzyć jego azjatycki zasięg. Należy dodać, że do XVII w. soból występował także w Europie po Litwę
i Białoruś, skąd bezpowrotnie wyparty został wskutek wyrębu lasów
i polowań.
Poseł rosyjski M. Spafarij, który
w 1675 roku podróżował po Syberii,
napisał: „Soból – zwierz to przedziwny i rzadki, a nigdzie na świecie nie
rodzi się tak piękny jak tylko w kraju
północnym, na Syberii...”
Największym przedstawicielem
rodziny łasicowatych jest rosomak
– jeden z najbardziej tajemniczych
i niezwykłych mieszkańców tajgi.
Z wyglądu nie przypomina on żadnego innego zwierzęcia. Dość duży,
o ciemnym gęstym futrze i puszystym ogonie jest swoistym skrzyżowaniem kuny z niedźwiedziem.
Rosomak ma charakterystyczne,
bardzo szerokie łapy umożliwiające
mu stąpanie po bagiennym gruncie
podmokłych lasów i sprawne przemieszczanie się po śniegu. Prowadzi głównie naziemny tryb życia, ale
wspina się także na drzewa, scho-
dząc z nich często głową w dół. Podczas biegu rosomak porusza się nie
drobnym kłusem jak wilk lub lis, ale
głównie galopem, krótkimi skokami. Podkradając się do zdobyczy,
pełznie nisko przy ziemi. Zimą rosomak żywi się padliną, często też
poluje na lisy, zające bielaki i kopytne, które bez trudu dogania na
głębokim śniegu. Mimo niezbyt dużych rozmiarów potrafi upolować
renifera, a nawet łosia: skacze wtedy
na grzbiet ofiary i trzymając się łapami boków jak niedźwiedź, gryzie ją
w kark, dopóki ta nie padnie.
W bezpośredniej walce rosomak
może pokonać nawet rysia. Charakterystyczne dla tego gatunku jest
gromadzenie nadmiaru pokarmu
w spiżarniach, najczęściej w norach,
do których potrafi przynieść ciężkie
kawały mięsa z odległości nawet kilku kilometrów. Takie spiżarnie rosomak zakrywa gałęziami lub kamieniami i zawsze nieomylnie odnajduje nawet pod metrową warstwa
śniegu. Czasami może umieszczać
fragmenty zdobyczy na drzewie. Jedynymi wrogami rosomaka są człowiek i wilk. Rosomaki żyją głównie
w tajdze, ale także na obszarach
tundrowych i w strefie wysokogórskiej. Poza Syberią gatunek ten występuje w Skandynawii i w Ameryce
Północnej. Wśród ludów zamieszkujących te tereny (Buriaci, Ewenkowie, Lapończycy, Indianie, Eskimosi) nigdy nie rozwinął się kult
Rosomak (Gulo gulo), rys. J. Piela
213
tego zwierzęcia. Wszędzie rosomak
uważany był za wcielenie zła.
Najmniejszym drapieżnikiem
tajgi jest łasica syberyjska (kołonok). Ma ona nietypowe, jasnorude
umaszczenie, niespotykane u innych łasicowatych. Dodatkowo przy
pyszczku zaznacza się kontrastowa
czarno-biała „maska”.
Bajkalski niedźwiedź brunatny
charakteryzuje się dużymi rozmiarami ciała. Ma on gęste i grube futro.
Jego liczebność nad Bajkałem jest
dość wysoka, szczególnie na obszarach rezerwatów. Niedźwiedź jest
zwierzęciem wszystkożernym. Jesienią, aby zgromadzić odpowiednie
zapasy tłuszczu, musi zjeść około
350 kilogramów orzechów limbowych lub 450 kilogramów jagód.
Piżmowiec (Moschus moschiferus),
rys. J. Piela
214
Ssaki kopytne reprezentowane są
w tajdze przez kilka gatunków. Najlepiej przystosowany do tego środowiska jest łoś. Jego naturalny zasięg
ściśle pokrywa się z obszarem eurazjatyckiej tajgi. Syberyjskie łosie
osiągają znacznie większe rozmiary
ciała i poroża niż ich europejscy
krewniacy.
Piżmowiec, nazywany w Rosji kabargą, to najmniejszy przedstawiciel
jeleniowatych. Od swych większych
krewniaków różni się brakiem poroża oraz specyficzną postawą – tylne
nogi zwierzęcia są znacznie dłuższe
od przednich. Najważniejszą, charakterystyczną cechą samców tego
gatunku są wystające z pyska górne
kły długości ok. 10 cm. Podobnie jak
poroże u innych jeleniowatych służą
one do walk w porze godowej.
O piżmowcu mówi się na Syberii
„cień skał”. Jest to zwierzę wyjątkowo ostrożne i skryte, które unika spotkania z człowiekiem. Żyje
w głębi gór na kamienistych stokach
pośród tajgi. Świetnie chodzi po skałach, a w poszukiwaniu pokarmu
nawet po pochyłych pniach drzew.
Dobrze rozwinięte boczne palce mogą być szeroko rozstawiane, co przeciwdziała pośliźnięciu, gdy kabarga
zsuwa się po stromych stokach,
a także pomaga stąpać po śniegu lub
bagnistym gruncie.
Na brzuchu samca znajduje się
gruczoł wydzielający piżmo. Jest to
substancja o silnym zapachu, znana
i ceniona już w starożytności. Intensywne polowania omal nie przyczyniły się do wyginięcia tego gatunku. Także dziś piżmo jest wysoko
cenione w medycynie, a zwłaszcza
w przemyśle perfumeryjnym. Skupowane w syberyjskich wioskach
trafia do Chin, a stąd na rynki całego świata.
Jednym z pospolitszych, a na pewno najbardziej hałaśliwym ptakiem
nadbajkalskich lasów jest orzechówka. Szczególnie często jej donośne krzyki można usłyszeć w limbowej ciemnej tajdze i zaroślach
stłanika. Jest to spory ptak wielkości sójki, szaroczekoladowy, gęsto
upstrzony białymi plamkami. Na
Syberii nazwana jest kiedrowką, po-
nieważ jej podstawowym pożywieniem są nasiona limby syberyjskiej.
Limbowymi orzeszkami żywi się
około dwudziestu innych gatunków
tajgowych ptaków, ale tylko ona
przyczynia się do ich rozsiewania.
Zwierzęta strefy wysokogórskiej
Prawie tak często jak wszędobylskiego burunduka można nad Bajkałem spotkać inne nieznane mieszkańcom Europy zwierzątko – szczekuszkę. Jest to gatunek występujący
głównie w strefie wysokogórskiej,
pośród kamiennych osuwisk i piarżysk, w zaroślach karłowatej limby,
a czasem także w piętrze tajgi, wszędzie tam gdzie zalega odsłonięty
rumosz skalny. W takich właśnie
miejscach można usłyszeć charakterystyczny ostrzegawczy świst. Gdy
tylko uważniej popatrzymy w kierunku skąd dobiega, to pośród kamieni dostrzeżemy
małe szarożółte zwierzątko
z dużymi okrągłymi uszami. Szczekuszki postawą
i wielkością przypominają
świnkę morską. Może na
pierwszy rzut oka nic na to
nie wskazuje, ale należą one
do zajęczaków. W języku
rosyjskim nazwa tego zwierzątka brzmi piściucha i na
pewno lepiej obrazuje wySzczekuszka (Ochotona sp.), rys. J. Piela
215
dawane przez nie dźwięki. Jest ono
też nazywane sienostawka, zaobserwowano bowiem, że szczekuszki
zbierają i suszą w sierpniu trawę oraz
zioła, a następnie układają w stożki
pod kamieniami. W ten sposób gromadzą zapasy siana na długą syberyjską zimę. W przeciwieństwie do
świstaków, także żyjących w surowym klimacie piętra wysokogórskiego, szczekuszki nie zapadają w sen
zimowy.
Bojaźliwe, ale i ciekawskie zwierzątko zwykle nieruchomieje na kamieniu, obserwując zbliżającego się
człowieka. Gdy podejdzie on zbyt
blisko, błyskawicznie znika wśród
kamieni, lecz już po chwili ciekawość przezwycięża lęk i z norki wy-
chyla się mała głowa. Gdy człowiek
oddali się, szczekuszka zjawia się na
dawnym miejscu.
Fauna jeziora Bajkał
Na skutek trwającej od trzeciorzędu izolacji w Bajkale wykształcił się unikatowy, bogaty w gatunki
endemiczne kompleks fauny słodkowodnej. Z ogólnej liczby 1550
dotychczas poznanych gatunków
zwierząt, około 80% żyje wyłącznie
tutaj. Osobliwa fauna jeziora wciąż
nie jest w pełni poznana – tylko
w ciągu ostatnich lat odkryto kilkanaście nowych gatunków. Życie
w Bajkale rozprzestrzenia się od
powierzchni aż po największe głębiny.
Foka bajkalska (Pusa sibirica), rys. J. Piela
216
Jedynym ssakiem żyjącym w wodach Bajkału jest słynna foka bajkalska, zwana nerpą. Do dziś zagadką jest droga, którą dostała się ona
do położonego w głębi kontynentu
jeziora. Bajkał o tysiące kilometrów
oddalony jest od mórz, w których
występują inne gatunki fok. Większość uczonych podziela teorię Czerskiego, który twierdził, że dotarła
ona do Bajkału w epoce lodowej
(około 12 tys. lat temu) z Morza
Arktycznego, rzekami Jenisejem
i Angarą. Na skutek pełnej izolacji
bajkalska nerpa stała się endemitem – jedynym słodkowodnym gatunkiem foki.
Nerpy spotyka się głównie w dzikich i bezludnych obszarach Bajkału
północnego i środkowego. Do ulubionych miejsc tych fok należą wyspy Uszkanie, gdzie spotyka się je
najczęściej (liczebność kolonii szacowana jest na ok. 2000 sztuk).
Bajkajska nerpa jest bardzo czujna
i ostrożna, dlatego trudno zobaczyć
ją z bliska. Młode nerpy, przychodzące na świat w lutym i marcu,
mają śnieżnobiałą barwę futra. Później staje się ono srebrzystoszare,
a u dorosłych jest brunatne.
Dziś wiadomo już, że nerpa żywi
się przede wszystkim gołomiankami, a znacznie rzadziej rybami użytkowymi, takimi jak omul i lipień.
W przeszłości uważana była za groźnego szkodnika dziesiątkującego ławice cennych omuli, a tym samym
narażającego gospodarkę ZSSR na
olbrzymie straty. W ślad za tym pojawiły się plany drastycznej redukcji
ilości fok. Zanim jednak zostały wykonane w obronie nerpy wystąpili
pracownicy Instytutu Limnologicznego Akademii Nauk ZSRR (miedzy innymi profesor Kożow – zasłużony obrońca przyrody Bajkału),
którym udało się przekonać specjalistów od rybołówstwa, że nerpa nie
stanowi zagrożenia dla omula.
Na foki bajkalskie polowano od
dawna, właściwie od czasu, kiedy
nad Bajkałem pojawił się człowiek.
W przeszłości, wskutek intensywnych polowań dla tłuszczu i cennego
futra, znacznie spadła ich liczebność.
W celu ochrony foki ograniczono
odstrzały do 5 – 6 tys. sztuk (10%
szacowanej liczby osobników), co
jak twierdzą naukowcy, nie zagraża
trwałości populacji. Jednakże znacznym zagrożeniem dla przyszłości
bajkalskiej nerpy jest kłusownictwo,
a być może także zanieczyszczenie
wód Bajkału. Ekolodzy od dawna
próbują przeforsować postulat całkowitej ochrony prawnej zwierzęcia
powszechnie uważanego za symbol
Bajkału. Pierwsze szczegółowe badania foki bajkalskiej prowadzili Be217
nedykt Dybowski i Wiktor Godlew- go tworzą zielone podwodne zarośla
u skalnych brzegów Bajkału.
ski (zob. podrozdz. Bajkał – Historia
Specyficzną grupą bezkręgowców
– Polscy badacze Bajkału).
są kiełże – drobne skorupiaki o barEndemiczne bezkręgowce
dzo zróżnicowanych kształtach, rozO niepowtarzalności bogatego
miarach i jaskrawych barwach. Niew endemity świata zwierzęcego Baj- które żyją tylko na przybrzeżnych
kału dowiedziano się stosunkowo
płyciznach, inne, odbarwione i śleniedawno, bo w II poł. XIX w. Wcze- pe, przystosowały się do życia w głęśniejsze badania jeziora były nie- binach.
dokładne i bardzo pobieżne. Znano
Niezliczone ilości małych, zbuwprawdzie wiele gatunków ryb, jed- dowanych z ziarenek piasku rurek
nakże zakładano ubóstwo fauny
przymocowanych do przybrzeżnych
bezkręgowców. Ten błędny wniosek
głazów to domki larw chruścików
został całkowicie obalony w wyni- bajkalskich. Wiosną na powierzchku badań Benedykta Dybowskiego
nię wychodzą dorosłe chruściki.
i Wiktora Godlewskiego, które pro- Z czasem całe masy owadów pokrywadzili w latach 1869 – 1870. Licz- wają taflę wody, przybrzeżne kamiene, zebrane przez nich okazy wska- nie i plażę. W tym czasie do brzezały na ogromne zróżnicowanie
gów Bajkału podpływają duże ławice
gatunków i form bezkręgowców.
omuli i lipieni, a z tajgi wychodzą
Dybowski i Godlewski stosowali
na plażę niedźwiedzie, które także
nietypową, opracowaną przez sie- chętnie żywią się chruścikami.
bie, metodę odłowu. Spuszczali na
Wśród licznych organizmów plandno jeziora martwą rybę stanowią- ktonowych najsławniejszy jest mały
cą swego rodzaju przynętę. Już po
widłonóg – episzura – uznawany za
kilku godzinach wnętrze ryby roiło
główny filtr biologiczny jeziora.
się od padlinożernych kiełży i śliRyby Bajkału
maków.
Poznano ponad 50 gatunków bajNajstarszymi ewolucyjnie orgakalskich ryb, w tym połowa to ganizmami zwierzęcymi w Bajkale są
gąbki – większość gatunków pocho- tunki występujące wyłącznie tutaj.
Tylko w Bajkale żyje gołomianka
dzi z trzeciorzędu. Endemiczne gąb– dziwaczna ryba bajkalskich głębin.
ki z rodzaju Lubomirskiidaea po raz
pierwszy zbadane przez Dybowskie- Gołomianka ma nieproporcjonalnie
218
dużą głowę, pomarańczowe oczy,
a jej pozbawione łusek bladoróżowe
ciało jest prawie przeźroczyste.
W znacznej części składa się ono
z tłuszczu o dużej zawartości witaminy A. Tłuszcz wytopiony z gołomianki to znane od wieków w Chinach i Mongolii lekarstwo. Biologia
gołomianki do czasu wnikliwych badań Benedykta Dybowskiego była dla
uczonych tajemnicą. Nie potrafiono
wytłumaczyć zjawiska regularnego
śnięcia gołomianek, masowo wyrzucanych na brzegi przez fale Bajkału.
Według najpopularniejszej w XIX
wieku teorii śmierć głębinowych ryb
miały powodować gazy wydobywające się z dna jeziora. Dybowski pierwszy odkrył, iż są one żyworodne, a po
wydaniu na świat potomstwa samica
najczęściej ginie.
Najcenniejszą rybą Bajkału jest
endemiczny omul. Stanowi on około 2/3 rocznych odłowów. Omul jest
migrującą rybą otwartego Bajkału.
Jak wszystkie łososiowate corocznie podąża na tarło w górę rzek. Na
skutek nieracjonalnych odłowów
i kłusownictwa w okresie masowych
wędrówek ryb, znacznie spadła liczebność omula w Bajkale.
Innym ważnym gatunkiem jest
lipień bajkalski. Od pospolitego
w rzekach Syberii lipienia arktycznego różni się on zarówno wyglądem,
jak i większymi rozmiarami. Bajkał
to także bogactwo ptaków wodnych,
gnieżdżących się na jego brzegach
i wyspach lub zatrzymujących się tu
na przelotach. Nad Bajkałem, w delcie Górnej Angary lub Selengi spotyka się wiele gatunków kaczek, gęsi,
siewkowatych i innych.
HISTORIA
Okolice Bajkału 20 – 25 tys. lat
temu były bezkresną mroźną tundrą, wśród której żerowały stada
żubrów, nosorożców i mamutów.
I wtedy właśnie pojawił się tam człowiek pierwotny wyposażony w broń
wyrabianą głównie z prymitywnie
obrabianego kamienia. Interesujące, że ci najstarsi paleolityczni łowcy
wywodzili się z Europy. Ludy typowo azjatyckie pojawiły się nad Bajkałem później, dopiero w neolicie,
wśród klimatu i przyrody już zbliżonych do stanu obecnego. W czasy
historyczne ziemie te weszły jako
północno-wschodnie peryferyjne
obszary protopaństwowego związku
Hunów, a następnie dawnych Turków. Schyłek pierwszego tysiąclecia zastał nad Bajkałem niezależny
związek trzech plemion tureckich,
noszących wspólną nazwę Kurykanów (Kurykanie byli protoplastami
Jakutów). Związek ten względnie
219
skutecznie opierał się naciskom zewnętrznym. Owe naciski to datujący się od początków ery napór osadniczy mandżurskich Tunguzów oraz
wojskowe zakusy potężniejszych sąsiadów: Ujgurów i Kirgizów jenisejskich. W X w. dodatkowo zarysował
się idący z południa nacisk mongolskiego plemienia Buriatów. Kurykanie zaczęli wówczas opuszczać
swoje dotychczasowe siedziby i przenosić się nad Lenę. Ostatecznie
o zmianie gospodarzy tych ziem
przesądziło powstanie w początkach XIII w. mongolskiego imperium Czyngis-chana. Imperium to
podporządkowało sobie tereny nadbajkalskie i wsparło buriacki ruch
osadniczy. Buriaci, wchłonąwszy
pozostałości swych tureckich poprzedników, stali się nad Bajkałem
plemieniem dominującym. Lud ten
specjalizował się w hodowli, przy
czym na Zabajkalu upowszechniło
się pasterstwo typu koczowniczego,
a na Przedbajkalu hodowla związana z półosiadłym trybem życia i słabo rozwiniętym rolnictwem – głównie w postaci uprawy niewielkich
ilości prosa. Buriaci ponadto wyróżniali się spośród swych syberyjskich
sąsiadów umiejętnością wyrobu doskonałej broni siecznej (broni palnej
nie znali), kotłów i okuć do uprzęży
oraz znajomością pisma (staromon220
golskiego). W przededniu podboju
rosyjskiego byli najsilniejszym ekonomicznie i wojskowo oraz najliczniejszym ludem Syberii Wschodniej.
Ich ówczesną liczebność szacuje się
na około 27 tys.
Rosjanie dowiedzieli się po raz
pierwszy o istnieniu Buriatów w roku 1622 – wkrótce po wybudowaniu
ostrogu (prowizorycznego gródka)
w Jenisejsku. Początkowo nowo poznany lud, który w skrócie nazywali Bratami, próbowali skłonić do
przyjęcia „carskiej wysokiej opieki”
czczymi obiecankami. Gdy to nie
pomogło, w 1627 r. wysłali przeciw
niemu atamana Maksyma Perfiliewa z 40 kozakami. Te szczupłe siły
puściły się w górę Angary, lecz zdołały dotrzeć jedynie do skraju terenów buriackich, do Szamańskiego
Porohu. Wrogo przyjęte, musiały
wrócić do Jenisejska. W 1629 r.
próbę przełamania oporu Buriatów
podjął wojewoda Jakub Chripunow.
Wyprawił się na 20 łodziach, a przewidując, że rzeką nie zdoła wedrzeć
się w głąb Buriacji, pozostawił łodzie
nad Ilimem. Dalej posuwał się pieszo. Dotarł do ujścia Oki i stoczył
zwycięska bitwę, lecz terenu trwale
nie zdołał opanować.
Doświadczenia Perfiliewa i Chripunowa dowiodły, że na łatwe podporządkowanie Buriatów liczyć nie
można. Rosjanie przystąpili więc do
systematycznego osaczania Buriacji
warownymi ostrogami i opanowywania jej ziem częściami. Metoda
okazała się skuteczna. Buriaci znad
Oki już w 1631 r. musieli zgodzić się
na budowę gródka w Bracku. Gródek ten stał się oparciem dla dalszej
ekspansji w górę Angary. Po dotarciu Rosjan do Leny również ta rzeka
stała się szlakiem, wzdłuż którego
następował podbój buriackich i tunguskich terenów. W 1643 r. tą właśnie drogą dotarł do Bajkału pięćdziesiętnik Kurbat Iwanow, o którym wiemy, że zatrzymał się na
wyspie Olchon, potem zebrał daninę od Tunguzów znad Górnej Angary i wreszcie założył prowizoryczny
gródek u ujścia rzeczki Barguzin.
Na opanowywanie swych ziem
przez przybyszów Buriaci bynajmniej nie spoglądali bezczynnie. Już
w 1635 r. wybuchło buriackie powstanie w rejonie Bracka – rok później stłumione przez kozaków prowadzonych przez Polaka (!) Mikołaja Radukowskiego. W 1648 r. do
walki poderwali się Buriaci nadleńscy
i barguzińscy, a w 1658 r. doszło do
powstania buriackiego w rejonie Bałagańska. Oba te wystąpienia zostały
szybko stłumione, a sprawcy buntów schronili się na terenie Mongolii. Odtąd tereny buriackie można
uznać za spacyfikowane. Wiadomo
jednak, że jeszcze w 1675 r. istniały
grupy Buriatów, które nie uznawały
rosyjskiej zwierzchności.
W pierwszym okresie panowanie
rosyjskie nad tymi terenami sprowadzało się przede wszystkim do
ściągania daniny, zwanej jasakiem.
Jasak był ściągany głównie w skórkach zwierząt futerkowych. W czasach Borysa Godunowa jego wielkość ustalono na 10 skórek sobolich
od żonatego mężczyzny i 5 od nieżonatego. W rzeczywistości oficjalne
wysokości jasaku, w późniejszych
wiekach zamienianego stopniowo
na opłaty pieniężne, były zawsze
wielkościami jedynie orientacyjnymi, przy ściąganiu dopuszczano się
bowiem licznych nadużyć. Częstym
zwyczajem było zatrzymywanie
w ostrogach naczelników plemiennych – pozornie jako gości, a faktycznie jako trzymanych pod silną
strażą zakładników, będących rękojmią złożenia daniny. Stosowania tej
metody zakazano dopiero w latach
40. XVIII w.
Jasak nie był dla rdzennej ludności
jedynym ciężarem związanym z nadejściem Rosjan. Do częstych zdarzeń należało porywanie tubylczych
kobiet oraz obracanie schwytanych
osób w niewolników (chołopów),
przy czym zawsze wiązało się to
221
z przymusową chrystianizacją. Wraz
z przybyszami pojawiły się choroby
zakaźne, zwłaszcza ospa, dżuma i tyfus. Plagą dla rdzennej ludności okazał się także syfilis. Na skutek chorób zakaźnych w ciągu 60 lat XVIII
i początków XIX stulecia w okręgu
turuchańskim liczba rdzennej ludności zmniejszyła się o 3/4.
Mimo wszystko rosyjskie metody
podboju Syberii nie były porównywalne z amerykańskimi sposobami
podboju Dzikiego Zachodu. Rosyjskie instrukcje administracji centralnej ustawicznie nawoływały do
łagodnego obchodzenia się z tubylcami. Plemionom koczowniczym (a
do takich należeli Buriaci i Tunguzi)
pozostawiono znaczną dozę samorządności. Naczelnicy rodowi sami
zbierali jasak, oni też rozpatrywali
sprawy o drobne wykroczenia. Swobodnie mogły działać rady plemienne, tzw. dumy stepowe. Sytuacja ta
uległa dalszej poprawie po 1727 r.,
kiedy to wytyczono granicę rosyjsko-chińską. Znaczną część ludności Zabajkala zaliczono wtedy do
stanu kozackiego i zwolniono z obowiązku dawania rekruta w zamian
za strzeżenie granicy, zwłaszcza w
rejonie Kiachty, która stała się głównym punktem rosyjsko-chińskiej
wymiany handlowej. Rosjanie mimo wszystko nieśli ze sobą postęp
222
cywilizacyjny, a wraz z nim lepsze
warunki życia. Wraz z ich przyjściem zniknęła też zgubna plaga wojen międzyplemiennych. W tej sytuacji nie dziwi fakt, że liczebność
Buriatów między XVII a początkami
XX wieku wzrosła dziesięciokrotnie.
U progu XX w. było ich 300 tys..
Istotne zmiany w życiu ludności
nadbajkalskiej nastąpiły na przełomie XIX i XX stulecia. Wiązało się
to z gwałtownym wzrostem napływu osadników z głębi Rosji. Osadnicy przybywali tutaj od XVII w., lecz
było ich niewielu i tym samym nie
dezorganizowali miejscowych stosunków – ziemi wokół było w bród.
Nawet zwiększony ruch osadniczy
po uwłaszczeniu chłopów (w ciągu
30 lat osiadło wtedy na Syberii 450
tys. osób) stosunków tych poważniej nie naruszył. Gdy jednak wybudowano Kolej Transsyberyjską,
liczba osadników wzrosła do blisko
100 tys. rocznie. I wtedy wolnej ziemi zaczęło brakować. Już w 1896 r.
władze zarządziły reformę rolną.
W jej wyniku zaczęto odbierać część
dotąd użytkowanych ziem – u Buriatów zwłaszcza pastwisk – i przekazywać ją na tzw. fundusz kolonizacyjny. Dodatkowo (w 1906 r.)
zarządzono likwidację rad stepowych i przejście do stosowanej
w reszcie Rosji administracji typu
terytorialnego. Reformy te uderzały
przede wszystkim w arystokrację
rodową, ale nieprzychylnie przyjmowała je niemal cała rdzenna ludność. Bojkotowano nowe urzędy
i urzędników, utrudniano prace pomiarowe, wreszcie zebrano 10 tys.
podpisów i wysłano delegację do Petersburga. Wszystko na nic. Skutek
był jedynie ten, że reforma na terenach buriackich wlokła się aż po rok
1905. Napływu osadników nie mogło to zahamować. Już spis z 1897 r.
wykazał, że w guberni irkuckiej i na
Zabajkalu ludność rdzenna stanowi
jedynie trzecią część ogółu mieszkańców. Reformy z przełomu wieków nasiliły, istniejącą wśród Buriatów już wcześniej i usilnie popieraną
przez władze, tendencję do przejścia
do osiadłego trybu życia i szerszego
zajęcia się rolnictwem.
Rewolucja 1905 r. zaowocowała
wśród Buriatów wysunięciem postulatów autonomii narodowej i oświaty w języku ojczystym. Łączono je
z żądaniem zwrotu zagarniętej ziemi. Postulaty te ze zdwojoną siłą
odżyły w 1917 r. W kwietniu wysunięto je na zjeździe działaczy buriackich w Czycie. Po rewolucji październikowej na terenach nadbajkalskich zapanował zupełny rozgardiasz: władzę przejmowali na
przemian bolszewicy, Korpus Cze-
ski, admirał Kołczak, mieńszewicy,
gdzieniegdzie przez kilka miesięcy
rządzili Japończycy, ataman Siemionow lub zapuszczający się aż z Mongolii baron Ungern von Stemberg.
Dopiero na przedwiośniu 1921 r. sytuacja zaczęła się wyjaśniać. Z trwającej ponad trzy lata wojny domowej
zwycięsko wychodzili bolszewicy,
a i to jeszcze niezupełnie. Na Dalekim Wschodzie nadal stacjonowali Japończycy, postawę miejscowej ludności też trudno było uznać
za pewną. Zgodzono się zatem na
utworzenie państwa buforowego,
tzw. Republiki Dalekowschodniej,
sięgającej od Władywostoku po Bajkał. W ramach tejże „republiki”
w kwietniu 1921 r. powstał zalążek
buriackiej autonomii: BuriackoMongolski Obwód Autonomiczny
Dalekiego Wschodu. W styczniu następnego roku utworzono identyczny obwód Syberii Wschodniej. Gdy
po półtorarocznej egzystencji fasadowa republika zgłosiła akces do Rosji Radzieckiej, w kwietniu 1923 r.
oba te obwody połączono w Buriacko-Mongolską Republikę Autonomiczną (później jedynie Buriacką,
za to Socjalistyczną i Radziecką).
Tak skonstruowana jednostka polityczno-administracyjnanie obejmowała wszystkich terenów zamieszkanych przez Buriatów, toteż
223
w 1937 r. utworzono ponadto buriackie okręgi narodowościowe:
Agiński i Ust’-Ordyński.
W latach następnych Buriacja
dzieliła losy Związku Radzieckiego:
przeżyła laicyzację życia społecznego, bujny rozwój przemysłu (zwłaszcza wydobywczego) i oświaty – po
części traktowanej jako doskonałe
narzędzie prosowieckiej indoktrynacji. Przy znacznym oporze ludności przeprowadzono tu kolektywizację. Buriacja, jak cały Związek
Radziecki, zapłaciła daninę krwi
podczas II wojny światowej i miała
swój udział w martyrologii związanej ze stalinowskim systemem łagrów. Po rozpadzie ZSRR w marcu
1992 r. zgłosiła akces do Federacji
Rosyjskiej, głębiej jednak niż wcześniej manifestując swą niezależność
i tradycje religijne i kulturowe.
Z historii poznawania Syberii
Jedną z pierwszych wypraw badawczych w rejon Przybajkala była
podjęta z inicjatywy Piotra Wielkiego ekspedycja niemieckiego uczonego Daniela Gottlieba Messerschmidta. Powierzono mu prowadzenie prac kartograficznych oraz
obserwacji przyrodniczych i geograficznych, w tym zwłaszcza odnotowywanie położenia złóż metali.
W roku 1724 przemierzył on Zabaj224
kale. Najdalszymi punktami, do których dotarł były Czyta i Nerczyńsk
oraz jezioro Dalaj-nor. W czasie wyprawy zwracał szczególną uwagę na
opowiadania Buriatów o złożach rud
srebra, ołowiu, cyny i cynku orazo
źródłach wód mineralnych i pokładach soli. Kolejna zimę spędził w Irkucku na porządkowaniu zbiorów
i notatek. A były to notatki bardzo
szczegółowe, Messerschmidt bowiem dokładnie opisywał przebyte
trasy i dokumentował je zbieraniem
roślin, nasion, skór zwierzęcych,
skał i minerałów. Kolekcja ta nie dotrwała jednak do naszych czasów,
została strawiona przez pożar. Messerschmidt nie opublikował żadnych prac.
Do kolejnych poważnych badań
naukowych Zabajkala doszło w 1734
roku. Było to związane z drugą ekspedycja kamczacką Witusa Beringa.
Do wyprawy tej z rozkazu carycy Anny dołączona została tzw. grupa akademicka. W rzeczywistości grupa
ta działała samodzielnie i niezależnie od Beringa. Istotna rolę odgrywał w niej 24-letni przyrodnik Johan Georg Gmelin. Główną metodą
działania Gmelina były własne obserwacje i rozmowy z tubylcami.
Przygotował on do wydania znakomitą pracę Flora Sibirica, pierwszy
opisał też fokę bajkalską.
Panowanie carycy Katarzyny II
zaowocowało ekspedycją 26-letniego Piotra Szymona Pallasa. Interesujące nas tereny ekspedycja przebyła
w 1772 roku. Początkowo ruszono
z Irkucka w góry północnego Przedbajkala, potem popłynięto Selengą
do Wierchnieudińska, by wreszcie
podążyć traktem do Czyty. Stamtąd wyprawiano się jeszcze w góry
Zabajkala, do Kiachty i nad Dolny
Czykoj. Rezultatem wszystkich podróży Pallasa były trzytomowe Putieszestwia po raznym prowincijam Rosijskoj imperii, wydawane od
1773 roku. Ponadto ukazały się liczne jego prace z zoogeografii (pierwszy opisał gołomiankę), flory Syberii
oraz etnografii plemion mongolskich. Wśród członków ekspedycji
Pallasa znajdował się doktor medycyny J.G. Georgi. Latem 1772 roku
ruszył on z południowego krańca jeziora i początkowo wędrował wybrzeżem do ujścia Angary, a następnie przedostając się po drodze na
wyspę Olchon, do ujścia Barguzina.
Towarzyszył mu podszturman Aleksiej Puszkariew, który prowadził badania hydrograficzne. W efekcie powstała pierwsza mapa „bajkalskiego
morza” w skali 1:420 000 i pierwsza hipoteza o jego pochodzeniu.
W czasie całej wyprawy prowadził
badania klimatu oraz fauny i flory.
W 1774 roku z powodu powstania
Pugaczowa ekspedycja Pallasa została przerwana.
Wszystkie dotychczasowe wyprawy organizowane były pod auspicjami Akademii Nauk, przy wysokim
patronacie carów rosyjskich. Warto
przy tym zwrócić uwagę na przemilczany przez naukę rosyjską fakt, że
niezmiennie prowadzili je Niemcy.
W 1845 roku powstało Rosyjskie
Towarzystwo Geograficzne, a sześć
lat później jego pierwszy oddział
z siedzibą w Irkucku. Stał się on
głównym promotorem badań w interesującym nas rejonie. Dla poznania gór Przybajkala duże znaczenie
miało odkrycie piasków złotonośnych w Górach Nadmorskich.
W 1855 roku prowadził tu badania przyrodnik G.I. Radde, który
opłynął jezioro łodzią i opisał jego
świat zwierzęcy i roślinny. Po zebraniu skąpych danych stwierdził
on ubóstwo fauny bezkręgowców
w wodach Bajkału. Tezę to obaliły
w 1869 roku doskonałe prace polskich uczonych Benedykta Dybowskiego i Wiktora Godlewskiego.
Szerokie badania fauny Bajkału
prowadzone były w latach 1925
– 1927 przez ekspedycję Akademii
Nauk ZSRR. W 1928 roku powstała
w Listwiance Bajkalska Stacja Biologiczna, przemianowana w 1961 r.
225
na Syberyjski Instytut Limnologicz- rom i Miszychę, tam bowiem pracony, który pracuje do dnia dzisiej- wał wybrany na dowódcę powstania
Narcyz Celiński. Stamtąd powstańszego.
cy ruszyli przez tajgę w kierunku odPolscy zesłańcy nad Bajkałem
dalonej o 150 km granicy chińskiej.
Zesłańców najczęściej wykorzy- Wędrówka trwała trzy tygodnie.
stywano do pracy w kopalniach i za- W efekcie tylko jednej, niewielkiej
kładach przemysłowych, a że tych
grupce udało się dotrzeć do granicy,
w sąsiedztwie Bajkału było niewie- ale i ta została wydana Rosjanom
le, toteż i Polaków w bezpośrednich
przez Mongołów. Pozostałych wyokolicach „Świętego Morza” spo- łapali w tajdze Buriaci, którym
tkać można było rzadko. Częściej
płacono za każdego schwytanego.
pojawiali się w uprzemysłowionych
W czasie ucieczki zginęły 52 osoby,
okolicach Irkucka czy Nerczyńska.
a 418 stanęło przed sądem w IrkucA jednak już w latach 30. XIX stu- ku. Z tych czterech wkrótce publiczlecia (po powstaniu listopadowym)
nie rozstrzelano (prócz Szaramowispotykamy ich nad wschodnim brze- cza i Celińskiego – Jakuba Reinera
gu Bajkału, w Iglińsku. Najgłośniej- i Władysława Kotkowskiego).
szym jednak echem pobyt Polaków
Polacy nie byli jedynymi zesłańcanad Bajkałem odezwał się po po- mi na Syberii. Można szacować, że
wstaniu styczniowym, w roku 1866.
wśród ogółu zesłanych stanowili jePoczątkowo w Kańsku, a następnie
dynie kilka procent, a jednak stali się
w Irkucku przygotowywano powsta- tam znani. Zyskiwali sympatię dzięnie zesłańców. Datę jego wybuchu
ki uczciwości, sumienności, pracowyznaczono na 3 maja, władze
witości i łagodnemu usposobieniu.
otrzymały jednak pewne informacje
Zdaje się, że wkrótce po powstaniu
i chcąc udaremnić wybuch, roze- listopadowym wszyscy zesłani na Sysłały Polaków na 200-kilometrowy bir dekabryści umieli mówić po polodcinek budowanej wówczas drogi
sku. Polacy już wtedy wnieśli poważnadbajkalskiej. W nocy z 24 na 25
ny wkład w życie gospodarcze Syberii.
czerwca powstanie mimo to wybu- Konstanty Sawiczewski jako pierwchło. Najpierw poderwała się grupa
szy wykorzystał na skalę przemysłopracująca w Kułtuku i Listwiance.
wą orzeszki limby syberyjskiej i załoKierował nią Gustaw Szaramowicz.
żył pierwszą na Syberii fabrykę oleju,
Rozbrojono straże i ruszono na Mu- a wkrótce także mydła. W jego ślady
226
poszedł wkrótce nie kto inny, tylko
bohater nocy listopadowej, Piotr Wysocki, który podobne przedsiębiorstwo poprowadził w Akutaju. Bezimiennym zesłańcom polskim tereny
nadbajkalskie zawdzięczały sprowadzenie nasion uważanej potem za
najlepszą pszenicy, na Zabajkalu nazywanej polką, a także upowszechnienie kosy, nazywanej litewką, i pługa. Z Polakami łączy się też szerszą
uprawę ziemniaka i maku, a nawet
sprowadzenie drzew akacji. W drugiej połowie XIX wieku Polacy zdominowali życie gospodarcze Irkucka. Założyli tam pierwsze piekarnie,
ciastkarnie, restauracje, kawiarnie.
W mieście tym wręcz do dobrego tonu
należało nosić ubranie uszyte przez
Polaka, jeść chleb z polskiej piekarni,
kupować polskie meble w największych sklepach, które niechybnie nosiły nazwy warszawskich itd.
Polscy badacze Bajkału
Benedykt Dybowski (1833 – 1930)
Pochodzącemu z Litwy Benedyktowi Dybowskiemu przypisuje się
największe zasługi wśród wszystkich polskich badaczy jeziora.
Początkowo studiował na Wydziale Medycznym uniwersytetu
w Dorpacie. Za sekundowanie w pojedynku został relegowany z uczelni i przeniósł się do Wrocławia,
a stamtąd na uniwersytet w Berlinie.
W 1862 roku uzyskał dyplom doktora medycyny i chirurgii oraz posadę profesora Warszawskiej Szkoły Głównej. Jako pierwszy uczony
w Polsce wykładał teorię Darwina.
Planował wyprawę na Madagaskar
w celu badania wpływu izolacji geograficznej na ewolucję fauny oraz
powstawanie nowych odmian i gatunków. Za udział w pracach powstańczego Rządu Narodowego
w 1864 r. został aresztowany i skazany w procesie R. Traugutta na karę śmierci. Miał już wtedy znaczącą
pozycję w świecie nauki. Uczeni
niemieccy za pośrednictwem O.
Bis marcka wyjednali u władz rosyjskich zmianę wyroku na 12 lat
ciężkich robót na Syberii.
Dybowski był zmuszony zmienić
plany i zamierzony program badawczy realizować na przykładzie fauny syberyjskiej. Przewidywał, iż
w związku z odmiennością warunków geograficznych oraz przeszłością geologiczną obszaru Syberii
Wschodniej, zaszły tam zjawiska
różnicowania gatunków. Swoje zainteresowania skoncentrował na
faunie jeziora Bajkał. W ciągu wieloletnich badań (1868 – 1877) opisał szereg nowych dla nauki form
i w pełni udowodnił unikatowość
świata zwierzęcego Bajkału.
227
Dybowski osiedlił się w Kułtuku
nad brzegiem jeziora. Zbudował tam
dom i stację meteorologiczną. Badania, które prowadził wraz ze swym
współpracownikiem, Wiktorem Godlewskim, wymagały dużej odporności fizycznej, gdyż większość prac
przeprowadzana była zimą. Badacze
przebywali nawet po dwa tygodnie
na środku jeziora prowadząc pomiary głębokości, temperatury wód, połowy fauny i obserwując foki. W wyniku badań stwierdzili oni ogromne
bogactwo ryb, mięczaków, skorupiaków i owadów, w przeważającej
części endemicznych. Wielkim sukcesem było też wyjaśnienie przez
Dybowskiego zjawiska masowego
śnięcia gołomianki.
Za początek hydrobiologii jako
odrębnej gałęzi nauk biologicznych uważa się rok 1869, w którym szwajcarski przyrodnik F.A.
Forel rozpoczął badania Jeziora
Genewskiego. W tym samym roku Dybowski przedstawił Rosyjskiemu Towarzystwu Geograficznemu kompleksowy plan badań
faunistycznych Bajkału, jak również pomiarów głębin, temperatury wód, obserwacji fizyko-meteorologicznych i badań rozmieszczenia osadów dennych.
228
19 czerwca 1926 roku uczestnicy Bajkalskiej Ekspedycji Akademii Nauk ZSRR wystosowali
do Benedykta Dybowskiego list:
„Członkowie Ekspedycji siłą
rzeczy wspominają zasługi Pana
w dziedzinie badania Bajkału
i znad „Świętego Morza” przesyłają Panu pozdrowienia i najlepsze
życzenia. Ekspedycja prosi Pana
o przysłanie dla organizującej się
stałej stacji dla badania Bajkału
swego portretu z autografem; będzie on ozdobą pomieszczenia
stacji...”
Portret ten do dziś wisi w Instytucie Limnologicznym w Listwiance.
kału. W latach 1870 – 1929 ogłosił
z tego zakresu ogółem 43 prace naukowe i artykuły. Były to prace na temat nowych gatunków ryb, biologii
gołomianki, mięczaków, nerpy, monografia kiełży bajkalskich, a także
artykuły na temat pochodzenia Bajkału i jego fauny. Mając 95 lat, niestrudzony badacz myślał jeszcze
o kolejnej podróży na Syberię.
Benedykt Dybowski zmarł 31
stycznia 1930 roku, mając 97 lat.
Został pochowany we Lwowie na
wzgórzu powstańców cmentarza Łyczakowskiego. Uważany jest za jednego z twórców współczesnej wiedzy o Bajkale.
Wiktor Godlewski (1831 – 1900)
Na zesłaniu pełnił także funkcję
lekarza – leczył bezpłatnie, docierając do najdalej położonych buriackich osad. Postulował ideę ochrony
nadbajkalskiej przyrody przeciwstawiając się masowemu tępieniu
soboli i niedźwiedzi.
Wkrótce po ułaskawieniu i powrocie do Polski ponownie, już dobrowolnie, wyjechał na Kamczatkę, gdzie
kontynuował badania faunistyczne.
Po powrocie z Kamczatki Dybowski został profesorem zoologii na
Uniwersytecie Lwowskim. W dalszym ciągu zajmował się opracowywaniem wyników badań fauny Baj-
Wieloletni przyjaciel i współpracownik Benedykta Dybowskiego.
Konstruktor przyrządów do pomiaru
głębokości i pobierania próbek dna.
Aleksander Czekanowski
(1833 – 1876)
Absolwent uniwersytetów kijowskiego i dorpackiego. Zesłany na Syberię za udział w powstaniu styczniowym, w latach 1869 – 1872 prowadził obserwacje meteorologiczne
i badania w dziedzinie orografii oraz
tektoniki pasm górskich zachodniego Zabajkala. Gromadził także
kolekcje roślin. Jego prace na tym
niezbadanym obszarze przygotowały grunt dla badań Czerskiego.
W 1873 r. na zlecenie Akademii Nauk rozpoczął badania innych obszarów Wschodniej Syberii.
Pod koniec 1876 roku nękany
neurozą popełnił samobójstwo.
Jan Czerski (1845 – 1892)
Wychowanek Instytutu Szlacheckiego w Wilnie. Za udział w powstaniu styczniowym wcielony jako rekrut do pułku w Omsku. W czasie
sześcioletniej służby prowadził prywatne studia nad geologią i zoologią. W 1871 r. został zatrudniony
przez oddział Towarzystwa Geograficznego w Irkucku, gdzie pracował
nad jego zbiorami osteologicznymi.
Zajmował się czwartorzędowymi
i współczesnymi ssakami, dorywczo także archeologią. Prowadził badania geologiczne, między innymi
szczegółowe badania pasm wokółbajkalskich. W 1877 roku wyruszył
na trzyletnią ekspedycję brzegami
jeziora. Zebrane materiały umożliwiły mu sporządzenie mapy geologicznej wybrzeży. Wykonał wtedy
16 naskalnych nacięć dla oznaczenia poziomu wody, które zachowały
się do dziś. Po roku 1885 osiadł na
stałe Petersburgu.
Czerski stał się światowej sławy
uczonym nie tylko dzięki badaniom
229
geologicznym, ale także jako wybitny osteolog. Jest autorem ponad
700-stronicowej rozprawy wydanej
w 1891r. pt. Opis kolekcji potrzeciorzędowych ssaków zebranych przez
Wyprawę Nowosyberyjską w latach
1885 – 1886. Zawiera ona między
innymi analizę szczątków psa niżnieudińskiego, nosorożca tybańskiego i fauny Jaskini Bałagańskiej. Dzieło to było jednym z największych
osiągnięć naukowych II poł. XIX w.
w skali światowej. Jan Czerski zmarł
podczas wyprawy badawczej nad Kołymę w 1892 r., a prowadzone przez
niego prace dokończyła żona.
B. Dybowski, W. Godlewski,
A. Czekanowski i J. Czerski w uznaniu za zasługi w poznaniu naukowym Syberii otrzymali złote medale
Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego.
W 1928 r. Dybowski został wybrany członkiem Akademii Nauk
ZSSR.
POLITYKA I GOSPODARKA
Z inicjatywy Siergieja Obruczewa w 1927 roku Wszechzwiązkowe Towarzystwo Geograficzne uchwaliło nadanie nazwy
„Grzbiet Czerskiego” górom znajdującym się między Indygirką i
Kołymą. Środkową cześć tych gór
badał podczas ostatniej wyprawy
Jan Czerski.
„Jego pomnik ma tysiąc kilometrów długości, 300 szerokości
i sięga 3000 m wysokości. Powierzchnia jego jest większa od
Kaukazu, a wysokość przekracza
góry północnej Syberii.”
Imieniem Czerskiego nazwano także dwa szczyty (w Górach
Bajkalskich i Chamar Daban),
pasmo i dolinę w Sajanach oraz
wygasły wulkan w Dolinie Tunkińskiej.
230
Lata 90. XX w. przyniosły gigantyczne problemy ekonomiczne i społeczne. Krach z 1998 roku spowodował znaczną deprecjację rubla,
załamanie się rynku towarów i dalsze ograniczenie dochodowości przemysłu. Wszystko to bardzo negatywnie odbiło się na życiu mieszkańców
regionu nadbajkalskiego (i całej
Wspólnoty Niepodległych Państw).
Wiele osób straciło pracę, a ci którzy mają szczęście jeszcze pracować,
nie otrzymują pensji od wielu miesięcy. Rosnące bezrobocie powoduje, że coraz więcej młodych ludzi
trafia do środowiska przestępczego.
Sytuację pogarszają kłopoty związane z alkoholizmem. Nie wszyscy
jednak poddali się ogólnemu marazmowi. Część mieszkańców pró-
buje odnaleźć się w nowej rzeczywistości, zajmując się prywatnym
handlem i usługami.
Prywatyzacja przebiega tu niesłychanie opornie, zaś właścicielami
firm lub ziemi prawie zawsze zostają dawni sekretarze partii, byli
naczelnicy kołchozu albo też osoby
powiązane z podziemiem gospodarczym. W ostatnich latach zaznaczają się coraz większe kontrasty
społeczne. Wiele osób, korzystając
z ogólnego bezprawia, prowadzi nielegalne interesy. O rozmiarach chaosu panującego w regionie świadczą jeżdżące po ulicach syberyjskich
miast samochody (sprowadzane
bezprawnie z Japonii), przystosowane do ruchu lewostronnego. Jest ich
zdecydowana większość.
Sytuacja polityczna Rosji jest
ogólnie znana i nie wymaga przedstawiania, warto za to przyjrzeć się
życiu politycznemu Buriacji.
System władz Buriacji składa się
z egzekutywy (prezydent, wiceprezydent i rząd) oraz parlamentu republiki (65-osobowy Churał Narodowy, dawniej – Sowiet Najwyższy).
Teren republiki podzielony jest na
21 dystryktów (tzw. rejony).
W ostatnich latach nastąpiło ożywienie na lokalnej scenie politycznej. W 1991 roku odbył się Ogólnoburiacki Zjazd Konsolidacji i Du-
chowego Odrodzenia Narodu, zaś
w lutym 1994 roku przyjęto nową
konstytucję. Powstało także kilka
reprezentacji nie związanych – przynajmniej formalnie – z partią komunistyczną: Buriacko-Mongolska
Partia Narodowa, Światowe Buriackie Stowarzyszenie Rozwoju Kulturalnego, Ruch Jedności Narodowej
„Negedel” i szereg innych. Ciekawostką na lokalnej mapie politycznej jest niewątpliwie Zjednoczenie
Sowieckich Buddystów. W Ust’-Ordyńsko-Buriackim Okręgu Autonomicznym (niecałe 150 tys. mieszkańców w 1992 r.) wystąpiły dążenia
do zjednoczenie się z Buriacją, jednak w 1992 r. zawarto układ stowarzyszeniowy z Rosją (okręg zamieszkuje około 40% Buriatów, Rosjan
zaś jest ponad 50%). Okręg ten – ze
stolicą w miejscowości Ust’-Ordyński – jest obecnie częścią obwodu
irkuckiego.
Równolegle do odrodzenia narodowego, poparcie władz republiki
zyskało odrodzenie buddyzmu. Władze podjęły także szeroko zakrojoną
akcję, mającą przywrócić Buriatom
ich narodową kulturę, tradycję i język. Pojawiła się buriacka telewizja. Utworzona Akademia Kultury
i Sztuki zorganizowała studia z zakresu etnogenezy, historii, tradycji
i kultury Buriatów. Władze starają
231
się też zacieśnić polityczne i handlowe związki z Mongolią. O sile
powiązań z południowym sąsiadem
może świadczyć także symbolika
flagi Buriacji. Oprócz błękitnego,
białego i żółtego pasa znajduje się na
niej też soyombo – godło Mongolii
będące połączeniem symboli ognia,
słońca i księżyca.
LUDNOŚĆ, GRUPY ETNICZNE, JĘZYK
Społeczeństwo
Trudno jest dokładnie oszacować
liczbę ludności zamieszkałej na obszarze wokół Bajkału, bowiem dysponujemy danymi dotyczącymi całego obwodu irkuckiego i Republiki
Buriacji – terenu znacznie wykraczającego poza granice naszego
zainteresowania.
Łączna liczba ludności w obwodzie irkuckim i Buriacji to prawie
4 mln osób. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 3,5 os./km2.
Największe skupiska ludności
występują na południu, w ośrodkach
przemysłowych rozmieszczonych
wzdłuż trasy Kolei Transsyberyjskiej. Stosunkowo gęsto zaludnione
są ponadto doliny większych rzek
i niektóre kotliny śródgórskie, gdzie
istnieją dobre warunki dla rozwoju
rolnictwa i hodowli. Pozostałe obszary obejmujące północne wybrze232
ża Bajkału i pasma górskie są praktycznie bezludne. W tajdze, jedynie
nad większymi rzekami można spotkać niewielkie osady myśliwych
lub rybaków.
Średnia długość życia na tym terenie wynosi 68 lat i jest zbliżona do
wskaźników długowieczności w innych rejonach Rosji. Nie dotyczy
to jednak całej ludności, bowiem
mieszkający w tajdze Ewenkowie
żyją przeciętnie tylko 35 lat! Jest to
spowodowane przede wszystkim brakiem opieki medycznej oraz wyjątkowo trudnymi warunkami życia.
Większość mieszkańców miast
znajduje zatrudnienie w przemyśle,
natomiast ludność wiejska zajmuje
się hodowlą, rolnictwem i myślistwem, a także – nad Bajkałem
i większymi rzekami – rybołówstwem.
Grupy etniczne
Zanim na Przybajkalu pojawili
się Rosjanie, panami tych ziem byli
Buriaci i Ewenkowie.
Buriaci są narodem, który wykształcił się na drodze stopniowego
jednoczenia różnych plemion mongolskich, stale napływających nad
Bajkał od pocz. X w. n.e. Najważniejsze z nich to: Bałagaci, Chorińcy, Echiryci i Chondogorcy. Wśród
Buriatów wyróżnia się dwie grupy,
mówiące różnymi dialektami – BuW rodzinach buriackich panował
riatów Zachodnich (Przedbajkal- ustrój patriarchalny. Oznaczało to
skich) i Buriatów Wschodnich (Za- dominującą pozycję ojca oraz ogólne
bajkalskich).
uprzywilejowanie mężczyzn. Większością obowiązków związanych
„Zbliżywszy się do ludu buriacz prowadzeniem gospodarstwa obkiego poznałem go i wyniosłem
ciążone były kobiety. Domeną mężprzekonanie, że jest to plemię
czyzn było pasterstwo i myślistwo.
zdolne do postępu i warte żeby się
nim zająć.”
B. Dybowski
Pamiętnik dra Benedykta Dybowskiego od roku 1862 zacząwszy do roku 1878, Lwów 1930.
Większość Buriatów prowadziła
półosiadły tryb życia. Ich tradycyjna
gospodarka opierała się na hodowli
bydła, owiec i koni (na wschodzie
także wielbłądów). Stada wyjątkowo bogatych rodów mogły liczyć nawet 10 tys. sztuk zwierząt. Ważną
rolę odgrywało myślistwo. Polowali
na zwierzęta futerkowe, zwierzynę
grubą oraz ptaki. Przez długi czas
ich jedyną bronią myśliwską był łuk.
Wykorzystywali ponadto liczne rodzaje samołówek, takie jak sidła czy
pętle. Część Buriatów – szczególnie
na zachodzie – prowadząc osiadły
tryb, życia zajmowała się rolnictwem. Współcześni Buriaci tak jak
ich przodkowie zajmują się pasterstwem i myślistwem, nie ma jednak
wśród nich koczowników.
„Buriaci maja twarz mocno
śniadą, nos mały i spłaszczony,
kości policzkowe wydatne, oczy
wąskie i czarne i takiegoż koloru
włosy.[...] Na koniec, dla uzupełnienia tego opisu dodam, że
i kobiety jeżdżą konno również
dobrze jak i mężczyźni, i zwykle
wszelkie podróże wierzchem odbywają.”
E. Żmijewski, Sceny z życia
koczującego, Warszawa 1859
We własnej republice Buriaci stanowią jedynie 24% ogólnej liczby
mieszkańców (249,5 tys.). Stosunkowo duże skupiska Buriatów istnieją na obszarze obwodu irkuckiego,
w Ust’-Ordyńsko-Buriacki
m Okręgu
Autonomicznym (ponad 77 tys.) oraz
w obwodzie czytyjskim – w AgińskoBuriackim Okręgu Autonomicznym
(ponad 66 tys.). Ponadto Buriaci żyją
w północnej Mongolii i Chinach.
Język Buriatów należy do wschodniej grupy języków mongolskich, do
233
rodziny ałtajskiej. Wyróżnia się w
nim wiele dialektów tworzących trzy
grupy: wschodnią, zachodnią i selengińską. Do XX w. Buriaci używali
pisma staromongolskiego, które było wzorowane na piśmie ujgurskim.
Cechowało się ono pionowym układem wierszy, biegnących od lewej do
prawej. W 1931 r. wprowadzono do
użytku alfabet łaciński, który 1937 r.
zastąpiono do dziś obowiązującą rosyjską grażdanką. Współczesny literacki język buriacki powstał na podstawie dialektu chorińskiego. Jest on
oficjalnym językiem Republiki Buriacji. Wśród Buriatów powszechna
jest znajomość języka rosyjskiego.
Ewenkowie pochodzą z Mandżurii. Dawniej nazywano ich Tunguzami. W I tys. p.n.e. rozprzestrzenili się
na ziemiach całej Syberii Wschodniej, od Jeniseju do Morza Ochockiego. Początkowo podstawą ich bytu
było myślistwo. W tej dziedzinie byli
mistrzami. Polowali za pomocą łuku
i różnych pułapek na łosie, jelenie,
niedźwiedzie, piżmowce i zwierzęta
futerkowe. Polowali także z psami.
Ich drugorzędnym zajęciem była hodowlą reniferów. Zwierzęta te wykorzystywali głównie jako środek transportu – sami nazywali się Oroczon,
co znaczy „koczujący na reniferach”.
Pomocniczą funkcję w ich gospodarce pełniło rybołówstwo.
234
Wśród Ewenków panował ustrój
patriarchalno-rodowy. Plemiona
dzieliły się na grupy złożone ze spokrewnionych rodów. Ich członkowie nie mogli zakładać rodzin w obrębie tej samej grupy. Na czele rodu
stał najlepszy myśliwy.
Wtedy gdy na Syberii pojawili się
Rosjanie, Ewenkowie nie reprezentowali tak wysokiego poziomu rozwoju jak Buriaci.
Największe zmiany w życiu ludów syberyjskich przyniósł wiek
XX. Władza radziecka zmuszała
Ewenków i innych koczowników do
osiadłego trybu życia – zakładano
spółdzielnie hodowli reniferów, artele myśliwskie. Wskutek tego duża część ich narodowej tradycji uległa zapomnieniu. Mimo to wielu
Ewenków do dziś wędruje po bezkresnych obszarach tajgi, zajmując
się polowaniem i hodowlą reniferów. Wyróżnia się wśród nich trzy
grupy: oroczuny (hodowcy reniferów), murczeny (hodowcy koni)
i lamuczery (rybacy). Obecnie na
Syberii (w Ewenkijskim Okręgu Autonomicznym, Jakucji, Kraju Chabarowskim, obwodach irkuckim
i czytyjskim oraz Buriacji) żyje ok.
25 tys. Ewenków. Nad Bajkałem są
nieliczni, można ich spotkać jedynie w północno-wschodniej części
wybrzeża.
Język ewenkijski należy do grupy
tungusko-mandżurskiej,ałtajskiej
rodziny językowej. Ewenkowie nie
znali pisma, obecnie posługują się
alfabetem rosyjskim.
W 1992 r. założono centrum kultury ewenkijskiej „Arun”, mające
na celu odrodzenie narodu, kultury,
języka, obyczajów i tradycji.
Dominującym narodem, zarówno w obwodzie irkuckim, jak i w Buriacji są oczywiście Rosjanie (prawie
70% ludności).
Z mniej licznie reprezentowanych grup narodowościowych najczęściej spotyka się w tych stronach
Ukraińców, Tatarów i Białorusinów
(razem ok. 3%). Ewenków jest niewiele, jedynie ok. 1,6 tys. Ciekawą, wymierającą grupą są Sojoci,
nazywani także Caatanami – żyjący
w Sajanach pasterze reniferów.
W Buriacji żyje tylko 200 przedstawicieli tej grupy.
maga szerszego omówienia. Dlatego zajmiemy się nią dokładniej niż
dominującą kulturą rosyjską.
Architektura
Architektura to chyba najtrwalsza część kultury materialnej Buriatów. Jednym z najbardziej charakterystycznych jej elementów jest jurta
– tradycyjny buriacki dom.
Przeważnie każda rodzina posiadała dwie jurty – letnią i zimową.
Letnia zrobiona była z drewnianej
konstrukcji pokrytej wojłokiem lub
skórami tak, aby w każdej chwili
można ją było rozebrać i przenieść
w ślad za wędrującymi stadami. Jurta zimowa budowana była na stałe,
w tym samym co jurta letnia sześcio- lub ośmiokątnym kształcie.
Pośrodku paliło się ognisko, a dym
uchodził przez otwór w dachu.
Z czasem ognisko zastąpił metalowy piecyk.
W jurcie, zarówno ludzie, jak
KULTURA
i przedmioty, miały ściśle wyznaczone miejsca. Na prawo od wejścia
Kultura materialna
była część kobieca. Tam przechoTradycyjna kultura materialna
wywano naczynia, ubrania, narzęw okolicach Bajkału ma dwa obli- dzia do wyprawiania skór i żywność,
cza, ponieważ tworzą ją dwie grupy
słowem wszystko to, z czego na co
ludzi, – Buriaci i Rosjanie. Kultura
dzień korzystały kobiety. Po stronie
buriacka jako bardziej egzotyczna
lewej mieszkali mężczyźni. Tam też
i nieznana, a równocześnie znacz- było miejsce na narzędzia, uprząż,
nie starsza na tych terenach, wy- broń. Na wprost wejścia znajdował
235
Jurta, rys. W. Kwiecień.
się centralny punkty jurty – ołtarzyk bóstw opiekujących się domostwem. Każdy gość zgodnie z tradycją wchodząc do jurty, składał
pokłon tym bóstwom. W pobliżu ołtarzyka znajdowało się honorowe
miejsce dla gości.
Tak urządzone jurty zobaczyć
można już tylko w skansenach.
Gdzieniegdzie widzi się jeszcze walące się jurty zimowe, schowane za
nowymi domami budowanymi w
stylu rosyjskim. Te relikty przeszłości, często ponad stuletnie, służą
już tylko za letnie kuchnie lub składowiska rupieci. Jurty letnie zniknęły zupełnie. Zastąpiły je drewniane szałasy pasterskie i domki
myśliwskie. To skutek długiego panowania Rosjan i przejścia Buria236
tów z koczowniczego trybu życia na
osiadły.
Burzliwa historia nie zdołała
zmienić wzorów architektury religijnej. Każdy kształt i kolor ma tu
istotne, symboliczne znaczenie i jest
regulowany przez dawne kanony.
Dlatego powstające obecnie budowle nawiązują bezpośrednio do tych
z czasów przedrewolucyjnych.
Mianem dacan określa się świątynię tybetańskich buddystów w Buriacji. Jest to przeważnie piętrowy
lub dwupiętrowy budynek noszący
znamiona wschodniego stylu. Dach
zwieńczony jest szpiczastym zakończeniem w kształcie nałożonych na
siebie cylindrów, wykonanych ze
złoconej miedzi i pokrytej wyrytymi słowami modlitwy. Skierowana
na południe galeria ocienia wejście
Części składowe stupy symdo świątyni, na straży której często
bolizują pięć elementów, na któstoją posągi lwów i tygrysów. Wokół
re rozpada się ciało człowieka po
budowli rozmieszczone są różnej
śmierci, a zarazem pięć żywiowielkości młynki modlitewne.
łów. Cokół to wyobrażenie ZieDacany przyciągają wzrok bogatą
mi (symbol – kwadrat), na nim
kolorystyką. Cztery podstawowe
umieszczona jest kula odpowiabarwy lamaizmu to żółć, błękit, ziedająca Wodzie (symbol – kula),
leń i czerwień. Barwy te dominuja
a zwieńczenie przypominające jęzarówno na zewnątrz, jak i w środku
zyk płomienia to Ogień (symbol
świątyni.
– trójkąt). Podstawa zwieńczenia
W pobliżu dacanów buduje się stuoznacza Powietrze, a wierzchopy (suburgany), czyli rodzaj symbołek w kształcie wydłużonej kropli,
licznego grobowca. Pierwotnie mieNiebo (symbol – punkt).
ściły one szczątki Buddy lub świętych
buddyjskich. Najstarsze indyjskie stupy zbudowane były z dwóch części – kształty stupy, jej symbolika i znaczepodstawy i kopuły. W ciągu wieku w
nie jako obiektu sakralnego. MongolTybecie i krajach pozostających
ski i buriacki suburgan składa
pod wpływem cywilizacji
się z cokołu, części środtybetańskiej zmiekowej przeznaniały się
czonej do
Dacan, rys. W. Kwiecień
237
choć nie zachowali rosyjskiego planu wsi. Typowe syberyjskie chaty
Ważnym elementem zdobchoć nie są jednolite, posiadają pewniczym dacanów jest umieszczone charakterystyczne elementy. Pony nad galerią symbol wiedzy
malowane są zwykle na niebiesko,
i poznania. Przedstawia on złocozielono lub bordowo. Okna opatrzone, ośmiokątne koło oraz leżące
ne są dużymi, prawie zawsze niebiepo obu jego stronach gazele. Przyskimi okiennicami, zdobionymi propomina to pewien epizod z życia
stymi, symetrycznymi wzorami.
Buddy, kiedy to zwierzęta przyUkład domów w wioskach sybeszły wysłuchać jego kazania.
ryjskich był dosyć specyficzny. Chaty budowano wzdłuż drogi, po obu
jej stronach. Prawie całą fasadę zapełniały okna (zwykle trzy) i okiennice, zaś wejście znajdowało się na
cofniętym, ukrytym za wysokim
parkanem podwórku. Układ wsi ryskładania ofiar i wysokiego, smukłe- backich, położonych nad samym
go zwieńczenia. Ma charakterystycz- brzegiem Bajkału, był nieco odmienny dzwonkowaty kształt. Suburgan ny. Tutaj domy stały porozrzucane w
buduje się z kamienia lub gliny i bieli
wapnem. Istnieje osiem typów stup, w
zależności od intencji, z jaką została wzniesiona (np. zwycięstwa, rozprzestrzenienia
wiary, śmierci, spotkania itp.).
Kultura rosyjska, istniejąca
przez wieki obok
starszej na tych
ziemiach kultury
buriackiej, wywarła na tę
ostatnią duży wpływ. Buriaci
mieszkają w rosyjskich domach,
Chata rosyjska, rys. W. Kwiecień
Symbol wiedzy i poznania
238
chodzenia zwierzęcego. Większość
przedmiotów wykonywano z drewna i skóry. Dobrym tego przykładem
są naczynia sporządzone z brzozowej kory, w których przechowywano produkty sypkie (sól, mąka)
i płynne (mleko, śmietana). Najczęściej zrobione były z dwóch kawałRzemiosło
ków kory. Ścianki zszywano nitkaW tradycyjnym rzemiośle wyko- mi ze ścięgien, a dno włosianymi.
rzystywano przede wszystkim ma- Naczynia te mogły mieć też uchwyt
teriały pozyskiwane z lasu lub po- spleciony z końskiego włosia. Ponieładzie, w zależności od ukształtowania terenu.
Dawniej nieodłącznym elementem wsi rosyjskich była cerkiew lub
kaplica. Dziś mało która z mniejszych miejscowości może pochwalić
się świątynią.
Buriaccy rzemieślnicy trudnili się wyrobem łuków, z których słynęli
wśród innych ludów Syberii. Do XVIII wieku łuk był dla Buriatów jedyną
znaną im bronią dalekonośną, a i w wieku XIX przewyższał szybkością
i precyzją strzału rosyjskie strzelby. Proces wyrobu był długi i wymagał
niezwykłej precyzji i umiejętności. Ramię łuku wykonane było z czterech warstw – brzozowego drewna, rogu lub kości, ścięgien oplecionych
wokół dwu warstw poprzednich oraz okrywy wierzchniej z kory brzozowej. Trzy warstwy środkowe nadawały broni wytrzymałość, sprężystość
i siłę. Kora chroniła przed wilgocią. Cięciwę robiono z rzemieni lub zwierzęcych jelit, przy czym gatunek zwierzęcia nie był obojętny. Rzemień
z końskiej skóry najlepiej nadawał się na zimę, a na lato jelito owcze.
Groty strzał były kościane, drewniane lub metalowe i miały różne kształty w zależności od przeznaczenia. Podczas polowań najchętniej używano grotów kościanych, ponieważ umiejętność posługiwania się nimi
przynosiła łucznikowi największą chlubę. Tradycja polowania z użyciem
kościanych grotów przetrwała do początków XX wieku.
Kołczan i pokrowiec na łuk, które chroniły broń przed wilgocią i zniszczeniem, zrobione były z drewna obciągniętego skórą. Pokryte malowidłami, wybijane metalem, inkrustowane srebrem, złotem i drogimi
kamieniami, były często prawdziwymi dziełami sztuki.
239
dobnych naczyń używały także inne
ludy Syberii. Buriaci posługują się
nimi do dziś.
Legenda o kowalu
Bocho-Teli,zły bóg wschodni,
wybudował kuźnię. Pracował tam
przez całe dnie i noce, jednak jego
żelazo było bardzo kruche i przy
każdym uderzeniu młota rozpadało się na kawałki. Hałas dobiegający z kuźni niepokoił dobrych
bogów zachodu. Wysłali więc na
zwiady Bocho-Moja. T
en odebrał
kuźnię Bocho-T
eli i sam ogłosił
się jej gospodarzem. Następnie
ulepszył technikę produkcji żelaza i przekazał tę wiedzę ludziom.
Wysoką pozycję społeczną mieli
kowale. Szamanizm w pewnym sensie sakralizował żelazo – z trudem
pozyskiwany i odznaczający się wielką trwałością materiał. Przypisywano mu boskie pochodzenie. Bohater
mityczny Bocho-Moj jest właśnie
kowalem, stąd przedstawiciele tego
zawodu cieszyli się wielkim powodzeniem i mieli zapewniony dostęp
do lepszego świata po śmierci. Akcesoria szamańskie były często żelazne lub bogato przyozdobione tym
metalem. Strój obwieszony był kutymi z żelaza wyobrażeniami szkieletu, duchów opiekuńczych, demo240
nów oraz znakami ułatwiającymi
wędrówkę między światami.
Nie tylko szaman przystrajał się
w żelazne ozdoby. Upiększały one
również stroje zwykłych ludzi.
Klamry, spinki, okucia na siodła
i kołczany, podnosiły wartość
przedmiotów użytkowych i świadczyły o zamożności właściciela.
Umiłowanie metalu nie jest cechą typową tylko dla Buriatów, ale
rozpowszechnioną wśród większości ludów Syberii. Niestety, wraz
z pojawieniem się przemysłu, zniknęły stare metody kowalstwa i sztuka formowania metalu na zimno.
Strój
Ważnym elementem kultury materialnej oraz tradycji miejscowych
jest ubiór. Na co dzień nie nosi się
już pięknie haftowanych, kolorowych ludowych buriackich strojów,
ozdabianych naszyjnikami z koralu,
kamieni szlaczetnych czy też ze
srebrnych monet. W narodowy strój
Buriaci ubierają się jeszcze w święto
Surcharbaan. Zobaczyć go można
także podczas występów zespołów
folklorystycznych lub obrzędów odprawianych z myślą o turystach.
Stroje Buriatów zbliżone były wyglądem do ubiorów mongolskich,
a odzież damska nie różniła się zbytnio od męskiej. Zimą zarówno ko-
biety, jak i mężczyźni, nosili spodnie
ze skór baranich lub sarnich, kożuchy wdziewane na koszulę i futrzane wysokie buty. Latem noszono
buty ze skór zamszowych, przeważnie koloru czerwonego. Biedniejsi
ubierali się w odzież zamszową lub
wełnianą. Bogatsi mogli sobie pozwolić na bardziej wyszukane, jedwabne szaty. Dominował kolor
niebieski, fioletowy i czerwony.
Niebieska tkanina, z której wykonana była czapka, symbolizowała niebo, obszycie z ciemnego futra
– Bajkał, a wieńczący ją czerwony
kutasik (pędzelek), to symbol promieni słonecznych (to jedno z wielu
dopuszczalnych zestawień kolorystycznych).
Język i literatura
Dzieje języka buriackiego są niezwykle zawiłe. Należy on do mongolskiej grupy językowej i dzieli się
na wiele dialektów. Przybywający
z południa lamowie przynieśli ze sobą pismo. Jednak już w latach 30.
na skutek narzuconych odgórnie
reform językowych alfabet staromongolski zamieniono na łaciński,
a później na cyrylicę, odcinając tym
samym Buriatów od pokrewnych im
kultur Azji Środkowej. Narzucony
jako język literacki dialekt choryń-
ski nie przyjął się i jest ciągle niezrozumiały dla części Buriatów, mimo
iż jest obecny w środkach masowego przekazu i od 1992 roku uczy się
go w szkołach. Do dziś Buriaci zachowali 15 dialektów należących do
trzech narzeczy.
Niestety wielu Buriatów porzuciło swój rodzimy język na rzecz rosyjskiego. Szczególnie wyraźne jest to w
miastach. Powoduje to wielkie ubożenie języka tak potocznego jak i literackiego oraz przemycanie licznych
zapożyczeń rosyjskich. Wydaje się,
że wysiłki podejmowane przez elitę
intelektualną, aby ocalić buriacką
mowę przynoszą raczej mierne efekty. Pozostaje jeszcze pytanie, w jakim
stopniu literatura piękna jest zrozumiała dla prostego człowieka.
Operujący mongolskim pismem
Buriaci, stworzyli narodową literaturę.
Najbardziej znany epos buriacki
nosi tytuł Geser (lub Opowiadanie
o Geser-c
hanie, władcy dziesięciu
stron świata). Składa się na niego,
szereg ustnych i zapisanych opowiadań o Geserze, które zostały ostatecznie zapisane w XVI–XVII wieku.
Oprócz buriackiego, znany jest także tybetański, mongolski i kałmucki
wariant tej opowieści.
W latach 90. Buriacja hucznie obchodziła 1000-lecie eposu. Ziemią
241
Geser-chana nazywany jest rejon
okiński we Wschodnich Sajanach.
Jeden ze szczytów gór o charakterystycznym stożkowatym kształcie to
zgodnie z legendą jurta Gesera.
Na początku świąt pogrążony
był w chaosie. Na Ziemi mieszkały wtedy złe istoty – mangatchaje. Pan Niebios postanowił
zniszczyć demony, a misję te powierzył Geserowi, jednemu z 9
jego synów. Geser powtórnie narodził się na ziemi w rodzinie
bezdzietnych biednych staruszków. Od początku był niezwykłym dzieckiem – niebywale silnym , mądrym i zręcznym. Kiedy
dorósł, zebrał trzydziestu towarzyszy i wyruszył, by pokonać siły
zła. Walczył z licznymi potworami, czarownikami-szamanami
i okrutnymi władcami. W końcu
dzięki swej sile i mądrości udało
mu się przezwyciężyć siły ciemności i zapewnić światu spokój.
Muzyka i taniec
Śpiew buriacki był jednogłosowy,
oparty o skalę muzyczną zawierającą pięć dźwięków w oktawie (pentatonika). Specyficznego wschodniego
charakteru nadawały mu duże różnice wysokości między dźwiękami
następującymi po sobie, specyficzna maniera artykulacji i wyraźny,
parzysty rytm.
Tradycję tę podtrzymywali do niedawna wędrowni grajkowie-bajar
ze.
Dziś można jeszcze usłyszeć niektóre z pieśni podczas rodzinnych
ceremonii i uroczystości. Bogatym
repertuarem mogą pochwalić się buriackie zespoły pieśni i tańca.
Pokryta tajgą, jeziorami i stepem,
Pełna słońca i ciepła,
Kwitnąca od krańca do krańca,
Bądź szczęśliwa kraino rodzinna.
Woń brusznicy, tchnienie czeremchy,
Aromat liliowego bagulnika.
Ja nie oddycham, ja chłonę zapach
Mojego kraju równinnego i lesistego.
Hymn Buriacji
Tradycyjna muzyka Buriatów była
odzwierciedleniem życia koczowników. Najbardziej rozpowszechniona była pieśń ludowa (duun). Obok
Jochor to stary taniec buriacki,
starych pieśni obrzędowych i oby- mający dziesiątki różnych warianczajowych, śpiewano o pracy i pięk- tów i stylów. Pierwotnie był to manie przyrody.
giczny, rytmiczny taniec, podczas
242
którego intonowano zaklęcia. Trwał
od wieczora do rana i wykonywany
był w kręgu, zgodnie z ruchem słońca. Tańczono, by pomóc duszy szamana i duchom zwierząt ofiarnych
w wędrówce do nieba. Dziś jochor
jest częstym elementem świąt i imprez kulturalnych.
Buriackie tradycje, obrzędy i święta
Święta
Surcharbaan (tzn. strzelanie do
skórzanej tarczy) to buriackie święto narodowe, ustanowione po rewolucji październikowej jako przeciwwaga urządzanych w tym czasie
lamajskich i szamańskich obrzędów. Odbywa się w pierwszą niedzielę czerwca. W ramach obchodów, oprócz łucznictwa – ulubionej
dyscypliny sportowej Buriatów –
oglądać można także wyścigi konne i zapasy. Towarzyszą im występy
zespołów folklorystycznych, które
obowiązkowo prezentujące narodowy taniec buriacki – jochor.
Sagaalgan – Nowy Rok – to dla
Buriatów najważniejsze lamajskie
święto. Zgodnie z kalendarzem lunarnym przypada ono zwykle w lutym, kiedy księżyc jest w nowiu
(05.02.2000).
W dacanach przygotowania do tego święta trwają długo i rozpoczynają się 15. dnia ostatniego miesią-
ca zimowego. Wtedy to mnisi robią
tzw. baliny – wielopoziomowe kolorowe torty z masła, mąki i cukru,
przyozdobione figurkami z koziego
tłuszczu. Te prawdziwe dzieła sztuki ofiarowuje się bogom i pomniejszym opiekunom religii. Torty stawia się w ołtarzowej części dacanu.
27. dnia ostatniego zimowego miesiąca odbywa się ceremonia uświęcenia balinów. Jest to początek noworocznych uroczystości. Dnia 29.
ma miejsce najciekawsza ceremonia przyciągająca do dacanu największą liczbę wiernych. Sporządza
się przedmiot w kształcie piramidy
zwany soor i przyozdabia go językami płomieni. Kulminacyjnym momentem ceremonii jest wrzucenie
soor do ognia, co symbolizuje zniszczenie tego wszystkiego, co jest przeszkodą dla wiary.
Przygotowania do Nowego Roku
kończą się, zarówno w dacanach,
jak i w domach, dniem poświęconym bogini Lhamo. Rodziny zasiadają przy suto zastawionych stołach, na których zawsze pojawiają
się produkty mleczne, bowiem ich
biały kolor symbolizuje dobrobyt.
Wszyscy starają się spędzić wieczór
jak najlepiej, wierząc, że cały rok
będzie taki, jaki był wieczór wigilii
Nowego Roku. Wielu nie śpi, czekając na przyjście bogini Lhamo, któ243
ra odwiedza domy, ciekawa, czym
zajmują się ich mieszkańcy.
Nowy Rok przychodzi o świcie.
Słychać wtedy głos instrumentu haranga przyzywający wiernych na
modlitwę. Ceremonię w Iwołgińskim Dacanie prowadzi zwierzchnik lamaistów w Buriacji w asyście
najważniejszych lamów. Oni to błogosławią zgromadzonych i przyjmują od nich hadak – długi pas jedwabiu, na znak szacunku, przyjaznego
nastawienia i wszelkich darów. Od
dnia następnego przez 17 kolejnych
dni odczytywane są fragmenty ze
świętych ksiąg. Cykl noworocznych
obchodów kończy się obrzędem ku
czci obrońców wiary Maakakale,
Lhamo i Hamsorann.
Hiimorin,
rys. Wojciech Kwiecień
244
Na letnie święto ku czci bothisattwy (oświeconego) Maitrei przybywają do dacanów liczne rzesze wiernych. Ceremonie trwają trzy dni.
Kulminację stanowi procesja, której
towarzyszy dźwięk dzwonów, talerzy i długich trąb. Na czele procesji
kroczą lamowie, niosąc figurę i rydwan bothisattwy. Maitreia symbolizuje miłość, współczucie i nadzieję na przyszłość. Buriaci wierzą, że
wybrany na następcę przez samego
Buddę Maitrea, zstąpi w przyszłości
na ziemię jako Bóg.
Podczas ważnego buriackiego obrzędu Hiimorin Hindhehe wiesza
się na wietrze rytualną chorągiewkę hiimorin. Na niej umieszczony
jest rysunek konia, mandali, bóstw
lamajskich i fragmenty ze świętych
ksiąg, a na doszytych z boku językach zapisane są mantry trzech
bóstw lamajskich: Arjabały, Mandżuszry i Oszorbaany. Powiewający
na wietrze hiimorin jest niesiony
przez symbolicznego konia, tak jak
mantry trzech bóstw niosą istotę
nauki Buddy.
W języku Mongołów i Buriatów
hii oznacza wiatr, tchnienie, emocje, a morin to koń a zarazem wewnętrzna siła człowieka. Tą samą
nazwą – hiimorin – określa się bioenergię człowieka i wszystkich istot
żywych oraz wpływ na nie rytmów
przyrody. Chorągiewka ta jest więc
symbolem indywidualnej siły życiowej, a rytuał Hiimorin Hindhehe
jest odprawiany w celu wzmocnienia tej siły i zsynchronizowania jej
z cyklicznymi zmianami w przyrodzie. Jest ona odpowiednio dobierana dla każdego człowieka zgodnie
z rokiem urodzenia.
Kiedyś w każdym dacanie pod koniec ostatniego miesiąca zimowego
wykonywany był taniec Cam. Dzi-
siaj ten rytualny taniec w strojach
i maskach strasznych duchów, symbolizujący wygnanie demonów,
można zobaczyć już tylko w Gusinoozierskim Dacanie.
Od początku lat 90. XX w. rokrocznie odbywa się festiwal Geseriada. Z początku miał on upamiętniać
tysiąclecie powstania eposu Geser,
z czasem stał się szeroko pojmowanym festiwalem kultury buriackiej.
Centralnym wydarzeniem festiwa-
Kalendarz mongoło-buriacki używany był przezwieki wśród ludów
stepowych. Został zapożyczony od Chińczyków i uległ modyfikacjom
prawdopodobnie pod wpływem kalendarza nestoriańskiego. Dziś pełni
rolę kalendarza liturgicznego dla wyznawców lamaizmu, wyznaczając
czas poszczególnych świąt i ceremonii.
Każdy rok (hel) nosi nazwę zwierzęcia. Lata układają się w cykl 12-letni w następującym porządku: mysz, krowa, tygrys, zając, smok, żmija,
koń, owca, małpa, kura, pies, świnia (rok 2002 jest rokiem konia). Pięć
12-letnich cykli stanowi wiek (60 lat).
Każdy rok ma swój charakter i poprzez układ gwiazd, planet i rytmy
przyrody, wpływa na nowo narodzonego człowieka, kształtując jego osobowość. Kiedy Buriat pyta: „Kiedy się urodziłeś?”, nie ma na myśli dnia,
ale właśnie rok w 12-letnim cyklu. Należy pamiętać, iż według tego
kalendarza noworodek ma już 1 rok (jesteśmy zatem o 1 rok starsi).
Takie postrzeganie sprawiło, że Buriaci nie świętowali dnia urodzin,
śledzili natomiast uważnie poszczególne lata kalendarzowe, wierząc
w ich wpływ na los człowieka. Szczególnie bali się roku będącego ich
rokiem urodzenia. Uważali go za szczególnie niebezpieczny, gdyż wzrasta wówczas wrażliwość na wpływ przyrody, częstsze są ataki ze strony
demonów, łatwiej o nieszczęście. Astrologia mongoło-buriacka wypracowała szereg przepisów i obrzędów chroniących człowieka podczas
tego trudnego okresu.
245
lu jest uroczyste przekazanie sztan- uszu kolczyki z koralem, które również miały moc odpędzania demodaru z staromongolskim napisem
nów i nieszczęść.
„Geser” z rejonu do rejonu. Całość
uświetniają liczne imprezy towarzyPieśń panny młodej
szące, występy folklorystyczne, konkursy recytatorskie, wybory miss
Gdym maleńką była,
czy wreszcie konferencje i dyskusje
Zwali swą, chowali,
naukowe. Festiwal Geseriada stał
Gdym się dużą stała,
się bodźcem do prób odtworzenia
W obcy świat oddali.
zapomnianych elementów kultury
i jest swoistą manifestacją ogólnoGdym w kołysce spała,
buriackiego odrodzenia. Odbywa się
Zwali swą, chowali,
latem w coraz to innym miejscu.
Gdym się dużą stała,
Ceremonie rodzinne
Życie człowieka naznaczone jest
paroma bardzo ważnymi momentami. Te momenty religia i tradycja
przyoblekła w przeróżne wierzenia
i obrzędy – święta rodzinne. Człowiek przeżywał te chwile w otoczeniu najbliższych.
Szaman lub lama towarzyszyli zawsze narodzinom człowieka. Jeśli
nie asystowali przy porodzie, to pojawiali się w pierwszych dniach życia dziecka, aby za pomocą odpowiednich obrzędów zabezpieczyć je
przed działaniem złych sił.
Jeśli urodził się chłopiec, u wezgłowia kładziono mu nóż, symbol
męskiego ducha, opiekuna rodu. Taki nóż przechodził z ojca na syna,
z pokolenia na pokolenie. Nowo narodzonej dziewczynce zakładano do
246
W obcy kraj oddali.
Ojcze! ojcze, wołam,
Lecz tyś pognał stado,
Wykupem się stałam,
Spłaciłeś mą głową.
Matko! matko wołam,
Lecz tyś gnała stado,
Wykupem się stałam,
Spłaciłaś mą głową.
Zaręczyny trwały długo i były bardzo rozbudowane. Wszystko zaczynało się od przyjazdu swatów do
rodziny panny młodej. Wymieniano zwyczajowe formułki powitania
i uprzejmości oraz uzgadniano sumę, jaką pan młody będzie musiał
zapłacić ojcu dziewczyny. Po uzgodnieniach swat i ojciec narzeczonej
wymieniali się pasami, przez co
swat stawał się opiekunem panny
młodej, nakładał jej na szyję złotą
monetę nanizaną na sznurek i płacił ojcu narzeczonej należną sumę,
a goście składali dziewczynie życzenia i obdarowywali prezentami.
Przygotowania do ślubu trwały nawet kilka miesięcy. Kiedy nadszedł
czas odjazdu narzeczonej, matka
i przyjaciółki starały się ją zatrzymać.
Strony odgrywały scenę walki, w której swaci zwyciężali i uwozili dziewczynę. W jurcie pana młodego czekano
już z poczęstunkiem na ich przyjazd.
Właściwy obrzęd ślubny odbywał się
przed jurtą, gdzie wystawiano przedmiot symbolizujący ducha opiekuńczego domu (ongon), paliło się ognisko i zbierali się zaproszeni goście.
Panna młoda miała twarz zasłoniętą
materiałową maską. Rozpoczynał się
pochód, w którym młodzi spotykali
się w parze, a obecni związywali im
wskazujące palce chusteczką. Pochód
okrążał jurtę i wchodził do środka,
gdzie odbywała się dalsza część ceremonii. Panna młoda rzucała garść
sadła do ognia, a drugą na obnażoną
pierś teścia. Dopiero wtedy wolno jej
było odsłonić twarz. Młoda małżonka składała jeszcze ofiary bóstwom
opiekuńczym domu, po czym obecni
dawali jej prezenty i pieniądze. Rozpoczynano ucztę i zabawę.
Po dziś dzień żywym zwyczajem
weselnym jest przyszywanie chusty
do kołdry młodej pary. Każdy z obecnych wkłada pod chustę pieniądze
i robi parę ściegów. Im staranniej
szyją, tym lepszą przyszłość wróżą
młodym.
Wstawaj wraz ze szczebiotem jaskółek,
I żyj jak królowa,
Budź się z trelem skowronka,
I postępuj według prawdy Bożej.
Daleko niech twe imię będzie
znane,
Niech twa jurta będzie pełna
wnucząt
I pełną bydła będzie twą zagroda.
Niech twe źrebięta dojrzewają
w konie,
A twe wnuczęta niech rosną
w ludzi.
Noża nie rzucaj z gniewem
I świekrze niegrzecznie nie odpowiadaj,
Bądź jak byk mocna.
Szanuj świekra,
Każdego dnia pędź tarasun,
Każdego roku dzieci ródź
I niech to będą słowa nie moje,
lecz bóstw.
Błogosławieństwo wypowiadane
przez najstarszego z rodu
podczas ceremonii ślubnych.
247
Medycyna tybetańska
Ważnym elementem kultury buriackiej jest medycyna tybetańska.
Stanowi ona nierozłączną część lamaizmu i wiele czerpie z tej religii.
W przeciwieństwie do zachodniej medycyny, tybetańska sztuka leczenia nie rozdziela ciała, myśli i ducha w człowieku. Traktuje każdą istotę
jako całość, odbicie harmonii makrokosmosu. To podejście rzutuje na
konkretne sposoby leczenia. Medycyna tybetańska wykorzystuje zioła,
akupunkturę, lecznicze właściwości minerałów i skór zwierzęcych, masaże oraz puszczanie krwi. Stosuje też mantrę i medytację, aby przywrócić pacjentowi harmonię. Procesowi leczenia towarzyszy niezwykle
rozbudowany rytuał i bogata symbolika. Pomaga to w dotarciu do podświadomości pacjenta. Nie wystarczy udać się do medyka, aby zapewnić
sobie zdrowie. Trzeba zmienić dotychczasowy sposób życia, dietę, zrezygnować z używek. Odmienić trzeba nawet myśli, tak aby umysł był jasny
i czysty, funkcjonujący w zgodzie z otoczeniem.
Takie wymagania nie będą dziwić, jeśli przyjrzymy się samej definicji
choroby. Otóż, zgodnie z nauką medycyny tybetańskiej, człowiek zawsze sam jest sobie winien. Część chorób i niedomagań jest zapisana
w karmie. To konsekwencja złych myśli i czynów człowieka w poprzednim życiu. Pozostałe problemy wywołane są dysharmonią we wnętrzu
człowieka i wypływają z podświadomości. Za dysharmonię odpowiedzialne są emocje. Buddyzm wyróżnia trzy typy emocji, które są „truci-
Buriaci mieli nieco szokujące dla
Europejczyków zwyczaje pogrzebowe. Wywozili zmarłych na step i tam
pozostawiali na pastwę zwierząt i ptaków. Dzieci umieszczano najczęściej
w drewnianej skrzynce i również pozostawiano na stepie, w wyznaczonym przez lamów lub szamanów
miejscu. Znakomitszych ludzi balsamowano, nasączając ich ciała solą.
Zdarzało się też palenie na stosie.
Zmarłych uważano za nieczystych. Jedyną osobą, która mogła dotykać ich bez skalania, był szaman
lub lama. Pozostali unikali kontaktu, a rzeczy należące do zmarłego
palono zaraz po pogrzebie.
Dzisiaj większość z tych ceremonii zaniknęła. Buriaci przejęli wiele
obyczajów od Rosjan, a podczas długich lat komunizmu zatracili znaczną część swojej kultury. Najbardziej
żywe pozostały ceremonie związane
z weselem, chociaż wiele z nich jest
już niezrozumiałych.
zną” dla organizmu ludzkiego. Są to: pożądanie (namiętności), nienawiść
i niewiedza. One też uniemożliwiają osiągnięcie oświecenia.
Tajniki medycyny tybetańskiej były niedostępne dla Europejczyków
aż do XIX wieku. Wtedy to buriacki uczony i medyk Badmajew został
nadwornym lekarzem cara Aleksandra III. On też przetłumaczył na język rosyjski główne tybetańskie dzieło z zakresu medycyny Czżud-Szi
.
Szybko lamajska sztuka leczenia rozprzestrzeniła się na cały świat. Dziś
lekarzami są zwykle lamowie, a gabinety mieszczą się przy ważniejszych
dacanach.
248
Kultura miejska
Kultura miejska Przybajkala to
w przeważającej części kultura rosyjska, choć warto pamiętać, że
współtworzyli ją kozacy oraz zesłańcy polscy, ukraińscy, niemieccy i inni. Dziś dominuje kultura typowa
dla całego obszaru byłego ZSRR –
rosyjska lub raczej radziecka archi-
tektura, europejska sztuka, teatr,
rozrywka. Monotonię blokowisk
przerywa powaga monumentalnych
socrealistycznych budowli i znacznie starsza drewniana architektura.
Z tej ostatniej słynie zwłaszcza Irkuck, choć drewniane domy zachowały się także w Ułan Ude i innych
miasteczkach regionu.
Drewniane domy pochodzą z XIX
wieku. Niestety większość z nich
strawiły kolejne pożary miast. Te,
które przetrwały, są przeważnie dosyć zaniedbane, choć trzeba przyznać, iż każdego roku rośnie liczba
odrestaurowanych zabytków. Syberyjskie drewniane „kamienice” są
przeważnie parterowe. Fasadę zdobią okna z pięknymi, niezwykle misternie rzeźbionymi i często kolorowymi okiennicami. Wejście znajduje się od strony podwórka, skrytego
za drewniana bramą. Uroku tym domom dodają bogate zdobienia, ornamenty tym okazalsze, im bogatszy był właściciel. Zabytki Irkucka
pozwalają wyobrazić sobie, jak urokliwie musiały wyglądać XIX-wieczne drewniane miasta Syberii.
Współczesna kultura i sztuka
w okolicach Bajkału skupia się
w największych ośrodkach miejskich.
Jej centrum jest Irkuck. Tu mieszczą
się najważniejsze muzea, galerie, sale wystawowe, rozwija się muzyka
249
i taniec. Także pod względem rozrywki Irkuck proponuje najwięcej atrakcji. Kawiarnie, puby, bary i kluby nocne wabią kolorowymi neonami. Nie
brakuje też kin, choć repertuar jest
zwykle mało interesujący.
W Ułan Ude, stolicy Buriacji, powoli dochodzi do głosu kultura autochtonów (stanowiących 24% mieszkańców). Coraz większą część elity
intelektualnej miast zaczynają stanowić Buriaci. Biorą czynny udział
Sławni Buriaci, którzy w ciągu ostatnich dziesięcioleci przyczynili się
do rozwoju kultury regionu i całej Rosji :
-Baldano Namżil Garmajewicz (1907 – 1984), buriacki pisarz i dramaturg. Opracował tekst eposu Geser
-Dandaron Bidia (1913 – 1974), sławny buddyjski jogin, uczony-buddolog, reformator buddyzmu w Buriacji. Zmarł w łagrze nad brzegiem
Bajkału.
-Dowżew Lobcan (ur. 1918 r.), narodowy artysta Buriacji. Jego malarstwo
przedstawia kompozycje sięgające do źródeł tradycyjnej ornamentyki
i malarstwa lamajskiego.
-Żalsarajew Damba Zodbicz (ur. 1925 r.), poeta, autor hymnu Republiki
Buriacji.
-Namsarajew Hoca (1889 – 1959), pisarz i poeta. Jego imieniem nazwano buriacki teatr dramatyczny.
-Sampilow Carenżap Sampilowicz (1893 – 1953), pierwszy liczący
się w ZSRR malarz buriacki. Przedstawiał życie miejscowych ludzi
na tle przyrody.
-Cydynżapow Gombożap (1905 – 1980), aktor, reżyser, dramaturg.
Jeden z założycieli buriackiego teatru narodowego, główny reżyser
teatru opery i baletu.
-Jampilow Baudoża Bazarowicz (ur. 1914 r.), kompozytor. Tworzył
opery, balety, oratoria, kantaty i symfonie.
Ciekawostką może być, iż pierwszym uczonym buriackim był Bazarow Dorżi (1822 – 1855), który studiował w Kazaniu i w roku 1846
obronił pracę Czarna wiara lub szamaństwo u Mongołów. Równie interesujące jest to, że jego promotorem był Józef Kowalewski, Polak,
były filomata, który w latach 1827 – 1933 uczestniczył w wyprawie
do Mongolii i Chin.
250
w życiu politycznym republiki. Władze podjęły szeroko zakrojoną akcję
mającą przywrócić Buriatom ich narodową kulturę, tradycję i język. Pojawiła się buriacka telewizja. Utworzona Akademia Kultury i Sztuki,
zorganizowała studia z zakresu etnogenezy, historii, tradycji i kultury Buriatów. W Ułan Ude działają
ośrodki promujące buriackich artystów: Salon Artystyczny (ul. Kujbyszewa 26), Muzeum Literatury (ul.
Sowiecka 27) i Muzeum Buriackiego Centrum Naukowego (ul. Sahianowroj 8). Są też dwa buriackie
teatry, a opera często ma w repertuarze spektakle z pogranicza folkloru
i operetki.
Tradycje kulinarne
Tradycyjna kuchnia każdego narodu wyjawia sekrety o jego pochodzeniu, stylu życia, otaczającej go
przyrodzie, a nawet charakterze ludzi. Kuchnia Buriatów zmieniła się
zwłaszcza pod wpływem kuchni rosyjskiej, ale wciąż świadczy o koczowniczo-pasterskichkorzeniach.
Buriaci szczególnie cenią dania mięsne. Każda pora roku dyktuje im potrawy, rodzaje mięs i przypraw. Latem podaje się jagnięcinę, jesienią
koninę, a w zimie wołowinę. Dziczyznę jadają w sezonie polowań,
czyli jesienią i zimą.
Ważne miejsce zajmują też potrawy mleczne. Od nich zaczyna się
powitanie każdego gościa, pełnią
tę samą funkcję, co przysłowiowy
chleb i sól. Obyczaj ten nosi nazwę
Sagaalha.
Przez wieki Buriaci nauczyli się
w pełni wykorzystywać dary otaczającej ich przyrody. Lato to dla
nich czas zbierania jagód, leśnych
owoców, szyszek, dzikiego czosnku,
a nawet gałązek krzewu czeremchy,
z których robi się mąkę.
Przebywając nad Bajkałem, niejednokrotnie będziemy mieli okazję
spróbować i kuchni rosyjskiej. Potrawy najczęściej podawane w tutejszych
barach i restauracjach, a także popularne w syberyjskich domach, to:
pielmieni – uszka z miesem, w bulionie, ze śmietaną lub majonezem,
bliny – (naleśnki) z dżemem, mięsem, serem,
pirożki – racuchy (smażone ciasto
drożdżowe) nadziewane kapustą,
mięsem, ziemniakami,
pozy – potrawa buriacka, mielone mięso w cieście, gotowane na
parze,
buchlor – potrawa buriacka, obgotowane kawałki wołowiny lub dziczyzny,
płow – potrawa z Azji Środkowej,
ryż z kawałkami mięsa, cebulą i marchwią,
251
stroganiana – świeża, zamrożona
wątroba lub mięso, najczęściej sarny, strugane na cienkie paski,
ucha – zupa rybna z ryżem i warzywami,
czeremsza – zasolone, mielone
lub siekane liście i łodygi dzikiego
czosnku,
warienie – konfitury z owoców i
jagód,
mors – napój z jagód, najczęściej
konfitury zalane wrzątkiem lub
chłodną wodą.
Stała potrawa w kuchni syberyjskiej to ryby. Wśród nich zaś króluje
omul bajkalski. Podaje się go w różnych postaciach. Oto najważniejsze:
omul solony – surowa ryba zasolona jak śledź,
omul zimnego wędzenia – przeznaczony do dłuższego przechowywania. Warto sprawdzić, czy przed
wędzeniem wyjęto skrzela i dokładnie oczyszczono krew przy kręgosłupie, odradzamy kupowanie ryb
wędzonych z wnętrznościami (mają
nieprzyjemny gorzki smak),
omul gorącego wędzenia (!) – najsmaczniejszy sposób przyrządzania
omula, preferowany wśród miejscowych i turystów, tak przyrządzonej
ryby nie można przechowywać dłużej niż 12 godzin, dlatego kupimy ją
tylko na brzegu Bajkału (Listwianka,
Sludianka),
252
raskałotka – zamrożona surowa
ryba, obita twardym przedmiotem.
Ruszając w tajgę, warto poznać
podstawowe sposoby przyrządzania
ryb (zob. rozdz. Bajkał – Informacje
praktyczne).
RELIGIA
Szamanizm królował pośród Buriatów aż do pojawienia się lamaizmu (XVIII w.). Religie te istniały
obok siebie do czasów komunizmu.
Wtedy zwalczający się wcześniej lamowie i szamani wspólnie powędrowali na zsyłkę, zburzono większość
świątyń, zakazano kultu. Religie
popadały w zapomnienie. Dziś ze
szczątków, które się zachowały,
Buriaci starają się zrekonstruować
dawne wierzenia. Religie jednak
przez wieki współistnienia wywarły
na siebie znaczny wpływ. Buddyści
przejęli szamańskie miejsca święte
i bóstwa, szamani wykorzystywali
elementy medycyny tybetańskiej.
W okresie przedrewolucyjnym wykształciła się nawet religia zwana
burchanizmem, będąca synkretyzmem obu tych wyznań. W wielkim
skrócie można powiedzieć, że Buriaci mieszkający na zachodnim brzegu Bajkału są w przeważającej części szamanistami, a ci ze wschodu
i południa buddystami.
Szamanizm
Szamanizm to archaiczny zespół
wierzeń wykształcony wśród ludów
Syberii. Także w Buriacji dominował od wieków. Według szamanizmu wszechświat dzieli się na trzy
światy: Niebo, Ziemię i świat podziemny. Światy te połączone są osią
kosmiczną nazywaną przez Buriatów „Złotym Filarem” i uznawaną
zarazem za centrum wszechświata
i miejsce przenikania się poszczególnych światów. Umożliwia też
przechodzenie z jednego w drugi.
Niebo zamieszkują bogowie, podziemia demony. Świat środkowy to
świat ludzi.
Osobą, która może kontaktować
się z duchami i przenikać inne światy
jest szaman. Pełni on funkcję wróżbiarza, kapłana, a przede wszystkim
uzdrowiciela. W dzisiejszych czasach jest również tym, który posiada
wiedzę na temat duchów i obrzędów
i który może „przypomnieć” ją swoim współplemieńcom.
Ważnym elementem szamanizmu jest kult przodków. Wśród zachodnich Buriatów dużą czcią cieszył się ich mityczny przodek Bucha
Nojon Babaj. Duchy i ich wyobrażenia zwane były ongonami. Miały
one kształt ludzkich lub zwierzęcych figurek, a mieszkające w nich
duchy opiekowały się rodziną i po-
Szamański duszek (ongon),
rys. Wojciech Kwiecień.
magały domownikom. Każda rodzina posiadała kilka ongonów (zob.
Atlas religijny)
Mitologia szamańska uczyniła
świętymi pewne miejsca w Buriacji. Najważniejsza jest wyspa Olchon na Bajkale. Buriaci wierzyli, że
jest siedzibą władcy dusz grzesznych
Zwiedzając miejsca święte, pamiętajmy o należnym im szacunku. Turysto nie zabieraj ofiarnych
monet! Duchy będą się mściły!
253
i złych, Bedgazi. Ważny był też półwysep Święty Nos. Samo jezioro
Bajkał miało również swojego ducha-gospodarza, który zsyłał sztormy lub dawał powodzenie w połowach. Góry Sajany to odpowiednik
raju. Stamtąd dzięki hojności bogów schodziła do myśliwych zwierzyna.
Wiele z tych miejsc do dziś otaczanych jest czcią. Wciąż składa się
tam ofiary – monety, zboże, słody-
Szamańskie miejsca święte, jakie spotkać możemy w Buriacji
• Obo – zwykle kopczyk kamieni lub drzewo obwieszone kolorowymi
szmatkami (załaa). Jest znakiem, że miejsce to należy do ducha przyrody, dlatego obo najczęściej napotkamy na przełęczach, przy źródłach lub
ciekawych skałach. Czczone także przez buddystów.
• Serge – pal wbity w ziemię będący symbolicznym koniowiązem. Pal ten
ma u góry trzy wyżłobienia. Do górnego bogowie przywiązują swoje rumaki, dolny jest przeznaczony dla wierzchowców ze świata podziemia,
a zwykłe konie wiąże się do środkowego. Dawniej serge stało przed każdą jurtą. Stawiało się je dwa razy w życiu człowieka – raz w związku
z małżeństwem, drugi raz po śmierci. Nie wolno było zniszczyć słupa,
dopóki sam się nie rozpadł. Dziś upamiętnia miejsce pochodzenia
rodu, śmierci lub narodzin kogoś bardzo ważnego.
• Barisamy nie wyróżniają się żadnym szczególnym znakiem, ale są
ważnymi miejscami kontaktu z bóstwami przyrody (eżinami). Tutaj
najczęściej składa się ofiary i odprawia obrzędy.
• Arszan to otaczane czcią źródło wyróżniające się często właściwościami
leczniczymi.
• Ajha jest miejscem pochówku szamana, zwykle w lesie lub na stepie.
Zgodnie z obyczajem nie powinny tu przebywać kobiety. Nie wolno też
rąbać drzew, kosić trawy, polować, ani w żaden inny sposób naruszać
świętości tego miejsca.
Obyczaj każe zatrzymać się przy świętym miejscu, dorzucić kamień
lub zawiązać kolejną szmatkę, złożyć obiatę i skropić to miejsce wódką
lub mlekiem.
254
cze lub chociaż papierosa. Duchy
domagają się też, aby pobryzgać,
czyli strząsnąć na ziemię parę kropel
wódki albo mleka.
Niestety oryginalne stroje i akcesoria szamańskie zobaczyć można
już tylko w muzeum. Ciekawą kolekcję posiada skansen w Talcy koło
Listwianki i Muzeum Krajoznawcze w Irkucku. Nie znaczy to jednak, że brak dzisiaj szamanów.
Przeciwnie, wyraźnie widać powrót do tradycji. W 1990 r. na wyspie Olchon miały miejsce pierwsze od wielu lat obrzędy. W 1996 r.
w Ułan Ude odbyło się sympozjum
na temat szamanizmu w centralnej Azji, a rok później odprawiono
obrzęd przyzywania ducha Bajkału
Abajhatana. Specjalnie na tę okazję z irkuckiego Muzeum Krajoznawczego wypożyczono szamański strój i bęben. Rok później szamanizm zarejestrowano jako oficjalną konfesję w tym regionie.
Działa kilka stowarzyszeń szamanów, które łącznie zrzeszają około
50 członków.
Społeczne zapotrzebowanie na
„usługi” szamanów jest coraz większe, a religia ta przeżywa wielkie odrodzenie. Równolegle powstaje tzw.
szamanizm miejski, który ma więcej wspólnego z ruchem New Age
niż z tradycją Buriatów.
Pewna kobieta opowiedziała mi
kiedyś taką historię. Będąc jeszcze dzieckiem, poszła z matką na
jagody dobrze sobie znaną ścieżką
przez las. Droga dłużyła się niemiłosiernie, aż w końcu doszły do
wniosku, że chodzą w kółko. Były zaskoczone, bo przecież ścieżka
była wyraźna i o pomyłce nie mogło być mowy. Kolejne kilka godzin krążyły po lesie, aż wreszcie
matka domyśliła się, że to z pewnością duch lasu mści się za brak
szacunku. Zawróciły więc, wspięły się na przełęcz, ofiarowały duchowi mleko i okruch chleba.
Duch dał się przebłagać i bez problemu wróciły do domu.
Lamaizm
Lamaizm, czyli buddyzm tybetański lub wadżrajana („diamentowy
wóz”), jest wyznaniem większości
Buriatów.
Buddyzm dotarł do Tybetu w VII
wieku wypierając religię bon. Stamtąd rozprzestrzenił się na tereny
Mongolii, gdzie od XVI stulecia lamaizm stał się religią państwową.
Przez Mongolię lamaizm dotarł do
Buriatów w XVIII wieku. Nie wszyscy przyjęli go od razu. Źródła wspominają, iż na początku poprzedniego stulecia część mieszkańców
255
irkuckiej guberni była jeszcze szamanistami. Mimo to liczba mnichów była ogromna. Polski badacz-zesłaniec J. T
alkoHryncewicz pisał, że na pięciu Buriatów przypada
jeden lama, a każda rodzina stara
się oddać przynajmniej jednego syna do zakonu. Tuż przed wybuchem
rewolucji październikowej w okolicach Bajkału było prawie 50 dacanów (świątyń) i duganów (szkół
przyklasztornych) i przeszło 16 tys.
lamów. Kilka lat później nie było już
ani jednej świątyni.
Na drodze wędrówki przez Tybet,
Mongolię i Buriację buddyzm uległ
znacznym zmianom. Przejął wiele
elementów miejscowych wierzeń
i praktyk, zaadoptował niektóre bóstwa i przywłaszczył sobie szamańskie miejsca święte.
Lamajskie przedmioty liturgiczne (dzwonek i
świeczka), rys. Wojciech Kwiecień
sary. Udaje się to tylko nielicznym,
ale nikt nie jest pozbawiony szansy. Nawet najwięksi grzesznicy mogą osiągnąć stan oświecenia, choć
wcześniej muszą przejść przez cały
szereg inkarnacji.
W przeciwieństwie do pierwotnych założeń buddyzmu, lamaizm
nie zna zakazów dotyczących pożywienia. Różnice dotyczą także nieNajważniejszą formułą modlizwykle rozbudowanego panteonu
tewną i medytacyjną w lamaizmie
i obrzędów.
jest zwrot: aum manipadme hum
W okresie komunizmu większość
(„o ty, klejnocie w kwiecie lotoświątyń lamajskich (dacanów) i dosu”). Można ją spotkać bardzo
mów modlitw (duganów) zburzono. Zniknęli mnisi, a część tradycji
często, wypowiadaną przez wierposzła w zapomnienie. Dziś religia
nych lub wypisaną na młynkach
odradza się. Pojęcie „świadomość
modlitewnych.
narodowa” i „buddyzm” zespoliły
Lamaizm ma w zasadzie te same
się bardzo mocno. Wielu Buriatów
założenia dogmatyczne, co pierwot- podkreśla swoją przynależność etny buddyzm. Celem człowieka jest
niczną przez częste odwiedzanie dauwolnienie się z kręgu wcieleń, san- canów, skrupulatne obchodzenie
256
świąt i obrządków, noszenie buddyjskich symboli. Powstają nowe
dacany, przyciągając bajeczną kolorystyką i oryginalnym wschodnim
kształtem. Obecnie jest ich już kilkadziesiąt. Planuje się budowę kompleksu świątynnego w stolicy Buriacji, Ułan Ude. Lamowie starają
się pozyskać dla swojej religii również rosyjską młodzież. Ich propozycje nie trafiają w próżnię. W Instytucie Buddyjskim w Iwołdze studiuje
już kilkunastu Rosjan.
Największy i najważniejszy klasztor, którego pełna nazwa brzmi: „Koło Poznania Przynoszące Szczęście
i Pełną Radość”, znajduje się w Iwołgińsku, kilkadziesiąt kilometrów
od Ułan Ude. Tutaj ma swoja siedzibę Chambu-lama, zwierzchnik
wszystkich buddystów w Rosji. Wokół kompleksu świątynnego stoją
różnej wielkości młynki modlitewne (barabany), które wprawione
w ruch „odmawiają” za wiernego
wypisaną w środku lub na zewnątrz
modlitwę. W ostatnich latach klasztor trzy razy odwiedził Jego Świętobliwość Dalajlama XIV (zob. rozdz.
Bajkał – Trasy i główne miasta regionu – Iwołgiński Dacan).
Wnętrze tej świątyni, podobnie
jak i innych świątyń lamajskich, zdobią bajecznie kolorowe wyobrażenia
smoków i demonów, tworząc złu-
dzenie innego, niebiańskiego świata. Naprzeciw wejścia znajduje się
część ołtarzowa wypełniona licznymi rzeźbami inkarnacji Buddy. Największa z nich to zwykle przedstawienie Buddy Awalokiteśwary. Tuż
pod nią zobaczyć można zdjęcie
ostatniego wcielenia tegoż Buddy –
Jego Świętobliwości Dalajlamy XIV.
W świątyniach mnisi zasiadają
naprzeciwko siebie w dwóch długich
rzędach ciągnących się od wejścia
aż po ołtarz. Przed nimi na przykrytych kolorową tkaniną stolikach leżą księgi, instrumenty i wszystkie
akcesoria potrzebne do odprawiania
religijnych obrzędów.
Zwiedzając wnętrza buddyjskich świątyń, pamiętajmy o zakazie fotografowania, zdjęciu nakrycia głowy i poruszaniu się zgodnie
z kierunkiem obiegu Słońca.
Prawosławie
Prawosławie jest religią dominującą wśród rosyjskiej części ludności, a tym samym gromadzi największą liczbę wiernych w tym regionie.
Zaczęło przenikać na te tereny po
przyłączeniu Syberii do Rosji (XVI –
XVII w.). Przybyło wraz z wojskiem,
osiedleńcami i zesłańcami. Centrum prawosławia znajdowało się
wtedy w największym mieście re257
gionu – Irkucku. Tamtejszy klasztor Zakamieński był największym
i najważniejszym klasztorem żeńskim. Od 1994 roku wznowił działalność.
W XVIII i XIX w. prowadzono
szczególnie intensywną, choć mało
skuteczną działalność misyjną wśród
ludności tubylczej. Spora liczba Buriatów i Ewenków przyjmowała chrzest
ze względu na podarunki, jakie Cerkiew rozdawała nowo ochrzczonym,
lecz nie miało to wielkiego wpływu
na życie codzienne ludzi.
Dziś, w dobie odrodzenia Cerkwi,
zamienione na magazyny, zrujnowane świątynie na powrót stają się
domami modlitwy. Wiernych przybywa, choć w porównaniu z polską
rzeczywistością jest ich wciąż bardzo
mało. Są to przede wszystkim Rosja-
nie, ale także Ukraińcy i Białorusini.
Rząd rosyjski promuje prawosławie,
które może wypełnić duchową pustkę narodu. Można zaobserwować odrodzenie Cerkwi Prawosławnej, chociaż tutaj, na Syberii, nie jest to tak
widoczne jak w stolicy. Najwięcej
cerkwi, wizytówek proreligijnej polityki rządu, widać w dużych miastach. W Irkucku warto zwiedzić pięć
niedawno odnowionych świątyń.
Wszystkie pochodzą z XVIII w.
Cerkiew Posolskoje, rys. W. Kwiecień
258
Staroobrzędowcy
W okolicach jeziora Bajkał odnaleźć można skupiska staroobrzędowców (starowierców). Jest to odłam
prawosławia, który oderwał się od
Cerkwi w XVII w., nie uznając reform liturgicznych ówczesnego patriarchy Nikona. Część z nich dokonała samospalenia, inni prześladowani przez władzę uciekali do
syberyjskiej tajgi. W 1735 i 1764 r.
car zesłał staroobrzędowców za Bajkał. Tu miejscowi ludzie nazwali
ich siemiejskimi (rodzinnymi), gdyż
w przeciwieństwie do innych zesłańców przybywali całymi rodzinami.
Religia ta dzieli się na kilka nurtów, z których najważniejsze to nurt
popowców i bezpopowców. Popowcy posiadają hierarchię kościelną,
podczas gdy drudzy nie mają jej wcale. W Przybajkalu najwięcej jest bezpopowców.
Wsie staroobrzędowców były bardzo kolorowe. Domy i wrota przyozdabiali niezwykle intensywnymi
barwami. Stanowiło to po części
kontynuację ukraińskich, białoruskich i polskich tradycji, ponieważ także stamtąd się wywodzili.
Takie budownictwo zobaczyć można
w skansenie w Ułan Ude.
Bardzo interesujący jest folklor,
zwłaszcza śpiewy, ponieważ z natury niechętni do wszelkich zmian
i przez lata odcięci od świata staroobrzędowcy, ocalili od zapomnienia oryginalne pieśni staroruskie,
pochodzące nieraz z XVII w. Wielogłosowemu śpiewowi towarzyszą
tradycyjne instrumenty.
W pobliżu Ułan Ude odnaleźć
można wioski starowierców (Desjatnikowo, Bolszoj Kunaliej, MuchorTała, okolice Muchoszibir). Jest też
poświęcone im muzeum.
Mniejszości religijne
W okolicach Bajkału istnieje wiele mniejszości religijnych. Ich geneza na tych ziemiach zwykle łączy
się z przybywającymi grupami zesłańców.
Wraz z Polskimi osiedleńcami pojawił się katolicyzm. Dziś centra
katolicyzmu znajdują się w polskich
wsiach lub dużych miastach. W Irkucku są już dwa kościoły. Trwa też
budowa kościoła w Ułan Ude.
Napotkać można też zbory protestanckie. Skupieni wokół nich
ludzie to przeważnie potomkowie
zesłańców niemieckich. Zbór ewangelicki znajduje się w Siewierobajkalsku. Inne zabory mieszczą się
w większych miastach. W Irkucku
działa synagoga i meczet.
Mniejszości religijne tworzą zwykle zwarte, dobrze zorganizowane,
aczkolwiek niezbyt liczne grupy.
259
Prowadzą też dosyć intensywną
działalność misyjną.
Szansę na pozyskanie tutaj wiernych widzą także rozmaite nowe ruchy religijne. Spotykają się one z
dosyć przychylnym przyjęciem ze
strony miejscowej ludności, która
po upadku komunizmu odczuwa
pewną próżnię duchową i ideologiczną. Tę pustkę starają się wypełnić
grupy wywodzące się przeważnie
z protestantyzmu (np. Adwentyści
Dnia Siódmego) lub buddyzmu.
Przykładem wspólnoty spoza tych
kręgów może być prężnie działająca
grupa Wiara Bahaji, która latem
1999 roku zorganizowała na południowym krańcu Bajkału zjazd swoich członków. Spotkać można też
krysznaitów.
Sytuacja mniejszości i nowych
ruchów religijnych w Rosji nie jest
jednak łatwa. W październiku 1997
roku weszła w życie nowa ustawa
dotycząca wolności wyznania i organizacji religijnych, która na tych
terenach uznaje rosyjski kościół prawosławny, buddyzm i judaizm. Żadne inne grupy nie mogą zapraszać
zagranicznych nauczycieli, wydawać ani rozprowadzać literatury
religijnej oraz kaset audio
i wideo. Nie wolno im
również zakładać wydawnictw, instytucji kulturalnych i edukacyjnych.
Polski kościół katolicki w Irkucku, rys. W. Kwiecień
260
Więcej informacji na temat religii w okolicach Bajkału można uzyskać pod adresami internetowymi:
http://www.ulan-ude.ru i http://bud
dhism.buryatia.ru
OCHRONA DZIEDZICTWA
PRZYRODNICZEGO I KULTUROWEGO
Może znajdziemy w sobie tyle męstwa, by zrezygnować z wyrębu lasów wokół Bajkału, z budowy fabryk
celulozy. Trzeba podjąć wszelkie niezbędne kroki, by uratować Bajkał,
skarb rosyjskiej przyrody. Obawiam
się, że potomni nam nie wybaczą, jeżeli nie zachowamy sławnego „morza świętego” – Bajkału.
Michaił Szołochow, 1966 rok
Główne zagrożenia środowiska
przyrodniczego okolic Bajkału
Rozpowszechniana na świecie
opinia o katastrofalnym stanie środowiska naturalnego w rejonie Bajkału i znacznym zanieczyszczeniu
wód jeziora nie jest prawdą. Woda
Bajkału w dalszym ciągu jest niezwykle czysta.
Faktem jest jednak, że bezpośrednie sąsiedztwo wielkich ośrodków
przemysłowych wywiera niekorzystny wpływ na przyrodę tego regionu
i może stanowić zagrożenie dla czystości jeziora. Wody powierzchnio-
we południowych części akwenu są
już zanieczyszczone. Do Bajkału
dostają się tu ścieki przemysłowe
z Bajkalskiego Kombinatu Celulozowo-Papierniczego,Selengińskiego
Kombinatu Celulozowo-T
ekturowego oraz ośrodka przemysłowego
Ułan Ude. Wraz z rzekami do jeziora spływają ścieki komunalne,
a także nawozy sztuczne i pestycydy stosowane w rolnictwie. Znad Irkucko-Czeremchowskie
go Ośrodka
Przemysłowego nad jezioro i tajgę
napływają zanieczyszczenia pyłowe
i gazowe.
Szczególne zagrożenie dla ekosystemu Bajkału stanowi Kombinat
Celulozowo-Papierniczy w Bajkalsku, który działa od 1967 roku. Projekt zbudowania kombinatu położonego bezpośrednio nad brzegami
Bajkału związany był z wyjątkowo
korzystnymi (jak twierdzono) warunkami do funkcjonowania tego
typu zakładu. Bajkał oferował nieograniczoną ilość wyjątkowo czystej, w małym stopniu zmineralizowanej wody oraz rozległe obszary
praktycznie nieużytkowanej sosnowej tajgi. W związku z wielkim znaczeniem Bajkału jako ogromnego
rezerwuaru słodkiej wody i unikatowością ekosystemu jeziora, tworzenie kombinatu było absurdem
i oznaczało cichą zgodę na powolną
261
zagładę jeziora. Natychmiast odezwały się głosy protestu płynące
ze strony rosyjskiego środowiska
naukowego.
Naukowcy zajmowali jednak z góry przegraną pozycję. Ludzie przemysłu, którzy zaplanowali powstanie
kombinatu, odpierali wszystkie ataki, zasłaniając się ważnymi interesami gospodarki narodowej. Twierdzili
także, że wybudowany przy zakładach system oczyszczalni w pełni
uchroni wody Bajkału przed zanieczyszczeniem.
Kombinat Celulozowo-Papierniczy w Bajkalsku okazał się kompletnym niewypałem i nie spełnił
oczekiwań swych twórców. Szybko zaczął przynosić straty. Stwierdzono, że bajkalska woda nie jest
niezbędna, a drewno z nadbajkalskich lasów nie nadaje się do produkcji celulozy wysokiej jakości.
Ponadto duża sejsmiczność terenu ciągle zagraża działalności
zakładów.
Kolejnym problemem było powstanie Selengińskiego Kombinatu
Celulozowo-Tekturowegopo przeciwnej stronie jeziora, na rzece Selendze, 35 km od jej ujścia do Bajkału. Ścieki z kombinatu zanieczyszczają wody Selengi, a następnie
262
przedostają się do jeziora. Łącznie
z negatywnym wpływem kombinatu w Bajkalsku zanieczyszczenia pochodzące z zakładu selengińskiego
i całego ośrodka przemysłowego
Ułan Ude przyczyniły się do zakłócenia równowagi ekologicznej południowej części Bajkału.
Wymiana wód w jeziorze zachodzi
bardzo powoli i trwa około 400 lat.
Roczny przepływ wynosi zaledwie
0,26% całej masy wody. Dlatego też
duża koncentracja zanieczyszczeń
może spowodować nieodwracalne
zmiany w ekosystemie Bajkału.
Kompleksowe badania wpływu
zanieczyszczeń na życie biologiczne
jeziora wykazały, że zawarte w nich
substancje toksyczne powodują obumieranie planktonu, który jest biologicznym filtrem jeziora oraz intensywny rozwój heterotroficznych
i gnilnych bakterii.
Badania morfologiczne krwi ryb
także wskazały na obecność w wodach jeziora związków toksycznych
pochodzących ze ścieków przemysłowych. Zanieczyszczenia pochodzące z Kombinatu Selengińskiego
stanowią przeszkodę dla płynących
na tarło w górę Selengi lipieni i omuli, a także zagrażają ich narybkowi
na płyciznach przy ujściu rzeki.
Obecnie zmiany wywołane przez
zanieczyszczenia mają charakter lo-
Nawet małe ilości substancji
trujących w okolicy zrzucania
ścieków przemysłowych do Bajkału będą niegojącymi się ranami w jego masie wodnej. Zanieczyszczenia z roku na rok będą
narastać i stopniowo uwidaczniać coraz bardziej niekorzystny
wpływ na żywą naturę jeziora...
Endemiczne odmiany żywych
istot Bajkału nie znoszą najmniejszych śladów zanieczyszczeń.
Niebranie pod uwagę trudności,
czy czasami wręcz nieuniknionych awarii przy pracy oczyszczalni, jest w wypadku tego jeziora absolutnie niedopuszczalne.
W sprawie ochrony Bajkału nie
można być uległym.
Profesor Uniwersytetu
Irkuckiego M. Kożow
kalny. Jednakże z upływem lat może
dojść do dużej koncentracji zanieczyszczeń i rozprzestrzenienia się
ich na cały akwen, co spowoduje
nieodwracale zmiany w ekosystemie całego Bajkału.
Nie bez znaczenia dla czystości jeziora jest także istnienie tuż przy jego południowym brzegu Kolei Transsyberyjskiej eksploatowanej już od
100 lat. Koncentracja wzdłuż linii
kolejowej ośrodków przemysłowych
i licznych osad oraz znaczny ruch na
szlakach komunikacyjnych są stałym źródłem zanieczyszczeń przybrzeżnych wód Bajkału. Stanowi to
także zagrożenie dla ekosystemów
lądowych.
Utrzymanie czystości Bajkału
związane jest z koniecznością ochrony nadbajkalskiej tajgi. Lasy stanowią naturalny filtr spływających do
jeziora wód, chronią stoki górskie
przed erozją. Wyrąb lasów na obszarze zlewni Bajkału stanowi poważne zagrożenie dla jeziora i całości środowiska przyrodniczego.
Innym problemem jest duże nasilenie ruchu turystycznego w południowej części wybrzeża. Obserwuje
się degradację naturalnych zbiorowisk roślinnych m.in. w rejonie Małego Morza. Z ruchem turystycznym
wiąże się też nierzadko powstawanie
groźnych pożarów tajgi.
W czasach ZSSR planowano budowę drogi wokół Bajkału oraz sieci
ośrodków i kempingów gotowych
do przyjęcia tysięcy wczasowiczów.
Na szczęście dla Bajkału realizacja
tych projektów nawet się nie rozpoczęła, a turystyka w tym regionie
opiera się na transporcie wodnym
i trasach pieszych. Skromna baza
turystyczna istnieje jedynie w południowej części jeziora. Środkowe
i północne wybrzeże wciąż pozostaje
dzikie i trudno dostępne.
263
Ciężka sytuacja materialna ludności sprawia, że w wielu rejonach
poważnym problemem jest kłusownictwo. Istniejące prawo łowieckie
nie jest respektowane.
W czerwcu 1985 r. Akademia
Nauk ZSSR otrzymała nagrodę
specjalną ONZ za ochronę „perły światowej przyrody – jeziora
Bajkał”
Ochrona przyrody nad Bajkałem
Niezwykłość i unikatowość Bajkału oraz otaczającego go górskiego
krajobrazu od dawna przyciągała
uwagę przyrodników. W związku
z napływem osadników i stopniowym rozwojem gospodarczym regionu pojawiły się postulaty ochrony pierwotnej przyrody jeziora i jego
niepowtarzalnego piękna.
Działania na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego tych terenów
oraz ogólnoświatowe zainteresowanie problemami zachowania czystości wód Bajkału nasiliły się w latach 80. XX w. Zaowocowały one
opracowaniem szczegółowego planu utworzenia systemu obszarów
chronionych wokół jeziora.
Obecnie nad Bajkałem funkcjonują trzy zapowiedniki (rezerwaty)
i trzy parki narodowe.
264
Zapowiedniki są najwyższą obowiązującą w Rosji formą ochrony
przyrody. Ich zadaniem jest zachowanie całości przyrody w nienaruszonym pierwotnym stanie, przy
maksymalnym ograniczeniu ingerencji człowieka w zachodzące tu
naturalne procesy (ochrona ścisła).
Na terenie zapowiednika prowadzi
się regularne badania naukowe, a turystykę ogranicza się do minimum.
Tą formą ochrony obejmowane są
tereny szczególnie cenne. W okolicach Bajkału istnieją zapowiedniki: Barguziński, Bajkalski i Bajkalsko-Leński.
Parki narodowe są nową formą
ochrony obowiązującą na terytorium Rosji. Ich zadaniem, oprócz
ochrony przyrody, jest także zachowanie obiektów kulturalno-historycznych oraz rozwijanie turystyki.
Posiadają one niższą rangę niż parki narodowe w Polsce, gdyż funkcja
ochronna traktowana jest na równi
z działalnością turystyczną i rekreacyjną. Na ich obszarze wyznaczane
są miejsca objęte szczególną ochroną, jak i takie, gdzie działalność gospodarcza jest dopuszczana w szerszym zakresie. W okolicach Bajkału
założono Przybajkalski, Zabajkalski
i Tunkiński Park Narodowy.
Zwiedzanie obszarów objętych
ochroną jest płatne. W przypadku
1. Zabajkalski Park Narodowy
2. Rezerwat Barguziński
3. Rezerwat Bajkalsko-Leński
4. Przybajkalski Park Narodowy
5. Rezerwat Bajkalski
6. Tunkiński Park Narodowy
Rezerwaty i parki narodowe
rezerwatów opłaty te mają za zadanie nie tylko dostarczenie dodatkowych funduszy, ale także ograniczenie liczby turystów. Administracje
parków i rezerwatów co roku ustalają taryfy za zwiedzanie swoich terytoriów.
W 1996 r. region jeziora Bajkał
został włączony w spis Światowego
Dziedzictwa Przyrody i Kultury
Nazwa obiektu
UNESCO. Jest to obecnie jeden
z pięciu tego typu obiektów w Rosji.
Przy współpracy Państwowego Komitetu Ochrony Środowiska Federacji Rosyjskiej i organizacji Greenpeace Rosja został opracowany projekt Światowe dziedzictwo przyrodnicze w Rosji, którego celem jest
nadawanie wyższego statusu obiektom chronionym.
Powierzchnia (tys. ha)
Rok założenia
Rezerwat Barguziński
374,4
1916
Rezerwat Bajkalski
165,7
1969
Rezerwat Bajkalsko-Leński
659,9
1986
265
Obszary chronione Przybajkala
Rezerwat Bajkalski
szym szczytem Sochor (2316 m
n.p.m.). Pociąga to za sobą powstanie różnych warunków po obu stronach gór. Po zachodniej, przybajkalskiej stronie panuje klimat morski,
wręcz porównywalny z Kamczatką
czy Sachalinem. Średnia temperatura roczna to – 0,7oC, okres wegetacji
Centralna część gór Chamar Daban została objęta ochroną w 1969
roku, początkowo jako rezerwat narodowy, a następnie jako rezerwat
biosfery wpisany na międzynarodową listę terenów chronionych. Północna granica biegnie równolegle
wzdłuż brzegu Bajkału, oddalona od
niego o kilka do kilkunastu kilometrów zachodnia wzdłuż rzeki Wydrinaja, południowa wzdłuż rzeki
Tiemnik, a wschodnia wzdłuż rzeki
Lewa Miszycha.
Rezerwat jest podzielony wysokim grzbietem górskim z najwyż-
zaś wynosi 120 – 130 dni. Kilkanaście kilometrów dalej po drugiej
stronie gór klimat jest typowo kontynentalny. Średnia temperatura
roczna to –6 oC, zaś okres wegetacji
100 – 111 dni. Takie różnice klimatyczne pociągają oczywiście za sobą
zróżnicowanie świata roślinnego
i zwierzęcego. Nad samym Bajkałem znajdują się liczne torfowiska
oraz obszary porośnięte brzezinami.
Dalej jest strefa limbowej ciemnej
tajgi, rośnie tu też świerk i wysmukła jodła syberyjska. Na dnie
lasu często można spotkać bergenię
i krzewy różanecznika złocistego.
Wyżej tajga ustępuje zaroślom karłowatej limby, które stają się coraz
rzadsze i roślinność nabiera charakteru łąk alpejskich. Najwyższe
części gór zajmuje tundra wysokogórska. Przy wschodniej granicy rezerwatu, nad rzeką Tiemnik znajdują się fragmenty stepów. Wśród
występujących na terenie rezerwatu
roślin jest 12 gatunków wpisanych
do Czerwonej Księgi.
Włączenie Bajkału na listę Światowego Dziedzictwa Przyrody i Kultury daje nadzieję na zachowanie
unikatowości i piękna tego niezwykłego miejsca.
266
niem carskiego programu ratowania sobola, który na początku XX w.
w rezultacie nieograniczonego odłowu stał się on na terenie całej Syberii gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Północno-wschodnie
wybrzeże Bajkału było jednym z nielicznych miejsc, gdzie zachowała się
niewielka populacja sobola barguzińskiego – najcenniejszej odmiany
tego gatunku. Rezerwat Barguziński
był pierwszym tego typu obiektem
na terenie Rosji.
Obecnie Rezerwat Barguziński
posiada status Światowego Rezerwatu Biosfery. Obejmuje on centralną część zachodnich stoków Gór
Barguzińskich wraz z wybrzeżem
Bajkału.
Sławny w całej Rosji Rezerwat
Rezerwat Barguziński
Barguziński zawsze przyciągał badaczy i podróżników. Jednakże jego dostępność jest ograniczona nie
tylko położeniem, ale i wymogami
ochrony. Władze rezerwatu ograniczają turystykę na jego obszarze.
Turyści samodzielnie mogą poruszać się jedynie po okolicy wsi Dawsza, gdzie mieści się dyrekcja rezerwatu. We wsi można zwiedzić
muzeum przyrodnicze i wykąpać
się w gorącym źródle. W góry wolno wyruszyć wyłącznie w towarzyZałożenie w 1916 roku Rezerwa- stwie przewodnika, a opłaty są bartu Barguzińskiego było uwieńcze- dzo wysokie.
Wśród większych ssaków najliczniejsze są marale, które latem pasą
się głównie na alpejskich łąkach,
a zimą schodzą w dolinę rzeki Tiemnik. Można też tu spotkać łosie,
sarny, dziki i piżmowce. Wyżej,
w tundrze, żyją renifery tworzące
mniejsze lub większe stada. Królem
tajgi jest niedźwiedź. Pracownicy
rezerwatu szacują jego liczebność
na około 100 sztuk. Po założeniu
rezerwatu wzrosła liczebność soboli. Ciekawsze gatunki występujących na terenie rezerwatu ptaków
to: orzeł przedni, głuszec, cietrzew,
puchacz, sowa jarzębata. Są też orły
stepowe, bieliki wschodnie oraz dużo nie zalatujących do Polski siewkowców.
267
Rezerwat Bajkalsko-Leński
Rezerwat Bajkalsko-Leński położony na zachodnim brzegu jeziora,
w granicach administracyjnych obwodu irkuckiego, jest najmłodszym
najbajkalskim rezerwatem utworzonym dopiero w latach 80. XX w.
Powstanie na tym terenie obszaru
ściśle chronionego związane było
z postulatem zachowania unikalnych kompleksów przyrodniczych
północno-zachodniego brzegu Bajkału. Krajobraz oraz szata roślinna
tych terenów wykazuje znaczne
różnice w stosunku do obszarów
chronionych, zlokalizowanych na
wschodnim brzegu jeziora.
Powierzchnia rezerwatu obejmuje 112 km bajkalskiego wybrzeża,
południową część pasma Gór Bajkalskich oraz rozległe faliste obszary tajgi w górnym biegu Leny. Na
268
terenie rezerwatu znajdują się źródła tej trzeciej pod względem długości rzeki Rosji. Stąd wypływają
także Tongoda i Kirenga. Nieodłącznym elementem pejzażu tego rezerwatu są jeziora różnego pochodzenia: wysokogórskie, zajmujące
polodowcowe kary, oraz przybrzeżne, powstające w wyniku wahań
poziomu wód w Bajkale.
Zbocza górskie schodzą do Bajkału stromym urwiskiem. Wśród sięgających 2200 m n.p.m. szczytów
zlokalizowane są dwa paleowulkany:
Jużnokiedrowskij i Sołnecznyj, należące do najstarszych na świecie – ich
wiek szacowany jest na ponad 1500
mln lat. W południowym krańcu rezerwatu grzbiet górski rozdzielony
jest ogromnym wąwozem Rytyj.
Charakterystyczną cechą wysokogórskiego krajobrazu rezerwatu, a przede wszystkich stromych
wschodnich zboczy są rozległe obszary kamiennych osuwisk powstałych na skutek wietrzenia mrozowego skał.
Rezerwat Bajkalsko-Leńs
ki słynie
z wysokiej liczebności niedźwiedzia
brunatnego.
Miejscem zawsze przyciągającym
turystów jest źródło Leny, położone
niecałe 20 km od brzegu Bajkału.
Prowadzi do niego stosunkowo dobrze przetarta ścieżka przez przełęcz
Sołnciepad’. Słynny jest także przylądek Rytyj, miejsce niezwykłych
zjawisk, od dawna będące dla rdzennej ludności Przybajkala miejscem
świętym.
Przybajkalski Park Narodowy
Przybajkalski Park Narodowy
obejmuje wąski pas południowo-zachodniego wybrzeża o długości 400
km, od wsi Kułtuk do przylądka Koczierikowskij, oraz wyspę Olchon.
To jeden z pięciu największych parków narodowych w Rosji.
Linia brzegowa jest urozmaicona
– głębokie wąwozy, skaliste przylądki, urwiste zbocza i piaszczyste plaże tworzą wyjątkowo malowniczy
krajobraz. Do szczególnie pięknych
miejsc należą zatoki Piesczanaja,
Anga i Aja. Prawie 70% terenu parku pokrywa tajga, przeważają lasy
modrzewiowo-sosnowe i limbowe.
Środkowa część wybrzeża oraz wyspa Olchon to największy nad Bajkałem obszar reliktowych stepów. Monotonię niewysokich trawiastych
wzgórz urozmaicają skalne ostańce
i kotliny ze słonymi jeziorami.
Przybajkalski Park Narodowy
chroni także cenne obiekty historyczno-kulturowe.Wyspa Olchon
i jej okolice to największe nad Bajkałem skupisko zabytków archeologicznych pochodzących z różnych
okresów (najstarsze z paleolitu). Są
to między innymi stare grodziszcza,
pozostałości kamiennych murów.
Światową sławę zdobyły naskalne
rysunki na Sagan-Zaba przedstawiające postacie szamanów i zwierząt,
głównie jelenie i łabędzie. Ich wiek
ocenia się na 2,5 tys. lat.
Rysunki naskalne na Sagan-Zaba
W porównaniu z innymi rejonami Przybajkala park posiada rozbudowaną infrastrukturę turystyczną.
Nad brzegami jeziora powstały liczne pola namiotowe i bazy turystyczne. Punkty informacyjne znajdują
się w Irkucku, Listwiance i osadzie
Jelancy.
Zabajkalski Park Narodowy
W granicach parku znajdują się
dwa obszary: północna część Gór
Barguzińskich oraz południowa
269
część tego pasma wraz z półwyspem
Święty Nos i zatoką Czywyrkujską.
Prawie połowa terytorium parku objęta jest ochroną ścisłą, m.in. wyspy Uszkanie z największym nad
Bajkałem legowiskiem nerpy bajkalskiej.
Nad jeziorem Arangatuj, leżącym
na piaszczystym przesmyku łączącym półwysep Święty Nos z lądem
stałym, oraz na innych okolicznych
mokradłach gnieździ się wiele gatunków ptactwa. Zwłaszcza w okresie wiosennych i jesiennych przelotów można tu zobaczyć stada łabędzi, kaczek, czapli oraz żurawi,
w tym także wyjątkowo rzadkiego
żurawia czarnego (Grus monacha).
Do ważniejszych gatunków ptaków
drapieżnych obserwowanych na terenie parku należą: orzeł przedni,
bielik i bielik wschodni oraz sokół
wędrowny.
Podobnie jak na innych nadbajkalskich obszarach chronionych obserwuje się tu dużą liczebność niedźwiedzia brunatnego. Jak wynika
z liczeń przeprowadzonych w 1997
r. tylko na półwyspie Święty Nos
żyje ok. 80 niedźwiedzi.
Przez terytorium parku przechodzi 5 pieszych tras turystycznych.
Do najpopularniejszych należy trasa
na górę Markową, najwyższy szczyt
Świętego Nosa.
270
Tunkiński Park Narodowy
Tunkiński Park Narodowy utworzony w granicach administracyjnych rejonu tunkińskiego jest drugim pod względem wielkości parkiem
narodowym w Rosji. Obszar parku
obejmuje Dolinę Tunkińską i przyległe do niej masywy górskie: Tunkińskie Golce oraz zachodnią część
pasma Chamar Daban. W przeciwieństwie do innych obszarów chronionych w rejonie Przybajkala teren
parku jest w znacznej części zagospodarowany i zamieszkały, przede
wszystkim przez ludność buriacką.
Około 12% powierzchni zajmują
grunty orne, kośne łąki i pastwiska.
Jednym z najsławniejszych przedstawicieli fauny Tunkińskiego Parku Narodowego jest wyjątkowo rzadki koziorożec syberyjski, spotykany
w piętrze alpejskim Sajanów Wschodnich i Chamar Dabanu.
Od ponad stu lat Dolina Tunkińska
Wszelkie informacje na temat
słynie w całej Rosji z niezwykłego kra- działalności rezerwatów i parków
jobrazu i licznych źródeł mineralnych.
narodowych można uzyskać pod naDo dziś jest jednym z najczęściej od- stępującymi adresami:
wiedzanych przez turystów i kuracjuszy miejsc w rejonie Przybajkala.
Rezerwat Barguziński,
671710, Respublika Buriatia,
Niżnieangarsk, Kozłowa 61,
Rezerwat Kabański (Zakaznik)
Rezerwat w delcie Selengi zajmutel.: (30139) 519 92,
je 112 tys. ha. Jest to obszar szczee-mail: [email protected]
gólnie cenny – jedno z najwiękRezerwat Bajkalski,
szych skupisk ptactwa wodnego we
93-7
50, Respublika Buriatia,
wschodniej Syberii. Na terenie reKabanskij rajon, Tanchoj,
zerwatu występuje 251 gatunków
[email protected]
ptaków. Corocznie gnieździ się tuRezerwat Bajkalsko-Leński,
taj blisko 120 tys. kaczek. W czasie
664026, Irkuck, Diekabr’skich
jesiennych przelotów obserwuje się
Sobytij 47, tel.: (8-39
5-2) 332 007,
tu od 5 do 7 mln ptaków, m.in. gęsi
e-mail: [email protected]
i łabędzi.
Przybajkalski Park Narodowy,
Rezerwat Kabański wpisany jest
664049, Irkuck, Jubiliejnyj 83a /185,
na międzynarodową listę najcentel.: (8-39
5-2) 38
5 487,
niejszych obszarów wodno-błotnych
e-mail: [email protected]
(konwencja ramzarska).
Zabajkalski Park Narodowy,
Na terenie rezerwatu pracuje Se671623, Respublika Buriatia,
lengińska Stacja Ornitologiczna InUst’-Barguzin, Bolnicznyj 3g,
stytutu Biologii Uniwersytetu Irtel.: (8-301-31) 92
5 78
kuckiego. Organizuje ona wycieczki
Tunkiński Park Narodowy,
ornitologiczne.
671010, Respublika Buriatia,
Kontakt: 664003 Irkuck, ul. LeniTunkinskij rajon, Kyrien,
na 3, tel.: (8-39
5-2) 344 277
Lenina 69; tel.: 914 85, 915 37
271
BAJKAŁ
INFORMACJE PRAKTYCZNE
PLACÓWKI DYPLOMATYCZNE NA SYBERII
WYMIANA WALUTY
Konsulat Generalny Mongolii
w Ułan Ude
Gienierała Konsulstwo Mongolii
ul. Profsojuznaja 6
Ułan Ude, Rosja
tel.: (007) 30122 15275 lub 20499
faks: (007) 30122 14188
e-mail: [email protected]
Konsulat Generalny Mongolii
w Irkucku
Gienierała Konsulstwo Mongolii
ul. Łapina 11
Irkuck, Rosja
tel.: (007–3952) 342 145
lub 342445
faks: (007–3952) 342 143
e-mail: [email protected]
W podróż najlepiej zabierać dolary
amerykańskie. Banknoty nie mogą
być uszkodzone i powinny pochodzić
z emisji po 1996 r. W miastach pieniądze można wymienić w bankach
i kantorach (Ułan Ude, Irkuck, Sludianka). Jeśli nie ma innej możliwości, można wymienić pieniądze
u kaukaskich spekulantów, jednak
pamiętajmy, że jest to nielegalne.
W mniejszych miejscowościach warto spróbować w sklepach lub u handlarzy. W miastach znajdziemy bankomaty akceptujące karty Visa.
KOMUNIKACJA W REGIONIE
Transport publiczny
Ambasady Polski, Chin i Mon- Kolej
golii znajdują się w Moskwie (zob.
Pociągi dalekobieżne z Irkucka do
rozdz. Moskwa – Informacje prak- Ułan Ude, kursujące wzdłuż połutyczne – Placówki dyplomatyczne)
dniowego wybrzeża jeziora, zatrzymują się tylko na dwóch stacjach:
OBOWIĄZEK REJESTRACJI
Sludianka i Mysowa (Babuszkin).
Jedynie nocny pociąg relacji Irkuck
Na terenie Rosji obcokrajowcy
– Nauszki przystaje częściej (Bajpowinni się rejestrować (zob. więcej
kalsk, Tanchoj).
rozdz. Moskwa – Informacje prakNa wszystkich stacjach zatrzytyczne – Obowiązek rejestracji).
mują się pociągi podmiejskie (elek272
triczki). Wiele przystanków to dobre
punkty wypadowe w góry Chamar
Daban.
Pociągi podmiejskie odjeżdżają ze
stacji Irkuck, Sludianka, Mysowa,
Ułan Ude tylko dwa razy dziennie,
rano i wieczorem. Podróż z Irkucka
do Sludianki trwa 3 godziny, ze Sludianki do Mysowej 4 godziny, podobnie z Mysowej do Ułan Ude.
W sezonie zbioru jagód (sierpień)
pociągi mogą być bardzo zatłoczone, głównie w okolicach Irkucka.
Zazwyczaj jednak podróż jest przyjemna, zwłaszcza na widokowej trasie Irkuck – Mysowa. Bilety na elektriczkę są bardzo tanie i można je
nabyć u konduktora lub w kasie. Na
dworcach są oddzielne kasy dla elektriczek (prigorodnyje kassy). Przy
kupowaniu biletu nie trzeba okazywać paszportu.
Uwaga: Pociągi podmiejskie kursują według czasu lokalnego!
Autobusy
Do wielu miejscowości w regionie dojeżdżają autobusy kursujące
z Irkucka lub Ułan Ude.
Na niektórych trasach autobusy
kursują jedynie 2 – 3 razy w tygodniu. Dni i godziny odjazdów są często zmieniane. Na rozkładzie jazdy
odnajdziemy informację, w jakie
dni kursuje autobus, o której przy-
bywa na miejsce, a także informacje
o kursach powrotnych. Ceny biletów autobusowych wahają się od
1 do 6 USD. W sezonie zdarza się,
że nie ma już biletów na trasy do
popularnych miejsc, np. nad Małe
Morze i na Olchon.
Podróż autobusem zwykle jest długa i męcząca. Autobusy są stare,
w złym stanie i często się psują, a ponadto są zatłoczone i duszne. Na dłuższych trasach zwykle przewidziana
jest przerwa na obiad w barze.
Transport wodny
Po Bajkale pływają rejsowe wodoloty – kursują one zwykle od połowy czerwca do sierpnia lub września. Co roku zmieniają się dni oraz
długość okresu regularnych rejsów.
Czasem zawiesza się kursowanie
wodolotów na niektórych trasach
(od dwóch lat nie ma rejsu do
Ust’-Barguzina).
Informację o aktualnym rozkładzie kursów oraz cenach można uzyskać w Irkucku (zob. rozdz. Irkuck
– Transport)
Trasy rejsów (w nawiasach podano nazwy wodolotów).
Przystań Rakieta w Irkucku:
1. Irkuck – Niżnieangarsk (Kometa)
Rejs trwa 10 godzin (628 km), cena biletu wynosi ok. 30 USD
273
Kolejne przystanki:
Irkuck – Port Bajkał (przesiadka) –
Siewierobajkalsk – Niżnieangarsk
Trasa bardzo widokowa, warto
kupić miejsca z lewej strony przy
oknie.
274
2. Irkuck – Ust’-Barguzin(Barguzin)
Rejs trwa 9,5 godziny. Ko lejne
przystanki:
Irkuck – Listwianka – Gołoustnoje – Zatoka Piaszczysta – MRS (Ma-
wynająć samochód. Kierowcy próbują często skorzystać z naiwności
i niewiedzy obcokrajowców, bardzo
zawyżając ceny. Jednakże po odpowiednich pertraktacjach można
ustalić rozsądną opłatę za przejazd.
Warto wcześniej dokładnie dowiedzieć się, ile kilometrów liczy zaplanowana przez nas trasa i znać aktualną cenę benzyny. Honorarium
kierowcy wynosi minimum 3 USD
(przeciętna dniówka na Syberii). Po
Syberii można też podróżować autostopem, który jest w Rosji dość
popularny.
W ostatnich latach coraz więcej
przybywających nad Bajkał grup
decyduje się na wynajęcie kutra.
W szczycie sezonu zdarza się, że
brakuje wolnych kutrów dla wszystkich chętnych. Po Bajkale kursuje
98 kutrów typu Jarosławiec. Cena
wynajęcia kutra to około 250 – 300
USD za dobę. Na kutrze są 3 kubryki
czteroosobowe oraz pomieszczenie
z kuchenką gazową. Załoga składa
Alternatywne środki transportu
się z 2 – 3 osób, tak więc komfortoDo wielu miejsc można dotrzeć
wo może podróżować ośmiu turyprywatnymi mikrobusami. Są tro- stów. Niedogodnością podróży kuchę droższe, ale jadą szybciej niż
trem jest głośna praca silnika, który
kursowe autobusy. Znajdziemy je
przeszkadza zwłaszcza nocą. Kuter
na dworcu autobusowym, czasem
osiąga prędkość 18 km/h. Pogoda
też w pobliżu dworca kolejowego.
uniemożliwiająca pływanie to wiatr
Praktycznie wszędzie, nawet
o sile 11 m/s oraz fale o wysokości
w niewielkich wioskach, można
2 m. Kuter można wynająć na
łe Morze) – Chużyr (Wyspa Olchon)
– Ust’-Barguzin
3. Irkuck – Listwianka
4. Irkuck – Zatoka Piaszczysta
5. Irkuck – Bolszyje Koty (Woschod)
Cena biletu wynosi ok. 2 USD
Riecznoj Wokzał w Irkucku:
1. Irkuck – Brack (Meteor)
Rejs trwa 12 godzin.
Kursuje po Angarze i Zalewie
Brackim.
Połączenia lotnicze
-Irkuck – Niżnieangarsk. Loty dwa
razy w tygodniu, cena ok. 50 USD.
-Irkuck – Ułan Ude. Loty 2 razy w
tygodniu.
-Ułan Ude – Niżnieangarsk. Loty
codziennie, połączenie zwykle tańsze niż Irkuck – Niżnieangarsk/.
Na wymienionych trasach latają
samoloty Antonow An-24 Buriackich Linii Lotniczych (Buriatskije
Awialini). Bilety warto kupować z
kilkudniowym wyprzedzeniem.
275
przystani Rakieta w Irkucku lub
w Listwiance. Najlepszy czas dla
podróży wodnych to przełom lipca
i sierpnia, pogoda jest wtedy stabilna
i słoneczna, a jezioro spokojne. Żeby przepłynąć kutrem wzdłuż brzegu
całego Bajkału potrzeba 2 – 4 tygodni. Najbardziej popularne są rejsy
do zatoki Piaszczystej (1 – 2 dni) lub
na Małe Morze (3 – 4 dni).
Wynajęcie jachtu jest tańsze: od
150 do 250 USD. Po Bajkale pływa
ich kilkadziesiąt. Jacht przewidziany jest dla 8 osób i osiąga prędkość
12 – 15 km/h. Za korzystanie z łodzi
motorowych trzeba zapłacić około
100 USD za dobę.
Można także próbować zabrać się
„na stopa” łodzią lub kutrem. Najczęściej za przysługę trzeba będzie
zapłacić, ale już znacznie mniej.
Wyprawy konne nie są zbyt popularne. W wielu rejonach Buriaci korzystają z koni wierzchowych, ale niechętnie zgadzają się wypożyczać je
turystom. Za dzień jazdy płaci się
w Buriacji 3 – 10 USD. W konnej wyprawie zawsze powinien towarzyszyć
nam ktoś miejscowy, kto zna teren.
Buriaci mają własne zwyczaje i zasady, do których zwierzęta są przyzwyczajone. Trochę inny jest sposób siodłania konia. Do zwierzęcia
powinno się podchodzić wyłącznie
z lewej strony. Aby go nie spłoszyć,
276
lepiej unikać zbędnych ruchów np.
głaskania, klepania. Na noc konie
są pętane za trzy nogi.
Buriackie konie są bardzo posłuszne i odważne (bez wahania wchodzą
do wartkich, głębokich potoków),
ale niekiedy nerwowe i płochliwe.
Podczas dłuższych wypraw idą stępem lub drobnym kłusem, który
oszczędza siły zwierzęcia. Najczęściej mają świetną kondycję, są wytrzymałe i dobrze radzą sobie na
wąskich, kamienistych górskich
ścieżkach. Ze względu na trudny teren na konne wyprawy z Buriatami
nie powinni decydować się początkujący jeźdźcy.
NOCLEGI
Podstawą jest oczywiście namiot.
W niektórych rejonach, wzdłuż
uczęszczanych przez myśliwych
ścieżek, znajdują się zimowia – niewielkie drewniane chatki z pryczami, stołem i metalowym piecykiem.
W większości chat zmieszczą się
najwyżej cztery osoby. Bez namiotu
można wyruszyć w tajgę tylko wtedy, gdy upewnimy się, że wzdłuż danej trasy znajdują się zimowia oddalone od siebie o dzień drogi.
W większych miejscowościach,
szczególnie tam, gdzie licznie przybywają kuracjusze i urlopowicze,
można przenocować w bazach turystycznych lub wynająć domki (wybrzeże południowo-zachod
nie, Arszan). Prawie wszędzie można liczyć
na gościnę miejscowych ludzi.
WYŻYWIENIE
W miastach (Irkuck, Ułan Ude)
zakup żywności nie stanowi problemu. W sklepach znajdziemy prawie
wszystko, co potrzebne w turystyce, także importowane produkty zachodnie. Suszone owoce np. morele
(ros. kuraga) są znacznie tańsze niż
w Polsce (niektóre partie wymagają
opłukania przed jedzeniem). W mieście warto kupić mleko w proszku,
o które trudniej na prowincji. Sklepy
w wioskach są gorzej zaopatrzone,
ale zwykle można tu dostać kaszę,
makaron, smaczne zupy w proszku
i zupki chińskie oraz tuszonkę (konserwę mięsną). Warto zaznaczyć, że
popularna w całym Przybajkalu tuszonka z fabryki w Ułan Ude jest
bardzo smaczna. Zawiera całe kawałki wołowego mięsa w sosie, doskonałe do ciepłych potraw. Smaczne są także konserwy rybne, głównie
szprotki z krajów nadbałtyckich.
Przywożenie konserw z Polski nie
jest konieczne. Od miejscowych
można kupić ziemniaki, ryby, chleb
domowego wypieku, mleko i ser.
W większych wioskach oraz przy
drogach, spotkamy stołowe, czyli
tanie bary (w zależności od przewagi
serwowanych potraw noszą czasem
nazwy: pielmiennaja, blinnaja, lub
poznaja). W takich miejscach wegeterianie najczęściej nie mają czego szukać. Menu na całym obszarze Przybajkala jest raczej podobne
i mało różnorodne: pielmieni, bliny,
pozy, barszcz lub kapuśniak (ros.
szczi). Więcej o kuchni syberyjskiej
i buriackiej zob. rozdz. Bajkał – Tradycje kulinarne.
Osobny temat to ryby. Duży ich
wybór znajdziemy na rynkach miejskich lub nad brzegami Bajkału. Najważniejszą, poławiana na skalę przemysłowa rybą Bajkału jest omul bajkalski. Rosjanie podają go w najprzeróżniejszych postaciach (więcej zob.
rozdz. Bajkał – Tradycje kulinarne).
Warto nauczyć się sprawnie przyrządzać złowione przez siebie ryby.
Oto kilka propozycji:
- ryba w soku własnym(!) – najlepszy sposób przyrządzania ryby,
bardzo szybki i prosty. Ryby nie czyścimy z łusek i wnętrzności, nie obcinamy głowy. Nacieramy solą i starannie zawijamy w liść łopianu lub
papier toaletowy. Kładziemy na gorących węglach, przykrywając drobnymi patyczkami, które powinny
szybko zająć się i po chwili przyga277
snąć. Ryba nie może być w ogniu
dłużej niż 5 minut. Ostrożnie wyjmujemy z ognia i kładziemy na płaskim kamieniu. Następnie zdejmujemy skórę z jednego boku i zjadamy
górny płat mięsa, następnie wyciągamy kręgosłup, który oddzieli się od
dolnego płatu mięsa wraz z wszystkim ościami i wnętrznościami.
- uc
ha – tradycyjna syberyjska zupa z głów i ogonów rybich. Po ugotowaniu odcedzamy je, uzyskując klarowny bulion. Dobrym dodatkiem
jest ryż.
Poza mięsem ryby do zjedzenia
nadają się smażona ikra, wstęgi
tłuszczu, wątroba, opłukany żołądek
(najlepiej po podsmażeniu).
Jeśli nie ograniczamy się wyłącznie do mięsa rybiego, ale chcielibyśmy też zasmakować dziczyzny,
należy pamiętać, aby bezwzględnie
unikać próbowania nie badanego
mięsa niedźwiedzia! Niedzwiedzie,
a także dziki i inne zwierzęta wszystkożerne mogą przenosić nicienie,
włośnie kręte – pasożyty powodujące chorobę zwaną włośnicą. Larwy
włośni otoczone są ochronnymi torebkami i nie giną podczas gotowania mięsa. Choroba u człowieka ma
ciężki przebieg, a 30 % przypadków
kończy się śmiercią.
W tajdze skazani jesteśmy na niesione w plecakach zapasy. Warto
278
urozmaicić jadłospis darami lasu.
Pamiętajmy o zabraniu cukru, bo
ryż czy też makaron z jagodami będzie wartościową odmianą monotonnej diety. Sezon jagód rozpoczyna się pod koniec lipca i trwa
cały sierpień. W tym czasie w tajdze
dojrzewają też maliny oraz czarne
i czerwone porzeczki. Grzyby można
zbierać aż do września. Są to głównie prawdziwki, koźlarze, kurki, maślaki, rydze i mochowiki (kapelusz
Syberyjskie owoce leśne
Borówka czarna (czernika)
Borówka brusznica (brusnika)
Borówka bagienna (gołubika)
Żurawina (klukwa) – duże czerwone jagody z bagien i torfów, mało słodkie, ale bogate w witaminy.
Porzeczka (smorodina)
Suchodrzew (jagoda kamczacka,
żymałost’) – podłużne jagody rosnące na niewielkich krzewach o sinych liściach, jadalne, bardzo wartościowe, lecz niezwykle cierpkie.
Rokitnik (obliepicha) – głównie
w rejonach stepowych, pomarańczowe owoce rosnące na kolczastych krzewach; wyjątkowo wysoka zawartość witaminy C.
Czeremcha – z drobnych, czarnych owoców rosnących na krzewach wyrabia się soki, konfitury
lub brunatna mąkę.
pokryty brunatno-płowym lub bordowym „zamszem”, od spodu żółty).
W tajdze na polanach rośnie dziki
szczypior, czosnek (ros. czeremsza)
oraz rabarbar, z którego łatwo przyrządzić smaczne konfitury.
OPIEKA MEDYCZNA
W razie wypadku lub większych
problemów zdrowotnych trzeba skorzystać z pomocy szpitala w Irkucku,
Ułan Ude lub Siewierobajkalsku.
Szpitale nie odbiegają standardem
od naszych szpitali na prowincji.
ZAGROŻENIA ZE STRONY ZWIERZĄT
Niedźwiedź
W tajdze żyje dużo drapieżnych
zwierząt, takich jak wilk, ryś czy rosomak, jednak unikają one człowieka i nie stanowią dla niego zagrożenia. Niebezpieczne może być jedynie
spotkanie z niedźwiedziem, co nad
Bajkałem nie jest rzadkością. Niedźwiedź brunatny występujący na Przybajkalu charakteryzuje się większą
agresywnością niż przedstawiciele
tego gatunku w innych rejonach
świata (duża ilość zarejestrowanych
przypadków ataku na człowieka).
Niedźwiedzie są szczególnie niebezpieczne zimą, w latach nieurodzaju
jagód i nasion limby. Mimo to za-
grożenia z ich strony nie należy wyolbrzymiać – przypadki ataku niedźwiedzia na człowieka zdarzają się raz
na kilka lat, a ofiarami są najczęściej
myśliwi. Warto jednak wiedzieć,
jak zachować się w razie spotkania
z tym zwierzęciem.
Niedźwiedź jest bardzo ostrożny
i czujny, jeśli usłyszy zbliżającego
się człowieka, na pewno w porę zejdzie mu z drogi. Czasem może się
jednak zdarzyć, że to my pierwsi dostrzeżemy żerującego w jagodach
lub odpoczywającego niedźwiedzia.
W takim przypadku lepiej zataić
swoją obecność, pozostać na miejscu, w miarę możliwości ostrożnie
się wycofać. Najczęściej nawet niewielka grupa osób robi sporo hałasu,
który w porę uprzedzi zwierzę. Generalnie na atak narażeni są głównie
samotni wędrowcy, dlatego syberyjskim myśliwym zawsze towarzyszą łajki, które w porę ostrzegają ich
o niebezpieczeństwie. Na pewno
nie należy lekceważyć niedźwiedzia.
Nie powinno się go tropić czy podchodzić, by zrobić mu zdjęcie. Gdy
zwierzę pojawi się nagle blisko nas,
nie można uciekać (nie mamy żadnych szans – ociężały z pozoru niedźwiedź potrafi biec bardzo szybko,
a ucieczka jest jedynie sygnałem do
ataku). Należy powoli się wycofać,
spokojnym głosem przemawiając do
279
zwierzęcia. Gdy niedźwiedź zaatakuje, możemy mieć jeszcze nadzieję, że „blefuje”. W innym wypadku
trzeba upaść na ziemię, zasłaniając
głowę... i modlić się.
Warto wiedzieć, że niedźwiedzie
boją się dymu, ognia, krzyku, hałasu. Bądźmy uważni, wędrując po
tajdze: świeżo odwrócone kamienie, rozgrzebane mrowiska, odchody
– wszystko to ostrzega, ze niedźwiedź jest gdzieś w pobliżu.
Kleszcze
Najpoważniejszym niebezpieczeństwem, jakie grozi nam w tym rejonie Syberii, są choroby przenoszone
przez kleszcze, przede wszystkim zapalenie opon mózgowych (encefalit). Kleszczy w tajdze jest wyjątkowo
dużo, spotyka się je tu nieporównywalnie częściej niż w Europie, szczególnie wiosną (maj – czerwiec). Latem jest ich już znacznie mniej. Na
ukąszenie kleszcza narażeni jesteśmy nie tylko wędrując po tajdze,
ale nawet w miastach. Nie wszystkie
kleszcze są nosicielami choroby. Według współczesnych badań w Przybajkalu zarażonych jest przeciętnie
około 2 – 5% kleszczy. Najmniej zarażonych kleszczy spotyka się w oddalonych od siedzib ludzkich obszarach dziewiczej tajgi (np. północny
Bajkał), natomiast najwięcej jest ich
280
w rejonach zamieszkałych, w pobliżu dróg, ścieżek, zabudowań. Na niektórych obszarach w pobliżu Irkucka
zarażonych jest nawet 30% kleszczy.
Najwięcej zachorowań notuje się
w rejonie kabańskim Buriacji i w pobliżu Irkucka. W ostatnim dziesięcioleciu wyraźnie wzrasta liczba zachorowań – w 1999 było ich ponad
500. Warto wiedzieć, że znacznie
mniej kleszczy jest na wybrzeżach
Bajkału, a na wyspie Olchon nie znaleziono żadnego zarażonego kleszcza. Zapalenie opon mózgowych objawia się po 5 – 30 dniach, najczęściej
po około 2 tygodniach. Osoby, które
nie były zaszczepione przeciw tej
chorobie, w ciągu 3 dni od ugryzienia
mogą otrzymać przeciwkleszczową
immunoglobulinę.
Inną chorobą przenoszoną przez
kleszcze jest borelioza. Głównym
objawem jest czerwona otoczka wokół miejsca ugryzienia oraz gorączka. Należy czym prędzej zgłosić się
do lekarza. Objawy choroby mogą
pojawić się z dużym opóźnieniem.
Kleszcze stepowe roznoszą jeszcze
inną chorobę – ros. kleszczowy rikketsioz. W przeciągu 3 – 5 dni po ugryzieniu może pojawić się gorączka,
wysypka, powiększenie węzłów chłonnych. Choroba nie ma poważnych następstw, jednak z objawami należy
niezwłocznie zgłosić się do lekarza.
Zapobieganie
Najważniejsza oczywiście jest
szczepionka (zob. rozdz. Przygotowania i różne opcje dojazdu – Zabezpieczenia medyczne). Można też
zaopatrzyć się środki odstraszające
kleszcze. W okresie szczególnie dużego zagrożenia zalecany jest odpowiedni ubiór z kapturem oraz ściągaczami na rękawach i nogawkach.
Dobrym sposobem jest wykładanie
skarpet na spodnie (po ciele człowieka kleszcz przemieszcza się z dołu do
góry). Należy regularnie przeszukiwać odzież oraz sprawdzać najbardziej zagrożone miejsca na ciele. Warto też przed nocą sprawdzić namiot.
Wyjętego z ciała kleszcza powinno się
przechować w słoiku lub szczelnie zamkniętej torebce foliowej na wilgotnej tkaninie i oddać do analizy.
Miejsca, dokąd można się zwrócić w wypadku objawów choroby:
Irkuck – Instytut Epidemiologii
i Mikrobiologii, Centrum Diagnostyki i Profilaktyki Zapalenia Opon
Mózgowych, ul. Karola Marksa 3
Ułan Ude – Poliklinika nr 1, ul.
Kałandariszwili 23.
chę inne zwyczaje niż komary (których tu także nie brakuje): latają
głównie w dzień, często w ciepłą słoneczną pogodę, potrafią wciskać się
za koszulę, w nogawki spodni i rękawy. Po ugryzieniach pozostają
czerwone i swędzące przez parę dni
plamki. Na meszki nie wynaleziono dotychczas żadnych skutecznych
środków. W małym stopniu odstrasza je nawet dym z ogniska – niezastąpiony środek w walce z komarami. Meszkę powstrzymuje jedynie
silny wiatr i mróz, warto więc rozbijać namioty w miejscach przewiewnych. Nad Bajkałem meszek jest
znacznie mniej niż w innych rejonach Syberii, nad brzegami jeziora
praktycznie wcale nie występują.
Meszki masowo pojawiają się jedynie w niektórych rejonach, najczęściej w lipcu, po kilku dniach
dusznej gorącej pogody.
POCZTA, TELEFON, INTERNET
Urzędy pocztowe znajdują się tylko
w większych miejscowościach, tam
też można skorzystać z telefonu.
W Irkucku i Ułan Ude nie ma
Meszka
problemu z dostępem do InterneZmorą tego regionu (jak i całej Sy- tu. W pozostałych miejscowościach
berii) są meszki. Czasem pojawiają
można próbować szukać Internetu
się one także w Polsce, ale nigdy nie
w różnego rodzaju urzędach, szkosą tak liczne i kąśliwe. Mają one tro- łach itp.
281
Bajkalskij Chriebiet – Centralnaja
czast’, 1:100 000, Moskwa 1992,
Warto pochodzić po księgarniach
Po Primorskomu Chriebtu 1:150 000,
i sklepach turystycznych, np. Tu- Moskwa 1990,
rist lub Fan-sport na ulicy Karola Ostrow Olchon, 1:200 000, Irkuck
Marksa 39. Niektóre mapy można
1990,
też kupić od ulicznych sprzedawców Oziero Bajkał, 1:500 000, Irkuck
w centrum miasta, w muzeach, ho- 1996.
telach itp. Największy wybór map
PAMIĄTKI
i atlasów po najniższej cenie oferuje
drukarnia kartograficzna przy ulicy
Popularną pamiątką z Syberii są
Rabocziego Sztaba 24.
naczynia z kory brzozowej. Z kory
Dostępne mapy:
Buriatia – unikalnyje obiekty pri- robi się też misterne broszki i spinki. W wielu miejscach można kurody, 1:1600 000, Moskwa 1991,
pić filmy o Bajkale lub figurki wyOziero Bajkał,1:500 000,
Bajkał – Turistskaja karta, 1:1500 000, konane z syberyjskich minerałów.
Moskwa 1991,
Warto też zaopatrzyć się w rozmaKarta oziera Bajkał, 1:1 000 000,
ite zioła o tajemniczo brzmiących
Moskwa 1999,
nazwach, jak np. sahandala. Mają
Dorożnaja karta Irkytskoj, Czitin- one wyjątkowy egzotyczny aromat.
skoj obłastiej i respubliki Buriatia,
Zioła można stosować nie tylko
1:500 000, Irkuck 1990,
w celach leczniczych, ale także
Atlas Pribajkalie, 1:200 000, Ir- profilaktycznie lub po prostu dla
kuck 1996,
ich walorów smakowych i zapaAtlas Chamar Daban, 1:200 000,
chowych. Kupimy je w wielu miejIrkuck 1996,
scach. Świeże i suszone znajdzieAtlas Tunkinskaja dolina, 1:200 000,
my na straganach u miejscowych
1:100 000, 1:50 000, Irkuck 1998,
zielarek.
Atlas Irkuck – Czita, 1:200 000,
Sahandala (Różanecznik Adamsa)
Irkuck 1996,
Stymuluje pracę nerek, serca,
Chamar Daban, 1:200 000, Mołagodzi zmęczenie. Dodawać do
skwa 1990,
herbaty, nie więcej jak 2 – 3 listki
Tunkinskije Golcy, 1: 200 000,
na szklankę.
Omsk 1990,
MAPY I ATLASY
282
NORMY ZWYCZAJOWE
Świątynie i miejsca kultu
Należy pamiętać o zakazie fotografowania w cerkwiach i świątyniach buddyjskich. Mnisi w Dacanie
Iwołgińskim, gdzie ciągle przewijają
się natrętni turyści, są szczególnie
uczuleni na tym punkcie i nie życzą
sobie, by robiono im zdjęcia.
Podczas zwiedzania dacanów (zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz)
bardzo ważne jest zachowanie tradycyjnego kierunku poruszania się
zgodnego z ruchem wskazówek zegara. Gdy wejdziemy do środka, nie
wolno zawracać – do wyjścia można wrócić tylko po obejściu wnętrza
świątyni. Pamiętajmy także, by nie
zwiedzać wnętrza cerkwi w czasie
nabożeństwa.
W świętych miejscach Buriatów
tradycja nakazuje złożenie ofiary
duchom. Zwyczaju tego przestrzegają zarówno Buriaci, jak i Rosjanie.
Specyficzną formą ofiary jest „bryzganie”. Polega ono na rozbryźnięciu wódki w cztery strony świata,
serdecznym palcem lewej ręki. Nie
należy zabierać żadnych przedmiotów złożonych w ofierze duchom.
W gościnie u ludzi
Ludność nadbajkalskich wiosek
jest bardzo gościnna. Aby nie urazić gospodarzy, nie powinno się odmawiać, gdy ktoś częstuje nas jedzeniem. Należy pamiętać, by jakoś
odwdzięczyć się za gościnę, nocleg
czy poczęstunek, jest to na Syberii
wręcz obowiązkiem gościa. Buriaci
nie przyjmą od nas pieniędzy, ale na
pewno bardzo się ucieszą, gdy podarujemy im parę kilogramów cukru.
W wielu rodzinach brakuje pieniędzy, by kupić go w wystarczającej
ilości potrzebnej do przygotowania
przetworów na zimę. Mile widziane
są praktyczne prezenty (akcesoria
wędkarskie, nóż, latarka). Planując
wizytę, warto zajrzeć wcześniej do
sklepu po cukierki, ciastka, konserwy rybne. Przyjęte jest, że gość
nie przychodzi z pustymi rękami.
W Buriacji niegrzeczne jest zostawanie w gościnie dłużej niż 1 dzień.
283
BAJKAŁ
TRASY I GŁÓWNE MIASTA REGIONU
IRKUCK
Na nizinie, pomiędzy wijącymi
się błękitnymi wstęgami Angary
i Irkutu, widać z daleka pozłacane
krzyże i zielone kopuły cerkwi. Jesteśmy wreszcie w stolicy Wschodniej Syberii, w Irkucku.
Równe ulice, grunt twardy i zamożność czyniły go jednym z najpiękniejszych i bogatszych miast
Syberii.
Julian TalkoHryncewicz.
W 1661 r. na jednej z wysp przy
ujściu Irkutu do Angary dowódca
oddziału kozackiego Iwan Pochabow założył ostróg Jandaszewski.
284
Miejsce wybrane przez niego na warownię okazało się bardzo dogodne.
Wkrótce przeprowadzono tędy szlaki do Chin i Mongolii, wokół ostrogu licznie zaczęli osiedlać się koloniści. Już w 1686 r. Irkuck – bo tak
z czasem zaczęto nazywać osadę –
uzyskał prawa miejskie. W 1764 r.
został stolicą guberni obejmującej
całą Syberię Wschodnią – od Jeniseju do Oceanu Spokojnego. Przez ponad pół wieku pod władzą Irkucka
znajdowała się także Alaska. Kolejne wydarzenia – otwarcie wielkiego
jarmarku, odkrycie złota na Syberii,
wreszcie doprowadzenie do Irkucka
Kolei Transsyberyjskiej w 1898 r. –
powodowały coraz większe tempo
rozwoju miasta. Jednocześnie Irkuck musiał stawiać czoło rozlicznym klęskom – od 1725 do 1875
miało miejsce 120 trzęsień ziemi! W
1879 r. w ciągu trzech dni spłonęła
doszczętnie centralna część miasta,
ogień pochłonął 3,5 tys. domów.
Ogromny wkład w rozwój kulturalny miasta wnieśli dekabryści,
którzy w 1826 r. przybyli na katorgę lub osiedlenie w okolice Irkucka.
Pomimo wielu zakazów ograniczających ich swobodę, działalność de285
kabrystów na polu oświaty, nauki
i sztuki jest nie do przecenienia.
Na wizerunek miasta mieli także
wpływ polscy zesłańcy, którzy pojawili się na Syberii szczególnie licznie
po 1863 r. W II poł. XIX w. mieszkało w Irkucku ok. 3 tys. Polaków
(istniała nawet polska parafia). Nie
byli to wyłącznie zesłańcy, intensywnie rozwijający się Irkuck był
miejscem bardzo atrakcyjnym dla
ludzi interesu. Przyjeżdżający tu
z własnej woli Polacy zakładali rozmaite przedsiębiorstwa, hotele, restauracje i sklepy, w dużym stopniu
przyczyniając się do ożywienia gospodarczego miasta (zob. rozdz. Bajkał – Informacje krajoznawcze –
Historia – Polscy zesłańcy nad Bajkałem).
Gwałtowny wzrost liczby mieszkańców Irkucka nastąpił po 1917 r.,
co wiązało się z rozwojem przemysłu. W 1959 r. liczba ludności przekroczyła 360 tys. Aktualnie mieszka tam ponad 600 tys. osób, połowa
ludności całego obwodu.
Pierwsze spotkanie z Irkuckiem
zaskakuje każdego, bowiem miasto
to w niczym nie przypomina europejskich metropolii. O wysokość
wśród budowli konkurują tylko kopuły cerkwi i iglica polskiego kościoła. Większość budynków to drewniane, często ponad stuletnie i najwyżej
286
287
Aby zapobiegać pożarom władze
wydały ukaz, który zobowiązywał
do wznoszenia w centrum syberyjskich miast budynków murowanych. Ponieważ nigdzie na Syberii nie było mistrzów murarskich, musiano sprowadzić ich
z Moskwy. W 1701 r. do Irkucka
wysłano dwóch ludzi: murarza Kipriana Andriejewa i czeladnika
murarskiego Moisieja Dołgicha.
Do celu dotarł tylko Dołgich, Andriejew zginął w drodze. Na barkach Dołgicha spoczął cały ciężar
Główną reprezentacyjną częścią
Irkucka jest Dzielnica Kirowska,
leżąca na prawym brzegu Angary.
Znajdują się tu siedziby władz miasta i obwodu, instytuty naukowe i
wyższe uczelnie – wśród nich uniwersytet założony w 1918 r.
Irkuck jest kulturalnym i naukowym centrum Syberii Wschodniej.
Wśród działających tu instytucji
warto wymienić: Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, Muzeum Sztuki, Instytut Geografii Syberii i Dalekiego Wschodu, Teatr Dramatyczny
im. N. P. Ochłopkowa.
organizacji prac murarskich – począwszy od poszukiwań wapna
NAJCIEKAWSZE MIEJSCA W IRKUCKU
i gliny, na budowie pieców do wypalania cegieł skończywszy. Jego
Plac Kirowa
pierwszym dziełem, powstałym
Zwiedzanie miasta warto rozpocząć od placu Kirowa – jego granice
prawie pokrywają się z granicami
istniejącego tu dawniej ostrogu, który przez 150 lat stanowił centrum
w latach 1702 – 1704, był budynek
kancelarii miejskiej. W 1823 r. kancelarię rozebrano podczas wzmacniania linii brzegowej. Zachowała
się natomiast wybudowana przez
Dołgicha
cerkiew Zbawiciela
(Spasskaja cerkow’).
dwupiętrowe domy. Świadczą one
o wielkim mistrzostwie syberyjskich budowniczych i cieśli – gzymsy, drzwi i okiennice ozdobione są
wyrzynanymi w drewnie ornamentami, wśród których trudno znaleźć
dwa podobne.
288
Wydany w 1690 roku dokument o herbie Irkucka tłumaczy,
że na srebrnym tle tarczy ukazany jest barb biegnący po zielonym polu z sobolem w paszczy.
W XVII wieku barb oznaczał królewskiego tygrysa, był personifikacją mądrości i potęgi. Soból
symbolizował bogactwo Syberii.
na którym odbywały się jarmarki.
W 1875 r. z inicjatywy irkuckiego
kupca i właściciela kopalń złota
E. A. Kuzniecowa na placu rozpoczęto wznoszenie nowego, katedralnego soboru pod wezwaniem Matki
Boskiej Kazańskiej. Ukończona
w 1894 roku potężna, utrzymana
w rusko-bizantyjskim stylu świątynia górowała nad całym miastem,
zadziwiała wielkością i majestatem.
Jej wysokość dochodziła do 60 m,
we wnętrzu mieściło 5 tys. wiernych. W 1932 roku sobór zburzono,
a gruzami zasypano plac Tichwiński. Poziom placu podniósł się prawie o jeden metr. W miejscu, gdzie
stał sobór, w 1938 r. wybudowano
Dom Sowietów.
W północnej części placu znajduje się pomnik poświęcony mieszmiasta. Wybudowana w 1670 r. dru- kańcom Irkucka poległym w czasie
ga warownia miała plan kwadratu
II wojny światowej.
o boku 50 sążni (108 m) i otoczona
Spacerując w okolicach placu,
była drewnianą palisadą o wysoko- warto odnaleźć trzy ciekawe zabytści 7 m. Nad ostrogiem górowało
ki architektoniczne: cerkiew Zbawisiedem baszt – główna, od strony
ciela, sobór Objawienia Pańskiego
przystani, miała 20 m wysokości.
i kościół rzymskokatolicki.
Nad bramą wjazdową znajdowała
się kaplica, podobnie jak w baszcie
Cerkiew Zbawiciela (Spasskaja
cerkow’, ul. Suche-Batora 2).
ostrogu ilimskiego, zachowanej
w skansenie Talcy.
Jest to najstarszy budynek w mieObecną formę plac otrzymał
ście, stojący w miejscu dawnej waw 1962 roku. Wcześniej w XIX w.
rowni – kolebki miasta. Jej budowa
znajdował się tu plac Tichwiński,
pod kierownictwem M. I. Dołgicha
16 maja 1857 roku ukazała się
pierwsza irkucka gazeta Irkutskije gubernskije nowosti.
W 1864 r. Irkuck uzyskał łączność telegraficzną z Petersburgiem.
Pierwszy samochód trafił do Irkucka z Francji w 1899 roku na
zamówienie N. W. Jakowlewa,
właściciela sklepu z bronią.
Latem 1901 r. dotarli do Irkucka pierwsi zagraniczni turyści:
grupa Francuzów pragnących zdobyć szczyt Munku-Sardyk oraz
amerykański myśliwy z zamiarem upolowania niedźwiedzia.
W 1945 roku uruchomiono
pierwszą linię tramwajową łączącą centralny rynek z dworcem kolejowym.
289
trwała cztery lata – od 1706 do 1710
roku. W poł. XVIII w. dobudowano
dzwonnicę, mimo to cerkiew zachowała swój pierwotny charakter,
jaki jej nadał Dołgich. Każde piętro
i każda fasada zdobione są niepowtarzalnym ornamentem, które najbogatsze są na najwyższych kondygnacjach. Na zewnętrznych ścianach
zachowały się wykonane w pocz.
XIX w. polichromie. Na fasadzie południowej znajdują się: nad portalem drugiego piętra nawy – święty
Mitrofan Woroneżski Cudotwórca,
pod gzymsem Nikoła Mirlikijski, na
apsydzie Spas Nierukotwornyj. Na
wschodniej ścianie nawy: chrzest
Buriatów (!), chrzest Chrystusa,
przyjęcie w poczet świętych irkuckiego biskupa Innocentego Kulczickiego. Jest to jedyna cerkiew
na Syberii ozdobiona na zewnątrz
malowidłami.
Obecnie mieści się tu oddział Muzeum Krajoznawczego (zob. Bajkał
– Trasy i główne miasta regionu
– Irkuck – Muzea ).
Sobór Objawienia Pańskiego
(sobor Bogojawlienskij, ul. Niżniaja
Nabierieżnaja 2).
Stoi na miejscu drewnianej cerkwi, która spłonęła w 1716 r. Budowę murowanego soboru rozpoczęto
w 1719 r., jednak prace przeciągnęły
Cerkiew Zbawiciela, rys. W. Kwiecień
290
się aż do roku 1746. Budowniczym
był prawdopodobnie czeladnik murarski Wasilij Gariajew. Szczególnie
oryginalna jest dekoracja ornamentalna budowli, w której zlewają się
w jedno staroruskie wzory, motywy
barokowe, a nawet elementy zapożyczone ze sztuki narodów Syberii.
Do wyjątkowych i rzadkich sposobów dekoracji fasad należą kafle –
na Syberii znane są tylko trzy budowle o takich zdobieniach. Wśród
ok. 300 kafli wiele jest wzorów pospolitych – geometrycznych i roślinnych, ale są również bardziej fantazyjne, przedstawiające postacie
z rosyjskich podań i legend. Kafle
widoczne są m.in. w zwieńczeniu
głównego portalu.
Sobór Objawienia Pańskiego
wśród innych świątyń wyróżnia także druga dzwonnica – rzecz rzadka w
tradycyjnej architekturze cerkiewnej. Jej powstanie wiąże się z odlaniem przez irkuckich ludwisarzy potężnego, ważącego 12,5 tony dzwonu. Miał on być chlubą miasta, dlatego postanowiono wybudować dla
niego specjalna dzwonnicę. Budowę dzwonnicy zakończono dopiero
w 1815 r. Jej proste formy wyraźnie nawiązują do rosyjskiego klasycyzmu. Wielki dzwon nie zachował
się – stopił się podczas straszliwego
pożaru Irkucka w 1879 r.
Kościół rzymskokatolicki, nazywany też Polskim Kościołem (ul. Suche
Batora 1).
Wybudowany w neogotyckim stylu zajął miejsce drewnianego kościoła, który spłonął w 1879 r. Świątynia
została wzniesiona w 1884 r. dzięki
ofiarom Polaków, którzy mieszkali
w Irkucku. Autorem projektu był
miejscowy architekt I. F. Tamuliewicz. Drewniane, bogato rzeźbione
wykończenie wnętrza kościoła zostało
wykonane według rysunków polskiego zesłańca Wojciecha Koperskiego.
Obecnie kościół pełni funkcje sali organowej filharmonii. W ostatnich latach wybudowano nowy kościół katolicki na ulicy Gribojedowa
(ostatni przystanek linii tramwajowej nr 1).
Ulica Karola Marksa
Ulica Karola Marksa, zwana dawniej Wielkim Prospektem, to jedna
z głównych arterii miasta. Jest najdłuższa wśród starych ulic Irkucka
(ok. 2 km) i prawie idealnie prosta.
Przebiega w miejscu starej palisady
obronnej, która została rozebrana
w 1760 r. Początkowo ulica niczym
nie różniła się od sąsiednich, zabudowanych niskimi drewnianymi domami. Jej znaczenie wzrosło, gdy
w 1869 r. wybudowano most na rzece Uszakowka i połączono ją w ten
291
sposób z Jakuckim Traktem i Znamienckim Przedmieściem. Od czasu pamiętnego pożaru w 1879 r.
przy ulicy budowano tylko murowane domy. Rozliczne firmy, banki, sklepy i hotele zaczęły budować
swoje siedziby i filie na Wielkim
Prospekcie. Ponieważ każdy chciał,
aby to jego budynek przyciągał uwagę przechodniów, właściciele prześcigali się w upiększaniu fasad.
W końcu XIX w. uczony-podróżnik
G. N. Potanin pisał: „To najbardziej
elegancka ulica na Syberii”. Ponad
połowa z dzisiejszych budynków zachowała się z czasów przedrewolucyjnych.
Ulica Marksa rozpoczyna się na
nabrzeżu Angary. Stoi tam jeden
z najbardziej znanych pomników
Irkucka – obelisk upamiętniający
budowę Kolei Transsyberyjskiej.
Został on zaprojektowany przez
R. R. Bacha i postawiony w 1908 r.
Pomnik oraz ozdobne ogrodzenie
wykonano w Petersburgu. Pierwotnie na wysokim postumencie znajdowała się figura Aleksandra III –
wielkiego protektora budowy kolei.
W 1920 r. rzeźba została zdjęta, pozostawiono jedynie cokół, na bokach którego znajdują się odlane
w brązie portrety ludzi zasłużonych
dla Syberii: atamana Jermaka
oraz generał-gubernatorów Syberii
292
Wschodniej – Michała Sperańskiego
i Mikołaja Murawiowa-Amurskiego. Betonowy obelisk wg projektu
W. P. Szmatkowa postawiono na
cokole w 1964 r. Okolice pomnika
są popularnym miejscem spotkań
irkuckiej młodzieży, a sam pomnik
nazywany jest wśród nich „szpilą”.
W pobliżu, na rogu bulwaru Gagarina i ul. Karola Marksa, znajduje
się tzw. Biały Dom z charakterystycznym kolumnowym portykiem.
Budynek ten został wybudowany
przez kupca K. M. Sibiriakowa w latach 1800 – 1804 i od samego początku był ważną ozdobą miasta.
Pałac zaprojektowany został w stylu rosyjskiego klasycyzmu. Autor
projektu nie jest znany, wiadomo
jednak, że pochodził z jednej z petersburskich pracowni architektonicznych. W latach 1837 – 1917
pałac był rezydencją generał-gubernatora Wschodniej Syberii. Obecnie
znajduje się tu biblioteka uniwersytecka. W okresie kiedy powstał
pałac, wokół stały jedynie skromne
drewniane domy, nietrudno więc sobie wyobrazić, jakie wrażenie robił
wspaniały gmach. Z czasem na nabrzeżu Angary powstało więcej tego
typu reprezentacyjnych budynków.
Gmach Okręgowego Muzeum
Krajoznawczego (ul. Karola Marksa
2) to jedyny w Irkucku budynek w
stylu pseudomauretańskim. Gmach
wzniesiono z inicjatywy Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego –
miał się tu mieścić jego Oddział
Wschodniosyberyjski. Projekt wykonał miejscowy architekt G. Rozen.
Budowę rozpoczęto we wrześniu
1882 r., a zakończono w październiku 1883 r. Formą budynek przypomina niewielki zamek. Na jego czterech rogach rozmieszczono okrągłe
baszty, dodatkowe dwie pośrodku
bocznych fasad. Zwieńczenie fasad
miało przypominać blanki. Faktura
ścian i kształt okien także nawiązują do architektury obronnej. Na
fryzie obiegającym budynek znajdują się nazwiska dwudziestu dwóch
uczonych, zasłużonych badaczy Syberii i Azji, m.in. Jana Czerskiego.
Gmach Teatru Dramatycznego
im. N. P. Ochłopkowa (ul. Karola
Marksa 14) zaliczany jest do najwspanialszych tego typu budowli w
Rosji. Konkurs na projekt ogłoszono
w lutym 1893 r. w Petersburskim
Towarzystwie Architektonicznym.
Zwyciężył projekt W.A. Szretera.
Był to główny architekt Petersburskich Teatrów Imperatorskich i czołowy specjalista budownictwa teatralnego. Budowę teatru zakończono 1897 r. Gmach z założenia
monumentalny, miał być jednym
z głównych elementów zespołu ar-
chitektonicznego ulicy. Stylistycznie
nawiązuje do późnego klasycyzmu,
choć w ornamentyce występują też
elementy barokowe. Pierwszą sztuką wystawioną w teatrze 31 grudnia
1897 roku był Rewizor Gogola.
Do ciekawych zabytków należy
też położony na rogu ulic Marksa
i Lenina gmach dawnego Banku
Rosyjsko-Azjatyckiegoz 1903 r.,
zaprojektowany przez W.O. Kolianowskiego. Budynek składa się
z dwóch skrzydeł połączonych okrągłą basztą, przykrytą wysokim hełmem z latarnią. Fasada skrzydła wychodząca na ulicę Lenina jest prosta
i skromna. Druga fasada, od ulicy
Marksa, jest bardziej złożona i reprezentacyjna. Dwie półkolumny
rozdzielające okna głównego ryzalitu zwieńczone są alegorycznymi
rzeźbami symbolizującymi rzemiosło i handel. Jest to najlepszy przykład stylu modernistycznego w architekturze Irkucka.
Słynni pisarze w Irkucku
Na ul. Lenina, w domu nr 13,
w 1920 r. pracował Jarosław Haszek, autor Przygód dobrego wojaka Szwejka. W hotelu Amurskoje Podworje na ulicy Furie 1a
w 1890 r. zatrzymał się Antoni
Czechow w czasie swojej podróży
na Sachalin.
293
Cerkiew Podniesienia Krzyża
Pańskiego (Kriestowozdwiżienska
cerkow’, ul. Siedowa 1)
Niedoścignione arcydzieło syberyjskiego baroku, jeden z najpiękniejszych zabytków Irkucka. Jej budowa trwała 11 lat (1747 – 1758).
Bryła świątyni to typowy przykład
architektury cerkiewnej Irkucka –
złożona jest z trzech wyraźnie wyodrębnionych części ułożonych na jednej osi. Niestety pierwotny charakter budowli został zatracony przez
późniejsze dobudówki: w latach
1774 – 1779 wzniesiono północną
kaplicę, a w 1860 r. kruchtę. O wyjątkowej klasie zabytku decyduje
zadziwiająca, fantazyjna i bogata
ornamentyka ścian, która sprawia,
że całość podobna jest do „bogatych
tkanin i wymyślnie utkanych kobierców”. Cerkiew ta stała się niewyczerpanym źródłem inspiracji
i skarbnicą motywów dekoracyjnych
dla budowniczych na terenie całego
Przybajkala. Jest zabytkiem unikalnym nie tylko dla Irkucka, ale i dla
całej Syberii. Oryginalne i godne
uwagi jest też ogrodzenie cerkwi.
Monastyr Znamienskij
Przy ujściu Uszakowki do Angary
(ul. Angarska 1) znajduje się monastyr Znamienskij – żeński klasztor
założony w końcu XVII w. Kompleks
294
murowanych budynków powstawał
od II poł. XVIII do pocz. XIX w.
W zachodniej części klasztoru położone są: cerkiew, dom przeoryszy,
cmentarz oraz drewniane i murowane cele. W części wschodniej znajdują się budynki gospodarcze.
Cerkiew Znamienska powstała
w latach 1757 – 1762. Jej architektura
i ornamentyka nawiązuje do innych
barokowych cerkwi Irkucka. Szczególnie charakterystyczne są dekorowane
wolutami zwieńczenia okien.
Przy cerkwi znajduje się nagrobek irkuckiego kupca i żeglarza
G. I. Szelichowa (1747 – 1795), założyciela Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej, jednego z pierwszych
badaczy Wysp Kurylskich i Alaski.
Jego relacja z podróży po północnozachodnim wybrzeżu Ameryki zdobyła uznanie badaczy i ukazała się
drukiem już w 1791 r. Później była
często wznawiana, wydano także
wersje angielską i niemiecką.
Pomnik w stylu rosyjskiego klasycyzmu postawiono w roku 1800. Do
budowy wykorzystano szary marmur uralski. Autor projektu pozostał nieznany, a sam pomnik jest
w Irkucku wyjątkiem. Podobne nagrobki spotykane są na cmentarzach
w Moskwie – niewykluczone, że
pewne elementy irkuckiego pomnika tam właśnie zostały wykonane.
Syberyjski barok
Dominujący wpływ na wizerunek miasta miał styl nazywany syberyjskim barokiem. Jest to specyficzne wschodnie odgałęzienie
rosyjskiego baroku, w którym najwyraźniejsze są wpływy architektury moskiewskiej i ukraińskiej
I poł. XVIII stulecia.
Spacerując uliczkami starego Irkucka, można przekonać się, że
barok odcisnął swe piętno nie tylko na architekturze cerkwi, ale też
na wspaniałych dekoracjach budownictwa drewnianego.
Kompleks muzealny „Dekabryści
w Irkucku”
W uznaniu ogromnego wkładu
dekabrystów w rozwój kultury na
Syberii, w Irkucku w 1974 r. utworzono kompleks muzealny poświęcony dekabrystom. Obejmuje on
kwartał między ulicami Diekabrskich sobytij, Engelsa, Dzierżyńskiego i Oktiabrskoj riewolucji.
W skład kompleksu wchodzą m.in.
domy dekabrystów S. P. Trubeckiego i S. G. Wołkońskiego oraz wiele
innych cennych zabytków architektury drewnianej.
Najstarszym budynkiem w kompleksie jest cerkiew Przemienienia
Pańskiego (Prieobrażienskaja cerkow’, ul. Timiriaziewa 58) wybudowana w latach 1795 – 1798. Cerkiew
jest bardzo skromna, jednak wraz
z ozdobnym ogrodzeniem stanowi
ważny element krajobrazu miasta.
Monastyr Znamienskij w Irkucku, rys. W. Kwiecień
295
czął się wykształcać specyficzny typ
drewnianego domu miejskiego. Powiększano okna, na bocznej fasadzie pojawił się balkon, nadal nie
było jednak żadnych elementów dekoracyjnych, a konstrukcja zrębu
nie była osłonięta. W Irkucku zachował się tylko jeden dom dokumentujący ten etap rozwoju budownictwa
– dom Szubina na ul. Łapina 23.
Wybudowany w latach 80. XVIII w.
jest najstarszym zachowanym drewnianym domem w Irkucku. W pierwszej połowie XIX w. budownictwo
drewniane osiągnęło najwyższy poZabytki architektury drewnianej
ziom – plany domów były coraz barO niepowtarzalnym klimacie Ir- dziej złożone i skomplikowane, rozkucka decyduje jego stara drewniana
winęła się dekoracja okien i gzymzabudowa. Pierwsze domy w Ir- sów. Aż po początek XX w. wśród
kucku niczym nie różniły się od
rzeźbionych ornamentów przeważawiejskich chat, z czasem jednak za- ły motywy barokowe.
Naprzeciwko cerkwi znajduje się
Siropitatielnyj dom (ul. Timiriaziewa 59) – była to założona w 1838 r.
szkoła dla dziewcząt z biednych
rodzin. Dzięki działalności dekabrystów realizowany tam program
kształcenia odbiegał od tradycyjnego – dziewczęta uczyły się historii,
geografii, gramatyki, rysunku, śpiewu. Murowany budynek szkoły powstał w 1840 r. wg projektu A. W.
Wasiliewa, który nadał mu cechy
klasycyzmu. Skrzydła dobudowano
w późniejszym okresie.
Prieobrażieńskaja cerkow’, rys. W. Kwiecień
296
Inne interesujące zabytki architektoniczne
* Cerkiew Świętej Trójcy (Troickaja cerkow’, ul. Piatoj Armii 8).
Ukończona w 1778 r. cerkiew jest
kolejnym przykładem syberyjskiego baroku. Niestety została prawie
całkowicie zasłonięta przez współczesne zabudowania. Obecnie mieści się tu planetarium.
* Synagoga, ul. Karola Liebknechta 23.Wybudowana w latach 1878
– 1882 według projektu irkuckiego
architekta W. A. Kudielskiego.
Okno domostwa syberyjskiego,
* Meczet, ul. Karola Liebknechta
rys. W. Kwiecień
86. Wybudowany w 1897 r.
Ukoronowaniem rozwoju drew* Dom gubernatora Kuznieconianej architektury miejskiej jest
wa, Bulwar Gagarina 36.
zbudowany w początku XX w. dom
* Dom Muchanowa, ul. TimirSzastina (ul. Engelsa 21). Z powodu
jaziewa 45.
niezwykłego bogactwa ornamentów
* Dom Oruczajewa, Bulwar Gabudynek nazywany jest „koronko- garina 56.
wym domem”.
Szczególnie ciekawe obiekty ar- Muzea
chitektury drewnianej znajdują się
* Muzeum Sztuki im. W. P. Suna ulicach:
kaczewa, ul. Lenina 5, czynne co1. Diekabrskich sobytij – od ul. Mar- dziennie (prócz wtorków) w godzinach: 10.00 – 18.00.
ksa do ul. Engelsa
Jest to najstarsze i najbogatsze
2. Karola Liebknechta – od ul. Markmuzeum sztuki na Syberii i Dalesa do ul. Timiriaziewa
kim Wschodzie. W skład kolekcji
3. Chmielnickiego
4. Griaznowa – od ul. Pionierskij wchodzą ikony, malarstwo rosyjskie i zachodnioeuropejskie, a takPierieułok do ul. Timiriaziewa
że sztuka Chin i Japonii. Muzeum
5. Siedowa
zostało założone dzięki działalno6. Raboczaja
297
Irkuckie Obwodowe Muzeum
Kra joznawcze to jedno z najstarszych muzeów w całej Rosji. Założone zostało w 1782 r. z inicjatywy
irkuckiego gubernatora F. N. Kliczki i miało gromadzić przedmioty
związane z przeszłością i współczesnością Syberii. W 1879 r. kolekcja
składała się z blisko 30 tys. eksponatów. Szczególnie cenna była kolekcja przedmiotów codziennego
użytku, odzieży, ozdób i rekwizytów związanych z kultem wielu narodów Syberii, Dalekiego Wschodu i
Ameryki Północnej. Niestety zbiory
spłonęły podczas pożaru w 1879 r.
Odbudowana kolekcja zawiera ok.
200 tys. obiektów etnograficznych,
archeologicznych, botanicznych,
zoologicznych, także fotografie i dokumenty.
Przed wejściem do muzeum, po
lewej stronie znajduje się płyta z różowego granitu. Wśród rozlicznych
linii na powierzchni płyty można
dostrzec trzy smukłe sylwetki biegnących jeleni. Wygląd rysunków
* Irkuckie Obwodowe Muzeum
Krajoznawcze, ul. Karola Marksa
pozwala przypuszczać, że zostały
2, czynne codziennie (prócz po- wykonane w epoce brązu (VII – V
niedziałków) w godzinach: 10.00 – w. p.n.e.), specjaliści zaliczają je do
18.00.
tzw. scytyjsko-syberyjskiego stylu
Ekspozycja przedstawia zabytki
zwierzęcego. Płyta została znaleziokultury materialnej narodów Przy- na w 1856 r. w rzece Iwołga niedalebajkala (Buriatów, Ewenków, To- ko Wierchnieudinska (obecnie Ułan
falarów).
Ude). Według profesora A. P. Okładści Włodzimierza Płatonowicza
Sukaczewa (1849 – 1919), wieloletniego burmistrza Irkucka. Był
to człowiek wykształcony i obyty
w świecie. Kolekcjonowanie dzieł
malarstwa rozpoczął podczas studiów w Petersburgu, w końcu
XIX w. posiadał już ponad sto obrazów. W swoim domu w Irkucku
zorganizował galerię, udostępniając
swoją kolekcję wszystkim obywatelom. Jego marzeniem było zorganizowanie muzeum sztuki, jednak
nie udało mu się tego zrealizować.
Po śmierci Sukaczewa kolekcję
dzieł sztuki włączono do zbiorów
Muzeum Krajoznawczego, a w
1936 r. utworzono samodzielne
Muzeum Sztuki.
Oddział Sztuki Syberyjskiej, ul.
Karola Marksa 23, czynne codziennie (prócz poniedziałków).
W muzeum odbywają się okresowe wystawy współczesnej sztuki
syberyjskiej.
298
nikowa „dokładność roboty, pewność rysunku i doskonałość formy
wyobrażenia stawiają płytę iwołgińską w rzędzie najlepszych artystycznych znalezisk archeologicznych
Zabajkala”.
Oddział Muzeum Krajoznawczego – Cerkiew Zbawiciela, ul. Suche Batora 2, czynne codziennie
(prócz wtorków) w godzinach: 10.00
– 18.00.
Ekspozycje: „Zwierzęcy świat Syberii”, „Rzemiosło narodów Syberii”, „Dzwony Rosji”. Znajduje się
tu też galeria, w której można kupić
obrazy, grafiki, przedmioty wykonane z minerałów oraz inne syberyjskie pamiątki.
Oddział Przyrody Muzeum Krajoznawczego, ul. Karola Marksa
11, czynne codziennie (prócz poniedziałków).
Ekspozycja prezentuje faunę i florę różnych obszarów Przybajkala.
Dom S. G. Wołkońskiego, Pierieułok Wołokonskogo 10, czynne
codziennie (prócz poniedziałków)
w godzinach: 10.00 – 17.00.
Dom zbudowany został w 1838 r.
we wsi Urik. W 1846 r. przeniesiono
go do Irkucka, gdzie w pobliżu cerkwi Przemienienia Pańskiego Wołkońscy kupili ziemię. Dom szybko
stał się głównym ogniskiem życia
kulturalnego miasta. Gościli tu prawie wszyscy dekabryści mieszkający
w Irkucku i jego okolicach, odbywały się wieczorki muzyczne i literackie, spektakle. W roku 1985 dom
Wołkońskiego odrestaurowano,
a na podwórzu odtworzono wszystkie budynki gospodarcze: dom służby i kuchnię, spichlerz, stajenkę
i wozownię.
* Muzeum Historii Miasta Irkucka, ul. Czajkowskiego 5, czynne
codziennie (prócz środy) w godzinach: 10.00 – 18.00. Dojazd auto* Muzeum Dekabrystów Dom
busami nr 8, 11, 22, 23, przystanek
S. P. Trubeckiego, ul. Dzier- Garaż.
żyńskiego 64, czynne codziennie
Muzeum otwarto w październiku
(prócz wtorków) w godzinach:
1996 r. Ekspozycja składa się z dia10.00 – 17.00.
poram przedstawiających rozwój IrDom zbudowano w latach 50. kucka na przestrzeni wieków, maXIX w. W 1970 r. otwarto tu eks- kiety ostrogu irkuckiego i klasztoru
pozycję dokumentującą życie deka- Wozniesienskiego, wystaw: „Trzy
brystów na zesłaniu we Wschodniej
wieki Irkucka”, „Irkuckie kupiectwo”
Syberii (1826 – 1856).
i „Zasłużeni mieszkańcy Irkucka”.
299
* Muzeum Mineralogiczne im.
A. W. Sidorowa przy Politechnice
Irkuckiej, ul. Lermontowa 83, korpus E, czynne codziennie (prócz niedziel) w godzinach: 9.00 – 17.00,
w sobotę: 9.00 – 14.00.
Kolekcja minerałów gromadzona
od 1930 r. składa się z 1500 minerałów z różnych części świata. Do
najbardziej interesujących obiektów
należą: głaz nefrytu o wadze około
2 ton nazywany „Siodłem Czyngis-chana”, monokryształy apatytu
(65 kg), flogopitu (74 kg), muskowitu (średnica do 2 m).
* Lodołamacz Angara, Mikrorajon Sołnecznyj, czynne codziennie
(prócz poniedziałków i wtorków)
w godzinach: 10.00 – 17.00. Dojazd autobusem nr 16 lub trolejbusem nr 5.
To jeden z nielicznych zachowanych w Rosji zabytkowych lodołamaczy. Statek zamówiono
w 1898r. w stoczni w Newcastle.
Rozłożony na części, dostarczony
został do Listwianki, gdzie w 1899
r. przeprowadzono montaż jednostki. Lodołamacz wraz z promem Bajkał służył do przewożenia wagonów
z portu Bajkał do stacji Mysowa.
W 1991 r. na pokładzie otwarto
wystawę „Historia żeglugi na Bajkale”, w skład której wchodzą mo300
dele statków pływających po jeziorze, archiwalne fotografie i dokumenty.
NOCLEGI
Znalezienie noclegu w Irkucku
stanowi duży problem. Większość
hoteli jest droga, a ich standard często pozostawia wiele do życzenia.
Za najlepsze uważa się hotele: Inturist (bulwar Gagarina 44, cena od 65
USD) oraz Angara (ul. Suche Batora
7, cena od 40 USD).
W centrum miasta działają także
małe hotele, w których nocleg kosztuje ok. 5 – 7 USD. Niestety najczęściej nie posiadają one licencji na
przyjmowanie obcokrajowców. Dodatkowo w okresie wakacji znalezienie kilku wolnych miejsc w hotelu
jest bardzo trudne. Tanich hoteli
należy szukać na ulicach Dzierżyńskiego, Diekabrskich sobytij, Timiriaziewa (głownie koło dworca autobusowego). W ostatnim czasie takie
hotele działały przy ul. Dzierżyńskiego 27a, Piatoj Armii 12, Karola
Marksa 7.
Warty polecenia jest nocleg w Hotelu Akademickim (Gostinica Akademiczeskaja) – Miasteczko Akademickie (Akademgorodok), ul. Lermontowa 271a, tel.: (3952) 463 872,
cena noclegu: ok. 5 USD.
Inne możliwości noclegu:
- Akademi
ki (obszczieżitie). Znajdziemy je w rejonach miasta nazywanych studgorodok i akademgorodok, dojazd z dworca kolejowego
tramwajem nr 1 do pętli. Cena:
1 – 2 USD (możliwość korzystania
z kuchni, za dodatkową opłatą pościel).
- Sala bilardowa hotelu Uz
or przy
dworcu autobusowym – cena: 3 USD
TRANSPORT
Miejskie środki transportu (autobusy, trolejbusy, tramwaje) kursują
od godziny 6.00 do 24.00. Oprócz
tego po trasach autobusów kursują
tzw. marszrutki, czyli prywatne mikrobusy. Cena przejazdu marszrutką jest niewiele wyższa od ceny biletu autobusowego.
Dworzec autobusowy, ul. Oktjabrskoj Riewoljucji 11, tel.: 272 411,
dojazd: tramwaj nr 4, autobus nr 17;
Stacja autobusowa, ul. Sofii Pierowskoj 29;
Dworzec kolejowy, ul. Czielnokowa 1, tel.: 431 717, 282 287, dojazd: autobusy nr 16, 19, 20, tramwaje nr 1, 2;
Przystań Rakieta, Mikrorajon
Sołniecznyj tel.: 358 860, dojazd:
autobus nr 16, rejsy do Listwianki i
innych miejsc na Bajkale;
Dworzec rzeczny (obok mostu
Angarskiego), tel.: 297 467, rejsy w
dół Angary, do Bracka
Bilety na rejsy można także kupować w siedzibie Wschodniosyberyjskiej Żeglugi Rzecznej (WostocznoSibirskoje Riecznoje Parachodstwo),
ul. Czkałowa 37, pok. 28, od 8.00 do
17.00, tel.: 297 519, 297 570;
Lotnisko, ul. Sziriamowa 13, dojazd: trolejbus nr 4, autobus nr 20,
tel.: 266 277;
Agencja Aerofłotu, ul. Suche
Batora 7 (Hotel Angara), tel.: 201
202; ul. Diekabrskich Sobytij 97,
tel.: 271 741;
Agencje Kompanii Transaero,
bulwar Gagarina 38, tel.: 258 070;
ul. Partizanskaja 3, tel.: 258 263.
Bilety lotnicze można także kupić
na dworcu kolejowym.
Numer kierunkowy do Irkucka
007- 39
52
SALONY I KAWIARNIE INTERNETOWE
ul. Marata 38 (czynna 24 godz.), ul.
Czechowa 19 (czynne w godzinach:
10.00 – 19.00), ul. Lenina 19 (czynne
w godzinach: 10.00 – 22.00).
BARY I RESTAURACJE
Godna polecenia jest niedroga restauracja Belgrad na ul. Urickiego
301
7 (irkucki deptak) oraz Blinnaja na
ulicy Suche Batora, róg Gorkiego
(także dania wegetariańskie).
WAŻNE SKLEPY
Fan-Sport,ul. Marksa 39 (tel. 243
392), dobrze zaopatrzony sklep ze
sprzętem turystycznym. Można tu
kupić namioty, śpiwory, kurtki, buty, plecaki, butle gazowe, akcesoria
wspinaczkowe, pontony, itp.
Kompleks targowy ul. Litwinowa 11.
Banki, poczta, oraz wiele ważnych
sklepów i punktów usługowych znajduje się na ulicy Karola Marksa.
konują w godzinę. Droga wiedzie
wzdłuż Zbiornika Irkuckiego, przecinając grzbiety Gór Nadmorskich.
Przy drodze wzniesiono kilka hoteli
i sanatorium. Do Listwianki można
także dopłynąć po Zalewie Irkuckim
z przystani Rakieta wodolotem Woschod. Rejs trwa 1 godz. 20 min.
KONSULAT MONGOLII
Gienierała Konsulstwo Mongolii
ul. Łapina 11, tel.: (007-3952)
342 145, 342 445
faks: (007-39
52) 342 143,
e-mail: [email protected]
Skansen Talcy
Skansen przy osadzie Talcy (Muziej dieriewjannogo zodocziestwa)
CIEKAWE MIEJSCA W OKOLICACH IRKUCKA
znajduje się na 47. kilometrze szosy
Irkuck – Listwianka; należy uprzeTrasa: Listwianka
dzić kierowcę, że chcemy tu wysiaIrkuck — Talcy (skansen) — Lidać. Skansen położony jest w mastwianka
lowniczym miejscu nad brzegiem
Dojazd: Do Listwianki kursują
Zbiornika Irkuckiego. W kilku kom4 autobusy dziennie. Odjeżdżają
pleksach budowli zaprezentowano
z dworca autobusowego w Irkucku
zabytki architektury i kultury matei trasę do Listwianki (67 km) po- rialnej narodów Przedbajkala.
302
Do najbardziej interesujących należy kompleks Angaro-Ilimsk
i. Jest
to rekonstrukcja dawnej rosyjskiej
wisi gminnej z rejonu środkowej Angary. Powstała ona wokół siedemnastowiecznego Ostrogu Ilimskiego
(najstarszego na Syberii Wschodniej). Znajdują się tu dwa szczególnie cenne i interesujące obiekty: baszta Zbawiciela (Spasskaja
baszta) z fragmentem obwarowań ostrogu oraz kaplica
Kazańska wzniesiona w II
poł. XVII w. Oba budynki
zbudowano z modrzewioKaplica Kazańska, rys. W. Kwiecień
wych bali bez użycia gwoździ.
Baszta Zbawiciela stała dawniej na
wjeździe do Ilimska od strony
Kolejnym kompleksem jest wieś
Traktu Jenisej„małodworka”. Przywiezione tu buskiego.
dynki mieszkalne i gospodarcze
pochodzą z terenów zatopionych przez Zalew Ust-Ilimski.
Na kompleks buriacki
składają się dwa zespoły budynków. Letnia siedziba Buriatów
(letnik) to ośmiościenne jurty wraz z wyposażeniem, zagrody dla bydła i słupy do przywiązywania koni (serge).
W zimowej siedzibie (zimnik) ukazano
Baszta Zbawiciela z Ostrogu Ilimskiego, rys. W. Kwiecień charakterystyczne dla
303
Przybajkala połączenie rosyjskich
domów z tradycyjnym budownictwem buriackim.
W kompleksie ewenkijskim
zwraca uwagę pokryty korą czum –
letnie schronienie Ewenków.
zeum można nabyć książki i broszury dotyczące regionu. Na terenie
skansenu działa przyjemna knajpka, gdzie można zjeść smacznie i
niedrogo.
Na drodze do Listwianki położona jest wieś Bolszaja Rieczka. Mieszka tu artysta J.A. Panow (ul. Angarskaja 11), który spędził 10 lat w
stalinowskich łagrach. Obok domu
ustawił 3 duże drewniane rzeźby na
cześć ofiar stalinowskich represji.
Listwianka
Czum, rys. W. Kwiecień
Skansen Talcy założono w 1966 r.
Co roku odbywają się tu uroczyste
obchody świąt prawosławnych oraz
występy zespołów folklorystycznych. Szczególnie hucznie świętowana jest maslienica, czyli święto
pożegnania zimy (marzec).
Na zwiedzanie skansenu należy
przeznaczyć minimum 1,5 godziny. Latem czynny jest od 10.00 do
18.00, zimą do 16.00 (tel.: 145 249,
246 831, 334 705). W kasie mu304
Listwianka to duża wieś-kurort
(ok. 1,5 tys. mieszkańców) położona
na brzegu Bajkału, w miejscu, gdzie
z jeziora wypływa rzeka Angara. Jest
to najczęściej odwiedzane przez turystów miejsce nad Bajkałem. Latem
codziennie przyjeżdżają tu liczne
grupy rosyjskie i zagraniczne.
Nazwa miejscowości pochodzi od
nazwy najpospolitszego drzewa Syberii – modrzewia (ros. listwiennica). Przy biegnącej wzdłuż jeziora
drodze stoją domy fasadami zwrócone w kierunku jeziora. Wieś rozciąga się na przestrzeni 5 km.
W Listwiance znajduje się kilka drogich hoteli, sporo sklepów i barów.
Dawniej była to malowniczo położona drewniana wioska. Obecnie
wśród ładnych domów, zbudowanych z modrzewiowych bali, po-
wstaje coraz więcej murowanych
budynków. Często są to niegustowne, wystawne pałacyki z licznymi
wieżyczkami.
Z przystani w Listwiance odpływają kursowe wodoloty do: Bolszych Kotów (18 km, rejs trwa ok.
30 min.), Zatoki Piaszczystej (90
km, rejs trwa ok. 2 godz.) i Portu Bajkał po drugiej stronie Angary (wodolot Babuszkin kursuje nawet zimą, rejs trwa 25 min). W Listwiance
można wynająć prywatny kuter.
W pobliżu przystani na licznych
straganach można zawsze kupić
przyrządzane na miejscu wędzone
ryby (zob. rozdz. Bajkał – Informacje praktyczne – Kultura – Tradycje
kulinarne), limbowe szyszki, malo-
wane otoczaki, figurki z bajkalskich
minerałów.
* Instytut Limnologiczny w Listwiance to jedyna tego typu placówka w Rosji. Instytut należy do
Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiej
Akademii Nauk. Powstał na bazie
działającej od 1929 r. stacji naukowej Akademii Nauk ZSRR. Jej kierownikiem był absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, Gleb Wiereszczagin, słuchacz wykładów Benedykta Dybowskiego. Z licznych
zbiorów instytutu stworzono muzeum.
* Muzeum Poznania Bajkału,
Akademiczeskaja 1, latem czynne
w godzinach: 9.00 – 19.00, tel.: 250
551, e-mail: [email protected]
305
W Listwiance jest miejsce szumnie określane jako nerparium –
można tu zobaczyć hodowaną dla
celów turystycznych żywa nerpę.
Raczej nie polecamy tego typu
atrakcji. Ci, którzy wyruszą stąd
na północ Bajkału, będą mieli okazję zobaczyć foki bajkalskie w ich
naturalnym środowisku.
Niestety nie jest to jedyny tego
typu przykład. Właściciel jednego z hoteli trzyma w klatkach kilka zwierząt m.in. niedźwiedzie
i lisy, co także ma stanowić dodatkowa atrakcję dla gości.
Małe i raczej skromne muzeum.
Powinni je zwiedzić zainteresowani przyrodą Bajkału, jego fauną i florą oraz historią poznania jeziora.
Zgromadzono tu okazy bajkalskich
ryb i bezkręgowców, wypchane zwierzęta, bajkalskie minerały i osady
denne. Ekspozycja ma dużą wartość
dydaktyczną. Warto poświęcić trochę czasu na dokładne obejrzenie
przedstawionych plansz, zawierających ciekawe informacje na temat
geologii obszaru, sejsmologii itp.
W kiosku muzeum można kupić
książki o Bajkale, albumy fotograficzne, mapy, a także bardzo ciekawy
film dokumentalny W. A. Fiałkowa
Studnia planety. Ukazuje on podwodny świat Bajkału, unikalne zdję306
cia z najgłębszych miejsc jeziora, bajkalski pejzaż w różnych porach roku
i życie bajkalskich zwierząt.
* Bajkalskie Obserwatorium Astrofizyczne. Obserwatorium położone
jest na szczycie góry za wsią. Znajduje się w nim największy w Rosji teleskop do obserwacji Słońca (średnica
1 m). Ze szczytu góry rozciąga się piękna panorama na Bajkał i źródło Angary. E-mail: [email protected]
* Cerkiew św. Mikołaja wybudowano w 1846 r. na brzegu Angary. Była dwukrotnie przenoszona,
najpierw na brzeg Bajkału, a w roku
1957 w głąb lądu w związku z podniesieniem poziomu wody w następstwie wybudowania tamy w
Irkucku. W cerkwi odbywają się nabożeństwa. W końcu lat 50. budynek został odrestaurowany, przewieziono tu ikony z Irkucka, wśród nich
są nawet zabytki z XVIII w. Cerkiew, raczej skromna z zewnątrz,
zasługuje na uwagę.
* Prywatna galeria obrazów,
ul. Czapajewa 76. Stworzona przez
Włodzimierza Plamieniewskiego,
poetę i architekta, który zgromadził
tu prace różnych autorów o tematyce bajkalskiej. W galerii można kupić obrazy, wyroby z kory brzozowej
i inne pamiątki.
Od hotelu Bajkał prowadzi asfaltowa droga (2 km) na wzgórze o na-
zwie Kamień Czerskiego, skąd roztacza się malownicza panorama na
Bajkał i źródło Agary.
* Źródło Angary, jedynej rzeki wypływającej z Bajkału, rozdzielone jest
dużą skałą (tzw. Szaman-Kamień)
.
Miejsce to jest szczególnie niezwykle zimą. Źródło nigdy nie zamarza
ze względu na silny nurt oraz fakt,
że z Bajkału wpływa do rzeki woda
pochodząca nie z powierzchni, a głębiny jeziora o temperaturze wyższej
niż 0ºC. Całą zimę woda paruje, a
gałęzie drzew wokół źródła zdobi malownicza szadź. Jest to stałe, jedyne
w północnej Azji, miejsce zimowania wodnych ptaków, głównie ka-
czek. Gdy w 1956 r. powstał Zbiornik Irkucki, rozmiary wolnej od lodu
powierzchni znacznie się zmniejszyły. Liczba zimujących tu ptaków
spadła z 10 tys. do 2 – 3,5 tys.
Możliwość noclegu
W Listwiance znajduje się sanatorium i kilka luksusowych hoteli: Bajkał, Dziewiąty Bał, U niedźwiedzi,
Green Express, Priboj. Doba z wyżywieniem kosztuje 30 – 100 USD. Na
kompleks hotelowy składa się zwykle restauracja i ruska bania. Z bani
mogą zwykle skorzystać także osoby
nie mieszkające w hotelu (ok. 5 USD
za godzinę od osoby).
Cerkiew Mikołaja, rys. W. Kwiecień
307
W Listwiance jest też sporo tanich
prywatnych kwater, gdzie nocleg
kosztuje ok. 3 USD, ceny można negocjować. Niestety w weekendy, gdy
do Listwianki przyjeżdża sporo osób z
Irkucka, trudno o wolne miejsca.
Rosjanie rozbijają swe namioty
na plaży przy szosie lub na stałym
miejscu biwakowym na wzgórzu.
Ponieważ nocuje tam wiele grup,
miejsce to jest bardzo zanieczyszczone, brakuje opału. Obcokrajowcy rozbijają się zwykle na oddalonej,
niewielkiej plaży za skarpą. Przed
wieczorem polecamy powrót do Irkucka lub rejs do Bolszych Kotów,
gdzie znajdziemy dużo lepsze miejsca na rozstawienie namiotu.
W wiosce można wypożyczyć rowery górskie, ale poza główną asfaltową drogą niewiele jest miejsc,
dokąd można na nich dojechać.
Z Listwianki można wyruszyć
pieszo malowniczo położoną ścieżką wzdłuż Bajkału do Bolszych Kotów lub dalej do miejscowości Bolszoje Gołoustnoje.
go (zob. rozdz. Bajkał – Informacje
krajoznawcze – Ochrona przyrody
nad Bajkałem).
W tej części wybrzeża bajkalskiego koncentruje się ruch turystyczny. Co roku w lipcu i sierpniu przyjeżdżają tu setki wczasowiczów.
W tym okresie osoby szukające ciszy i spokoju dzikiej przyrody powinny omijać bardziej popularne
miejsca w tym rejonie.
WYBRZEŻE POŁUDNIOWO-ZACHODNIE
Południowo-zachodnie wybrzeże
Bajkału tworzą strome, opadające
skalistymi obrywami stoki Gór Nadmorskich. Jest to obszar należący do
Przybajkalskiego Parku Narodowe308
Trasa: Listwianka — Bolszyje Koty
— Bolszoje Gołoustnoje — Zatoka
Piaszczysta
Dojazd: Do Listwianki można dopłynąć kursowym wodolotem z Irkucka lub dojechać autobusem. Wo-
doloty lub prywatne kutry pływają
także do Bolszych Kotów i Zatoki
Piaszczystej. Do Bolszoje Gołoustnoje dojeżdża autobus z Irkucka.
Mapy: atlas Pribajkalie 1:200 000,
Po Primorskomu Chriebtu 1: 150 000
Z Listwianki do Zatoki Piaszczystej wzdłuż brzegu Bajkału prowadzi
ładna, najczęściej dobrze przetarta
ścieżka. Jest to przyjemna trasa widokowa z licznymi miejscami na
rozbicie namiotów.
Ścieżka do Bolszoje Gołoustoje
jest bardzo wyraźna i wiedzie głównie wzdłuż plaży, tylko czasem wspina się po stoku, omijając skały
(w pobliżu Listwianki i za wioską
Bolszyje Koty). Z Listwianki do Bolszych Kotów jest 18 km (1 dzień
marszu). Na pierwszych paru kilometrach stok jest bardzo stromy
(najlepiej przejść najwyższym rozgałęzieniem ścieżki). Następnie ścieżka opada w dół i do samej osady biegnie przy brzegu.
Bolszyje Koty
To ładna, średniej wielkości wioska położona na brzegu Bajkału. Codziennie przypływa tu wodolot Woschod z Irkucka przez Listwiankę,
rejs z Listwianki trwa 40 min.
W wiosce znajduje się Muzeum
Bajkałologii założone przez słynnego profesora M. M. Kożowa, zasłu-
żonego w batalii o ochronę czystości
wód Bajkału (zob. rozdz. Bajkał – Informacje krajoznawcze – Ochrona
dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego – Główne zagrożenia środowiska przyrodniczego okolic Bajkału). Można tu zobaczyć bogatą
kolekcję owadów. Do położonej
w osadzie stacji naukowo-dydaktycznej Uniwersytetu Irkuckiego co
roku przybywają studenci na letnie
praktyki. We wsi jest wiele dacz, latem czynny jest niewielki sklepik
spożywczy. W pobliżu wioski jest
sporo ładnych miejsc na rozbicie
namiotów. Miejscowi mieszkańcy
oferują prywatne kwatery (nocleg
z wyżywieniem lub bez kosztuje
około 2 – 3 USD). Ze wzgórz otaczających wioskę roztacza się piękny
widok na Bajkał.
Kilka kilometrów od wioski w wąwozie Siennaja pad’ znajdują się pozostałości kopalni złota. Zachowały
się pionowe szyby z bocznymi chodnikami. Ponad wąwozem wznosi się
góra Skripiel zbudowana z rzadkich
nad Bajkałem skał – zlepieńców jurajskich. Podchodząc na górę należy
zachować ostrożność – skały są bardzo kruche! W zboczu góry na wys.
ok. 200 m widoczne jest wejście do
jaskini, w której odnaleziono kamienną i żelazną broń myśliwską
oraz fragmenty glinianych naczyń
309
z ornamentami i znakami starotureckimi.
Odległość z Bolszych Kotów do
Bolszoje Gołoustnoje wynosi 54
km. Po drodze ścieżka przechodzi
przez cypel Soboli ozdobiony zębatymi skałami. Następny punkt na
trasie to wąwóz Bolszaja Kadilnaja.
Na brzegu Bajkału znajduje się tu
strażnica Przybajkalskiego Parku
Narodowego, którą dla uniknięcia
niepotrzebnych kłopotów najlepiej
ominąć.
Bolszoje Gołoustnoje
Spora wieś położona w rozległej
i błotnistej delcie rzeki Gołoustnaja. Pierwsze zimowie wzniesiono
w tym miejscu już w XVII w.
W 1701 r. powstała tu pierwsza kaplica, a w XIX w. cerkiew św. Mikołaja – patrona żeglarzy. W 1937 r.
cerkiew zamknięto, a większość
ikon spalono. W budynku urządzono wiejski klub.
W 1988 rozpoczęła się restauracja cerkwi finansowana przez amerykański program „Rozwój Międzynarodowy”. W 1998 r. nowa cerkiew doszczętnie spłonęła. Obecnie trwają prace wykończeniowe
ponownie odbudowanej świątyni.
Amerykanie finansowali także
częściową rekultywację wybrzeża
zniszczonego przez upadłe obecnie
310
przedsiębiorstwo leśne (teren składnicy drewna).
W wiosce znajduje się bar i sklep.
W odległości 6 km od Bajkału,
wzdłuż rzeki Gołoustnaja, zbudowano kompleks turystyczny w kształcie buriackich jurt.
Wzdłuż brzegu Bajkału można
dojść do wąwozu Uszkania (7 km),
gdzie znajduje się leśnictwo i hodowla łajek wschodnosyberyjskich.
Na stokach gór rosną tu stare limby, wiek niektórych z nich ocenia
się nawet na 400 lat.
Nocleg: Centrum Ekologii, Kultury i Informacji, ul Swierdłowa 16
(e-mail: [email protected]), Baza T
urystyczna Siemienicha lub kwatery
prywatne np. ul. Swierdłowa 36.
Autobus z Bolszoje Gołoustnoje
do Irkucka kursuje co parę dni.
Bolszoje Gołoustnoje od Zatoki
Piaszczystej dzieli 35 km. Ten odcinek trasy jest trudniejszy i wiedzie głównie górami, daleko od brzegu. Dodatkowym utrudnieniem są
drzewa powalone okiścią (mokrym
śniegiem).
Około 10 km od Zatoki Piaszczystej wznosi się skała o nazwie Bakłani
Kamień (Kormorani Kamień). Dawniej znajdowała się tu największa nad
Bajkałem kolonia kormoranów. Gatunek (dawniej pospolity) wyginął na
tym obszarze w latach 60. XX w.
Zatoka Piaszczysta
(Buchta piesczanaja)
Rejs do Zatoki Piaszczystej kursowym wodolotem z Irkucka trwa
3,5 godz., a z Listwianki ok. 2 godz.
(80 km). Można tu także dopłynąć
wynajętym kutrem (1 – 2 dni) lub
dojść ścieżką z Bolszoje Gołoustnoje.
Zatoka Piaszczysta to miejsce cieszące się dużą sławą i popularnością
wśród turystów. Piaszczysta półokrągła plaża flankowana jest przez
dwa stromo opadające do Bajkału
skaliste przylądki: Wielką Dzwonnicę, wznoszącą się 80 m nad poziomem jeziora, i Małą Dzwonnicę
o wysokości 60 m. Od południa
i północy przylegają do niej dwie
mniejsze zatoki: Akademicka i Babuszka – obie z równie atrakcyjnymi
piaszczystymi plażami.
Zatoka słynie z tzw. kroczących
sosen – drzew, którym wiatr i woda
odsłoniły korzenie, niekiedy nawet
do głębokości 1,5 m. Inną atrakcją
tego miejsca są „śpiewające piaski”
(zob. rozdz. Bajkał – Informacje krajoznawcze – Położenie i charakterystyka geograficzna – Wybrzeża).
Ponad zatoką wznoszą się zarośnięte tajgą łagodne stoki Gór Nadmorskich z efektownymi grupami skał.
Całe wybrzeże w pobliżu jest niezwykle malownicze, a ze zboczy
gór roztacza się niezwykły widok
na Bajkał i łuki zatok. W skalnych
ścianach pomiędzy Małą Dzwonnicą a Bakłanim Kamieniem znajdują się wejścia do wielu, często
bardzo długich i obszernych jaskiń.
W Zatoce Piaszczystej panuje niepowtarzalny mikroklimat – jest to
jedyne miejsce na Syberii Wschodniej, gdzie średnia roczna temperatura wynosi +0,4 °C, a liczba słonecznych dni jest porównywalna
z wybrzeżem północnego Krymu.
Wszystko to sprawia, że latem zatoka jest oblegana przez turystów.
Niestety masowa prymitywna turystyka przyczynia się do postępującego niszczenia niepowtarzalnej
przyrody tego miejsca.
Najlepszy czas na odwiedzenie
Zatoki Piaszczystej to maj, kiedy
kwitnie bagulnik, i wrzesień, gdy
tajgę na stokach Gór Nadmorskich
pokrywają wspaniałe jesienne żółcie
i czerwienie.
W zatoce wzniesiono murowany
budynek bazy turystycznej, szpecący krajobraz i nastrój tego niezwykłego miejsca.
Firmy organizujące wycieczki
i wypoczynek w zatoce (działające
tylko latem):
Bajkalskie diuny, tel.: 279 352,
e-mail: [email protected] (cena za
dobę: 17 – 80 USD).
311
Buchta Pieszczanaja, tel.: 230
718, Irkuck, ul. Newskogo 105,
hotel Kołos.
Za około 3 USD od osoby można
skorzystać z bani na brzegu Bajkalu.
Popularne trasy wypraw rozpoczynających się w zatoce prowadzą na Przełęcz Limbową (Kiedrowyj Pieriewał)
oraz wzdłuż brzegu do wsi Chargino.
Inne ciekawe miejsca wybrzeża
południowo-zachodniego
Przylądek Kriestowskij – w jego
pobliżu znajduje się średniowieczne grodzisko (VI – X w.) oraz skała
Sagan-Zaba ze słynnymi rysunkami
z epoki brązu.
* Zatoka Aja – niewielka zatoka na
północ od ujścia rzeki Anga. Na jednej
ze skał zachowały się naskalne rysunki przedstawiające ludzi i zwierzęta,
ich wiek ocenia się na ok. 2500 lat.
* Sarma – osada przy ujściu rzeki
Sarma, u wejścia do wąwozu odkryto rysunki naskalne
WYSPA OLCHON
Bania to rosyjska odmiana sauny, niemal tak stara jak sama Rosja. Banie nie tylko pozwalają na
utrzymanie higieny, ale są też
ośrodkami życia towarzyskiego
– długie zbiorowe kąpiele, często
połączone z piciem wódki, należą
do ulubionych rozrywek Rosjan.
Bania jest najlepszym sposobem na zachowanie dobrego zdrowia i leczy wszelkie choroby. Jak
mówią Rosjanie – bania nie pomoże tylko temu, kto nie jest w
stanie wejść do niej o własnych
siłach. Najlepsze są banie położone nad rzeką lub jeziorem – można wtedy na zmianę pływać w lodowatej wodzie i rozgrzewać się
w parze. Bania jest nieodłącznym
elementem życia na Syberii.
liśmy, gdy zaświeciło słońce. Turkusowy Bajkał, białe skały klifów
z czerwonymi i żółtymi porostami,
a na lądzie zielony step z niezliczoną ilością różnych traw, kolorowych
kwiatów...
Beata Jankowska
Powierzchnia – 730 km2
Długość – 71,7 km
Maksymalna szerokość –15 km
Wyspa Olchon położona jest
w środkowej części Bajkału, w pobliżu zachodniego wybrzeża. Od ląRelacja autorska
du oddziela ją cieśnina Małe Morze.
Olchon jest przepiękną wyspą.
Znajdujący się na jej południowoPrawdziwy czar tego zakątka odkry- zachodnim krańcu przesmyk to Ol312
313
chońskie Wrota. Z geologicznego
punktu widzenia wyspa jest przedłużeniem Gór Nadmorskich. Jej
rzeźba ma charakter górzysty – najwyższym wzniesieniem jest góra Żima (Iżimiej) o wysokości 1274 m
n.p.m. Niedaleko od niej, kilkadziesiąt kilometrów na wschód, wody Bajkału kryją największą głębię
(1637 m). Na wyspie można wyróżnić główny grzbiet, który rozciąga
się wzdłuż wysokiego wschodniego
wybrzeża, opadającego do jeziora
stromymi skałami. Na zachodzie
brzegi schodzą ku wodzie łagodnymi
wzgórzami, linia brzegowa jest tam
urozmaicona przez głęboko wcinające się w ląd zatoczki, skaliste przylądki i wyspy. Liczne są kamieniste
i piaszczyste plaże.
Nazwa wyspy pochodzi od buriackich słów oj-c
hon, co oznacza „słabo
zalesione miejsce”. Jest ona w pełni
uzasadniona, bowiem w tutejszym
krajobrazie dominują stepy. Sosnowo-modrzewiowe lasy występują we
wschodniej części wyspy.
Wyspa jest bardzo uboga w wodę
– źródełka i strumienie są nieliczne. Z pięciu niewielkich jezior, jakie
tu występują, dwa największe – Nur
(Zagli) i Chanchoj – to tylko odcięte
mierzejami zatoczki Bajkału. Pozostałe jeziorka w głębi wyspy są
słonowodne. Dużą rolę w kształto314
waniu krajobrazu wyspy odgrywa
groźny wiatr sarma. Spada on z
gór doliną rzeki Sarma i szaleje na
Małym Morzu wzburzając potężne
sztormy. Jego prędkość może dochodzić do 60 m/s, fale osiągają nawet
5 m wysokości (zob. rozdz. Bajkał –
Informacje krajoznawcze – Położenie i charakterystyka geograficzna
– Wiatry).
Największa tragedia na Bajkale
W nocy z 14 na 15 października
1901 r. parostatek „Jakow” płynął
z Wierchnieangarska, holując za
sobą trzy statki o nazwach „Potapow”, „Mogiliew” i „Szypunow”.
Kiedy okręty były na Małym Morzu, naprzeciw przylądka Kobyla
Głowa, rozpętała się silna burza.
Holowane statki odczepiły się, jeden z nich – „Potapow” – rozbił się
o skały przylądka. Wszyscy ludzie
znajdujący się na tym okręcie zginęli. Żywioł pochłonął 176 ofiar.
Burza trwała jeszcze dwa dni i była na tyle silna, że trupy nieszczęśników przymarzły na skałach na
wysokości 10 sążni.
Kronika Irkucka
Na świat fauny Olchonu składa
się 155 gatunków zwierząt. Żyją
tam między innymi: rysie, lisy, za-
jące, głuszce, cietrzewie i pardwy.
Niestety, na skutek działalności
człowieka wyginęły wilki, marale i
dropie. W lasach wyspy często spotyka się zarośla rododendronu, czarnej i czerwonej porzeczki, malin,
czarnych jagód, brusznicy. Latem
stepy pokrywają się bogactwem
kwiatów.
Mieszkańcy wyspy (ok.1500 osób,
głownie Buriaci) zajmują się rybołówstwem i hodowlą owiec.
Z Olchonem wiąże się wiele legend i podań buriackich. Według
jednej z nich to tu myśliwy Choridoj ożenił się z niebiańską dziewicą-łabedziem, która urodziła mu
jedenaścioro synów. Oni potem dali
początek jedenastu rodom choryńskich Buriatów.
Olchon jest jednym z najbardziej
popularnych miejsc nad Bajkałem.
Niezwykłe piękno i różnorodność
stepowych krajobrazów, ciepłe zatoki, słoneczne i suche lato przyciągają tu co roku rzesze turystów. Sporą
atrakcją są też liczne zabytki archeologiczne, jak np. pochodzące z VI –
IX wieku grodziszcza, mury, mogiły.
Odnalezienie większości z nich bez
pomocy miejscowego przewodnika
będzie trudne. Wędrowanie pieszo
po rozległych stepach może być nużące, znacznie lepszym sposobem na
poznanie wyspy są wyprawy konne
lub rowerowe. Bardziej spostrzegawczych turystów denerwować mogą
ślady dawnej nieprzemyślanej gospodarki oraz śmieci pozostawione
po obozowiskach. Warto zaplanować
wyprawę w północną część wyspy,
bardziej malowniczą i rzadziej odwiedzaną przez turystów. Godna polecenia jest też wycieczka na klifowe,
porośnięte lasem wschodnie wybrzeże wyspy. Bajkalska woda jest tam
o wiele chłodniejsza niż na Małym
Morzu, ale można tu znaleźć miejsca
bardzo ładne i niewielkie kamieniste
plaże, na które nikt nie zagląda.
Dojazd: Na Olchon można dojechać autobusem z Irkucka (kurs
Irkuck – Chużyr, odjazd z dworca
autobusowego, czas podróży ok.
8 godz.). W sezonie wakacyjnym autobus jeździ codziennie, jednak często brakuje miejsc. Zawsze można
dojechać prywatnymi busami, które odjeżdżają z dworca autobusowego. Między lądem a wyspą kursuje prom (co 2 – 3 godziny). Rejsy
wodolotów z Irkucka i Listwianki
w 2001 roku były zawieszone. Informacje o rejsach można uzyskać
pod nr tel.: 358 860.
Mapy: Ostrow Olchon, 1:200 000;
atlas Pribajkalie, 1:200 000;
Na obszarze bezleśnym do przygotowywania posiłków mogą być
przydatne gazowe maszynki, jednak
315
Tajemnicze mury
Ważniejsze miejsca na Olchonie (od
południa ku północnej części wyspy)
bliżu są też pozostałości mogił przykrytych kamiennymi płytami. We
wcinającej się głęboko w ląd Zatoce
Chorgojskiej położona jest osłonięta
od wiatrów piaszczysta plaża.
* Wieś Chadoj (chada – góra). Na
Zatoka Zagła (Pieriewozna).
Znajduje się tu przystań promu
i początek biegnącej przez całą wyspę drogi. Jest to miejsce o największej ilości słonecznych dni w całym
obwodzie irkuckim (słońce świeci tu
3 razy częściej i dłużej niż w samym
Irkucku).
* Jezioro Nur połączone jest z zatoką Zagła wąskim kanałem. Podobnie jak jez. Chanchoj, jest niezwykle
popularne wśród wędkarzy. Gnieździ
się tu wiele gatunków ptaków.
* Wieś Taszkaj (tasz – kamień, kaj
– skała). Przed rewolucją na pobliskiej plaży odbywały się jarmarki.
* Półwysep Kobyla Głowa. Najwęższy z trzech, długich na 3 – 4 km
półwyspów znajdujących się na południowo-wschodnim krańcu wyspy. Jego główną atrakcją jest kończący go cypel Chorin-Irgi (z bur.
Kobyla Głowa), przypominający
z daleka końską głowę. Jest on oddzielony od reszty półwyspu głęboką
szczeliną.
* Cypel Chorgoj. Znajdują się tu
ruiny muru Kurykanów, odkrytego
przez J. Czerskiego w 1879 r. W po-
wzgórzach położonych na północny
wschód od osady rozciągają się ruchome piaski. W pobliżu znajdują
się też dwa malownicze skaliste
przylądki, Taszkaj i Szara-Szułun
(szara – oścień, szułun – kamień).
Rozciąga się stamtąd widok na
wyspę Ogoj, nazywaną także Ugungoj (Bezwodna). Jej długość wynosi
3 km, brzegi są urwiste, a skaliste
wierzchołki porastają nieliczne,
zniekształcone przez wiatry modrzewie.
* Wieś Jałga. Na północny zachód od osady ciągnie się wysoki,
stromy brzeg cypla Szebieckij.
* Cypel Szebieckij (szebee – ściana). Wysoki i skalisty cypel przedzielony jest resztkami kamiennego,
wysokiego na ok. 2 m muru Kurykanów. Na brzegu Zatoki Szebieckiej
można znaleźć dogodne miejsce na
nocleg. Naprzeciw cypla leży druga
co do wielkości wyspa Małego Morza – Zamogoj. Godne uwagi jest też
pobliskie jeziorko Chanchoj.
* Jezioro Chanchoj. Popularne
wśród turystów i wędkarzy jezioro
oddzielone od zatoki Jałga wąską
umocnienia obronne lub budowle
nawet w stepowej części wyspy na
plażach można znaleźć wyrzucone
przez fale kawałki drewna.
316
Murów podobnych do tego, jaki
znajduje się na przylądku Szebieckim, jest na wyspie więcej (m.in.
na cyplu Chorgoj). Nie jest jasne,
jaką pełniły funkcję. Mogły być to
związane z kultem. Przy murach
znaleziono ślady pochówków –
groby przykryte kamiennymi płytami. Na podstawie znajdowanych
wewnątrz grodzisk przedmiotów
(groty strzał, noże, wyroby z kości) uczeni przypuszczają, że ich
twórcami byli Kurykanie – przodkowie Jakutów, żyjący na Przybajkalu w VI – XI w.
Sama osada robi ponure wrażenie. Panuje tu typowy sowiecki nieporządek, którego symbolem może
być stojący w jeziorku wrak autobusu. Na północ od osady leży słynny
przylądek Burchan (Skała Szamana) o dwóch wierzchołkach z białego
wapienia. W jaskini przeszywającej
skałę na wylot mieszkał, wedle wierzeń Buriatów, pan Olchonu – Burchan. Buriaci darzyli to miejsce
wyjątkowym szacunkiem i czcią.
Założenie w tym miejscu osady robotniczej było celowo popełnionym
świętokradztwem.
... Bałwochwalni Buriaci zno-
szą do Szamańskiego Kamienia
mierzeją. Przeważnie stoi tu wiele
ofiary, jako to: monetę srebrną lub
namiotów.
miedzianą, futra soboli, lisów i in* Chużyr. Osada robotnicza zane. Gaj sosnowy w pobliskości tej
łożona w 1939 r., „stolica” wyspy.
Kumyrni czyli bałwochwalni w jęMieszka tu 1200 osób, czyli około
zyku buriackim, uważany jest za
80% mieszkańców wyspy.
święty i nikt nie śmie tknąć siePrzy miejscowej szkole działa Mukierą drzewa, ani zabijać w obwozeum Krajoznawcze. Jest to jedno
dzie jego znajdujących się tu liczz najciekawszych regionalnych munie łosi, lisów i mnóstwa dzikich
zeów Przybajkala. Można tu zobakaczek, które w nim żerują, a moczyć ciekawą ekspozycję poświęconą
że przed wiatrem się chronią.
kulturze Buriatów i szamanizmoJ. Kobyłecki, Wiadomości
wi, a także przedmioty pochodzące z
o Syberyi... , Warszawa 1837
wykopalisk. Jeżeli muzeum jest zamknięte, można poprosić o otwarcie
mieszkającą w pobliżu opiekunkę
Z Chużyru na południowy wschód
obiektu (ul. Pierwomajska 21).
prowadzi gruntowa droga, którą moż317
na dojść do wschodniego wybrzeża
wyspy. Można tam znaleźć ładne
miejsca na nocleg.
Noclegi. W Chużyrze istnieje kilka baz turystycznych i hoteli.
Baza turystyczna Ostrow Olchon,
ul. Kirpicznaja 8, właściciel – Nikita
Władimirowicz Bienczarow. Nocleg
wraz z wyżywieniem kosztuje 15
USD. W ofercie także bania, wycieczki samochodowe, konne, rowerowe.
Baza turystyczna Sołnecznaja, ul.
Sołnecznaja 14, tel. w Irkucku: 363
168, 434 257. Noclegi w dwu-, trzyi czteroosobowych domkach, bania, możliwość wynajęcia samochodu, kutra, motorówek, jazda konna.
Właściciel W.W. Obogojew bardzo
dobrze zna wyspę i organizuje objazdowe wycieczki po najciekawszych
miejscach. Doba z wyżywieniem
kosztuje ok. 7 USD.
Inne: Hotel Seseg, położony przy
końcowym przystanku autobusu
z Irkucka, hotel przy Leśnictwie
(Gostinica Ostrownogo Liesnicziestwa), baza turystyczna Szamanka, baza turystyczna CZ.P. Wasilienko.
O nocleg, wynajęcie samochodów, kutra, łodzi można także pytać w Rybozawodzie, gdzie dyrektorem jest Władymir Stiepanowicz
Wiencak.
Raczej nie polecamy noclegu w namiocie w okolicach osady. Na pewno nie nadaje się do tego znajdujący
się na północny wschód od Chużyru
las – urządzono tam ciągnące się ok.
kilometra wysypisko śmieci.
Osada Charancy. Taką samą
nazwę noszą znajdujące się w tej
okolicy: wyspa, cypel, plaża oraz
strumień. Wysoka skalista wyspa
Skała szamana, rys. W. Kwiecień
318
służyła niegdyś jako punkt obserwacyjny (charansa – punkt obserwacyjny).
Wieś Chałgaj (Ułan-Chuszin).
Naprzeciw znajduje się rozległy
przylądek Budun (z bur. gruby).
Osada Piesczanaja. W pobliżu
ciągną się 6-kilometrowe ruchome
wydmy „śpiewających piasków”.
Stopniowo zasypują one wioskę
i pobliski las (na Olchonie piaski takie występują jeszcze w trzech miejscach – nad zatokami: Odonim, Budunskaja, Niurganskaja).
Uroczysko Sasa (z bur. śnieżne –
długo zalega tu śnieg). Znajduje się
tu rozwidlenie drogi – jedna odnoga
wiedzie do przylądka Choboj, druga
do bazy hydrologów Uzury.
Cypel Sagan-Chuszun.Wysoka
jasna skała, intensywnie zabarwiona na czerwono przez porosty. Jedno z niewielu miejsc na północnym
skraju wyspy, gdzie można zejść do
wody.
Cypel Choboj (z bur. kieł). Najdalej wysunięty na północ fragment
wyspy. Miejsce niezwykłe i godne
zobaczenia. Wznosi się tam wysoka skała z otworem, tzw. skalnym
oknem. Jest to święte miejsce Buriatów zaznaczone słupami serge.
Zejście do wody jest tu strome i niebezpieczne. W pobliżu cypla często
widuje się nerpy.
Baza hydrologów. Leży w szerokiej dolinie, która przecina łańcuch
gór wschodniego Olchonu i schodzi
ku brzegom zatoki Chaba-J
aman
(Usta Chabaja). Po lewej stronie doliny, już w pobliżu jeziora, znajduje
się jaskinia ze śladami życia człowieka pierwotnego.
DOLINA TUNKIŃSKA
Dolina Tunkińska znajduje się
w południowo-zachodniej części Buriacji. Rozpoczyna się 40 km na zachód od południowego krańca Bajkału i rozciąga się na przestrzeni
190 km. Od południa ogranicza ją
pasmo Chamar Daban, a od północy
grzbiet Tunkińkich Golców.
Chamar Daban opada ku dolinie
łagodnymi lesistymi stokami, natomiast zbocza Golców wyrastają
z niej skalistą stromą ścianą. Widok
na Golce, których najwyższe szczyty przekraczają 3300 m n.p.m, jest
imponujący. Nie bezpodstawnie nazywane są Tunkińskimi Alpami.
Główną rzeką Doliny Tunkińskiej
jest Irkut. W górnym biegu ma on
charakter wartkiego górskiego strumienia z licznymi płyciznami, niżej rzeka meandruje, płynąc spokojnym nurtem. Przeciętna głębokość
rzeki wynosi tutaj około 1m, a szerokość dochodzi do 250 m. Klimat te319
go obszaru charakteryzuje się umiarkowaną wilgotnością oraz dużą liczbą dni słonecznych. Dolina słynie
z wód mineralnych i licznych gorących źródeł.
Dojazd: Do Doliny Tunkińskiej
można dojechać autobusem z Irkucka, Ułan Ude i Sludianki. Autobusy kursują do Arszanu, Kyrenu lub
Mondów. Ceny biletów wahają się
od 3 do 7 USD. Można także wynająć mikrobus w Irkucku lub w Sludiance (przejazd ze Sludianki do Arszanu powinien kosztować około
8 – 10 USD).
Na trasie niedaleko wioski Szułuty znajduje się posterunek GAI
i strażnica Tunkińskiego Parku Narodowego, gdzie pobierane są opłaty za przebywanie na terenie parku.
Autobusy najczęściej nie są kontrolowane.
Mapy: atlas Tunkinskaja Dolina,
1:200 000, 1:100 00; Tunkinskije
Golce, 1:200 000
Ważniejsze miejscowości regionu
Arszan
Arszan to znany kurort u podnóża Tunkińskich Golców. Warto tu
zobaczyć dacan oraz wodospady na
płynącej w wąskim kanionie rzece
Kyngarga. Największy z wodospadów ma 8 m wysokości i położony
jest ok. 1,5 km od miejscowości. Na
całej długości rzeki znajduje się 12
wodospadów .
Arszan to dobry punkt wypadowy w Tunkińskie Golce. Nad miejscowością wznosi się Pik Liubwi –
Góra Miłości (ok. 2200 m n.p.m.).
3157
Munku–Sardyk
3941
Irku
Chojto-Go³
t
Pik Liubwi
Zum–Bortoj
3091
Irkut
Kyren
Mondy
1563
Arszan
Irkut
3110
Tunka
Ku³tuk
Tory
Bystraja
¯emczug
Sludianka
2238
MON
320
2994
GOL
IA
2194
2758
2273
Pik
Czerskiego
2090
opatrzyć się w prowiant w kilku niewielkich sklepach. W małym barze
(tzw. poznaja) naprzeciwko dyrekcji
parku warto spróbować miejscowego przysmaku – gotowanego mięsa w
cieście. Są to pozy – tradycyjna, buriacka potrawa. W pobliżu wsi znajduje się główna świątynia buddyjska
Doliny Tunkińskiej (dacan).
Możliwość noclegu
Znalezienie miejsca na nocleg nie
stanowi w Arszanie żadnego problemu. Można rozbić namiot nad rzeką lub wynająć domek. Osoby wynajmujące domki można spotkać
na placu w pobliżu rzeki. Opłata za
nocleg wynosi ok. 1 USD od osoby
za noc. Domki przeważnie wyposażone są w żelazne łóżka i kuchenki
elektryczne, a kran z wodą i ubikacja
znajdują się na zewnątrz.
Kyren
Dolina Tunkiñska
)(
Wyjście na nią zajmuje około 4 godzin, a ze szczytu roztacza się wspaniały widok.
W miejscowości znajdują się sanatoria, pijalnie wód mineralnych
oraz dobrze zaopatrzone sklepy i tanie bary. Nie ma możliwości wymiany pieniędzy i kupienia map.
Tunka
Dawna stolica Rejonu Tunkińskiego. Znane miejsce zesłań – w 1866 r.
osiedlono tu 150 polskich księży,
aby zapobiec ich wpływowi na innych zesłańców. Przed rewolucją
znajdowało się w Tunce 12 cerkwi i 3
dacany. Ocalała tylko jedna cerkiew
z 1912 r., która w czasach ZSRR pełniła funkcję wiejskiego klubu. Obecnie restaurowana, od 1995 r. regularnie odbywają się w niej nabożeństwa.
Warte uwagi są podupadające zabytki
budownictwa drewnianego.
Miejscowość jest siedzibą władz
Rejonu Tunkińskiego i liczy ok. 6
W latach 1890 – 1892 na zetys. mieszkańców. Znajduje się tu
słaniu w Tunce przebywał Józef
dyrekcja Tunkińskiego Parku NaroPiłsudski. Udzielał tu lekcji dziedowego, gdzie można uzyskać dodatciom miejscowego doktora i czękowe informacje o trasach i atraksto polował.
cjach doliny. Teoretycznie powinniśmy także zarejestrować się na
miejscowym posterunku milicji i
Żemczug
otrzymać odpowiednią pieczątkę w
Niewielka miejscowość (kurort)
paszporcie. Opłata za rejestrację wy- około 20 km od Kyrenu. Przy szosie
nosi 0,5 USD. W Kyrenie można za- wzniesiono tu budynek przypomi-
321
nający dacan. Od początku miał on
służyć jedynie za muzeum, dlatego
też zbudowano go nie według buddyjskich kanonów, a w kształcie buriackiej jurty. Ponadto dacanów nie
wznoszono nigdy przy drodze, a za
wsią, w miejscach cichych i odosobnionych.
Źródła mineralne
w Dolinie Tunkińskiej
Arszan. Znajdujące się tutaj węglanowe źródła mineralne odkryli
około stu lat temu miejscowi myśliwi. Słowo arszan w języku buriackim oznacza leczniczą wodę. Obecnie działają dwa duże sanatoria.
Niłowa Pustelnia. Kurort położony w głębokim wąwozie rzeki
Iche-Uchguń, otoczony szczytami
Tunkińskich Golców. Lecznicze
właściwości wypływających tu gorących źródeł od dawna wykorzystywane były przez Buriatów.
W 1845 r. źródła te zwiedził arcybiskup Irkucka, który postanowił
założyć tu pustelnię dla mnichów.
Stąd pochodzi obecna nazwa uzdrowiska.
Żemczug. Niewielkie uzdrowisko położone w stepowej części doliny, nad brzegiem Irkutu, w miejscu
występowania metanowych i węglanowych gorących źródeł.
Dolina Tunkińska – widoczek z domkiem i Sajanami, rys. W. Kwiecień
322
ChongorUłła. Źródła położone
w dolinie rzeki Charagun, pośród
tajgi na stokach Chamar Dabanu.
Zbudowano tu niewielkie uzdrowisko, gdzie żelaziste wody źródeł wykorzystywane są między innymi do
leczenia anemii.
Szumak. Ponad sto węglanoworadonowych źródeł wypływających
na wysokości 1558 m n.p.m. na
północnym stoku Tunkińskich Golców. Źródła różnią się temperaturą (10 – 40°C) i składem mineralnym. Dzięki zawartości radonu
niektóre mają podwyższoną radioaktywność. Wody są silnie mineralizowane – nadmiar soli wydziela
się w postaci tufów tworzących malownicze tarasy. Poza źródłami występują tu lecznicze błota. Miejscowej ludności źródła szumackie
znane były od dawna. Świadczą o
tym napisy na kamieniach w języku tybetańskim i staromongolskim
– objaśniają one lecznicze właściwości wód i zasady ich przyjmowania. Współczesne badania potwierdziły unikalny charakter źródeł
szumackich.
chodzenia związane z czwartorzędowymi ruchami górotwórczymi.
Jeden z nich, nazywany Wulkanem
Czerskiego (Chara-bołdok), zachował wyraźny krater. Wulkany uznano za pomnik przyrody, co jednak
nie uchroniło części z nich przed
zniszczeniem. Wulkaniczny tuf budujący wzgórza użyto m.in. do budowy szosy.
Biały Jar. Wychodnia pokładów
czwartorzędowych z licznymi skamielinami fauny i flory położona
w pobliżu wsi Zaktuj.
Jeziora Kojmorskie. Grupa połączonych ze sobą płytkich jezior położonych na południe od Arszanu,
na bezleśnym i mało zaludnionym
obszarze, pośród bagien,. Miejsce to
charakteryzuje się bogactwem ryb
oraz ptactwa wodnego.
Święte miejsca Buriatów
Święte miejsca związane z tradycjami i wierzeniami miejscowej
ludności (zob. rozdz. Bajkał – Informacje krajoznawcze – Religia –
Szamanizm) położone są często w
pobliżu źródeł mineralnych. Do takich należą kultowe miejsca szaCiekawsze obiekty przyrodnicze
mańskie koło źródeł w Arszanie lub
Wygasłe wulkany. W połowie
Papij Arszan.
drogi między Arszanem a Tunką,
W pobliżu wsi Zun-Murino znajpośród stepów, widnieją się stoż- duje się Czerwona Skała Wschokowate wzgórza wulkanicznego po- du, gdzie według wierzeń Buria323
tów, przebywa władca tych stron,
który chroni Dolinę Tunkińską od
wschodu.
W dolinie rzeki Iche-Uchguń, ok.
4 km od Niłowej Pustelni, położone jest święte miejsce szamanistów
i lamaistów o nazwie Burchan-Babaj. Tu, na piaszczystej górze, objawił się duch Chan Szargaj-Nojon,
najważniejszy z chaatów zasiadających na grzbietach Sajanów, strzegący doliny od strony zachodniej.
Piasek z tej góry uważany jest za
święty – noszącemu go przy sobie
mężczyźnie daje siłę i chroni go
przed śmiercią. Na świętą górę mogą wchodzić wyłącznie mężczyźni.
Na stoku Tunkińskich Golców,
na wysokości wsi Tory, znajduje się
biała skała przypominająca kształtem leżącego byka (Sagaan-szułun –
Bycza Góra). Na to miejsce przywędrował ongiś duch opiekuńczy Sajanów, Buha Nojon (Niebieski Byk)
i zmienił się w kamień. Niegdyś Buriaci składali tu ofiary i modlili się
o pomyślność w polowaniu. Było to
miejsce kultowych obrzędów szamanistów, buddystów i chrześcijan.
W pobliżu wsi Szimki na niewielkiej polanie położone jest święte
miejsce nazywane Tamchi-Bariasza (dosłownie: „palić tytoń”). Miejscowi przynoszą tu dary duchom,
prosząc o opiekę w czasie podróży.
324
Na Stołowej Górze w pobliżu
wsi Kyren, według lokalnych wierzeń, żyje duch opiekuńczy Kyreński Chan.
Położona w pobliżu połączenia
Białego i Czarnego Irkutu przełęcz
Nuchu-Dabanma swego opiekuna
– ducha o imieniu Eche-Sagaan
Nojon (Wielki Biały Pan). Natomiast
na przełęczy Szumak czczony jest
Szumacki Władca, duch tajgi i opiekun zwierząt Changaj. Dla niego
usypano tu kopiec z ofiarnych kamieni (obo).
Trasa rozpoczyna się na drodze
Niłowa Pustelnia – Chojto-Goł.
Około 1 km za świętym miejscem
Burchan-Babaj należy skręcić w
piaszczystą, wiodącą na północ
drogę. Droga jest wyraźna, na dalszym odcinku prowadzi początkowo wzdłuż rzeki Chubyty, a później
odbija na północny-wschód, ku dolinie rzeki Jeche-Ger. Najtrudniejszym punktem trasy jest przełęcz
Szumak (2760 m n.p.m.).
Położone na wysokości ok. 1560
m n.p.m. źródła objęte są ochroną
jako Rezerwat Szumacki.
Trasy piesze w Tunkińskim PN
Trasa: Szumak
Niłowa Pustelnia — przełęcz
Szumak — szumackie źródła
Czas przejścia: 3 dni
Stopień trudności trasy: średni
Trasa do szumackich źródeł jest
uczęszczana zarówno przez turystów, jak i kuracjuszy. Ścieżka
przez cały czas jest bardzo wyraźna i wydeptana przez konie. W oddalonej od Niłowej Pustelni o 11
km wiosce Chojto-Goł znajduje
się niewielkie muzeum poświęcone kulturze materialnej Buriatów.
W Chojto-Goł można wynająć konie oraz przewodników. Za wyprawę tam i z powrotem trzeba zapłacić ok. 15 – 20 USD.
Trasa: Mondy — góra Munku-Sardyk
— Mondy
Czas przejścia: 3 – 4 dni.
Trasa dość trudna
Munku-Sardyk jest najwyższym
szczytem Syberii Wschodniej (3491
m n.p.m.). Rzeźba rozległego masywu jest typowo alpejska, poszarpane granie stromymi, skalnymi
ścianami spadają w głębokie doliny.
Szczyt góry przykrywa lodowiec.
Z Mondów do podnóża masywu
jest około 30 km. Trasę tę można
przejechać autobusem jadącym do
Orlika, autostopem lub wynajętym
samochodem. Nowa gruntowa droga wiedzie wzdłuż rzeki Irkut. Podejście rozpoczyna się zaraz za posterunkiem przy wjeździe w rejon
okiński. Pod górę ruszamy wąskim
i krętym kanionem Białego Irkutu,
a następnie strumienia Muguwiek.
Pierwszego dnia warto dotrzeć do
rozległej doliny przeciętej wałem
moreny. Następny dzień wystarczy
do podejścia na szczyt i zejście do
obozu. Ze szczytu roztacza się wspaniały widok na grań i mongolskie jezioro Chubsugul. Drogę powrotną
do szosy można pokonać w parę godzin i jeszcze tego samego dnia wrócić autostopem do Mondów.
Pierwsze zanotowane wejście
na Munku-Sardyk miało miejsce
w 1858 r., od łagodniejszej mongolskiej strony. Strona północna
przez wiele lat uważana była za
niedostępną. Wycieczki na Munku-Sardyk stały się popularne już
przed wojną. Od początku lat 60.
XX w. co roku na początku maja
odbywają się masowe wejścia na
szczyt.
Inne trasy
Poza wyżej opisanymi, na terenie
Tunkińskiego Parku Narodowego
wyznaczono jeszcze parę innych popularnych tras turystycznych:
Trasa: Arszan — Chandagajka
— Mojgoty — Chongoł-Doj — Niłowka — Chojto-Goł
Czas przejścia: 9 dni.
325
W przeważającej części trasa wiedzie u podnóża Tunkińskich Golców.
Po drodze wygasłe wulkany, wodospady na Kyngardze, arszański dacan,
fragmenty lasu z błękitnym świerkiem, typowa buriacka osada (ułus)
Tagarchaj, święte miejsca przy źródłach Suburga i Papij Arszan, kamieniołomy wapienne i wapienniki, dugan oraz pieczary w Niłowej Pustelni.
Czas przejścia: 4 dni.
Na trasie liczne przeszkody, strome podejścia, osuwiska skalne, przeprawy przez potoki.
KOLEJ KRUGOBAJKALSKA
Trasa: Żemczug — rzeka Charagun
— rzeka Wielki Urgudej — szlak Buchatyj — Żemczug
Czas przejścia: 9 dni.
Z rozległych stepów doliny trasa
prowadzi w górę stoków Chamar
Trasa: Tunka — Jezioro Chobok
Dabanu przez dziewiczą tajgę, któ— Arszan
ra w wyższych partiach przechodzi
Czas przejścia: 5 dni.
w alpejskie łąki. Po drodze stara
Początkowo trasa prowadzi w górę
kozacka strażnica Kordon Wielki
rzeki Achalik, następnie do górskiego Urgudej oraz źródła mineralne
jeziora Chobok. Schodząc doliną po- Chongor-Ułła i Żemczug.
toku Wielki Chobok, mijamy wygasły
wulkan Kowriżka (1374 m n.p.m.).
Trasa: Spływ po rzece Irkut: Mondy
Trasa umożliwia poznanie najstar- — Zun-Murino — Irkuck
Czas trwania: 12 dni.
szych osad, zabytków historii, archeChoć na rzece sporo jest mielizn,
ologii, etnografii, architektury i geolozakoli i bystrzyn, zaprawieni w spłygii. Częściowo wiedzie przez równiny
wach Rosjanie uważają, iż jest ona
zagospodarowane rolniczo.
jedynie wprawką przed poważniejTrasa: Chojto-Goł — wodospad
szymi wyzwaniami. Wrażeń jedna rzece Iche-Uchguń
nak nie zabraknie, przede wszystCzas przejścia: 4 dni.
kim dzięki malowniczym widokom
Możliwość zwiedzenia Jezior Nur- to na łagodne, zalesione stoki Chakutulskich, 9-metrowego wodospa- mar Dabanu, to na strome skaliste
du i położonej w pobliżu rozpadliny
szczyty Tunkińskich Golców. Boz wieczną pokrywą lodową.
gactwo jagód i grzybów oraz ryby są
dodatkowymi atrakcjami spływu.
Trasa: Turan — rzeka Turan — rzeka
Spływ można także rozpocząć od
Mały Zangisan — Turan
leżącego nad brzegami Irkutu domu
326
wypoczynkowego Anczuk, w okolicach wioski Bystraja.
Kolej Krugobajkalska to przebiegająca wzdłuż wybrzeża Bajkału stara
linia kolejowa łącząca Port Bajkał ze
Sludianką. Był to najpóźniej wybudowany odcinek Wielkiej Transsyberyjskiej Magistrali. Jego budowę
rozpoczęto w 1902 r. pod kierownictwem inż. B.U. Sawrimowicza. Prace trwały dwa lata i trzy miesiące. 30
września 1904 r. odbył się pierwszy
przejazd pociągu ze stacji Bajkał do
stacji Kułtuk. Regularne kursy rozpoczęto jednak dopiero rok później.
Ważniejsze miejsca na trasie:
72. km – Port Bajkał,
90. km – kamieniołom w wąwozie
Katorżanka, gdzie wydobywano
kamień do budowy kolei,
91. km – cypel Tołstyj, miejsce
cumowania statków wycieczkowych ,
98. km – rozjazd Ułanowo – znajduje się tu ekspozycja zabytków
kolejnictwa,
100. km – tunel Brzozowy,
102. km – galeria z wysoką na 103
m ścianą podporową,
105. km – długie na 2 km wyrobisko z wychodniami marmuru,
109. km – tunel Połowinnyj (długość 807 m),
120. km – stacja Marituj – zachowały się tu drewniane zabudowania z pocz. XX w.,
139. km – Krutaja guba (Stroma
Zatoka), znajduje się tu jeden
z najładniejszych wiaduktów,
156. km – stacja Kułtuk.
Na trasie znajdują się następujące bazy turystyczne:
79. km – Sieriebrianyj kljucz, 13
miejsc, bania, cena ok. 18 USD,
tel.: 333 992,
80. km – Bajkał-Angara, możliwość wynajęcia trzy- i czteroosobowych pokoi, bania, rezerwacja
miejsc: Irkuck, ul. Frank-Kamienieckiego 32, tel.: 252 513,
98. km – Chwojnaja, 22 miejsca,
bania, tel.: 333 992, 294 046,
134. km – baza Tajeżnaja Przybajkalskiego Parku Narodowego.
327
Średnio na jeden kilometr wybudowanej trasy zużywano wagon materiałów wybuchowych. Na całym,
liczącym 84 kilometry odcinku, znajdują się 424 budowle inżynieryjne, w
tym: 39 tuneli o łącznej długości prawie 9 km, 50 galerii (47 kamiennych
i 3 stalowe), 14 km ścian wzmacniających. Najdłuższy tunel, Połowinnyj, ma 807 m długości
Do rewolucji odcinek krugobajkalski nazywano „złotą klamrą żelaznego
pasa Rosji” – był to ostatni i najdroższy fragment, spinający dwie części
Wielkiej Kolei Transsyberyjskiej.
Po wybudowaniu tamy w Irkucku
odcinek został wycofany z eksploatacji. W końcu lat 70. XX w. Kolej Krugobajkalska została wzięta pod ochronę jako zabytek historyczno-architektoniczny.
Organizowane są wycieczki drezyną (samojezdnym wagonem obsługiwanym przez maszynistę). Wagonem może podróżować 15 osób.
Maksymalna prędkość jazdy to ok.
40 km/h, możliwe są postoje w dowolnym miejscu trasy.
W sprawie korzystania z baz oraz
organizowania wycieczek należy
kontaktować się z Oddziałem Turystycznym Centrum Rozwoju Ekonomicznego Kolei Wschodniosyberyjskich: Irkuck, ul. Piatoj Armii 67,
tel.: 333 992, 294 046.
328
Pociąg na trasie Bajkał – Sludianka kursuje dwa razy w tygodniu.
Odjazd ze Sludianki o godz. 14.20.
Postoje na stacjach: Marituj (102.
km), baza Chwojnaja (98. km), baza Sieriebrianyj kljucz (79. km).
Przyjazd do stacji Bajkał o godz.
19.00. Odjazd w kierunku Sludianki o godz. 2.30. Dni kursowania
pociągu każdego roku są inne, godziny odjazdu również mogą ulec
zmianie.
Wzdłuż kolei można odbywać piesze wycieczki. Obecnie istnieje tylko jeden tor, drugi został rozebrany
– na jego miejscu powstała droga.
Do trasy kolei najłatwiej jest dostać
się ze stacji Tjomnaja Pad’, gdzie
zatrzymuje się pociąg podmiejski
Irkuck – Sludianka.
GÓRY CHAMAR DABAN
Góry Chamar Daban to pasmo
malowniczo położone wzdłuż południowego wybrzeża Bajkału. W
porównaniu z innymi górami Przybajkala są bardziej dostępne i stosunkowo łatwe do wędrowania. Chamar
Daban rozciąga się od doliny Irkutu
na zachodzie do dolnego biegu Selengi na wschodzie. Długość pasma
to około 420 km, a szerokość 40 –
80 km. Średnia wysokość gór wynosi 1500 – 1800 m n.p.m. Masywy
o rzeźbie alpejskiej, położone w pobliżu Bajkału, osiągają ponad 2000
m wysokości. Najwyższym szczytem
jest Bajszynt-Uła 299
5 m n.p.m.
Stoki gór pokrywa wyjątkowo bujna tajga z potężnymi limbami i topolami. Granica lasu przebiega na
wysokości 1600 – 1700 m., wyżej
są zarośla karłowatej limby, tundra
górska, alpejskie łąki i skaliste piargi. W niektórych rejonach występują górskie stepy.
Liczne doliny i kaniony, skały
o fantastycznych kształtach wznoszące się nad brzegami rzek, malownicze
wodospady oraz dziesiątki polodowcowych jeziorek czynią te góry wyjątkowo atrakcyjnymi dla turystów.
Dodatkową zaletą jest ich położenie
w pobliżu Kolei Transsyberyjskiej.
Przez całe lato po ścieżkach wspinających się na grzbiety górskie podchodzą grupy turystów przyjeżdżających
tu z Irkucka i Ułan Ude, a także z odległych zakątków Rosji. W środkowej
części pasma, położony jest Rezerwat
Bajkalski (zob. rozdz. Bajkał – Informacje krajoznawcze – Ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego
– Rezerwat Bajkalski).
Lato w Chamar Daban jest chłodne – w dzień temperatura osiąga
około 20°C, lecz nocą może spadać
do 5°C. Jest to pora największych
opadów – częste są ulewne deszcze
i burze. Piękna bezwietrzna jesień
trwa od września do października.
Pierwszy śnieg spada często już pod
koniec sierpnia.
UWAGA !!! Na początku lata
w południowych rejonach Bajkału
występuje wyjątkowo dużo kleszczy. Jedynym sposobem uniknięcia zarażenia kleszczowym zapaleniem opon mózgowych jest
przyjęcie odpowiedniej szczepionki (zob. rozdz. Przygotowania
i różne opcje przejazdu – Zabezpieczenia medyczne – Rosja).
Dojazd: Główne punkty wypadowe w Chamar Daban (Sludianka,
Bajkalsk, Murino, Wydrino, Tanchoj i inne) znajdują się na trasie
Kolei Transsyberyjskiej. Pociągi dalekobieżne zatrzymują się tylko na
stacjach Sludianka i Mysowa (Babuszkin). Na wszystkich stacjach
zatrzymują się pociągi podmiejskie:
Irkuck – Sludianka, Sludianka – Mysowa, Mysowa – Ułan Ude.
UWAGA: Przedstawione poniżej
trasy to jedne z najbardziej popularnych, ale nie jedynych. Na rozległe pasmo Chamar Dabanu można
podchodzić także z innych miejsc,
głównie wzdłuż większych rzek
i strumieni.
329
Sludianka
Sludianka to niezbyt interesujące, przemysłowe miasto położone
nad południowym krańcem Bajkału (ok. 30 tys. mieszkańców). Zatrzymuje się tu większość pociągów
kursujących Koleją Transsyberyjską. Miasto powstało na przełomie
XIX i XX w. Jego nazwa pochodzi od
odkrytych tu w XVIII w. pokładów
miki (ros. sliuda – mika). Przez wiele
lat Sludianka była jednym z najważniejszych ośrodków wydobycia miki w ZSRR. Eksploatację złóż przerwano w latach 70. ze względu na
spadek zainteresowania tym surowcem. Do dziś wydobywa się tu marmur (w pobliżu wioski nad rzeką
Sludianka można obejrzeć duże wyrobisko) oraz lazuryt.
Ciekawostką miasta jest oryginalny niewielki dworzec kolejowy, zbudowany z bloków marmuru. Sprzed
dworca odjeżdżają autobusy i prywatne busy w kierunku Doliny Tunkińskińskiej.
W Sludiance warto odwiedzić prywatne Muzeum Mineralogiczne
W.A. Zigałowa „Samacwiety Bajkała”, ul. Sliudianaja 36, tel.: 4-69,
czynne codziennie w godzinach:
9.00 – 19.00.
Zgromadzono tu kolekcję przedstawiającą większość znanych nauce minerałów (ponad 3000 rodza330
jów). Przy muzeum działa niewielkie
schronisko turystyczne.
Inną atrakcją może być przejazd koleją wzdłuż brzegu Bajkału ze Sludianki
do portu Bajkał. Trasa wiedzie wzdłuż
bajkalskiego brzegu i jest bardzo malownicza (zob. rozdz. Bajkał – Miasta
i trasy – Kolej Krugobajkalska).
W okolicach małego rynku (od
dworca kolejowego trzeba przejść
nad torami) znajdują się: dworzec
autobusowy, dwa banki, poczta,
sklepy i targowisko.
Sludianka jest popularną bazą wypadową w góry Chamar Daban, na
dworcu kolejowym często nocują turyści wyruszający porannym autobusem w Sajany Wschodnie (miejscowości Arszan, Kyren, Mondy, Orlik).
Informacje na temat wypraw górskich można uzyskać w punkcie konsultacyjnym Południowobajkalskiej
Służby Ratownictwa Górskiego (Jużno-Bajkalskaja Gornospasatielnaja
Służba), ul. Lenina 155, tel.: 0-64,
oraz w Administracji Rejonu Sludiańskiego ul. Rżanowa 2, tel.: 23-20
5
Możliwość noclegu
Godne polecenia jest schronisko
przy Muzeum Mineralogicznym,
ul. Sliudianaja 36. Za nocleg w sali
zbiorowej trzeba zapłacić 50 rubli.
Do dyspozycji jest kuchnia turystyczna.
O nocleg można tez spytać w punkcie konsultacyjnym Południowobajkalskiej Służby Ratownictwa Górskiego, ul. Lenina 155.
Wiele osób oczekujących na nocny pociąg lub autobus decyduje się
na nocleg w strzeżonej płatnej poczekalni dworcowej (zawiadowcę
stacji można poprosić o obudzenie
o odpowiedniej godzinie). Turyści
często rozbijają namioty na brzegu
Bajkału, 5 minut marszu od stacji.
Trasy piesze
w górach Chamar Daban
Trasa: Pik Czerskiego
Miasto Sludianka — rzeka Sludianka
— Pik Czerskiego
Dojazd: Pociąg podmiejski do Sludianki lub pociąg pasażerski Irkuck
– Ułan Ude.
Czas przejścia: 3 dni
Mapy: najdokładniejsza mapa tej
trasy (skala 1:50 000) znajduje się
w atlasie Tunkinskaja Dolina
Trasa łatwa, niezbyt długa oraz
bardzo popularna (w sezonie często
spotyka się tu grupy turystów). Końcowy odcinek szczególnie widokowy. Można tu wyruszyć bez namiotu i skorzystać z noclegu w stacji
meteorologicznej.
Od miasteczka Sludianka trasa
prowadzi w górę rzeki Sludianka.
Przez pierwsze 8 km jest to dobra
gruntowa droga, którą można przejechać wynajętym busem. Dalej
wiedzie wyraźna ścieżka. Ze względu na konieczność częstego przechodzenia z jednego brzegu na drugi ten odcinek trasy może być dość
kłopotliwy. W czasie deszczowego
lata poziom wody bywa czasem tak
wysoki, że przejście przez rzekę
jest niemożliwe. W pobliżu większości brodów, najczęściej powyżej nich, znajdziemy prymitywne
kładki wykonane z pni drzew. Po
drodze mijamy wyrobisko kopalni
marmuru.
W dolinie rzeki Sludianki występuje niezwykła różnorodność
minerałów, podobnie bogate miejsca w Rosji są tylko na Uralu i Półwyspie Kolskim.
Po drodze znajdziemy dobre
miejsca na rozbicie namiotów, niestety czasem bardzo zaśmiecone.
W miarę jak ścieżka staje się węższa i bardziej stroma, jest coraz ładniej – odkrywa się widok na sąsiednie zalesione stoki. Tutaj rzadziej
zdarzają się równe miejsca na namioty. Jeśli ze Sludianki wyruszymy rano i będziemy iść w miarę
szybko, to przed wieczorem dotrzemy do stacji meteorologicznej Cha331
mar Daban. Można w niej przenocować i skorzystać z bani (koszt
noclegu: 0,5 USD) lub rozbić namiot – w pobliżu jest wiele dobrych
do tego miejsc. Uwaga: W najbliższym otoczeniu stacji wyznaczono
strefę ochronną – nie można tu
zbierać chrustu!
Następny dzień to niedaleka wyprawa na Pik Czerskiego. Można
się nie spieszyć i nacieszyć pięknymi widokami. Początkowo trasa
wiedzie zbudowanym przez zesłańców traktem nazywanym Starokomarską Drogą. Wyżej, w strefie
tundry, od traktu odbija ścieżka na
wschód, prowadząca w kierunku
Piku Czerskiego (2090 m n.p.m.).
Ostatni odcinek prowadzi skalną
granią. Po drodze piękny widok na
Czarcią Przełęcz (wyraźny, głęboki
łuk) oraz jezioro Serce. Na zdobycie
szczytu i powrót do stacji wystarczy
5 godzin.
Wyprawę można kontynuować
ścieżką wzdłuż doliny potoku Podkomarnaja, który tworzy efektowne
kaskady. W rejonie przełęczy Czortowe Wrota (1740 m n.p.m.) i malowniczo położonego Czortowego
jeziorka należy skręcić ze ścieżki.
Łatwa trasa po grzbiecie prowadzi
w kierunku Piku Czekanowskiego
(2068 m n.p.m.). W pobliżu jest dobre miejsce na nocleg i woda.
332
Trasa: Pik Porożystyj
Utulik — Babcha — Lewy Popieriecznyj — Pik Porożystyj — Jezioro
Martwe — Sołzan — Bajkalsk
Dojazd: Pociąg osobowy Sludianka – Mysowa
Czas przejścia: 4 – 6 dni
Mapy: Chamar Daban 1:200 000,
atlas Pribajkalie 1:200 000, atlas
Chamar Daban 1:200 000
Ścieżka zaczyna się w osadzie Utulik i prowadzi w górę rzeki Babcha.
Na rzece są liczne progi i wodospady.
Przy ujściu potoku Lewy Popieriecznyj jest dobre miejsce na nocleg. Stąd
dalsza trasa prowadzi w górę potoku
Lewy Popriecznyj. Na przełęczy można zostawić plecaki i wejść na szczyt
– Pik Porożystyj (2025 m n.p.m.).
Z góry rozpościera się widok na Chamar Daban i Bajkał. Z przełęczy należy zejść do Jeziora Martwego. Idąc
w dół potoku wypływającego z jeziorka, dochodzi się do rzeki Sołzan.
Powrotna ścieżka do Bajkalska
wiedzie z biegiem rzeki Sołzan. Na
tym odcinku trasy nie ma kłopotów
ze znalezieniem miejsc na nocleg.
Relacja autorska
... dotarliśmy do przepięknego kotła pod Pikiem Porożystym i tu rozbiliśmy namioty. Pik Porożystyj jest
fantastyczną górą. Szczyt cały jest
w poszarpanych, ostro podciętych
333
skałach porośniętych kosówką. Widoki zachwycające: polodowcowe kotły, jeziorka, respekt wzbudza groźnie
wyglądająca, sąsiadująca z Porożystym, Babcha (2061 m n.p.m.),
z drugiej strony ogromny Bajkał...
Beata Jankowska
334
Rezerwat Bajkalski
Dojazd: Pociąg podmiejski Sludianka – Mysowa do stacji Tanchoj,
pociąg kursuje dwa razy na dobę: rano i po południu. Ze względu na długie oczekiwanie w Sludiance podróż
zarówno z Irkucka, jak i z Ułan Ude
trwa cały dzień. Inną możliwością
jest dojazd nocnym pociągiem pasażerskim Irkuck – Nauszki lub Nauszki – Irkuck (z Ułan Ude). Tak jest
znacznie szybciej, ale oba pociągi
zatrzymują się w Tanchoju późno
w nocy. Jeszcze innym wariantem
dojazdu jest autobus jadący przez
Tanchoj z Ułan Ude lub z Irkucka.
Na terenie rezerwatu można
przebywać po uzyskaniu zezwolenia dyrekcji i uiszczeniu opłaty
(za zwiedzanie rezerwatu, za fotografowanie itp.). Polecamy wyprawy
z przewodnikiem o imieniu Oleg,
od którego można się wiele dowiedzieć o rezerwacie, jego historii oraz
wędkowaniu w strumieniach Chamar Dabanu. Cena wyprawy z przewodnikiem – do uzgodnienia z dyrekcją (organizacją ruchu turystycznego zajmuje się bardzo sympatyczna osoba pełniące funkcję Głównego Naczelnika Ochrony – Galina
Władimirowna Siedowa). Należy
uwzględnić premię dla przewodnika. Za dodatkową opłatą rezerwat
zapewnia transport do podnóża gór.
Budynek dyrekcji rezerwatu,
wszystkie zbiory, dokumentacja
i muzeum spłonęło w pożarze w roku 2001. Obecnie siedziba dyrekcji
mieści się w parterowym budynku
przy stacji kolejowej obok poczty.
W dawnym budynku dyrekcji było
miejsce noclegowe dla turystów.
Warto dowiedzieć się o możliwość
przenocowania u jednego z pracowników rezerwatu. Naczelnik Galina
W. Siedowa dysponuje domkiem dla
turystów, gdzie za niewielką opłatą
można przenocować. Innym wariantem jest rozbicie namiotów we
wskazanym przez dyrekcję miejscu,
najlepiej na czyimś podwórku lub
na polanie w lesie za wioską. Należy unikać rozbijania i zostawiania
namiotów w najbliższym otoczeniu
wsi. Ludność Tanchoja raczej nie
jest przychylna ani rezerwatowi, ani
jego gościom. W osadzie trzeba zachować ostrożność.
W Tanchoju obok dworca kolejowego znajduje się jeden sklep i nieduży bazar. Inne sklepy w pobliżu są
tylko w miejscowościach: Wydrino,
Pieriejomnaja, Miszycha.
Mapy: atlas Pribajkalie, 1:200 000;
atlas Chamar Daban, 1:200 000;
atlas Irkutsk – Czita, 1:200 000
Trasa: Góra Duga
Tanchoj — rzeka Tanchojska Osinowka — góra Duga
Czas przejścia: 2 dni
Pierwszy odcinek trasy wiedzie
tzw. Kiedrową Aleją. Po drodze można zobaczyć wodospad na rzece Osinowka. Po kilku kilometrach dochodzimy do zimowia. Jeśli jest jeszcze
335
Trasa prowadzi w pobliże najwyższej części gór ze szczytami Rassocha (2151 m n.p.m.) i Sochor (2316
m n.p.m.). Jest dość ekskluzywna
jak na syberyjskie warunki. Przez
większą część trasy ścieżka jest wyraźna i znakowana zaciosami na
Trasa: Pieriejomnaja
drzewach. Zimowia wybudowane
Tanchoj — rzeka Pieriejomnaja
są często (można wyruszyć bez na— Jezioro Czarne
miotu), a przez rzeki i strumienie
Dojazd: Pociąg podmiejski Slu- przerzucone są kładki. Orientację
dianka – Mysowa do stacji Rieczka utrudnia częściowa zmiana koryta
Pieriejomnaja
rzeki w wyniku powodzi – w niektóCzas przejścia: 4 – 5 dni
rych rejonach przebieg rzeki i ścieżki jest niezgodny z zaznaczonym na
mapie .
wcześnie, warto pójść dalej w kierunku góry Duga, aż do miejsca po
zniszczonym, następnym zimowiu,
gdzie można rozbić namioty. Następny dzień wystarczy na podejście
na szczyt i powrót do Tanchoja.
Zimowie Niemskij Kliucz, rys. W. Kwiecień
336
Trasa wiedzie przez bujna tajgę
ciemną (limba, jodła, świerk), wyjątkowo zasobną w drzewa i krzewy
liściaste takie jak brzoza, olsza, czeremcha. Nad brzegami rzeki rosną
okazałe topole wonne (relikt trzeciorzędowy). W sierpniu wzdłuż ścieżki dojrzewają porzeczki i maliny,
a rzeka pełna jest ryb.
Z osady Tanchoj do ujścia rzeki
Pieriejomnaja jest 4 kilometry.
W górę rzeki prowadzi początkowo
szeroka droga. Po kolejnych 6 km
(1 godz.) mijamy niebieską bramę —
granicę rezerwatu ze znakiem ostrzegającym przed niedźwiedziami. Cały czas trzymamy się brzegu rzeki.
Na 2. kilometrze od granicy położone jest zimowie Talcy. Za zimowiem
trzeba odszukać kładkę przez rzekę.
Po godzinie docieramy do kolejnego
zimowia Szum, położonego na 6. kilometrze. Na pryczach może w nim
przenocować 6 osób. Za zimowiem
ponownie przechodzimy kładkę. Po
kilkudziesięciu minutach marszu
(ok. 0,5 km) dochodzimy do bardzo
ładnego miejsca – skalna ściana i
szmaragdowa głęboka jama w korycie rzeki. Można tu złowić lipienia
lub okazałego lenoka. Od zimowia
Szum droga jest trudniejsza, ścieżka prowadzi na zmianę w górę i w
dół, czasem po kamieniach na brzegu rzeki. Potrzeba dwie godziny mar-
szu, by dotrzeć do zimowia Rassocha, położonego przy ujściu potoku
o tej nazwie (12 km). Do następnego zimowia jest kolejne 2 godziny
marszu z licznymi podejściami i zejściami. Po około 3,5 km ścieżka dochodzi do miejsca widełkowatego
spotkania dwóch strumieni rozdzielonych stożkowatą górą. Idziemy
jeszcze 0,5 km wzdłuż strumienia
Niemskij Kliucz i dochodzimy do zimowia o tej nazwie (16 km). Tutaj
można przenocować. Na ławach
zmieści się 4 osoby, na podłodze 2.
Dalej droga robi się trudniejsza, są
miejsca, gdzie można łatwo zgubić
szlak, a na dojście do zimowia przy
Jeziorze Czarnym potrzeba przynajmniej czterech godzin, pod warunkiem że nie zgubi się ścieżki. Przez
ponad połowę drogi zaciosy na drzewach są dobrze widoczne. Problem
może pojawić się, gdy ścieżka zniknie na rozległej łące. Wtedy należy
kierować się lekko w prawo i iść około kilometra. Na środku łąki są krzaki, które mija się z prawej strony.
W oddali widać rzadki las, gdzie są
zaciosy na drzewach. Stąd do zimowia nad jeziorem jest najwyżej
pół godziny marszu nieoznaczonym
szlakiem – należy iść wzdłuż rzeki.
Zimowie przy Jeziorze Czarnym jest
dobrą bazą wypadową w wyższe partie gór.
337
Wyruszając na tę trasę należy pamiętać, że po długotrwałych deszczach poziom rzeki może wzrosnąć
i na jakiś czas odciąć powrót z zimowia Rassocha.
Relacja autorska
...kolejny grzbiet i ostre zejście
w dół. Szliśmy znów przecierając
drogę, przebijając przez kosówkę,
znowu po stromym trawiastym zboczu. Schodzimy do kotła, ślizgając
się po liściach, osuwając po kamieniach, wpadając w krzaki... Tajga
przepiękna – limby obwieszone jasnymi „włosami” brodaczek, trawy,
paprocie, pachnące liście, dzikie porzeczki... Takiej tajgi jeszcze nie widziałam – bardzo, bardzo gęstej, pełnej połamanych drzew i krzewów,
trudnej do przedzierania się...
Beata Jankowska
Trasa: Osinowka
Stacja Osinowka — rzeka Osinowka — punkt badawczy Czum — góra
Osinowka
Najkrótsze wyjście w strefę wysokogórską. Na trasie obszerne zimowie, mogące pomieścić nawet
dużą grupę (można wyruszyć bez
namiotu).
Czas przejścia: 3 dni
Dojazd: pociąg podmiejski Sludianka – Mysowa do stacji Osinow338
ka, pociąg kursuje dwa razy na dobę:
rano i po południu.
Początkiem trasy jest stacja kolejowa Osinowka (peron i parę drewnianych domów) znajdująca się około 20 km od wsi Tanchoj. Równolegle z koleją wiedzie szosa, po której
idziemy ok. 1 km w kierunku Mysowej. Należy szukać wąskiej ścieżki odchodzącej na prawo od szosy
(znalezienie odpowiedniej ścieżki
jest najtrudniejszym miejscem na
trasie). Ścieżka prowadzi początkowo po prowizorycznych kładkach
przez podmokłą brzezinę. Przy przecince pod linią wysokiego napięcia
znajduje się tablica z napisem: „Bajkalskij Biosfernyj Zapowiednik –
Wstęp wzbroniony”. Obok tablicy
zaczyna się dość wyraźna ścieżka,
znaczona co kilkanaście metrów zaciosami na drzewach. Stąd do zimowia Czum jest zaledwie 8 km, ale
droga jest dość stroma. Na jej przebycie należy liczyć przynajmniej 4 –
5 godzin. Na zejście wystarczą 3 godziny. Ścieżka prowadzi przez piękną limbowo-jodłową tajgę.
Bardzo ciekawa jest kilkugodzinna wyprawa z zimowia Czum na
szczyt góry Osinowki. Należy
wspiąć się stromą ścieżką na grzbiet,
a następnie podejść po grani kierunku szczytu Osinowka. Rozciągają
się stamtąd wspaniałe widoki na
osób. Buriaci to jedynie 21% ogólBajkał i bezludne grzbiety Chamar
Dabanu. W wysoko położonych ko- nej liczby mieszkańców, większość
tłach ulokowały się malownicze wy- (73%) stanowią Rosjanie.
sokogórskie jeziorka.
Gdy w prasie ukazały się pierwW rezerwacie jest jeszcze kilka insze
wiadomości o budowie Kolei
nych, znakowanych zaciosami ścieżek, prowadzących od zimowia do
Transsyberyjskiej, Rada Miejska
zimowia np. wzdłuż rzeki Miszyuznała, że należy dołożyć wszelcha i Wydrino. Szczegółowych inkich starań, by trasę poprowadzono
formacji udzielają pracownicy reprzez Wierchnieudińsk. W przeciwzerwatu.
nym razie „miasto runie i przemieni
się w żałosną, zapadłą wioskę...”.
UŁAN UDE
Miasto Ułan Ude – stolica Republiki Buriacji, położone jest na
wschód od jeziora Bajkał, przy ujściu Udy do Selengi. W tym miejscu
w 1666 r. kozacy założyli zimowisko
Udinskoje, które od 1689 r. funkcjonowało jako twierdza Wierchnieudińska. Prawa miejskie otrzymał Wierchnieudińsk w 1690 r., ale
większego znaczenia nabrał dopiero w XIX w., kiedy to stał się ważnym ośrodkiem handlu z Chinami.
W 1923 r. został stolicą BuriackoMongolskiej ASRR. Obecną nazwę
nadano miastu w 1934 r. Jest to kulturalne centrum Buriacji – znajdują
się tu cztery szkoły wyższe, teatry,
opera, filharmonia. Ułan Ude jest
ważnym węzłem kolejowym oraz
głównym ośrodkiem przemysłowym
Buriacji. Mieszka tu około 390 tys.
Pierwszy pociąg przybył do
Wier chnieudińska 15 sierpnia
1899 r. Władze miasta wzruszone
tym wielkim wydarzeniem pokornie prosiły mieszkańców o wywieszenie państwowych flag, a wieczorem o iluminowanie swoich
domów naftowymi lampami...
Muzea
*Muzeum Sztuki im. Sampiłowa, ul. Kujbysziewa 29.
Ekspozycja przedstawia malarstwo buriackie, sztukę buddyjską,
tradycyjne rzemiosło Buriatów.
*Muzeum Przyrodnicze, ul. Lenina 46, czynne codziennie (prócz
poniedziałków i wtorków) w godzinach: 10.00 – 17.00.
Ekspozycja prezentuje faunę i florę Buriacji, a także historię geologiczną Bajkału i jego okolic.
339
*Muzeum Historii Buriacji, ul.
Profsojuznaja 29, czynne codziennie (prócz poniedziałków) w godzinach: 10.00 – 17.30.
W muzeum zgromadzono obiekty
związane z historią, religią i kulturą
Przybajkala, m.in. ciekawe instrumenty muzyczne. W zbiorach znajdują się także dzieła sztuki Indii,
Nepalu, Tajlandii, Chin i Japonii.
Unikalnym eksponatem jest Atlas
medycyny tybetańskiej.
*Muzeum Geologiczne, ul. Lenina 59, czynne we wtorki i piątki
w godzinach: 10.00 – 16.00
*Muzeum Buriackiego Centrum
Naukowego, ul. Sachjanowroj 8.
Wystawy zbiorów mineralogicznych, botanicznych, a także archeologicznych i etnograficznych.
*Muzeum Literatury, ul. Sowietskaja 27.
W Ułan Ude działa Stowarzyszenie Kultury Polskiej „Nadzieja”.
Adres: ul. Gagarina 16a/7,
tel.: (30-12) 343 1
54
Interesujące zabytki architektoniczne
*Sobór Hodegetrii, ul. Nabierieżnaja – wybudowany w latach 1741 –
1785 jest najstarszą budowlą murowaną na terenie Buriacji.
*Cerkiew Świętej Trójcy z 1809
r., ul. Kujbysziewa.
Noclegi
W luksusowych hotelach Geser
(ul. Ranżurowa 12) i Buriacja (ul.
Profsojuznaja 16) nocleg kosztuje
od 35 USD, taniej jest w hotelach
Barguzin (ul. Sowietskaja 28, od 15
USD) i Bajkał (ul. Erbanowa 12, od
12 USD). Jednym z najtańszych jest
hotel Złotoj Kołos (Swierdłowa 34,
przy centralnym rynku, 2 USD).
340
341
Inne możliwości noclegu:
Schronisko Młodzieżowe przy Stowarzyszeniu Kultury Polskiej „Nadzieja”, ul. Gagarina 16a/7, tel.: (30-12)
343 154, cena noclegu 1 USD.
Schronisko Młodzieżowe, ul. Kommunisticzieskaja 16.
Baza turystyczna Ułan Ude w miejscowości Lenina, przy drodze z Ułan
Ude do Barguzina, niedaleko skansenu, tel.: 344 555.
Transport
*Dworzec kolejowy, ul. Rewolucji 1905 roku 51, dojazd: autobusy
nr 7, 10.
*Dworzec autobusowy, ul. Sowietskaja 1, dojazd: autobus nr 7.
*Kasa przedsprzedaży biletów
lotniczych, ul. Pawłowa 5, przedstawicielstwa kompanii Buriat Avia
i Transaero znajdują się w hotelu Buriacja oraz w pobliżu pl. Sowietów.
*Agencja Aerofłotu, ul. Erbanowa 14.
*Lotnisko, dojazd: autobus nr 10.
Internet
Z Internetu można skorzystać m.in.
na Poczcie Głównej (ul. Suche Batora,
na rogu pl. Sowietów), w Hotelu Geser (ul. Anżurowa), w biurze turystycznym Firn (Kommunisticzeskaja 49),
w pracowni internetowej na Uniwersytecie (naprzeciwko pl. Rewolucji).
Konsulat Mongolii
Gienierała Konsulstwo Mongolii
ul. Profsojuznaja 6
Ułan Ude, Rosja
tel.: (007-30122) 1
52 75, 204 99
faks: (007-30122) 141 88
e-mail: [email protected]
CIEKAWE MIEJSCA W OKOLICACH UŁAN UDE
* Muzeum Etnograficzne Kultury i Życia Narodów Zabajkala. Na
wyprawę do skansenu należy przeznaczyć sporo czasu, gdyż nawet
pobieżne zwiedzenie zajmie parę godzin. Z centrum Ułan Ude dojazd
autobusami nr 35 i 8 lub taksówką
(bardzo tanie). Skansen czynny
Ważne telefony
w godzinach: 10.00 – 17.00.
Informacja lotnicza: 227 611
Otwarty w 1973 r. skansen znajInformacja kolejowa: 282 025, 343 125
duje się kilka kilometrów na północ
Informacja o kolejowych połącze- od Ułan Ude. Stworzono tu siedem
niach międzynarodowych: 282 989
kompleksów budowli. Każdy z nich
Informacja autobusowa: 212 185
ukazuje architekturę i warunki żyNumer kierunkowy do Ułan Ude:
cia innej grupy ludności autochto0073012
nicznej lub napływowej:
342
* Kompleks ewenkijski jest próbą zrekonstruowania koczowiska
Ewenków, zobaczymy tu czumy –
charakterystyczne schronienia ewenkijskie oraz zagrodę dla reniferów.
Czumy letnie zbudowane są z kory
brzozowej, natomiast zimowe z modrzewiowej, czumy należące do bogatszych Ewenków dodatkowo pokryte są skórami zwierząt. Szczególną uwagę zwraca czum szamana.
* Kompleks Buriatów przedbajkalskich. Znajdują się tu XIX-wieczne ośmiościenne jurty, niegdyś stanowiące letnie schronienia
Buriatów. Ukazano pełne wyposażenie drewnianej jurty, zrekonstruowano także zimowe siedziby Buriatów z Przedbajkala – trzy domy wraz
z zabudowaniami gospodarczymi
i zagrodą dla bydła. W jednym z domostw zaprezentowano wyposażenie typowej izby.
* Kompleks Buriatów zabajkalskich przedstawia zimową siedzibę
zamożnego Buriata, drewnianą czterościenną jurtę i spichlerz. Znajdują się tu także wojłokowe jurty koczowników: mniejsza, typowa dla
uboższej ludności, pokryta jest ręcznie wykonanym wojłokiem. W pobliżu zrekonstruowano niewielki
dugan (buddyjski dom modlitwy)
z dacanu położonego koło Gusinoozierska (zob. rozdz. Bajkał –
Miasta i trasy – Ciekawe miejsca
w okolicach Ułan Ude – Gusinoozierski Dacan).
Cerkiew z Nikolskoje, pocz. XX w, rys. W. Kwiecień
343
* Kompleks staroruski to siedziba atamana kozackiego (dom,
stajnia, powozownia, spichlerz itd.)
oraz dom ubogiego chłopa.
* Kompleks staroobrzędowców
przedstawia wiejską ulicę zabudowaną po jednej stronie. Domostwa,
zależnie od statusu materialnego
właścicieli, różnią się rozmiarami
i wyglądem. Szczególną uwagę zwracają barwnie zdobione wrota. Jeden
z domów zawiera pełne wyposażenie
wnętrza i barwne rękodzieło charakterystyczne dla tej społeczności. Obok
kaplica bezpopowców (zob. rozdz.
Bajkał – Informacje krajoznawcze –
Religia – Staroobrzędowcy).
* Kompleks miejski pokazuje
warunki życia mieszkańców XIX-wiecznego Wierchnieudińsk
a. Znajdują się tu domy bogato zdobione
wyrzynanymi w drewnie ornamentami oraz drewniana cerkiew.
* Kompleks archeologiczny przedstawia różnorodne zabytki związane
z życiem człowieka pierwotnego z epoki brązu (m.in. malowidła naskalne),
z kulturą Hunów, ludów tureckich
i inne (zob. rozdz. Bajkał – Informacje
krajoznawcze – Historia).
w odległości 23 km od Ułan Ude,
na trasie do Kiachty. Można tu dojechać z miasta autobusem lub taksówką. W Iwołgińsku znajduje się
główny ośrodek buddyzmu w Rosji.
Iwołgiński Dacan
Tybetańska nazwa dacanu: Tuzec
Bajasgalantai Ulzy Nomoji Hypdyn
Hiid oznacza „Koło Poznania Przynoszące Szczęście i Pełną Radość”. W dacanie tym odbywają się uroczystości
z okazji ważniejszych świąt, codzienne modlitwy ku czci bóstw zwanych
obrońcami religii, a także przeróżne
rytuały, mające pomóc i ochronić
przybywających tu wiernych przed
wszelkimi negatywnymi siłami.
Historia świątyni sięga roku 1846,
kiedy to Stalin, biorąc pod uwagę zasługi Buriatów w walce z faszystami,
zezwolił na wybudowanie tu maleńkiego dacanu. Rozbudowany dopiero w 1972 r., z czasem przekształcił
się w kompleks świątyń. Obecnie
jest to centrum buddyzmu w Rosji
i siedziba zwierzchnika lamaizmu
rosyjskiego Chambo-lamy. Mieści
się tutaj także, powstały w 1991 roku, buddyjski instytut Daszi Czainhorlin. Jest to jedna z dwu tego typu
Trasa przejazdu: Ułan Ude – Iwołszkół w Rosji, kształcąca obecnie ok.
gińsk – Gusinoje Oziero – Kiachta
200 osób. Druga szkoła mieści się
Iwołgińsk to niewielka miejsco- w Dacanie Algińskim. Klasztor Iwołwość położona w szerokiej dolinie
giński jest pod ochroną państwa
344
jako zabytek i unikalny kompleks
architektoniczny.
Kompleks obejmuje cztery świątynie. Największa i najważniejsza
z nich, Sogszin-d
ugan, mieści się
w dwupiętrowym murowanym budynku. Wewnątrz, w centralnym
punkcie ołtarza znajduje się figura
Buddy Szakjamuny, który gestem
zaprasza boginię Ziemię do wspólnej walki z siłami zła. Pod rzeźbą
widnieje zdjęcie Dalajlamy XIV oraz
jego tron, na którym nikt inny nie
ma prawa usiąść.
Druga świątynia, Maidrin-sume,
posiada ciekawą kompozycję rzeźb
przedstawiającą wyobrażenia Buddy
Maihei wraz z dwoma bodhisattwami. W trzeciej świątyni, Dewazindugan, można zobaczyć niezwykle
barwną kompozycję obrazującą Zachodni Raj Buddy Amitabhy. W rogu
kompleksu znajduje się Sahiousaan-dugan. Jest to niski drewniany
budynek, malowniczo położony pośród drzew. Tutaj najczęściej święci
się pokarmy składane następnie pod
drzewami jako ofiara dla duchów.
Modły i składanie ofiar
W świątyni odziani w purpurę mnisi, przy dźwiękach gongów, rogów,
muszli i piszczałek, intonują mantrę „Om mani padme hum” (O klejnocie w kwiecie lotosu). Wierni przynoszą mleko, masło, słodycze i wódkę,
które podczas nabożeństwa zostają poświęcone i złożone w ofierze. Przy
wejściu do świątyni odmawiają oni mantrę. Później składają pokłony.
Jest to bardzo rozbudowany rytuał, a każdy ruch ma tu swoje znaczenie. Złożenie rąk przed sobą oznacza gotowość do kierowania się w życiu
zasadami nauki Buddy, podniesienie ich nad głowę wyraża chęć osiągnięcia Nirwany, dotkniecie dłońmi głowy, gardła i piersi to prośba
o odpuszczenie przewinień ciała, ducha i umysłu. Klęknięcie wyraża chęć
podążania pięcioma ścieżkami prawdy. Następnie należy dotknąć posadzki czołem, położyć się i podnieść. Oznacza to postępowanie zgodnie
z nauczaniem Buddy. Kłania się zwykle 3, 21, 108 lub więcej razy.
Aby odpędzić wszelkie choroby i troski, koniecznie trzeba otrzymać
błogosławieństwo od świętego Sahiusana. Obłaskawia się go, składając
ofiarę z wódki.
Na koniec można zapalić lampiony dla swoich bliskich. Żywym dadzą
długowieczność, a zmarłym oświetlą drogę do Nirwany.
345
Wokół świątyń stoją duże i małe
młynki modlitewne (barabany).
Poruszenie wszystkich młynków
jest obowiązkiem każdego wiernego
i stanowi w pewnym sensie dopełnienie pielgrzymki. Pokręcane
młynki niosą do nieba zapisane na
nich słowa modlitwy.
Na terenie klasztoru spotkać można stupy – symbole grobowców z relikwiami Buddy, a zarazem symbole
buddyzmu. Na okolicznych drzewach powiewają hiimoriny, czyli
chorągiewki z wizerunkiem konia,
które, odpowiednio dobrane, są gwarantem szczęścia i pomyślności.
W klasztorze warto jeszcze zobaczyć Święte Drzewo Badhi, którego
genealogia, według tradycji, wywodzi się od drzewa, pod którym
Budda osiągnął oświecenie oraz olbrzymią stopę – pozostałość rzeźby
Buddy Maitrei.
Na terenie klasztoru znajduje się
także największa buddyjska biblioteka w Rosji i muzeum sztuki buddyjskiej. Pozostałe budynki to hotel
oraz domy lamów.
Zwiedzanie dacanu
Kierunek zwiedzania kompleksu
świątynnego (zgodnie z kierunkiem
wędrówki słońca), wyznaczają rzędy małych i dużych młynków modlitewnych. Po wejściu do świątyni
należy zdjąć nakrycia głowy, zachować skupienie i powagę. Zwiedza-
Lew, rys. W. Kwiecień
346
Gusinoje Oziero
jąc wnętrze świątyni, pamiętajmy
By dojechać do miejscowości Guo bezwzględnym zakazie fotograsinoje Oziero, leżącej na południofowania!
wym krańcu Jeziora Gęsiego, należy
odbić z szosy na Kiachtę w boczną
Bujan-Tugad
W odległości ok. 2 km od Iwoł- drogę w prawo. Można też dostać się
gińska znajduje się wzniesienie po- tu pociągiem z Ułan Ude.
chodzenia wulkanicznego, które
Buriaci nazywają Bujan-Tugad.
Kształtem przypomina głowę. U jego podnóża znajdowały się kiedyś
wejścia do jaskini, której ściany
pokryte są rysunkami naskalnymi
wyobrażającymi zwierzęta i ptaki.
Z czasem wejścia do groty zasypała
ziemia i głazy. Ostatni otwór został
odcięty w wyniku trzęsienia ziemi
w 1959 roku.
Tuż obok zasypanej jaskini odszukać można niszę, nazywaną przez
Buriatów Gyn-Saba
. W tym miejscu, jak mówi tradycja, zatrzymał
się na odpoczynek legendarny rosyjski poseł Sawwa Raguziński, jadący
do cesarza Chin. Miejscowi ludzie
uważają pagórek za święty i przynoszą tu dary dla duchów, czym zjednują sobie ich przychylność. Kiedyś
na szczycie wzgórza stała żelazna
stupa i palił się wieczny ogień, podtrzymywany przez mieszkańców
okolicznych wiosek. W latach 20.
XX w. zniszczyło ją uderzenie pioruna. Obecny suburgan postawiono
na szczycie w 1991 roku.
Gusinoozierski Dacan
Gussinoozierski Dacan, nazywany także Tamczyńskim, to jeden
z najstarszych dacanów w Rosji,
trzeci z wybudowanych w Buriacji.
Istniał już w 1741 r. Mieścił się wtedy w wielkiej jurcie. W 1750 r. wybudowano tu pierwszą drewnianą
świątynię, a wiek później istniało ich
już siedemnaście. Główna dwupiętrowa budowla świątynna w kompleksie Gussioozierskiego Dacanu
powstała w II poł. XIX w. W latach
1809 – 1927 było to centrum lamaizmu dla okręgu buriacko–mongolskiego i siedziba Chambo-lamy do
roku 1938.
Po rewolucji październikowej klasztor został zlikwidowany, a w jego
budynkach przetrzymywano więźniów politycznych. Powoli ulegał
niszczeniu. Zawaliła się większość
budynków. Dopiero w 1957 r. obiekt
zauważono, uznano za zabytkowy
i przystąpiono do prac konserwatorskich. W 1990 r. dwie odrestaurowane świątynie tego kompleksu
347
otwarto dla wiernych. Obecnie nabożeństwa odprawiane są w świątyni Czoira, a w drugim z uratowanych budynków, niegdyś głównej
świątyni klasztoru, mieści się dom
nauki.
Corocznie w Tamczyńskim Dacanie obchodzone jest święto
Cam, podczas którego odgrywane
jest taneczno-teatralne przedstawienie.
Na terenie klasztoru, nieopodal
wejścia do duganu, zobaczyć można Reniferowy Kamień (Altan-serge) o wysokości 2,6 metra. Wyryto
na nim sylwetki galopujących reniferów. Jego wiek szacuje się na ok.
3,5 tys. lat. Zgodnie z legendą kamień służy do wiązania koni niebiańskich bóstw, które przyjeżdżają, by uczestniczyć w święcie Cam.
W 1931 r. Altan-sergezniknął. Jego fragmenty odnaleziono dopiero
w roku 1989, w ruinach jednego
z budynków. Z nich odtworzono
pierwotny wygląd Reniferowego
Kamienia.
348
Kiachta
Kiachta, założona w 1728 roku,
była jednym z ważniejszych ośrodków handlowych przebiegającego tędy szlaku herbacianego (zob. rozdz.
Szlak Transsyberyjski – Wielki szlak
herbaciany). Tu spotykały się karawany idące z Chin i Rosji. Syberyjskie futra, skóry, narzędzia wymieniano przede wszystkim na herbatę
i jedwab. Główne targi odbywały się
jesienią i zimą. Zjeżdżali na nie kupcy z całej Rosji, nawet z odległej Moskwy. Pamiątką po tych dobrych czasach jest wielka stara hala targowa.
W mieście tym warto zwiedzić Muzeum im. W. Obruczewa, znanego geologa, badacza Syberii. Zgromadzono
w nim zebrane przez wybitnych podróżników cenne eksponaty botaniczne, geologiczne, etnograficzne i inne.
W Kiachcie znajduje się drogowe
przejście graniczne z Mongolią, niestety zamknięte dla obcokrajowców. Turyści mogą przekraczać granicę tylko w pobliskich Nauszkach
(przejście kolejowe).
MONGOLIA
INFORMACJE KRAJOZNAWCZE
CHARAKTERYSTYKA GEOGRAFICZNA
Położenie
Mongolia leży, jak chcą jedni,
w Azji Północnej lub, jak wolą inni,
w Azji Środkowej. Rozciąga się ona
między górami Wielki Chingan na
wschodzie, a górami Ałtaj Mongolski na zachodzie. Najdalej na zachód wysuniętym punktem jest góra
Chüjten w grupie Tabunbogdo. Jest
to jednocześnie najwyższy szczyt
kraju (4374 m n.p.m). Na północy
Mongolia graniczy z Syberią, a na
południu granica państwa przebiega
przez pustynię Gobi (poza granicą
kraju znajduje się rozległy obszar
tzw. Mongolii Wewnętrznej). Powierzchnia całej Mongolii liczy prawie 1,6 miliona km2, jest więc pięciokrotnie większa od terenu Polski.
Klimat
O klimacie Mongolii decyduje specyficzne położenie, kraj oddalony jest
bowiem znacznie od dużych akwenów wodnych, posiada bardzo różnorodne ukształtowanie powierzchni
i leży na dużej wysokości bezwzględnej. Panuje tu klimat wybitnie kon-
tynentalny, który cechuje się małą
ilością opadów, niewielkim zachmurzeniem, chłodną i długą zimą oraz
dużymi amplitudami temperatur.
Kolejną ważną cechą są różnice
w warunkach klimatycznych poszczególnych regionów, a także duże
różnice w ilości opadów i temperaturach w kolejnych latach.
W zimie nad terytorium Mongolii ustala się wyż baryczny, z którym wiąże się duże oziębienie, ale
i występowanie pogodnych, słonecznych dni i słabych wiatrów. W lecie
stykają się tu masy powietrza polarno-kontynentalnego i zwrotnikowo-kontynentalnego, co wywołuje opady atmosferyczne. Wtedy
też wzmagają się wiatry. Dominują
tu wiatry z kierunków północnych,
północno-zachodnich i zachodnich,
ale wyraźnie zaznaczają się też wiatry lokalne związane z ukształtowaniem powierzchni. Są to wiatry
górsko-dolinne, wiatry fenowe czy
bryzy jeziorne. Te ostatnie szczególnie odczuwalne są w pobliżu dużych zbiorników wodnych, takich
jak jezioro Chubsugul (Chöwsgöl).
W dzień wiatry wieją tam od jeziora na ląd, a w nocy w przeciwnym
349
kierunku. Średnia prędkość wiejących w Mongolii wiatrów wynosi
2 – 5 m/s, przy czym największą
prędkość osiągają one nad Gobi
i na wschodnich terenach Mongolii.
Najsilniej wiatry wieją tu wiosną.
Ze względu na urozmaiconą górską rzeźbą powierzchnię Mongolii
rozkład temperatur jest bardzo nierównomierny. Występują duże wahania temperatur zarówno w skali
doby, jak i roku. Dobowe amplitudy
sięgają 30°C, a roczne nawet 50°C.
Najchłodniejszymi miesiącami są
styczeń i luty (w zależności od regionu i roku od –15° do –35°), najcieplejszym miesiącem jest lipiec (od 10°
do 25°). Średnie roczne temperatury
wahają się między –6 a +3,9.
W Mongolii przeważają letnie
opady atmosferyczne. Od maja do
września spada średnio 80 – 90%
całorocznych opadów. Najbardziej
deszczowe miesiące to lipiec i sierpień. Sumy opadów w poszczególnych latach mogą być różne – czasem zdarza się, że całodobowy opad
jednego roku jest większy niż całoroczny opad innego roku. Nierówność opadów powoduje występujące co jakiś czas lata posuchy, które
dziesiątkują zwierzęta hodowlane.
Z drugiej strony gwałtowne ulewy
powodują wzbieranie rzek i potoków, co też ma nieraz katastrofalne
skutki. Opady śniegu są w Mongolii niewielkie, lecz występują one
niemal cały rok. Niekiedy nawet
Rozkład temperatur w opadów wg miesięcy
Miesiąc
Styczeń
Luty
Marzec
Kwiecień
Maj
Czerwiec
Lipiec
Sierpień
Wrzesień
Październik
Listopad
Grudzień
350
Średnie
temperatury (°C)
Średnie
opady (mm)
–25
–30
–12
–2
6
13
17
15
7
0
–13
–22
0
0
3
6
12
30
75
55
24
7
5
3
w czerwcu i lipcu notuje się w górskich regionach opady mokrego
śniegu.
Wiosną i zimą występują burze piaskowe, które nie tylko są przyczyną
procesu powiększania się terenów
pustynnych, ale i mają związek ze
zmniejszeniem się powierzchni lasów
i erozji gleby w terenach rolniczych.
Takich też przyczyn dopatrywano się
w długotrwałej burzy piaskowej, która
miała miejsce w północnych Chinach
w kwietniu 2002 r.
zachodnia zaś przez rzeźbę górską (z
wyjątkiem płaskiej Kotliny Wielkich
Jezior). Współczesny układ pasm górskich Mongolii jest rezultatem trzecioi czwartorzędowych ruchów górotwórczych. Główne pasma górskie Mongolii
stanowią: Ałtaj Mongolski, Ałtaj Gobijski, Changaj, Góry Chubsugulskie
(część Sajanu Wschodniego), Chentej
i inne mniejsze masywy. Terenami równinnymi są: Kotlina Wielkich Jezior,
półpustynne i pustynne obszary Gobi
i tereny na wschodzie kraju.
Ukształtowanie powierzchni
Wody
Rzeźba terenu w Mongolii jest bardzo urozmaicona. Występują tu wysokie góry wznoszące się do granicy
wiecznych śniegów, a także obszary
równinne, szerokie doliny, tereny
pustynne z wydmami piaskowymi.
Góry mają bardzo różny charakter
zarówno pod względem ukształtowania, jak i występującej szaty roślinnej. Średnia wysokość Mongolii
to 1580 m n.p.m., dzięki czemu jest
ona jednym z wyżej położonych krajów świata. Najwyższe szczyty sięgają 4000 m n.p.m., a najniżej położone tereny leżą na wysokości 500
m n.p.m..
Ukształtowanie powierzchni wschodniej i zachodniej części kraju znacznie
się różni. Wschodnia część zdominowana jest przez krajobraz równinny,
Przez Mongolię biegnie dział wodny rozgraniczający zlewisko Morza
Arktycznego i Pacyfiku oraz bezodpływowych obszarów Azji. Tu mają
swe źródła potężne syberyjskie rzeki, jak Selenga czy Jenisiej. Także
stąd wypływa Amur prowadzący
wody do Oceanu Spokojnego. Dwie
trzecie obszaru kraju to obszar bezodpływowy.
Cechą charakterystyczną wielu
mongolskich rzek jest tendencja do
zmiany biegu (stąd występowanie
licznych suchych dolin) oraz występowanie małych wezbrań wiosennych i silnych kilkakrotnych wezbrań letnich. Po dniu czy dwóch
dniach ulewy poziom wody może
podnieść się bardzo gwałtownie. Podróżując latem po Mongolii, warto
351
o tym pamiętać – czasem gwałtowna
ulewa może na kilka dni odciąć nas
od świata lub przynajmniej utrudnić
przeprawy przez rzeki.
Jeziora występujące w Mongolii
są reliktami dawnych akwenów
wodnych o olbrzymich rozmiarach.
Istniejące dziś w Kotlinie Wielkich
Jezior płytkie i zasolone akweny
wodne połączone były kiedyś w jedno ogromne jezioro. Inny charakter
ma tektoniczne jezioro Chubsugul
zbliżone w swej genezie do Bajkału. Jest to najgłębsze (260 metrów
głębokości) jezioro Mongolii i drugie
pod względem powierzchni. Do najpiękniejszych mongolskich akwenów wodnych należy jezioro Terchijn Cagaan Nuur położone wśród
wulkanicznej scenerii gór Tarwagataj.
Znaczenie nazw geograficznych
W Mongolii do określania nazw
gór, rzek czy jezior używa się przymiotników o pozytywnym zabarwieniu uczuciowym, które dobrze obrazują stosunek Mongołów do otaczającej ich przyrody.
Prawie wszystko jest tu: drogocenne (dżargalan), dobroczynne
(erdeni), szczęśliwe (bujantu),
dobre (bajan), złote (altan) albo
święte (bogdo).
352
CHARAKTERYSTYKA PRZYRODNICZA
Mongolia cechuje się dużą różnorodnością flory i fauny, kraj ten leży
bowiem na styku bardzo odmiennych stref naturalnych. Na mongolskim terytorium zbiegają się granice
syberyjskiej tajgi, stepu wschodnioazjatyckiego, gór Ałtaj i pustyni Gobi. Mongolscy przyrodnicy dzielą
środowisko przyrodnicze kraju na
sześć podstawowych stref, zróżnicowanych ze względu na klimat, krajobraz, warunki glebowe, roślinność
i szatę zwierzęcą. Są nimi: tajga,
strefa wysokogórska, lasostep, step,
step pustynny i pustynia.
Szata roślinna
Botanicy mówią o pustynno-stepowym charakterze flory Mongolii.
Składają się na nią „uchodźcy” spośród rozmaitych roślin spotykanych
zwykle na terenach górskich, które
przystosowały się do szczególnych
kserotermicznych warunków typowych dla Azji Centralnej. Na ogólną liczbę roślin naczyniowych występujących w Mongolii składa się
2710 gatunków należących do 122
rodzin, ok. 930 gatunków porostów
(39 rodzin) i około 417 gatunków
mchów (38 rodzin). W rejestrze gatunków zagrożonych wyginięciem
znajdziemy ponad 130 gatunków
roślin. Około 845 gatunków uznano
za rośliny lecznicze, a 120 stanowi
gatunki jadalne, stosowane w mongolskiej kuchni, jak np. czosnek ałtajski (Alium anisopodium).
Tajga górska zajmuje 8% powierzchni kraju i porasta głównie północne jego obszary. W skład drzewostanu świetlistego lasu w Mongolii
wchodzi głównie modrzew syberyjski Larix sibirica (70%) tworzący stosunkowo niskie drzewostany (12 –
15 m), które urozmaicają pojedyncze okazy świerka (Picea obovata),
jodły (Abies sibirica) i limby (Pinus
sibirica). Czyste drzewostany limbowe występują rzadko – zazwyczaj
w wysokich partiach gór (więcej o
limbie zob. rozdz. Bajkał – Szata roślinna – Tajga). W miejscach suchych
występuje też sosna pospolita. Drzewa liściaste zajmują drugorzędne
miejsce w lasach mongolskich. Brzozy i osiki razem z modrzewiem tworzą z reguły lasy mieszane. Świetlistą
tajgę modrzewiową charakteryzuje
dość bogate poszycie, na które składają się krzewy, krzewinki oraz liczne rośliny zielne. Wśród śródleśnych
polan, łąk turzycowo-trawiastych
i torfowisk odnajdziemy różnokolorowe gatunki kwiatów kwitnących
od maja do połowy sierpnia. Do najpiękniejszych kwiatów strefy tajgi
syberyjskiej z pewnością można za-
liczyć gatunki z rodzin jaskrowatych
– tojad (Aconitum kusnezofii, A. anthoroideum, A. barbatum), pełnik
(Trollius saianense, T. asiaticus),
ostróżka (Delphinium elatum), orlik
(Aquilegia sibirica), miłek (Adonis
sibirica) – makowatych, liliowatych
i kosaćcowatych. Tajga kryje też liczne rośliny lecznicze, użytkowe i jadalne. Tutejsza ludność stosuje je
jako lekarstwa na wszelkie dolegliwości, naturalne barwniki, ziołowe
herbaty, przyprawy i dodatki do ubogiej kuchni mongolskiej (o tajdze
świetlistej zob. też rozdz. Bajkał –
Szata roślinna – Tajga).
Strefa wysokogórska zajmująca
4% powierzchni Mongolii obejmuje
najwyższe piętra gór. Roślinność niejednokrotnie przybiera tu charakter
stepu wysokogórskiego z suchymi łąkami kobrezjowymi. Często zdarza
się też, że łąki graniczą bezpośrednio z górską tundrą, zwłaszcza na
południowych, pozbawionych lasu
stokach. W piętrze wysokogórskim
spotkamy turzyce (Carex rupestris),
kobrezje (Kobresia bellardii, K. sibirica), skalnice (Saxifraga oppositifolia), goryczki (Gentiana algida),
różaneczniki o skórzastych liściach
i dużych złocistych kwiatach. Rośnie
tu też pięciornik śnieżny, zwany herbatą kurylską (Potentilla nivea), jałowiec (Juniperus nana vel Sibirica),
353
dębik (Dryas oxyodonta). Pojawiają
się również brzozy i wierzby. Powyżej tego piętra występuje górska tundra z gatunkami arktyczno-wysokogórskimi.
Górna granica lasu w górach Mongolii leży na wysokości ok. 2000 –
2500 m n.p.m. W strefie wysokogórskiej występuje karagana (Caragana
jubata), krzew o wysokości ok. 1 m,
tworzący zarośla podobne do naszej
kosodrzewiny. W Chenteju spotyka
się sosnę karłowatą tworzącą górną
granicę lasu oraz tzw. „jerniki” – gę-
ste, trudne do przebycia zarośla krzaczastej brzozy, która chętnie krzewi
się na wilgotnych bagiennych stokach górskich. W Ałtaju Mongolskim w rzadkich lasach strefy wysokogórskiej dominuje modrzew
syberyjski z domieszką limby, świerka i jodły. W poszyciu występuje
czarna porzeczka, pięciornik śnieżny
oraz różne gatunki wiciokrzewu. Łąki typowe dla strefy wysokogórskiej
zaczynają się na wysokości 2800 –
3000 m n.p.m. i często graniczą bezpośrednio z pasem górskiego stepu.
Wansemberuu – „kwiat nieba”
W najwyższych piętrach Gór Chubsugulskich, Changaju i Ałtaju
Mongolskiego rośnie kwitnąca roślina z rodzaju Saussurea (Sausurrea
involucrata), zwana w języku mongolskim wansemberuu albo „kwiatem nieba”. Roślina ta wpisana jest do mongolskiej Czerwonej Księgi.
Mongołowie uważają kwiat za święty i każdego lata grupy pielgrzymów
ruszają w jego poszukiwaniu na szczyt Otgon Tengri. Musi to być dzień
szczególny, „błogosławiony” – pogodny, bezwietrzny z błękitnym bezchmurnym niebem. Roślina ma mieć magiczną moc uzdrawiania i spełniania życzeń wyszeptanych znalezionym w górach kwiatom. Saussurea
uświęca też miłość. Roślina ta rośnie w parach (określanych jako „król”
i „królowa”) wśród skał, osiągając 70 – 100 cm wysokości. Jej jasnobrązowy kwiatostan ma 10 – 15 cm wielkości. Kwiat osadzony jest na dość
grubej łodydze, ale ma się wrażenie, jakby był „zbyt ciężki” dla całej rośliny. Kiedy w epoce komunizmu wierzenia i praktyki religijne Mongołów
były zakazane, tylko kilku starszych ludzi kontynuowało tradycje wędrówek w poszukiwaniu Saussurea. Dzisiaj zwyczaj ten na nowo odżywa,
przyciągając na szczyt Otgon Tengri nie tylko miejscową ludność, ale też
osoby z innych ajmaków Mongolii.
354
W piętrze „alpejskim” najbardziej
rozwinięte są łąki kobrezjowe i turzycowe. Z traw występuje tu gatunek
Ptilagrostis mongolica, konietlica
i turówka wonna. Z innych gatunków roślin spotkamy pierwiosnka,
szarotkę, rutewkę alpejską, maka.
Im wyżej tym rzadsza roślinność.
Najwyższe wzniesienia Ałtaju tworzą
kamieniste złomiska z pojedynczymi roślinkami i porostami, a szczyty
pokryte są lodowcami.
Strefę leżącą pomiędzy tajgą a stepem nazywa się lasostepem. W tej
krainie geograficzno-przyrodniczej
pokrywającej 26% obszaru Mongolii lasy porastają głównie stoki
o ekspozycji północnej i północnozachodniej, zaś stoki południowe
pozostają bezleśne, pokryte stepem
łąkowym. Strefa lasostepu występuje głównie w dorzeczach Orchonu
i Selenge, na obszarach z grzbietami
górskimi o układzie równoleżnikowym (Changaj, Ałtaj) oddzielonymi
od siebie dolinami rzek. Układ roślinności cechuje się swoistą przemiennością i różnorodnością gatunków, wśród których są te spotykane
zarówno w tajdze, jak i na stepie łąkowym: ostnice (Stipa sibirica), turzyce (Carex rupestris), szarotki (Leontopodium ochroleucum), miłki
(Adonis mongolica), astry (Aster alpinus), goździki (Diantus versico-
lor), dzwonki itp. Jest to też obszar
bardzo malowniczy, o urozmaiconym górzystym krajobrazie, bogaty
w strumienie, głębokie doliny rzeczne i wodospady.
Bezkresny step Mongolii stał się
symbolem tego kraju. Step mongolski to ostatni niezniszczony obszar
stepowy na Ziemi. Jego krajobraz
przetrwał niezmiennie od tysięcy
lat. Stepy, które zajmują w Mongolii
21% powierzchni, można najogólniej podzielić na suche („prawdziwe”) oraz łąkowe. Każdy z nich
może dodatkowo występować w
Miłek mongolski
(Adonis mongolica),
rys. J. Witczuk
355
dwóch odmianach: równinnej i górskiej. Przejście z jednego typu stepu
w drugi odbywa się bardzo łagodnie
i trudno dojrzeć w terenie właściwą
granicę.
Suche stepy zajmują pas środkowej i południowej Mongolii. Składają się głównie z traw wąskolistnych,
takich jak: ostnica (Stipa capillata,
S. krylovii), wiechlina z gatunku Poa
attenuata i gatunek z rodzaju Cleistogenes z domieszką perzu grzebieniastego (Agropyron cristatum),
bylicy (Artemisia frigida) i turzycy
Karagana (Caragana
microphylla),
rys. J. Witczuk
356
z gatunku Carex duriuscula rosnących na glebach jasnokasztanowych.
Roślinność jest tutaj rzadka, „oścista”. Spotyka się karaganę (Caragana microphylla, C. pygmaea)
i „kolczastą” roślinę o nazwie traganek (Astragalus galactiles), która
w okresie wczesnowiosennym tworzy bardzo charakterystyczne zbite,
okrągłe darnie.
Stepy łąkowe pojawiają się na terenach położonych na północ od obszarów suchego stepu, w miejscach
bardziej wilgotnych (na północnych
stokach górskich i w dolinach rzecznych). Wśród roślinności przeważają trawy znacznie wyższe i gęstsze
niż te charakterystyczne dla stepu
suchego oraz typowo górskie gatunki roślin. Najczęstsze trawy to:
stokłosa (Bromus sibiricus), wiechlina z gatunku Poa sibirica, turzyca
z gatunku Carex pediformis, owsica Schelliego (Helictotrichon schellianum). Step łąkowy usiany jest
latem kolorowymi kwiatami, jak
sasanki (Pulsatilla ambigua, P. turczaninovii), przegorzany (Echinops
spaerocephalus), astry, goździki,
ostróżki, lilie, i wiele innych. Duże
wrażenie robi step obsypany tysiącem srebrzystych szarotek (Leontopodium lentopodioides), które
w Polsce stanowią gatunek bardzo
rzadki.
Gobi w swej dużej części nie przypomina typowej pustyni. Północny
jej obszar stanowi strefa tzw. stepu
pustynnego albo półpustyni, w której zbiega się środowisko przyrodnicze stepu i pustyni. Step pustynny
pokrywa teren Kotliny Wielkich Jezior, większość obszaru położonego
pomiędzy Changajem i Ałtajem Gobijskim oraz wschodnią część Gobi, zajmując 19% terytorium kraju.
Dominują gatunki z rodziny komosowatych Chenopodiaceae i parolistowatych (np. Zygophyllum xanthoxylon). Spotykamy też tu wiele
endemitów tej części Azji. Szata roślinna jest mało zwarta, przeważają
rosnące kępkami trawy oraz krzewinki. Step pustynny przybiera często charakter tzw. pustyni kłączelowej, gdzie zdecydowanie przeważa
kłączel krótkolistny (Anabasis brevifolia). Spotkamy tu też kilka gatunków czosnku gobijskiego (Alium
polyrrhizum, A. anisopodium).
Pustynia Gobi jest miejscem
prawdziwych skrajności, zarówno
pod względem krajobrazu, budowy
geologicznej, klimatu, jak i zbiorowisk roślinności. Z jednej strony
spotkać więc tu można kamieniste
i żwirowe równiny pokryte czarnym
lakiem, z poszyciem kłączelowym,
z drugiej zaś natrafimy często na
piaszczyste wydmy o wysokości do
200 m z gatunkiem Incarvillea potanini albo zielone oazy, gdzie Mongołowie uprawiają warzywa i słoneczniki. Skalisty, niedostępny Atłaj
Gobijski przecinają zielone i kwietne doliny rzeczne, w wielu miejscach
z zalegającym przez cały rok lodem.
Pośród stromych klifów i kanionów
wydrążonych przez wiatr w miękkiej
piaskowej skale o jaskrawopomarańczowej barwie, słynnych cmentarzysk dinozaurów, spotkamy lasy
saksaułowe. Mongołowie rozróżniają kilkadziesiąt różnych typów Gobi,
nazywając je: żółtą, czarną, czerwoną, lazurową, gorzką itp.
Na wschodzie pustynnych terenów Mongolii natknąć się można na
pustynię solankową, w której przeważa solanka (gatunek Salsola passerina), reaumuria (Reamuria soongorica), parolist (Zygophyllum
xanthoxylon) oraz gatunek Nitraria
sphaerocarpa, a z traw często występuje ostnica gobijska (Stipa gobica).
Na pustyni kamienistej pospolity
jest kłączel (Anabasis brevifolia), reaumuria, parolist, solanka modrzewiolistna (Salsola passerina, S. arbuscula), wrotycz krwawnikowaty
(Tonacetum achilleavictes). W zaałtajskiej części Gobi dominują żwirowe pustynie saksaułowe z saksaułem zajsońskim (Haxogylon ammodendron), przęślą Przewalskiego
357
(Ephedra Przewalskii), psizębem
mongolskim (Erythronium dens-canis), wrotyczem (Tanacetum achilleavictes), reaumurią i parolistem.
Saksauł – „drzewo pustyni”
Saksauł, drzewiasty bezlistny
krzew tworzący na Gobi obszerne
stuletnie „lasy saksaułowe”, które pokrywają obszary ok. 4,5 mln
ha, pełni niezwykle ważną ekologiczną rolę w pustynnym ekosystemie. Drzewa saksaułowe,
rosnące bardzo wolno w nieprzyjaznym klimacie gobijskim, gdzie
osiągają wysokość 2 – 4 m, występują na ruchomych piaskach,
kamienistych dolinach i wzgórzach Gobi. Ich funkcja wiąże
się przede wszystkim z ochroną
wrażliwych gleb pustyni przed
zniszczeniem i erozją oraz regulacją stosunków wodnych. Stanowią również barierę w procesie
przemieszczania się piasków Gobi. Lasy saksaułowe są ważnymi
siedliskami zwierząt gobijskich
i źródłem opału dla miejscowych
nomadów.
przęśli Przewalskiego, solanki (Salsola arbuscola), karagany (Caragana
leucophloea), kłączela, reaumurii
dżungarskiej, parolistu i innych roślin. W kotlinach o zasolonym dnie
wyraźnie przeważa słonorośl halogeton (Halogeton arachnoides), tworząca typ pustyni halogetonowej.
Na samym zachodzie Gobi szeroko
rozpościerają się pustynie nanofitowe z nanofitem (Nanophyton erinaceum), a także parolistem.
Zwierzęta
W Mongolii spotkamy wiele cennych gatunków, które są zagrożone
wyginięciem w innych regionach
Azji, Europy i świata. Tutaj też znajdują się ważne miejsca żerowania
niezwykle rzadkich ptaków migrujących. Podobnie jak na roślinność,
tak i na szatę zwierzęcą Mongolii
składa się mieszanina gatunków typowych dla tajgi, stepu i pustyni.
Faunę reprezentuje 136 gatunków
ssaków należących do 8 rodzin, 426
gatunków ptaków z 58 rodzin, 22
gatunków gadów, 8 gatunków płazów, 75 gatunków ryb i kilkanaście
tysięcy bezkręgowców (w tym 12
Innym typem pustyni w zaałtaj- tys. owadów). Na liście gatunków
skiej części Gobi jest pustynia krza- zagrożonych (wpisanych do Czerczasta, której flora jest dość różno- wonej Księgi) znajdziemy 28 gatunrodna, choć najczęściej składa się
ków ssaków, 30 ptaków, 5 gadów i 4
z gatunku Nitraria sphaerocarpa,
płazy i 12 gatunków ryb.
358
Świetlista tajga modrzewiowa daje schronienie dużym drapieżnikom:
wilkom, rysiom, niedźwiedziom brunatnym, jak również dużym parzystokopytnym roślinożercom, takim
jak łosie, renifery i piżmowce. Szczególnie ciekawym gatunkiem jest piżmowiec Moschus moschiferus (zob.
rozdz. Bajkał – Przyroda – Zwierzęta tajgi). Wśród rozpoznanych 62
gatunków ssaków świetlistej tajgi
mongolskiej odnajdziemy również
inne mniejsze charakterystyczne
zwierzęta, jak choćby przedstawicieli rodziny łasicowatych: rosomaka
(Gulo gulo) o długiej czarnobrunatnej sierści, sobola (Martes zibellina)
słynący z pięknego gęstego futra,
które niestety przyczyniło się do
niemal całkowitego wytępienia
tego zwierzęcia, czy burunduka Eutamias sibiricus (więcej o tych gatunkach zob.
rozdz. Bajkał – Przyroda
– Zwierzęta tajgi).
Tajgę mongolską zamieszkuje
277 gatunków ptaków, takich jak:
głuszec (Tetrao parvisostris), sójka
(Garrulus glandarius), sóweczka
(Glaucidium passerinum), puszczyk
mszarny (Strix nebulosa), dzięcioł
trójpalczasty (Picoides tridactylus),
kukułka wschodnia (Cuculus saturatus). Na podmokłych polanach i
terenach bagnistych, m.in. w okoli-
cach jeziora Chubsugul, spotkamy
żerujące tam pelikany, żurawie, czarne bociany, szablodzioby, kuliki. W
jeziorach i rzekach strefy tajgi żyje 25
gatunków ryb m.in. jesiotr bajkalski
(Acipenser baeri), lenok (Brachymystax lenok), tajmień (Hugo tajmen),
lipień, biały łosoś, szczupak.
Strefę wysokogórską gór Mongolii zamieszkują zwierzęta, które
przystosowały się do trudnych warunków klimatycznych i terenowych
występujących wśród skalistych i
stromych grani. Charakterystycznym ssakiem zamieszkującym najwyższe partie Mongolii jest podgatunek dzikiej owcy zwany argali (Ovis
ammon). Argale, zwierzęta wielko-
Dzika owca argali (Ovis ammon),
rys. W. Kwiecień
359
ści konia, osiągające długość ciała
do 2,1 m i ważące do 230 kg, są największymi owcami na Ziemi. Najbardziej charakterystyczne są ich
potężne, podwójnie skręcane rogi
metrowej długości. Ważą one średnio 50 kg. Największą szansę na zobaczenie tych bardzo płochliwych
zwierząt mamy bardzo wczesnym
rankiem, kiedy schodzą po piarżystych i stromych zboczach do wodopojów.
W trudnych warunkach górskich
dobrze radzi sobie największy ze
wszystkich podgatunków koziorożca – koziorożec
syberyjski (Capra sibirica).
Zwierzę to osiąga wysokość do 105
cm w kłębie, jego głowę wieńczą
masywne, lekko zakrzywione rogi,
o długości dochodzącej u najstarszych osobników do 1,4 m. Dzięki
dobrze przystosowanym kopytom
koziorożce świetnie wspinają się po
bardzo urwistych ścianach skalnych.
Mają brązowe ubarwienie i wyraźną ciemną pręgę wzdłuż grzbietu.
Żywią się trawą, krzewinkami i porostami. Naturalnymi wrogami koziorożców są wilki i orły, które polują na młode koźlątka.
Niewątpliwym królem wysokogórskich obszarów Mongolii jest pantera śnieżna, zwana irbisem
(Uncia uncia). Zamieszkuje skaliste najwyższe piętra Atłaju
Gobijskiego, spotyka się
ją również w Atłaju
Mongolskim i w Changaju. Jest największym
przedstawicielem rodziny
kotów spotykanych w Mongolii, ważącym 25 – 75 kg,
o długości ciała do 2,5 m
(z czego jedną trzecią stanowi
ogon). Charakterystyczne jest
długie, gęste i cętkowane futro irbisa w kolorze szarym alPantera śnieżna (Unica unica), rys. M. Stalończyk
360
bo białym z kremowym nalotem,
które chroni kota przed surowym
klimatem. Ubarwienie pozwala też
irbisowi dobrze maskować się wśród
skał i ułatwia mu polowanie. Ukryty wśród szarych kamieni wygląda
jak plama przybrudzonego śniegu.
Żyje pośród skał, chroni się w szczelinach skalnych i jaskiniach powyżej górnej granicy lasu, na wysokości od 2000 m po granicę wiecznego
śniegu. Jest samotnikiem, prowadzi
nocny tryb życia żywiąc się dzikimi
owcami, kozami, zającami, szczekuszkami, gryzoniami i ptakami.
W opiece nad potomstwem (2 – 3
młode w jednym miocie) aktywny
udział bierze samiec. Irbis znajduje
się na światowej liście gatunków
zagrożonych wyginięciem Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody
IUCN. Szacuje się, że w Mongolii
występuje dzisiaj 500 – 1700 panter
śnieżnych.
Wśród ptaków, które spotkamy
penetrując najwyższe partie górskie,
znajdują się: ułar ałtajski (Tetraogallus altaicus) z rodziny bażantowatych, jeden gatunek kopetony
(Eudromia morinellus) z kusaków,
ptaka nieco większego od kuropatwy, oraz pardwa (Lagopus lagopus,
L. mutus) z głuszcowatych, która
trzy razy w roku zmienia kolor upierzenia (wiosną głowa i szyja pardwy
są szarobrunatne, spód biały, a reszta ciała rdzawa, a na zimę ptak przyjmuje białą barwę). Tereny wysokogórskie zamieszkuje też czeczotka
mongolska (Leucosticte brandti), gatunek bardzo słabo poznany, wrończyk (Pyrrhocorax pyrrhocorax) i gatunek gołębia (Columbia lupestris).
Całoroczne wędrówki antylop
dżereń (Procapra guuturosa) przemierzających mongolskie stepy są
jednymi z najbardziej spektakularnych zjawisk przyrodniczych na
świecie, porównywanych do masowych wędrówek dzikich zwierząt
w afrykańskim Serengeti. Dziesiątki
tysięcy antylop pokonuje nieustannie kłusem blisko 300 km dziennie,
nie zatrzymując się na dłużej w żadnym miejscu. Wędrują 11 miesięcy
w roku, tylko raz przerywając swą
„tułaczkę”, aby wydać na świat potomstwo. Rozpraszają się wtedy po
stepie, a matki ukrywają swe młode
w trawie, same pozostając na uboczu. Karmią wtedy potomstwo tylko dwa razy dziennie. Młode już po
2 – 3 dniach mogą przyłączyć się do
stada i wraz z nim ruszyć w dalszą
drogę przez bezkresny step. Samce
dżereń wyróżniają się powiększonym wolem i rogami o długości 25
– 35 cm z pierścieniowatymi zgrubieniami. Samice nie mają rogów,
a wole jest u nich tylko lekko za361
znaczone. Wszelkie ogrodzenia stanowią zagrożenie dla życia antylop.
Wybudowana w latach 50. Kolej
Transmongolska przecięła trasy wędrówek zwierząt, znacznie ograniczając ich przestrzeń życiową. Rocznie ginie kilka tysięcy antylop, które
zabijają się o siatki ogradzające tory
kolejowe i inne ogrodzenia coraz
częściej pojawiające się na stepie.
Populacja antylop dżereń licząca od
300 tys. do 1 mln osobników jest
jedną z największych pozostałych w
Azji dzikich populacji dużych ssaków. Jeszcze 50 lat temu było ich
tutaj kilka milionów.
Innym dużym trawożercą jest
podgatunek jelenia szlachetnego
zwany maralem (Cervus elaphus
sibiricus). Maral blisko spokrewniony z północno-amerykańskimi
wapiti, jest większy od naszego rodzimego jelenia. Symbolem mongolskich stepów jest z pewnością
dziki koń Przewalskiego (Equus
Przewalskii). Niestety ostatnie wolno żyjące osobniki dzikich koni
zniknęły z powierzchni stepu w latach 60. mimo tego, że już na początku wieku objęto ten gatunek
ścisłą ochroną. Mongołowie nie mogą odżałować straty swojego ulubionego zwierzęcia, dlatego w rezerwacie Chustajn Nuruu prowadzone są
próby reintrodukcji konia Przewal362
skiego. Dzięki takim działaniom
żyje dzisiaj w Mongolii około 60
półdzikich osobników. To, czy mongolski dziki koń stanie się znowu
typowym elementem krajobrazu
stepowego, okaże się dopiero za kilkadziesiąt lat.
Spokrewniony ze świstakiem bobak (Marmota bobac) jest bardzo
często spotykanym zwierzęciem
stepu. Według wierzeń dawnych
Mongołów bobak miał być niegdyś
wielkim myśliwym, który został zamieniony w zwierzę, gdyż ośmielił
się zapolować na słońce. Na stepie
wszędzie pełno tych „pluszowych”
gryzoni z rodziny wiewiórkowatych
o szaroburych gęstych futrach i długości ciała dochodzącej (wraz z ogonem) do pół metra. Step po prostu
usiany jest norami i kopcami żyjących w pokaźnych gromadach bobaków, zwanych przez Mongołów
tarbaganami. W Mongolii chętnie
się na nie poluje, głównie ze względu na cenione futra i tłuszcz. Na początku lat 90. eksportowano ponad
milion futer bobaków. Myśliwi narażają się jednak na duże niebezpieczeństwo, bowiem pchły pasożytujące w sierści bobaków przenoszą
zarazki dżumy, która stała się ostatnio istną plagą kraju. W czasach
mongolskich podbojów podobną
drogą mogły rozprzestrzeniać się
epidemie tej śmiertelnej choroby,
które dotknęły także Europę.
Z ssaków drapieżnych występujących w strefie stepów trzeba wymienić wilka, korsaka (Vulpes corsac),
lisa i kota manula (Felis manul),
który zamieszkuje szczeliny skał
i nory bobaków.
Bardzo ważną rolę w ekosystemie
stepu odgrywają mniejsze gryzonie,
takie jak np. nornica (Clethrionomys rufocanus). Kopiąc nory, przerzuca ona ziemię i przyczynia się
tym samym do jej użyźniania, dzięki czemu trawa jest bardziej soczysta. Miliardowa populacja nornic
stanowi główne źródło pożywienia
dla myszołowa (Buteo hemilasius),
który na płaskim stepie buduje
gniazda na ziemi. Liczba myszołowów zależy od wielkości populacji
nornic. W czasie urodzajnych lat,
na odcinku długości dziesięciu kilometrów występuje około 20 gniazd
tych drapieżników. Dzienna porcja
pożywienia młodego pisklęcia myszołowa to około dziesięć nornic.
Innymi ptakami drapieżnymi zamieszkującymi stepy Mongolii są
rarogi (Falco cherrug) z rodziny sokołowatych, które polują na susły
i piaskówki. Gnieżdżą się bardzo
blisko myszołowów, żyjąc z nimi w
zgodzie, gdyż polują na inne gatunki
zwierząt i nie konkurują o pożywie-
nie. Gniazdo raroga może znajdować się nawet 5 m od gniazda myszołowa. Na stepie spotkamy też
kanię czarną (Milvus migrans), żywiącą się małymi gryzoniami, orła
przedniego polującego na młode
koźlątka antylop dżereń oraz puchacza (Bubo bubo), który odławia rarogi i myszołowy, eliminując w ten
sposób uciążliwą konkurencję. Na
terenach podmokłych, bagiennych
i przy rzekach stepu i lasostepu spotkać można wiele gatunków migrujących ptaków wodno-błotnych.
Najpiękniejsze są żurawie, których
spotkamy w Mongolii aż pięć różnych gatunków (czasem nawet
w jednym miejscu i czasie). Ornitolodzy uważają ten fakt za ewenement w skali światowej. Najbardziej
popularne są popielatoszare żurawie stepowe (Anthropoides virgo),
będące wschodnioazjatycką odmianą naszych rodzimych żurawi. Inne
gatunki to: żuraw białoszyi Grus vipio (którego populacja w Mongolii
liczy ok. 4,5 tys. ptaków), gatunek
Grus japonesis i syberyjski żuraw
biały (Grus leucogeranus), jeden
z najrzadszych ptaków świata. Żurawie białe zatrzymują się na stepie
mongolskim w drodze na daleką Syberię. Na Ziemi występuje dzisiaj
tylko kilkaset par tych dostojnych
ptaków. Step mongolski jest praw363
dziwą ostoją żurawi, gdyż są one
uzanawane w Mongolii za święte.
Mongołowie nie polują na te długoszyje, dostojne, pełne wdzięku ptaki, bo uważają, że żyją w nich dusze zmarłych. Zabicie żurawia albo
zniszczenie jego gniazda przynosi
nieszczęście.
Do skrajnych warunków panujących na półpustyni i pustyni, w
tym do olbrzymich skoków temperatur, mogły przyzwyczaić się tylko
nieliczne gatunki zwierząt. Baktrian (Camelus bactrianus), czyli
wielbłąd dwugarbny, ma bardzo długie kudłate futro chroniące go przed
mrozem, a dzięki zapasom tłuszczu w garbach może przetrwać wiele
tygodni bez jedzenia i picia. Na Gobi spotkamy siedem ras wielbłądów
udomowionych już 5000 – 6000 lat
temu. Dzikich wielbłądów pozostało na pustyni bardzo niewiele. Zoolodzy szacują, że żyje ich tu około
300 sztuk, a populacja ta wciąż maleje. Występują one w transałtajskiej
części Gobi oraz w rejonie granicy
mongolsko-chińskiej. Od oswojonych wielbłądów różnią się tym, że
mają dłuższe kończyny, mniej sterczące garby, płaskie czoła i jednolitą
płowoszarą barwę sierści wtapiającą
się w krajobraz pustyni.
Na Gobi pozostały też resztki niegdyś milionowej populacji kułana
364
(Equus hemonius), inaczej dzikiego
osła albo półosła. Ponad 10 tys.
osobników zamieszkuje pustynię,
schodząc się na coroczne czerwcowe gody na wschodnią część Gobi.
Kułan jest dla Mongołów symbolem
piękna i elegancji, jego imieniem
nazywa się najpiękniejsze kobiety.
Według wierzeń zabicie zwierzęcia
przynosi nieszczęście. Dzikie osły
żyją w stadach składających się
z 500 osobników. Osiągają prędkość
65 km/h, łatwo prześcigając drapieżniki czyhające na ich życie. Czerwonożółte ubarwienie kułana, bez
odcieni szarości, przypomina bardziej maść konia niż osła. Charakterystyczna jest jego stojąca grzywa
i długie uszy, z powodu których
Mongołowie nazywają go „didżetaj”,
co znaczy długouchy.
Półpustynie i pustynie Mongolii
zamieszkuje gazela mongolska, zwana dżejran (Gazella subgutturosa),
która żyje w stadach liczących
8 – 11 osobników. Jedynie zimą dżejrany łączą się w większe stada do 20
zwierząt. Jest to zwierzę znacznie
mniejsze niż typowa dla stepu antylopa dżereń. Te „gazele pustynne”
mają ubarwienie piaskowoszare,
a spód ciała, szyję i wewnętrzną stronę smukłych nóg w kolorze białym.
Na Gobi spotkamy też mongolski
podgatunek suhaka (Saiga tatarica
mongolica), zwierzęcia wielkości
owcy z charakterystycznym garbem
pomiędzy czołem a zakrzywionym
nosem, przypominającym trąbę.
Samce mają też sterczące rogi długości 25 cm. Sierść suhaków wygląda różnie w zależności od pory roku.
Latem jest krótka, maści cynamonowopiaskowej, natomiast na zimowy strój składa się długa sierść
z dwoma warstwami białoszarych
wełnistych włosów. Są zwierzętami
wędrownymi żyjącymi przez część
roku w stadach. Potrafią osiągnąć
prędkość 60 km/h.
Rzadkim ssakiem drapieżnym
Gobi jest gobijski podgatunek niedźwiedzia brunatnego, jedyny niedźwiedź żyjący na pustyni. Dzisiaj zostało już tylko ok. 30 osobników
tego gatunku. Z mniejszych ssaków
zamieszkujących pustynie i półpu-
stynie Gobi warto wymienić podgatunek jeża uszatego, zwanego też
uchojeżem stepowym (Erinaceus
auritius), z charakterystycznymi
dużymi sterczącymi uszami, oraz
ok. 11 gatunków gryzoni z rodziny
skoczkowatych. Kilka z nich stanowi endemity centralnoazjatyckich
pustyń. Pustynne myszoskoczki
i skoczki, takie jak np. alaktaga
(Alactaga nataliae, A. bullata), są
zwierzętami nocnymi. Dobrze widzą w ciemności, a dzięki dużym
małżowinom usznym dobrze słyszą
i wyłapują nawet najmniejsze szmery wydawane przez owady. Długi
ogon służy do skoków i balansowania. Skoczki potrafią skakać na odległość nawet 3 metrów.
Na pustyni spotkamy też różne
gatunki ptaków. W cieniach krzewów i zaroślach saksaułowych kryją
Gazele dżejran (Gazella subgatturosa), rys. M. Stalończyk
365
się pustynniki (Syrrhaptes paradoxus). Są to ptaki wędrujące, które
codziennie przemierzają wielkie
odległości, zatrzymując się w oazach i miejscach, gdzie mogą znaleźć
smaczne nasiona roślin. Na Gobi
znajduje swe ostatnie schronienie,
niemal całkowicie wytępiony w Afryce i innych częściach Azji, ptak
z rodziny dropi, zwany hubara (Chlamydotis undulata). Z ptaków drapieżnych występuje orłosęp brodaty
(Gypaetus barbatus) i sęp kasztanowaty (Aegypius monachus).
Wśród często spotykanych na Gobi gadów jest kilka gatunków jaszczurek. Najpopularniejszym gadem
Gobi jest krągłogłówka różnobarwna (Phrynocephalus versicolor).
Jaszczurka osiąga długość do 12 cm,
ubarwiona jest na piaskowożółto
z małymi ciemnymi i jasnymi plamkami na grzbiecie. Charakterystyczna dla niej jest owalna plama koloru
czerwonego znajdująca się na środku grzbietu. Gdy poczuje zagrożenie, potrafi w ciągu zaledwie paru sekund „zatopić” się całkowicie
w piasku za pomocą wahadłowych
ruchów ciała. W razie niebezpieczeństwa lub podniecenia samiec
zawija do góry ogon. Spotkamy też
na pustyniach i półpustyniach Mongolii kilka gatunków stepniarki,
m.in. oczkowaną (Eremias multio366
cellata), różnobarwną (E. arguta),
stepniarkę Przewalskiego (E. Przewalskii). Popielatozielonkawa stepniarka różnobarwna z rzędami poprzecznie wydłużonych ciemnych
plam osiąga długość 20 cm i żyje
na piaszczystych wydmach. Z kolei
wśród pomarańczowych klifów Gobi, miejscach słynnych znalezisk paleontologicznych, spotkamy często
kryjące się w rozpadlinach agamy
mongolskie (Stellio stoliczkanus).
HISTORIA
Okres przedhistoryczny
Ślady działalności ludzkiej na terenach dzisiejszej Mongolii sięgają
wczesnego paleolitu. Już tym okresie wyrabiano tu ulepszone narzędzia
(sidła i narzędzia kamienne), broń
(np. łuk, prototyp oszczepu), ubrania ze skór zwierząt, a także znano
technikę krzesania ognia i konstrukcji szałasów. Wówczas też pojawiły
się pierwsze rzeźby i rysunki, zaczęła się także tworzyć struktura rodzinna i rodowa. Od drugiego tysiąclecia
p.n.e. nastąpił rozwój hodowli. Przyjęto nomadyczny tryb życia. Pojawiły się narzędzia z brązu i wyroby
z ceramiki. Ostatnie tysiąclecie przed
naszą erą było okresem tzw. kultury
scytyjskiej (VII – II w. p.n.e.). Nazwa
„Scytowie” dotyczyła nie tylko grup
pochodzenia irańskiego, lecz także
innych plemion, w tym również plemion protosłowiańskich. Osiągnięcia
cywilizacyjne tego okresu to przede
wszystkim opanowanie jazdy konnej oraz nabycie umiejętności obróbki żelaza. Wykorzystywane były one
nie tylko dla ulepszania gospodarki
i utrzymywania ściślejszych kontaktów między poszczególnymi grupami
na rozległych terenach stepowych,
lecz także do podejmowania licznych wypraw najeźdźczych na tereny ludności osiadłej (głównie Chiny).
Oprócz grabieży celem ich było także pozyskanie niewolników. W tym
okresie tworzyły się pierwsze związki
plemienne i formy państwowe.
Czasy plemion przedmongolskich
Na terenach dzisiejszej Mongolii
w okresie poprzedzającym czasy imperium mongolskiego istniało szereg
różnorodnych zespołów plemiennych i państw tworzonych przez ludy niemongolskie (np. tureckie) bądź
protomongolskie. I tak w III w. p.n.e.
stworzony został związek plemienny
Hunów – ludu najprawdopodobniej
tureckiego, należącego do ałtajskiej
grupy językowej (choć przez niektórych naukowców identyfikowanego
z plemieniem protomongolskim).
Nazwa ich wywodziła się zapewne
z chińskiego określenia Hu (barba-
rzyńcy), stosowanego wobec ludów
zamieszkujących tereny stepowe położone na północ do Chin. Hunowie
stworzyli zalążki ustroju klasowego,
a także dobrze zorganizowaną armię z rozbudowaną strukturą. Na
niej potem wzorowali się Mongołowie, budując swe imperium. Państwo Hunów rozpadło się na przełomie er (wtedy to część plemienia
ruszyła na zachód, docierając do Europy i tworząc tu państwo pod wodzą osławionego Attyli). Ostateczne
zlikwidowanie związku plemiennego Hunów przypadło na V w. Zostali oni rozgromieni przez lud Topa,
który stworzył w okresie IV – VI w.
państwo Wej (Topa Wej) obejmujące północne Chiny, a potem i tereny dzisiejszej Mongolii. Plemię Topa
zostało w VI w. zasymilowane przez
Chińczyków. Na terenach dzisiejszej Mongolii istniał też w okresie
I w. p.n.e. – III w. n.e. związek plemienny Sienpi, w którego skład
wchodziły ludy protomongolskie.
Jednym z plemion tego związku byli
Żołżanie. W V wieku stworzyli oni
swój własny zespół plemienny – kaganat żołżański, który obejmował
tereny dzisiejszej Mongolii i część
Mandżurii. Istniał do VI w., kiedy
to został rozgromiony przez ludy tureckie (turkuckie). Stworzony z kolei na jego miejscu kaganat turkucki
367
przetrwał prawie dwa wieki. Zasięgiem swego oddziaływania politycznego obejmował nawet odległe
tereny Afganistanu, Turkiestanu
Wschodniego i północno-zachodnich Indii (!). Główny ośrodek kaganatu turkuckiego, miasto Chara-Bałgas, znajdował się w Mongolii nad górnym Orchonem (a więc
w miejscu, gdzie siedem wieków
później założono stolicę imperium
mongolskiego – Karakorum). Turkuci jako pierwsi ze wszystkich ludów Azji Środkowej zostawili informacje o sobie w formie inskrypcji
(VIII w.). Wyryto je na stelach nagrobkowych znajdujących się nad
rzekami Orchon i Selenga. Teksty
zapisane starotureckim pismem runicznym (wzorowanym na piśmie
aramejskim) dotyczyły m.in. historii Turkutów od połowy VI w. Historia ta obfitowała w wydarzenia nad
wyraz dla nich tragiczne – Państwo
Turkutów rozpadło się bowiem na
dwie osobne części: wschodnią (tereny Mongolii) i zachodnią. Zaś
w wieku VII obydwa te kaganaty
przestały istnieć – wschodni rozbity
został przez Ujgurów, zachodni zaanektowany przez Chiny.
Na gruzach państwa wchodnioturkuckiego powstał w latach 745
– 840 Chanat Ujgurski. Kraj ten,
stworzony przez kolejny lud turecki,
368
obejmował tereny dzisiejszej Mongolii, Mandżurię i Dżungarię. Stolica Karabał-gasun usytuowana na lewym brzegu Orchonu stanowiła niedostępną twierdzę z murem obronnym, basztami i fosą. Ujgurzy posiadali własne pismo o pionowym
układzie (wzorowane na piśmie
sogdyjskim, a zapożyczone potem
przez Mongołów), a także religię
o charakterze ogólnopaństwowym
– manicheizm. Ujgurzy rozgromieni zostali przez Kirgizów w połowie
IX w. Kirgizi utrzymali się w Mongolii jedynie 80 lat, po czym zostali
wyparci przez Kitanów, plemię pochodzenia mongolskiego. Kitanowie
stworzyli bardzo silne państwo stepowe (obejmujące część Chin włącznie z dzisiejszym Pekinem, a także
państwo Tangutów, zwane przez
Chińczyków Sia). Przestało ono istnieć na początku wieku XII w wyniku walk z Dżurdżenami (z grupy
plemion mandżursko-tunguskich)
i Chińczykami. Nie oznaczało to jednak klęski grup mongolskich – ich
wielkie dni dopiero miały nadejść.
Okres imperium mongolskiego
W XII w. plemiona mongolskie
żyły w znacznym rozproszeniu na
rozległych obszarach stepowych od
Chin po Bajkał. Grupy Mongołów
„właściwych”, a więc tych którzy
w wieku XIII użyczyli swej nazwy
wszystkim ludom wchodzącym w
skład wspólnego państwa mongolskiego, żyły w dorzeczach Kerulenu
(Cherlenu) i Ononu. Oprócz nich
zamieszkiwało te tereny także wiele
innych grup mongolskich (jak choćby Kereici nad Orchonem i Tołą).
Pierwsze tendencje zjednoczenia
plemion mongolskich widoczne były już w wieku XII. Powstał wtedy
chanat zrzeszający szczepy Mongołów „właściwych” pod wodzą Kabuła
(Chabuł-chan),pradziada późniejszego twórcy imperium mongolskiego. Ten tzw. Chanat Staromongolski rozpadł się po przegranej bitwie
z Tatarami w 1161 r.
Lecz właśnie w tym okresie przyszedł na świat Temudżyn, znany
później jako Czyngis-chan – człowiek, który rozsławił plemię Mongołów w świecie. Jego talent wojskowy,
zdolności pozyskiwania sprzymierzeńców, umiejętności organizacyjne, a także nieprzejednanie wobec
wroga spowodowały, że w zaledwie
26 lat od jego pierwszej wygranej bitwy z Merkitami, udało mu się doprowadzić do zjednoczenia plemion
mongolskich pod swoim dowództwem (1206 r.).
W państwie mongolskim szybko
zajęto się wprowadzaniem reform –
przede wszystkim skoncentrowano
się na stworzeniu dobrze wyszkolonej i zdyscyplinowanej armii o jasno
określonej strukturze. W przeciągu
następnych kilkudziesięciu lat zdobyła ona ogromne tereny Azji i część
Europy Wschodniej. Nie zaniechano
równocześnie rozwoju wewnętrznego państwa: reformy rozpoczęte
przez Chyngis-cha
na kontynuował
po jego śmierci syn Ugedej, a potem
następni chanowie.
Władcy imperium mongolskiego z rodu Czyngisów (po rok
1320) wraz z okresami ich panowania:
1. Czyngis-chan (1206 – 1227)
2. Ugedej (1229 – 1241) – syn
Czyngis-chana
3. Gujuk (1246 – 1248) – syn
Ugedeja
4. Munke (1251 – 1259) – wnuk
Czyngis-chana (syn Tołuja)
5. Kubiłaj (1260 – 1294) – brat
Munkego, wnuk Czyngis-chana
6. Temur (1294 – 1307) – wnuk
Kubiłaja
7. Kajszan (1307 – 1311) – bratanek Temura
8. Bujantu (1311 – 1320) – brat
Kajszana, bratanek Temura
W imperium mongolskim stworzono m.in. system sądownictwa
(np. powstał zbiór praw, tzw. Jasa),
369
Czyngis-chan
Na rodzinnych koczowiskach
Przyszły władca azjatyckiego imperium przychodzi
na świat w miejscowości Deluin Bołdak nad Ononem w
roku 1162, zgodnie z tym co
podają kroniki chińskie (inne źródła bowiem podają daty od roku 1155 do 1167).
Po śmierci ojca rodzina Temudżyna (matka, bracia i siostra) traci dotychczasową pozycję w plemieniu i popada w skrajną nędzę. Dzięki pomocy
Torguła, wodza Kereitów, i wodza plemienia Dżadżiratów, Dżamuki,
Temudżyn odzyskuje pozycję, jaką miał ongiś jego ojciec.
Błyskawiczna kariera wojskowa
Po napadzie Merkitów na obóz Temudżyna i uprowadzeniu jego żony
Börte, przychodzi kolej na pierwszą bitwę (1180 r). Zwycięstwo nad Merkitami rozpoczyna wojenną historię Temudżyna. Wkrótce rozbudowuje
on armię i otrzymuje tytuł chana. Jego armia wspomaga wyprawę przeciw Tatarom podjętą w 1200 r. z inicjatywy Dżurdżenów i Kereitów, która
kończy się sukcesem. Następnie nadchodzą nowe zwycięstwa: Temudżyn wraz z Wang-chanem rozprawiają się z wojskami Dżamuki, potem
z Tatarami, Merkitami i Najmanami. Następnie pokonuje wojska swego
niedawnego sojusznika Wang-chana. Chanat kereicki przestaje istnieć.
Kolejne uderzenia wymierzone są znów przeciw Najmanom i Merkitom.
To początek wielkiej epopei. Temudżyn obejmuje władzę nad wszystkimi
większymi plemionami mongolskimi z terenów Mongolii i zostaje obwołany kaganem, Wielkim Chanem, tzn. Czingis-chanem (1206 r.). T
ytuł
ten zostaje uznany przez arystokrację plemion mongolskich. Odtąd jest on
niekwestionowanym władcą zjednoczonego państwa mongolskiego.
Jako władca – imperator
Czyngis-chan jest stworzonym dowódcą. Ma świetne zdolności organizacyjne, czego dowodem jest choćby jego dobrze wyszkolona zdyscyplinowana armia. Jest też przemyślnym politykiem – potrafi zjednywać
sobie przychylność wielkich władców, którą to zdolność wykorzystuje,
szukając sprzymierzeńców w wojnie. Potrafi dobrze ocenić sytuację na
370
polu bitwy i szybko podjąć trafną decyzję. Otacza się ludźmi zaufanymi
i często wysokie stanowiska powierza rodzinie. Równocześnie zdrajcy
nie mogą liczyć na jego łaskę: wyrok jest jeden – kara śmierci. Podobna
jest kara za brak subordynacji. Sam chan jest człowiekiem bardzo zdyscyplinowanym, stroniącym od alkoholu i innych używek (czego nie
można powiedzieć o jego następcach). Jego bezwzględność uwidacznia
się w sposobie traktowania podbitych miast i krajów, zwykle doszczętnie
niszczonych, pokonanych zaś bez skrupułów każe mordować. Równocześnie jednak polityka mongolska na terenie imperium cechuje się
dużą tolerancją religijną. Przedstawiciele różnych religii i członkowie
wszystkich podbitych grup narodowych. Podobną politykę prowadzić będą następcy Czyngisa (przykładem Ugedej i jego nadworny „finansista”
Jelu Czu-caj z plemienia Kereitów lub perski uczony Raszyd ad-Din piastujący stanowisko pierwszego ministra „wezyra” w państwie ilchanów).
Przed swą śmiercią Czyngis-chan planuje dokładnie dalszy rozwój militarny państwa, podział administracyjny na cztery dzielnice, a także to,
kto obejmie nad nimi dowództwo i kto zostanie chanem. Jego następcy
nie mają więc takich problemów, jakie miały czekać kandydatów na
chanów po śmierci Dżagataja czy Munkego.
Po śmierci przetrwała legenda
„W roku świni Czyngis-chan wstąpił do nieba” – można przeczytać
w Tajnej historii Mongołów o śmierci wielkiego chana, która następuje
podczas oblężenia jednego z miast tunguckich (1227 r.). Zarówno wspomniana kronika, jak i spisana przez Raszyd ad-DinaZłota Księga mają
na celu podtrzymanie kultu twórcy imperium. Mit niezwyciężonego
wodza trwa przez całe wieki. Kult przybiera różne formy – w klasztorze
Erdeni Dzu jako największą relikwię przechowuje się biały sztandar,
w który, jak wierzono, wcieliła się dusza wodza. Krążą niezliczone podania dotyczące jego pogrzebu i miejsca pochówku, które do dziś nie jest
znane. Podejmuje się nawet badania naukowe w celu jego odnalezienia
– przez ostatnie kilka lat prof. Badamdasz wraz z innymi naukowcami
przemierza tereny nad Ononem, poszukując miejsca, które pasowałoby
do opisu miejsca pochówku Czyngis-chana
. Dziś, po okresie komunizmu (w którym jeśli w ogóle pisano o Czyngis-chanie to wyłącznie pejoratywnie), znów stawia się go na piedestale. Buduje się mu pomniki,
portret chana spogląda z banknotów mongolskich, nazywa się jego imieniem nowo powstałe w stolicy hotele i restauracje. Mit przybiera więc
dziś nowe formy, wciąż jednak trwa.
371
Podboje armii mongolskiej w XIII w.
Po wyborze Temudżyna na wielkiego chana armia mongolska rozpo-
szych bitew średniowiecza (1241 r.). Polacy ponoszą co prawda klęskę,
czyna swą sławetną niekończącą się kampanię wojenną. Pierwszym ce-
ale wojska mongolskie rezygnują z dalszej wędrówki na zachód, skręca-
lem jest dżurdżeńskie państwo Kin leżące w północnych Chinach, które
jąc gwałtownie na południe na Czechy i Węgry. Kolejna wygrana bitwa
zostaje zaatakowane jesienią 1211 r. W regionie tym obfitującym w wa-
ma miejsce pod Mohi na Węgrzech. Wojska docierają na Półwysep Bał-
rownie i dobrze ufortyfikowane twierdze doświadczenia wojny stepowej
kański aż do Dalmacji i... zawracają na wschód. Powodem wycofania się
nie przydają się. Żołnierze muszą dopiero nauczyć się technik oblężni-
jest informacja o śmierci chana Ugedeja (1241 r.).
czych. Wiedza zdobyta podczas tej kampanii przyda im się później przy
Po okresie bezkólewia i krótkich rządach Gujuka chanem zostaje Mun-
inwazji na Europę. Wojna z Dżurdżerami trwa ponad cztery lata. W jej
ke, który wyznacza dwa militarne cele: Iran i Chiny. Akcja kierowana
efekcie armia mongolska zdobywa Pekin, lecz nie zajmuje całego pań-
przez Hulagu zaczyna się w 1253 r., a już w 1258 r. wojsko mongolskie
stwa Kin. Potem uderza w kierunku zachodnim i podbija państwo Ka-
staje pod Bagdadem, wcześniej podporządkowując sobie sławetną sektę
rakitanów, a następnie Chorezm, docierając w pogoni za synem władcy
Assasynów. Hulagu zdobywa to miasto, otrzymuje tytuł ilchan i zakłada
Chorezmu aż do Afganistanu. Dalej armia mongolska wkracza do Azer-
państwo ilchanów (Hulagidów), które istnieje prawie sto lat. Armia Hula-
bejdżanu, Gruzji i dociera do Krymu, by następnie stoczyć zwycięską bi-
gu podbija też Syrię (on sam wraca do kraju w związku ze śmiercią Mun-
twę ze sprzymierzonymi siłami rusko-połowieckimi. T
ymczasem w Azji
ke). Marsz wojsk mongolskich przerywa tu dopiero pierwsza duża klęska
przychodzi kolej na południowego sąsiada imperium – państwo Tangu-
w historii ich podbojów zadana przez egipskich Mameluków (1260 r.).
tów, Si Sia. Jest to ostatnia kampania prowadzona przez Czyngis-cha-
372
dochodzą pod Wrocław – do Legnicy. Tu odbywa się jedna ze sławniej-
Równocześnie jednak trwa, rozpoczęty w 1252 r., szturm na Chiny
na, podczas której umiera (1227 r.). Mimo tego Mongołowie wygrywają
prowadzony przez Kubiłaja. Armia dociera aż do Syczuanu i Junnanu na
wojnę. Państwo Tangutów przestaje istnieć.
granicy z Birmą i Wietnamem. Okrąża państwo Sung i podejmuje pró-
Imperium podzielone teraz zostaje, zgodnie z zaleceniami wydanymi
by jego zdobycia. Przy oblężeniu jednego z miast umiera w 1258 r. chan
przed śmiercią przez Czyngis-chana, na cztery dzielnice – ułusy. Za-
Munke. Kubiłaj po wygraniu wojny domowej zostaje chanem i konty-
rządzać nimi mają czterej synowie Czyngis-chana (w przypadku Złotej
nuuje natarcie na Chiny. Po 10-letnich zmaganiac
h przyłącza państwo
Ordy władzę sprawuje tam nie syn, a wnuk Czyngis-chana, Batu-chan).
Sung do imperium mongolskiego (1276 r.). Następnie wojna przenosi się
Wielkim chanem, zgodnie z wolą zmarłego twórcy imperium, zostaje
do Indochin i Birmy. Mongołowie przeprawiają się też do Japonii (gdzie
jego syn Ugedej. Jego armia atakuje niezdobyte dotąd państwo Kin (pół-
ponoszą jednak dwukrotną klęskę) i na wyspy Archipelagu Sundaj-
nocne Chiny). Udaje się to dopiero przy wsparciu ze strony państwa
skiego. Koniec wieku
południowochińskiego Sung. Dżurdżeni zostają rozgromieni, lecz wtedy
XIII jest także kre-
na dworze Ugedeja zapada decyzja o podboju całych Chin (1235 r.). Po
sem podbojów mon-
latach walk udaje się tego dokonać, wojska mongolskie docierają nawet
golskich. Państwo
do Birmy, Wietnamu, na Sumatrę. W roku 1236 rusza też ofensywa Ba-
mongolskie w tym
tu-chana na Europę. Najpierw następuje podbicie Bułgarów Kamskich
okresie sięga od Mo-
(nadwołżańskich), potem księstw ruskich. Wreszcie z Wołynia Mon-
rza Żółtego po Morze
gołowie wkraczają do Polski – zdobywają Lublin, Sandomierz, Kraków,
Czarne.
373
rozległą administrację cywilną, podstawy szkolnictwa. Mongołowie
czerpali z doświadczeń państw i narodów promongoskich i niemongolskich, np. pismo przejęli od Ujgurów, strukturę armii wzorowali
m.in. na wojsku Hunów, a nawet
położenie ich stolicy Karakorum było identyczne z tym, które ongiś wybrali na centra swych krajów Turkuci
i Ujgurzy. W państwie mongolskim
prowadzono ożywiony handel. Finansami i systemem podatkowym
zajmował się przez pewien czas Jelu
Czu-caj z plemienia Kereitów, który
dzięki swym zdolnościom organizacyjnym przyczynił się znacznie
do konsolidacji wewnętrznej państwa. Chciał uczynić Mongolię krajem zinstytucjonalizowanym. Jego
działalność dobiegła końca wraz ze
śmiercią Ugedeja.
Śmierć chana Ugedeja i niemal
równoległa śmierć Dżagataja (ostatniego z synów Czyngisa) rozpoczęła
okres bezkrólewia i walki o władzę.
Chanem został ostatecznie Gujuk,
który sprawował rządy bardzo krótko. W czasie gdy wybierano go na
chana, dotarło do Mongolii poselstwo dwóch franciszkanów – Plano
Carpiniego i Benedykta Polaka. Im
średniowieczna Europa zawdzięcza
wiedzę o państwie Mongołów (często „wzbogaconą” o elementy fan374
tastyczne, jak choćby informacje
o krainach zamieszkałych przez półludzi, pół-psy).
Czwartym z kolei chanem imperium został Munke (Möngke) popierany przez Batu-chana. Uchodził za
najzdolniejszego po Chyngis-chanie
wodza Mongołów. Za jego rządów
uporządkowano całą administrację
w państwie, rozszerzono kontakty
handlowe, kontynuowano także
politykę tolerancji religijnej. Jego
śmierć podczas oblężenia jednego
z chińskich miast państwa Sung
spowodowała walkę o władzę, która
przybrała formę czteroletniej wojny
domowej (1260 – 1264). Zwycięzca
w tym sporze, Kubiłaj, został mianowany kolejnym wielkim chanem
i przeniósł stolicę do Pekinu, zakładając dynastię Jüan.
Wkrótce państwo mongolskie stanęło w obliczu kolejnej wojny domowej. Po jednej stronie konfliktu
stanął Kajdu, po drugiej Kubiłaj,
a po jego śmierci, jego wnuk Temur.
Temur był ostatnim władcą, który
prawdziwie zasłużył się dla kraju.
Doprowadził do końca wojnę z Kajdu, tłumił bunty w prowincjach
chińskich, nie zaniedbywał także
spraw gospodarki kraju i podtrzymywania stosunków dyplomatycznych z innymi państwami (np.
z Indiami). Wraz z jego śmiercią
zapanował w kraju chaos. Kolejni
chanowie utrzymali władzę ledwie
przez kilka lat (np. Kajszan przez
4 lata, Bujantu przez 9). W roku
1968 upadła mongolska dynastia
Jüan. Odtąd rozpoczął się proces
rozpadu imperium mongolskiego.
Okres rozdrobnienia
i zależności od Chin
Historia rozpadu imperium mongolskiego przebiegała w równie szybkim tempie jak proces jego tworzenia. W 1368 r. Mongolia utraciła
Pekin i całe okupowane dotąd terytorium chińskie. Wkrótce kraj popadł w chaos walk wewnętrznych
między poszczególnymi feudałami.
Władza nad państwem przechodziła z rąk do rąk. Koniec XIV w. zastał
państwo mongolskie w stanie postępującego rozdrobnienia feudalnego. Trwało ono ponad 300 lat. Na
ogromnym terytorium kraju coraz
liczniejsze były chanaty i księstwa
dążące do uniezależnienia się od
władzy zwierzchniej. Dochodziło
też do walk o rynki zbytu (np. o rynek chiński). Na tym tle wybuchały częste walki między wschodnimi
Mongołami a Mongołami zachodnimi (Ojratami). W połowie XV w.
Ojraci obrośli w siłę i doprowadzili
do czasowego scalenia ziem mongolskich – głównie zasłużyli się To-
gon, jeden z książąt ojrackich, oraz
jego syn Esen, który doprowadził do
zjednoczenia całej Mongolii i przyjął tytuł kagana. Wkrótce jednak fala buntów doprowadziła do dawnego
stanu rozdrobnienia. Na kolejne kilkadziesiąt lat scalone zostało państwo w XVI w., tym razem w wyniku działań Mongołów wschodnich
(głownie Dajan-chana). Zbudowano w tym czasie m.in. stolicę Choch
Choto (obecnie główne ośrodek administracyjny Mongolii Wewnętrznej w Chinach). Wtedy też ustaliła
się dla mieszkańców Mongolii Zewnętrznej nazwa „Chałcha” nabierając przy tym znaczenia etnicznego. Rozpowszechnił się przybyły
z Tybetu lamaizm.
Kres istnienia państwa stworzonego przez Dajan-chana wiązał się
inwazją Mandżurów w pocz. XVII w.
Lud ten zajął Mongolię Wewnętrzną, a wkrótce potem podbił całe
Chiny (powstała mandżurska dynastia Cing). W Mongolii Zewnętrznej tymczasem powstało silne państwo ojrackie (Chanat Dżungarski).
W obawie przed atakiem Mandżurów po raz kolejny dążono do zjednoczenia ziem mongolskich (stworzono m.in. tzw. prawa ojrackomongolskie regulujące organizację
państwa). Nie udało się to jednak –
księstwa chałchaskie (wschodnio375
mongolskie) popadały stopniowo w
uległość wobec cesarza mandżurskiego (chińskiego). Ostatecznie
Mongolia Zachodnia przeszła pod
panowanie Mandżurów w 1961 r.
Rozpoczął się liczący 220 lat okres
obcego panowania. Był to dla Mongołów czas reżimu i ciągłych represji. Podejmowano w tym okresie
liczne próby wyzwolenia się spod obcej okupacji, które jednak nie powiodły się, a co więcej, także niezależne
dotąd państwo ojrackie, Dżungaria,
włączone zostało w poł. XVIII w. do
Chin. Wybuchłe wkrótce potem powstanie krwawo stłumiono, dokonując rzezi szczególnie wśród Ojratów. Odtąd też reżim w państwie
mandżurskim wzmógł się jeszcze
bardziej, m.in. utworzono pogranicze wojskowe przy granicy z Rosją.
Na jego terenie straż pełnić musieli
właśnie Mongołowie, którzy opuszczali przez to swe rodzime koczowiska. Ograniczono także swobodę
duchowieństwa lamajskiego.
Wiek XIX to okres sinizacji społeczeństwa mandżurskiego – można
już wtedy mówić wyłącznie o dynastii mandżurskiej. Także Mongolia
Wewnętrzna, obszar etnicznie mongolsko-mandżurski, uległa wdużym
stopniu temu procesowi. Mongolia
Zewnętrzna, zdominowana przez
grupę etniczną Chałcha, bardziej
376
oparła się sinizacji. Ale i tutaj docierali liczni kupcy chińscy, którzy
zakładali przy szlakach handlowych
swoje osiedla i przyczyniali się do
rozrostu tych już istniejących (nastąpił wtedy rozwój Urgi, dzisiejszego Ułan Bator).
Wiek XX
Na początku wieku XX, po latach
silnej penetracji chińskiej, Mongołowie zaczęli dążyć do usamodzielnienia się. Dość paradoksalnie wykorzystano do tego samo Państwo
Środka, a konkretnie wybuch rewolucji w Chinach. Jeszcze w 1911 r.
(1 grudnia) została proklamowana
niepodległość Mongolii Zewnętrznej, zaś przywódcą państwa został
mianowany zwierzchnik kościoła
lamaickiego (bodgo-gegen). Bogdo
Javzundamba otrzymał także tytuł
chana. Tym samym dokonała się restytucja monarchii. Oczywiście taki stan rzeczy został natychmiast
zakwestionowany przez Chiny, jednak wobec zainteresowania tą kwestią ze strony Rosji zdecydowano się
na forsowanie swoich racji na drodze dyplomatycznej. Na mocy chińsko-rosyjskiego-mongolskiego porozumienia podpisanego w Kiachcie
w 1915 r. uznano autonomię Mongolii, a ta z kolei pogodziła się ze
zwierzchnością Chin. W rzeczywi-
stości takie rozwiązanie oznaczało
koniec ośmioletniej zaledwie niepodległości państwa, przypieczętowane w 1919 r. powrotem wojsk
chińskich. Lata kończące I wojnę
światową oraz okres przypadający
na wojnę domową w Rosji Radzieckiej oznaczały zatem ponowną obecność wojsk chińskich, a później także i jednostek barona Romana N.
Ungerna von Sternberga, które
szukały schronienia przed napierającą Armią Czerwoną. Tymczasem
w miarę upływu czasu coraz większą popularność zdobywał w Mongolii ruch komunistyczny. Jego liderami byli Suche Bator i Chorlogijn
Czojbalsan. W marcu 1921 r. powstała Mongolska Partia LudowoRewolucyjna (MPL-R). Wykorzystując silne poparcie ze strony Rosji
Radzieckiej, dochodziło do walk
o przejęcie władzy, która była wówczas sprawowana przez bogdo-gegena popieranego przez R. N. Ungerna.
Zmagania te zakończyły się sukcesem komunistów – w lipcu 1921 r.
zdobyto ówczesną stolicę kraju,
Urgę, przemianowaną później na
Ułan Bator (co znaczy „czerwony
bohater”). Z wydarzeniem tym wiąże się obchodzone do dziś w dniu 11
lipca święto państwowe. W listopadzie 1924 r. proklamowano powstanie Mongolskiej Republiki Ludowej,
rezygnując tym samym z tradycyjnego ustroju monarchicznego. Mongolia stała się drugim na świecie
państwem komunistycznym. W listopadzie tego samego roku uchwalono pierwszą w dotychczasowej historii kraju konstytucję (do dziś 26
listopada jest świętem narodowym).
Naturalną koleją rzeczy nawiązano
bliskie stosunki z ZSRR (uznanie
mongolskich władz komunistycznych nastąpiło jeszcze w listopadzie
1921 r.) oraz nieco później z innymi państwami komunistycznymi.
Wyrazem silnej zależności od ZSRR
może być choćby fakt zaadoptowania do mongolskich warunków cyrylicy w 1946 r. W zasadzie komunizm mongolski był wierną kopią
swojego sowieckiego odpowiednika:
w latach 30. zlikwidowano kościół
lamaicki, czemu towarzyszyło bezwzględne prześladowanie duchowieństwa i wiernych, niszczenie
i zamykanie świątyń. Przeprowadzono wtedy także kolejne czystki
wśród opozycji partyjnej. Mongolia
ponownie stała się areną walk zbrojnych już w 1939 r. Wówczas to armia dowodzona przez Czojbalsana
(przy wydatnym wsparciu jednostek
gen. Georgija Żukowa) powstrzymała atak wojsk japońskich, tym
samym kraj ten pozostał na uboczu
wydarzeń związanych z II wojną
377
światową (dopiero u schyłku wojny
nastąpiło wypowiedzenie wojny Japonii).
Lata powojenne wiążą się głównie
z jednym nazwiskiem: Jumdżagijn
Cedenbal. Był on jednym z najbliższych współpracowników Czojbalsana, a po jego śmierci w styczniu
1952 r. został szefem partii (sprawował także funkcję premiera). Co więcej, wykorzystując krytyczną wobec
swojego poprzednika politykę Nikity
Chruszczowa w ZSRR, J. Cedenbal
potępił niedawne rządy Czojbalsana, a także doprowadził do usunięcia
z komitetu partii swoich przeciwników politycznych. Pomimo kolejnych zmian w kierownictwie partii
komunistycznej w samym Związku
Radzieckim, Cedenbal sprawował
pełnię władzy aż do 1984 r. Wówczas to zastąpił go Dżambyn Batmunch, który z kolei odszedł ze stanowiska w 1990 r. – załamanie się
bloku państw komunistycznych w
Europie oraz zmiany w ZSRR siłą
rzeczy wymusiły bowiem i na Mongolii konieczność dostosowania się
do nowych okoliczności.
Pomimo stosunkowo nielicznej
i słabo rozwiniętej opozycji (głównie
Mongolska Unia Demokratyczna),
udało się dokonać w 1990 r. przełomowych (a co ważne przeprowadzonych pokojowo) zmian politycz378
nych. W połowie marca doszło do
przetasowań w łonie rządzącej partii
komunistycznej (sekretarzem generalnym został mianowany Gombojawyn Ochirbat). Niebawem także
nastąpiło przeorientowanie w samym parlamencie – dokonano nowelizacji dotychczasowej konstytucji (nowa zaś została uchwalona 12
lutego 1992 r.). W 1992 r. Mongolię opuściły także ostatnie jednostki
wojsk rosyjskich.
Cechą charakterystyczną komunizmu mongolskiego było po pierwsze: doktrynalne realizowanie zasad
marksistowskich (przejście bezpośrednio od feudalizmu do socjalizmu z pominięciem fazy kapitalizmu – a więc skopiowano w tej
kwestii rozwiązania radzieckie) oraz
po drugie: silne akcentowanie powiązania ideologii komunistycznej
z walką na rzecz niepodległości państwa (to z kolei było wzorem dla
szeregu innych państw świata np.
Wietnamskiej Republiki Demokratycznej). Ścisłe powiązania ze
Związkiem Radzieckim nie były
czynnikiem, który zyskiwał uznanie
w oczach państw kapitalistycznych
– kraje zachodnioeuropejskie uznały Mongolię na początku lat 60.,
zaś stosunki dyplomatyczne Stany
Zjednoczone nawiązały z nią dopiero w 1987 r.
Prawdopodobnie niewiele osób
umieściłoby Mongołów wśród najbardziej rewolucyjnych narodów
XX w. Dzieje się tak głównie dlatego, iż ich ojczyzna nie odegrała
w tym stuleciu decydującej roli na
arenie międzynarodowe, Mongolia
nie posiada bowiem większej ilości
strategicznie istotnych złóż (jak Kuwejt), imponującego potencjału ludzkiego (jak Indie i Chiny), gospodarczego (jak „azjatyckie tygrysy”). Nie
była ona także przedmiotem sporu
pomiędzy mocarstwami „zimnowojennymi” (jak Wietnam czy Korea).
Nie zmienia to faktu, iż warto pamiętać o mongolskich rewolucjach
mających miejsce w tym stuleciu:
z 1911 r. (przeciw dominacji chińskiej), z 1921 r. (znów problem Chin
i rodzący się ruch komunistyczny)
i ostatniej z 1990 r. Stosunek samych Mongołów do komunistycznej
przeszłości jest daleko bardziej przychylny niż społeczeństw wielu innych państw postkomunistycznych
– wizualizacją tego stanu rzeczy jest
choćby umieszczenie w 1993 r. na
banknocie o nominale 100 tugrików
podobizny Suche Batora. Podobizny
wodza rewolucji mongolskiej widnieją też na gmachach muzeów, na
betonowych pomnikach i na metalowych tablicach ustawionych niegdyś
w wielu mongolskich miastach.
Komunistyczny propagandowy „billboard”
POLITYKA
Sytuacja polityczna
Mongolia jest republiką. Na czele
państwa stoi prezydent, a premier
jest jednocześnie liderem większości
parlamentarnej. Legislatywa składa
się z 76-osobow
ego Wielkiego Churału Ludowego. Odpowiada ona za całokształt spraw państwowych, włącznie
z regulowaniem kwestii konstytucyjnych. Istnieje także Mały Churał Ludowy. Jest on organem doradczym,
sprawuje funkcje pomocnicze – ma
prawo inicjatywy ustawodawczej,
uczestniczy w uchwalaniu budżetu
państwa oraz innych ustaw dotyczących spraw ekonomicznych. Zarówno wybory głowy państwa (od 1993
r.), jak i Wielkiego Churału Ludowego odbywają się w głosowaniu powszechnym i bezpośrednim na kadencje czteroletnie. Ewenementem
jest Mały Churał Ludowy, który zo379
Podzia³ administracyjny
Mongolii
Chöwsgöl
Ulaangom
Bajan
Ölgij
Mörön
Uws
Ölgij
Chowd
Suche Bator
Bulgan Selenge
Dzawchan
Uliastaj
Archangaj
Bulgan
Cecerleg
Chowd
A³taj
Bajanchongor
Bajanchongor
Töw
Öwörchangaj
Dornod
Öndörchan
Dzüünmod
Arwajcher
Gow’ Altaj
Czojba³san
Chentij
U³an Bator
Baruun Urt
Dundgow’
Süchbaatar
Sajnszand
Mandalgow
Dornogow’
Da³andzadgad
Ömnögow’
prowadziły co prawda do uwłaszczenia dawnej nomenklatury partyjnej,
ale z drugiej strony Mongołowie
zmagają się z szeregiem ograniczeń
strukturalnych – dotyczy to głównie
infrastruktury w sektorach transportowym (na 100 km 2 przypada
zaledwie ok. 100 metrów dróg ulepszonych, rocznie zaś buduje się ok.
10 kilometrów dróg ulepszonych),
telekomunikacyjnym i energetycznym, a także ograniczeń natural-
nych – tylko około 1% kraju to areały ziemi uprawnej, zaś aż około
80% to obszary wypasu zwierząt.
W okresie komunizmu subwencje z ZSRR osiągały stanowiły czasem ok. 30% produktu narodowego
brutto. Wobec ich cofnięcia wprowadzono liberalizację handlu wewnętrznego i zagranicznego, zamrożono wydatki państwa, uwolniono
ceny i kursy walut. Podpisano szereg porozumień o współpracy z Ban-
Sojombo
staje obsadzony na zasadzie propor- Uul, Dornod, Dornogow’, Dundcjonalności spośród reprezentantów
gow’, Dzawchan, Orchon-Uul, Gow
’
partii politycznych.
Altaj, Gowisumber, Chentij, Chowd,
Chöwsgöl, Ömnögow’, ÖwörchanPodział administracyjny
gaj, Selenge, Süchbaatar, Töw, Uws.
Ze sposobem sprawowania władzy
Najmniejsze ajmaki to Archangaj,
w kraju łączy się także rozmieszcze- Bulgan, Selenge i BajanÖlgij (o średnie jednostek administracji tereno- niej powierzchni 45 – 48 tys. km2).
wej. Kraj dzieli się na 18 ajmaków
Największy jest Ömnögow’ (Połu(odpowiedniki województw) i 3 mia- dniowogobijski) – 156 tys. km2.
sta wydzielonych – Ułan Bator, Darchan i Erdenet. Ajmaki dzielą się na
GOSPODARKA
somony – odpowiedniki powiatów.
Obecny podział administracyjny poZałamanie się komunizmu i krywstał w kilka lat po objęciu władzy
zys ekonomiczny mający miejsce
w kraju przez komunistów, na pocz.
na początku lat 90. XX w. przyniósł
XX w. istniało tu bowiem tylko 5 aj- dość paradoksalnie zbawienne skutmaków. Obecnie jest ich 21 (licząc
ki, gdyż dał początek reformom
łącznie z wydzielonymi obszarami
stanowiącym próbę dostosowania
miejskimi): Archangaj, Bajanchon- ekonomii kraju do nowych okoliczgor, Bajan Ölgij, Bulgan, Darchan- ności. Reformy wolnorynkowe do380
To prastary ideogram – tradycyjne „godło” i symbol narodowy Mongołów, które znajduje się na fladze narodowej i pojawia we wszystkich ważnych
miejscach i podczas uroczystości. Każdy element
sojombo ma swoje symboliczne znaczenie. Płomyk
z trzema językami wieńczący symbol oznacza dobrobyt i pomyślność w przeszłości, teraźniejszości
i przyszłości. Święty dla Mongołów ogień jest też
opiekunem domu, symbolizuje trwałość rodziny
i narodu. Pod płomykiem znajduje się symbol słońca i księżyca, prastare totemy Mongołów. Połączenie
płomienia ze słońcem i księżycem oznacza dobrobyt i trwanie mongolskiego narodu. Pod księżycem znajduje się strzałka skierowana w dół
oznaczająca zwycięstwo nad wrogiem. Obydwa trójkąty w górnej i dolnej
części sojombo mówią o determinacji narodu w dążeniu do zachowania
wolności i niezależności. Prostokąt jest symbolem prawości, uczciwości
i szlachetności. W środkowej części znajduje się stary symbol wschodu
oznaczający jedność w przyrodzie: ognia i wody, ziemi i nieba, kobiety
i mężczyzny. Dwa pionowe prostokąty zamykające symbol sojombo
mają oznaczać przyjaźń i oddanie.
381
kiem Światowym, Bankiem Rozwoju Azji, Międzynarodowym Funduszem Walutowym (członkostwo od
lutego 1992 r.) oraz Unią Europejską. Co więcej od 1994 r. Mongolia
jest członkiem GATT. Zawarto także porozumienie z Polską regulujące handel bilateralny i współpracę
ekonomiczną. Nakłady inwestorów
zagranicznych są szacowane na 100
mln dolarów (dla porównania lata
1990 – 1995 zamknęły się dla Rosji
sumą blisko 4,5 mld, a dla Chin
niemal 120 mld dolarów).
Podstawowym partnerem gospodarczym Mongolii pozostaje do dziś
Rosja – nieco ponad 1/5 całości eksportu i aż ponad 1/3 importu. To całkowite uzależnienie gospodarcze od
Rosji z oczywistych względów nie
wpływa korzystnie na sytuację ekonomiczną Mongolii. Nadzieją mogą
być dynamiczne Chiny, z którymi
jest prowadzony ożywiony handel.
Z drugiej jednak strony istnieją historycznie uwarunkowane obawy o
ponowne popadnięcie w sferę wpływów południowego sąsiada. Szuka
się zatem możliwości na zaktywizowanie współpracy z państwami
zachodnimi. Ich udział w handlu
zagranicznym Mongolii wzrósł w latach 1990 – 1994 z 3% do ok.
18%. Największymi partnerami są
– odpowiednio do wielkości – Stany Zjednoczone, Japonia, Niemcy,
Francja, Szwajcaria i Włochy. Kraje
wysokorozwinięte wspierają rozwój
gospodarczy Mongolii także poprzez
udzielanie preferencyjnych kredytów i bezzwrotnych dotacji. Nadal
jednak długi zagraniczne Mongolii
wynoszą 760 mln USD.
Najstarszą i największą gałęzią
mongolskiej gospodarki jest oczywiście hodowla. Obecnie pogłowie
Banknot 5 tugrików
382
zwierząt hodowlanych (owiec, kóz,
koni, krów, wielbłądów) wynosi ponad 30 mln sztuk. Około 80% powierzchni kraju to tereny wypasu
zwierząt. W latach 50. istniały silne
tendencje do ograniczania hodowli.
Wobec problemów ekonomicznych
(niska efektywność) w 1959 r. zdecydowano się na przeprowadzenie
kolektywizacji – gospodarstwa prywatne zastąpiono spółdzielniami
produkcyjnymi. Powstały jednocześnie najmniejsze jednostki terytorialno-administracyjne, tzw. somony (sumy). Tym samym w znacznym
stopniu ograniczono dotychczas dominujący koczowniczy styl życia.
Z czasem liczba osób zatrudnionych
w tej gałęzi produkcji systematycznie malała i pod koniec lat 60. było
to niecałe 50% populacji zawodowo
czynnej. Pomimo tego hodowla zwierząt pozostała dominującym akcentem w krajobrazie mongolskim. Taki
stan rzeczy został uświęcony wielowiekową tradycją i wymuszony warunkami naturalnymi (klimat oraz
przewaga roślinności stepowej).
Dla wielu zaskakujący może być
fakt istnienia w Mongolii długiej tradycji uprawy ziemi (równie długiej
jak tradycje pasterskie). Gospodarka
rolna prowadzona była zawsze jednak w bardzo ograniczonym wymiarze – traktowano ją jako urozma-
icenie i uzupełnienie dominującej
hodowli zwierząt. Niezbyt przemyślana gospodarka w okresie komunizmu (stosowanie znacznych ilości
pestycydów, używanie ciężkich maszyn, uprawy monokulturowe) była
przyczyną poważnych zniszczeń terenów uprawowych. Konsekwencją
tych poczynań jest erozja gleby. Problem ten dotyczy niemal 50% powierzchni upraw (obecnie tereny rolne stanowią mniej niż 6% powierzchni kraju).
Jeszczegorzejwygląda
sprawa gospodarki leśnej – rabunkowa polityka ostatnich kilkudziesięciu lat przyczyniła się do wyniszczenia połaci leśnych Mongolii (tereny
zadrzewione stanowią obecnie zaledwie ok. 10% powierzchni kraju).
Niewiele sytuację poprawiają akcje
zalesiania wykorzystanych już obszarów (zgodnie z danymi Ministerstwa Natury i Środowiska działania
te dotyczą zaledwie 9 – 15% terenów,
na których była prowadzona zrywka
drewna).
Przemysł wydobywczy bazuje
na złożach takich surowców, jak:
miedź, złoto, srebro, wolfram, uran,
fosforyty, cynk, cyna, ołów oraz molibden. Natomiast złoża ropy naftowej (rejony Cagaan Els i Dzüünbajan) w zasadzie nie są obecnie
eksploatowane z powodu braku odpowiedniej infrastruktury. Zasoby
383
o największym zagęszczeniu to miasta, na które przypada ponad połowa ludności. Oprócz miast gęsto zaludniony jest także region tzw. pasa
changajskiego (górsko-stepowo-leśne regiony północy kraju), natomiast obszary niemal bezludne to
tereny pasa gobijskiego (pustynie
i półpustynie na południu kraju).
Liczba ludności i jej zagęszczenie
zwiększają się w szybkim tempie.
Dynamikę tę obrazuje fakt, że
w 1950 r. liczba ludności kraju była
równa liczbie obecnych mieszkańców samej tylko stolicy.
Społeczeństwo mongolskie jest
społeczeństwem młodym – wskaźnik urodzeń wynosi 22 na 1000
osób, a odsetek osób starszych jest
tu niewielki (osoby powyżej 65. roku życia stanowią zaledwie 4% społeczeństwa). Średnia długość życia
LUDNOŚĆ I JĘZYK
(62,14 lat u mężczyzn i 66,50 lat
u kobiet) jest znacznie mniejsza niż
Społeczeństwo
w Europie czy choćby sąsiedniej
Ludność Mongolii liczy nieco po- Rosji. Wiąże się to w dużej mierze
nad 2,6 mln osób, z czego ponad 600 z trudami koczowniczego trybu żytys. przypada na stolicę. Ponadto
cia. Rodziny pasterzy tworzą wspólbardzo liczne skupiska Mongołów
noty zwane chotajl (wspólna podistnieją w państwach sąsiednich:
stawa gospodarcza i kulturowa).
w Chinach mieszka ponad 3 mln
Ciekawostką może być fakt, że poosób, w Rosji prawie milion. Ogrom- szczególne rodziny mieszkające pony obszar Mongolii powoduje, że
za miastami są na ogół mniej liczne
średnia gęstość zaludnienia nie prze- niż te żyjące w miastach. Wynika to
kracza tu 1 osoby na km2. Tereny
z migracji młodzieży do miast oraz
te stanowią jednak korzystną przyszłościową rezerwę strategiczną.
Nowe okoliczności to także otwarcie się dla turystyki – o ile przed rokiem 1990 istniała tylko jedna agencja turystyczna, o tyle w 1997 r. było
ich ponad 200, a obecnie liczba ta
jeszcze znacznie wzrosła. Stale poszerzany jest zakres usług biur, powstają też liczne skupiska jurt turystycznych w miejscach o szczególnych walorach przyrodniczych.
Takie jurty-hotele znakomicie spełniają funkcję bazy noclegowo-żyw
ieniowej, a równocześnie dość dobrze
komponują się one z mongolskim
krajobrazem. W mieście poza dużymi i drogimi hotelami, jakie istniały
i w czasach komunizmu, powstają
liczne minihotele i pensjonaty oferujące nocleg za kilka dolarów.
384
z oddzielnym zamieszkiwaniem
starszego pokolenia i usamodzielnionych już dzieci.
Wciąż istotny dla społeczeństwa
mongolskiego jest tradycyjny podział wiekowy. Wyznacza on stosunki międzypokoleniowe i wewnątrzrodzinne. Temu hierarchicznemu układowi rodziny podporządkowane są także prawa majątkowe.
Szczególnie ciekawym etapem wydaje się okres dziecięcy, w którym
płeć dziecka nie jest zaznaczona
ani jego strojem, ani uczesaniem.
Spotykając więc dwu- lub trzyletnie
dziecko z długimi warkoczami i kokardą upiętą na głowie nie można
być pewnym czy to chłopiec, czy
dziewczynka. Ta „neutralność płciowa” dzieci znika po rytuale postrzyżyn w wieku lat trzech.
Grupy etniczne
W składzie narodowościowym
Mongolii dominują przedstawiciele
grupy Chałcha. Grupa ta wyodrębniła się w okresie podziału Mongołów na plemiona wschodnie i zachodnie (XV w.). W odróżnieniu od
Mongołów wschodnich (Ojratów),
Znaczenie imion mongolskich
Większość imion w Mongolii pochodzi od nazw różnych zjawisk i rzeczy związanych z przyjściem dziecka na świat. Wielu Mongołów nosi też
imiona oznaczające dni tygodnia, w których się urodzili. Ciekawe jest
też to, że ważniejsze jest imię niż nazwisko. Imienia używa się w całości (np. przy podpisywaniu się, w adresie, na wizytówce), natomiast
nazwisko pisane jest tylko skrótowo w postaci pierwszej litery i kropki.
Najpopularniejsze imiona mongolskie to:
* Baatarsuch – dzielny topór
* Tomorsuch – żelazny topór
* Gambaatar – miedziany topór
* Selenge – tęcza
* Enchtuja (Enktoja) – spokojny promyk
* Narancecek – kwiat słońca
* Naranchuu – syn słońca
* Cecegma – kwiatuszek
* Erdene – skarb
* Alima – jabłko
* Ojun – rozum
* Purew – czwartek
* Baasan – piątek
*Biamba – sobota
*Niam – niedziela
385
ci mieszkający na zachód od Ałtaju
nazywali się Chałchasami. Dziś stanowią oni ponad 3/4 ludności Mongolii. Dodać trzeba, że sama nazwa
„Mongoł” pochodzi od jednego z
mniejszych plemion zamieszkujących w XII w. dorzecze Ongonu. Być
może dokładniejsze miejsce pochodzenia Mongołów ukryte jest w samej nazwie ludu. Według niektórych
bowiem słowo „Mongoł” oznacza
„Mon Goł”, czyli Rzekę Mon. Inni
twierdzą, że nazwa ta to połączenie
słów „mun” i „gol”, gdzie pierwsze
oznacza coś właściwego, podstawowego, prawdziwego, a drugie środek, esencję. Zestawienie „mun”
z „gol” dawałoby więc „prawdziwą
esencję”.
Dziś w Mongolii oprócz Chałchasów żyje duża grupa Kazachów,
Chińczyków, Rosjan. Są też Derbeci, Buriaci i inni. Szczególnie ciekawa wydaje się grupa Urianchajców
Chubsugulskich (w odróżnieniu od
Urianchajców Ałtajskich). Zwani
są oni też Sojotami, Sajańcami czy
z mongolska Caatanami. To ostatnie określenie pochodzi od słowa
caa, czyli renifer, Caatani zajmują
się bowiem wypasem tych zwierząt
na halach gór Sajanów (zob. rozdz.
Mongolia – Trasy – Trasa 1 – szara
ramka: Caatani – szamaniści i hodowcy reniferów).
386
Grupy etniczne w Mongolii
Grupa
etniczna
udział
procentowy
w całej
populacji
Chałcha
76,2
Kazachowie
4,7
Derbeci
3,1
Buriaci
2,8
Bajaci
1,9
Dariganga
1,8
Urianchajcy
1,4
Dzachczinowie
1,3
Torguci
0,6
Uleci
0,6
Chińczycy
4,3
Rosjanie
0,9
Inni
0,4
W czasach imperium funkcjonowało obok siebie kilka języków, przy
czym w dzielnicy Ugedeja dominował mongolski, w Złotej Ordzie
i dzielnicy Czagataja przeważał język turecki, w Iranie (państwo ilchanów) funkcjonował perski, a w
Chinach – chiński. Perski był ponadto językiem międzynarodowym,
który ułatwiał porozumiewanie się
w różnych częściach imperium i poza nim. Po persku napisany był np.
list Wielkiego Chana Kubiłaja do
papieża przywieziony przez Plano
Carpiniego, a wzywający papieża
i wszystkich możnych Europy do
uznania zwierzchnictwa chana (i
osobistego stawienia się w tym celu
w Karakorum).
Językiem oficjalnym dzisiejszej
Mongolii jest język mongolski. Należy on do ałtajskiej rodziny języków.
Dzieli się na dwie osobne grupy: język zachodniomongolski (ojracki)
i język wschodniomongolski, do którego należy język chałcha-mongolski, buriacki i większość dialektów
z terenów Mongolii Wewnętrznej.
Obowiązujące dziś w Mongolii
pismo pojawiło się tu dopiero po
nastaniu władzy komunistycznej,
wcześniej istniało pismo określane
obecnie jako staromongolskie. Powstało ono w XIII w., a wzorowane
było na piśmie ujgurskim, które
z kolei było przekształconą wersją
jednego z typów pisma semickiego
(pismo aramejskie, a ściślej sog-
Język i pismo
Oprócz przynależności etnicznej
także język jest jednym z wyróżników
plemion zamieszkałych w Mongolii.
Przykładem są choćby Kazachowie czy
Urianchajcy (Sojoci) należący do turańskiej grupy językowej. Warto przy
tym wyjaśnić, że określenie „türk”,
stosowane wobec całej tureckiej grupy
językowej, a zachowane jako nazwa
etniczna jedynie u Turków „właściwych”, pochodzi od nazwy jednego ze
starych ludów środkowoazjatyckich.
Nazwa ta zrobiła podobną karierę jak
nazwa plemienia Mongołów.
Fragment podręcznika do nauki języka staromongolskiego
387
dyjskie) pochodzącego z Bliskiego
Wschodu. Pismo staromongolskie
posiada pionowy układ wierszy biegnących od lewej do prawej. Od
1924 r. obowiązuje w Mongolii pismo grażdańskie (rosyjskie). Pod koniec lat 80. zrezygnowano z pisowni
zgodnej z wymową rosyjską, zastępując ją taką, która lepiej oddawała
wymowę mongolską. Dokonano też
szeregu zmian w nazwach geograficznych przywracając im dawne brzmienie. Obecnie wraca się także coraz
388
częściej do pisma staromongolskiego. Zaczyna się go już nauczać
w szkołach, a napisy charakterystycznymi „wężykami” pojawiają się
coraz częściej na szyldach ulicznych.
Pismo to zaczęto uważać za symbol
mongolskiej tożsamości narodowej.
KULTURA
Mongolia jest krajem, w którym
dawna tradycja jest wciąż obecna
w życiu codziennym i podczas świąt.
Mimo długiego okresu reżimu komunistycznego niewiele zmieniło
się na mongolskim stepie od czasów
Czyngis-chana. Bogata jest wciąż
kultura duchowa ze sferą magiczno-rytualną i obrzędową włącznie.
Dla przybysza z zewnątrz znacznie
łatwiejsze do obserwacji są materialne przejawy mongolskiej kultury stepowej, takie jak jurty wraz
z całym swym wyposażeniem, stroje, narzędzia, siodła itp.
Dzieła literatury mongolskiej
Kalendarz mongolski
a obrzędowość doroczna
Literaturę i folklor Mongołów reprezentują opowiadania epickie, ballady, mity, legendy, wiersze, bajki, anegdoty, przysłowia i pieśni. Najstarszym zabytkiem piśmiennictwa jest kamienna inskrypcja z 1225 r.
zwana Kamieniem Czyngis-chana, znaleziona w południowej Syberii,
upamiętniająca wyczyn łuczniczy bratanka Czyngis-chana. Jedynym
oryginalnym rodzajem dzieł literackich są kroniki historyczne. Jedną
z nich, będącą największym dziełem piśmiennictwa narodu stepowego,
jest Tajna historia Mongołów, poetyckie dzieło anonimowego autora
z 1240 r., oparte o historię życia Czyngis-chana oraz jego następcy U
gedeja w kontekście wydarzeń historycznych oraz tradycji i zwyczajów
mongolskich koczowników. Wiek XVII zaowocował licznymi kronikami historycznymi, z których nieliczne zachowały się w odpisach rekopiśmiennych, np. Szira tugudżi (Żółta opowieść), Altan tobczi (Złota
kronika), Erdenijn tobczi (Drogocenna kronika). Inne dzieła literatury
związane są z lamaizmem i tradycjami wzorów wschodnich i przywędrowały do Mongolii z Tybetu. Są nimi znane eposy bohaterskie z początku
XVIII w.: Geseriada, epos opowiadający o życiu boskiego władcy Gesera, który zstąpił na ziemię, aby wytępić dziesięć korzeni zła w dziesięciu
stronach świata, oraz Dżangariada sławiący bohaterskie czyny Dżangara,
chana Bumby, krainy wiecznej młodości, szczęścia i dostatku.
Obrzędy i rytuały doroczne wiążą
się ze starym kalendarzem mongolskim opartym na dwunastoletnim
cyklu zwierzęcym i roku złożonym
z trzynastu księżycowych miesięcy
i czterech pór roku. Pięć kolejnych
12-letnich cykli składa się nawiek
(60 lat). Ze specyfiki kalendarza dzielącego się na 12-letnie cykle wynikała w tradycji mongolskiej wiara
w tzw. trudny rok chatuu dżil przypadający właśnie co 12 lat. Wierzono, że rok ten jest szczególnie niebezpieczny dla człowieka i wykonywano
wtedy wiele czynności z zakresu
magii ochronnej Poszczególne lata
kalendarzowe noszą nazwy zwierząt: rok zająca, smoka, węża, konia,
owcy, małpy, kury, psa, świni, myszy, byka i tygrysa. Do nazw zwierząt
dołącza się nazwy pięciu elementów
(drzewo, ogień, ziemia, żelazo, woda), pięciu barw (niebieska, czerwona, żółta, biała, czarna) lub pięciu kierunków (wschód, południe,
środek, zachód, północ). Kalendarz
mongolski przejęty od Ujgurów
wprowadzony został z początkiem
XIII w. Zastąpiono go kalendarzem
gregoriańskim dopiero w 1941 r. Do
roku 1989 obchodzono Nowy Rok
dwukrotnie – oficjalnie 1 stycznia
i nieoficjalnie zgodnie z kalendarzem
księżycowym. Do dziś przetrwały jedynie obchody Nowego Roku (Cagaan Sar) przypadającego zgodnie
z kalendarzem mongolskim na koniec stycznia lub początek lutego.
Cagaan sar obwieszcza zakończenie długiego, mroźnego i ciemnego
okresu zimy, a zarazem zapowiada
niedługie rozbudzenie się przyrody.
Jest to nie tylko dzień rozpoczynający kolejny rok, ale i moment równoznaczny z dniem urodzin każdego
Mongoła – wtedy przybywa mu jeden rok życia. Gospodarz podczas
uroczystości noworocznych skrapia
jurtę wódką, ofiarowując ją w ten
sposób duchom opiekuńczym i zapewniając sobie ich pomoc w nadchodzącym roku. Na dywanie przy
drzwiach wystawia się produkty
mleczne i herbatę jako zaproszenie
dla Pana Ziemi, Lus Sabdaga. Rano
389
mężczyźni zapalają ogień (bajan gal
– bogaty ogień), na specjalnych kamieniach kładą mięso i produkty
mleczne jako ofiarę dla Natury. Proszą ja o pomyślność dla ludzi i stad
zwierząt hodowlanych w nadchodzącym roku. Jest to też czas wzajemnych odwiedzin członków rodziny, krewnych, znajomych. Wierzy
się, że im więcej osób odwiedzi jurtę
tego dnia, tym będzie on szczęśliwszy. Wielość w powiązaniu ze szczęśliwością pojawia się też w przypadku podarunków, którymi obdarza
się nawzajem. Nie wolno przynosić
pojedynczych prezentów. Zwykle
więc daje się większe ilości różnych
drobiazgów – orzechów, ciastek,
monet itp.
Oprócz świąt ściśle związanych
z kalendarzem mongolskim istnieją też takie, które powtarzają się
rokrocznie, lecz wiążą się bardziej
z cyklem hodowlanym. Są to choćby
święta dojenia klaczy zwane w niektórych regionach nuur (tzn. jezioro). Towarzyszą im ceremonie picia
kumysu i wyścigi konne. Święta te
odbywają się w dniu rozpoczęcia
udoju i w dniu jego zakończenia.
Przygotowanie pierwszego kumysu
jest świętem szczególnie celebrowanym. Skrapia się wówczas pierwszym kumysem zwierzęta, jurtę,
ziemię, a także kropi nim w cztery
390
strony świata: do Niebios, do Ziemi,
do duchów opiekuńczych, a także
do bogów i przodków.
Obrzędy rodzinne
W tradycji mongolskiej istnieje
szereg obrzędów rodzinnych. Już same narodziny mają formę zrytualizowaną. Jeszcze do niedawna poród
przyjmowany był zazwyczaj poprzez
czwórnóg stanowiący podstawę kotła na ognisku. Noworodek pojawiał
się więc na świecie dokładnie na linii życia łączącej ognisko w jurcie
z Kosmosem. Gwiazda Polarna zaś
zgodnie z wierzeniami ma być miejscem, wokół którego gromadzą się
dusze mających się narodzić dzieci.
Dziś często nad noworodkiem wiesza się różnego rodzaju amulety
(okruchy srebra czy kawałki półszlachetnych kamieni, wyobrażenia
zwierząt, ziarno itp.).
W pierwszym okresie życia dziecka nie podkreśla się jego przynależności płciowej – często spotkać można w Mongolii dwu- i trzyletnich
chłopców o dziewczęcym uczesaniu
i ubraniu. Zgodnie z dawnymi wierzeniami dziecko w tym okresie swojego życia nie posiada duszy – znajduje się w czasie przejściowym między
życiem w tamtym i w tym świecie.
Rytuałem kończącym okres niemowlęcy są postrzyżyny, które od-
bywają się w wieku 3 – 5 lat. Dziecku obcina się wtedy włosy nietknięte
od czasu narodzin. Inicjacja na prawowitego członka społeczności poszerzona jest zazwyczaj o inicjację
jeździecką i przekazanie dziecku jego pierwszego stroju del . Wtedy też
otrzymuje ono swoje miejsce w jurcie. Zanim osiągnie stan młodzień-
czy przejdzie przez kolejne rytuały w
wieku lat 9 (wtedy zgodnie ze zwyczajem otrzymuje talizman, który
nosić ma do końca życia). Potem
w wieku 15 – 16 lat czeka go rytuał
wprowadzania w stan dorosłości.
Istotnym momentem w życiu
Mon gołów jest oczywiście małżeństwo i związane z nim rytuały
Warto wiedzieć, zanim zada się pytanie: „Ile pan ma lat?”
Tradycyjny sposób liczenia wieku przez Mongołów może wydać się
dość zaskakujący. Na przykład dzień Nowego Roku (Cagaan Sar) powszechnie traktowany jest jako dzień urodzin (szinejn negen, tzn.
pierwszy nowy). Wszyscy Mongołowie stają się wtedy starsi o jeden rok
niezależnie od tego, kiedy faktycznie się urodzili. Gdy jedno dziecko
urodzi się pod koniec grudnia, a drugie na początku stycznia, ich wiek
różni zaledwie parę dni, lecz zgodnie z tradycją mongolską pierwsze
z nich ma już rok, podczas gdy drugiemu przyjdzie na to poczekać jeszcze
ponad 11 miesięcy.
Złamanie zasad matematycznych następuje jeszcze raz w podeszłym
wieku. Ponieważ liczba 81 (wielokrotność dziewiątki) uznawana jest
w mongolskiej tradycji za liczbę niebezpieczną, dlatego Mongołowie
starają się skrócić 81. rok życia. Organizują w tym celu sfingowane obchody Nowego Roku, będącego punktem odmierzania wieku, na jakiś
czas przed faktycznym Nowym Rokiem. W ten sposób prawdziwy Nowy Rok oznacza już wejście danego człowieka w 82. rok życia. Rok 81.
liczy więc kilkanaście dni lub najwyżej miesiąc, zmniejszając niebezpieczeństwo nieszczęść i wpływów złych mocy do minimum. Dzięki tym
praktykom 80-letnia osoba spotkana po pięciu latach będzie miała lat
86, a nie 85, jakby wynikało z prostego obliczenia.
Gdyby więc doszło do spotkania (np. na początku stycznia) między
dwoma starszymi osobami, Polakiem i Mongołem, urodzonymi dokładnie tego samego dnia (np. pod koniec grudnia) i każdy podałby swój wiek,
różnica mogłaby wynosić nawet dwa lata (!).
391
– młoda kobieta staje się mężatką,
gospodynią, opuszcza też swój dom
rodzinny, przenosząc się do rodziny
męża. Także mężczyzna po ślubie
otrzymuje pewne przywileje (np.
przywilej noszenia tabakierki).
Ceremonia pogrzebowa w dzisiejszej Mongolii może mieć charakter
tradycyjny, nawiązujący do dawnych
wzorów, albo bardziej współczesny,
będący kombinacją ceremonii buddyjskiej i wzorów europejskich przyniesionych przez Rosjan wraz z rewolucją w latach 20. XX w. Drugi
model jest obecnie bardziej rozpowszechniony. Pojawia się w nim
trumna, mogiła i kamień z napisem.
Obecny jest także lama. Pochówek
tradycyjny związany jest z prasta-
rymi wzorami koczowniczymi. Ciało zmarłego wywozi się w odludne
miejsce stanowiące najczęściej południowy stok pagórka czy góry, naciera masłem lub rozcina. Celem tych
zabiegów jest przyciągnięcie dzikich
zwierząt, głownie ptaków. Im szybciej ciało zostanie przez nie zjedzone, tym lepszym człowiekiem był
zmarły za życia. Rytuał ten jest nieco zbliżony do pochówku tybetańskiego. Obecnie zaobserwować go
można niezmiernie rzadko.
Mongołowie i konie
Mówi się, że Mongołowie są stworzeni do koni. Łatwo się można
z tym zgodzić, gdy obserwuje się,
w jak płynny sposób przemierzają
Wypas na stepie, rys. M. Stalończyk
392
step, tkwiąc niemal nieruchomo
w drewnianych siodłach. Mają oni
wyrobioną technikę jazdy, która
znacznie różni się od naszej europejskiej. Mongoł jadąc stępa lub kłusem często wysuwa pośladki poza
konia, opierając się jedynie na udzie
jednej z nóg. Sposób ten pozwala
amortyzować wstrząsy i oszczędzać
tylną część ciała, co ma znaczenie
szczególnie przy długich, wielogodzinnych lub nawet kilkudniowych
trasach. W kłusie Mongoł nie anglezuje, lecz jedzie „na miękkim kręgosłupie”. Dzięki wprawie, z jaką
to robi, niemal nie odczuwa drgań
powodowanych przez biegnącego
konia. Z pozoru niechlujna, jakby
podpatrzona na którymś z westernów, postawa jeźdźca (wykrzywiona, przygarbiona, z jedną nogą ugiętą, a drugą zwisającą swobodnie),
znakomicie sprawdza się w tutejszych warunkach. Niewprawni
w tej „kowbojce” turyści z trudem
znoszą ciągłe podskoki. W którymś
momencie albo zaczynają anglezować albo chcąc zachować twarz,
przechodzą do galopu. A na galop
Mongołowie też mają sprawdzony
sposób. Stają oni wtedy w strzemionach na wyprostowanych nogach.
Potrafią w tej wydawałoby się niebezpiecznej pozycji rozwijać niebywałe prędkości.
Tego typu jazdę w galopie ułatwia
z pewnością specyficzna budowa
mongolskiego siodła, którego wysokie łęgi zapewniają znaczną stabilność. Siodło jest drewniane, pokryte od góry materiałem i ponabijane
zwykle srebrnymi ćwiekami. Te
cztero- lub pięciocentymetrowej
średnicy ćwieki znajdują się dokładnie pod nogą jeźdźca. Dla Mongołów jednak „drobne niewygody” nie
mają znaczenia, gdy w grę wchodzi
chęć podtrzymania prastarej tradycji. Spod drewnianej części siodła
zwisają dwie długie płachty skóry
okrywające boki konia oraz dwie
krótsze płachty o trapezoidalnym
kształcie. Przykrywają one paski do
których umocowane są kunsztownie wykuwane strzemiona. Siodła
czasami nabija się srebrem, z którego to kruszcu robi się też wiele
części uzdy końskiej. Koni mongolskich się nie podkuwa, rzadko mają
bowiem okazję wędrować drogą asfaltową, natomiast niemal cały czas
spędzają na trawiastym stepie, gdzie
podkowy są zbyteczne.
Zwyczaje powitalne
– częstowanie wódką i tabaką
Przebywając w Mongolii liczyć
można na częste wizyty w mongolskich jurtach. Mongołowie bardzo
chętnie przyjmują gości, a są takie
393
okresy, jak np. dzień Nowego Roku
(Cagaan Sar), gdy wizyty takie przynosić mają szczęście. Szczególnie na
początku roku zaobserwować można powitania zwane dzolgoch, mające miejsce przy pierwszym spotkaniu danych osób w tym roku. Osoba
młodsza wsuwa ręce z wewnętrznymi stronami dłoni skierowanymi ku
górze pod ręce osoby starszej, której dłonie skierowane są w dół. Ręce
złączają się i witający obejmują się
wzajemnie za łokcie. Gest ten symbolizować ma odnowienie ich wzajemnych relacji.
Odwiedzając jurtę warto pamiętać o obowiązujących gości zasadach. Przede wszystkim przybyli do
jurty zajmują miejsce w jej północnej lub zachodniej części. Zazwyczaj od razu zostają oni poczęstowani ajrakiem lub wódką archi.
Szczególnie w przypadku picia wódki należy dostosować się do obowiązującego rytuału. Najstarszy
z gospodarzy, głowa rodziny, nalewa wódkę do specjalnej miseczki
i podaje najstarszemu z gości. Sposób, w jaki się podaje i odbiera miseczkę, jest także określony przez
tradycję. Należy trzymać miskę
w prawej dłoni, a lewą dłonią lekko podpierać łokieć prawej. Potem
osoba, która otrzymała wódkę, upija trochę (wypada tu zawiesić pol394
ski zwyczaj picia do dna!) i oddaje
miskę gospodarzowi. On dolewa
trochę wódki i podaje następnemu
z gości. Tak miska krąży, trafiając
do wszystkich po kolei. Często moment picia alkoholu poprzedza rytuał kropienia zamoczonym w nim
najdłuższym palcem prawej dłoni
w kierunku nieba, w powietrze
i w stronę ziemi.
Szczególnie uroczystym elementem rytuału powitania u Mongołów
jest wzajemna wymiana tabakierek. Gość po wejściu do jurty i zajęciu miejsca w jej północnej lub
zachodniej części, wyjmuje tabakierkę i podaje ją gospodarzowi we
wnętrzu prawej dłoni trzymanej
skośnie. Ten odbiera ją również
wnętrzem dłoni prawej, przykrywając jednocześnie z góry lewą dłonią. Następnie wyjmuje on korek
tabakierki i przymocowaną doń łyżeczką nakłada porcję proszku na
palec, którym umieszcza ją w obu
dziurkach nosa. Potem zwraca tabakierkę (koniecznie niedomkniętą) jej właścicielowi, a ten podaje
ją kolejnemu mężczyźnie. Rytuał
znów się powtarza, a gdy wszyscy
zebrani skorzystają z tabakierki,
gospodarz wyjmuje swoją i ona zatacza koło. Dopiero wtedy przystąpić można do rozmów, targów czy
świętowania.
Tabakierka
Obserwując przywiązanie Mongołów do swych tabakierek i częstotliwość jej używania można odnieść
wrażenie, że tabakierka i tabaka istniały w Mongolii od zawsze. Tymczasem jest zupełnie inaczej. Tabakierki
pojawiły się w tej części świata dopiero w XVIII w. za sprawą jezuitów,
którzy przybywając do Chin, wręczali je jako podarki. Mongolscy książęta
przywozili je spod Pekinu i już wkrótce rozpowszechniły się w Mongolii na dobre. Także dziś podstawowym
ekwipunkiem każdego Mongoła jest mała owalna tabakierka z czerwonym korkiem, którą nosi zazwyczaj w specjalnym pokrowcu zwanym
daalin lub tamchiny saw. Jej nieco spłaszczone boki mają przypominać
twarz pewnego tybetańskiego króla, zwolennika szamanizmu, z okresu
gdy ten system wierzeń rywalizował o wpływy z buddyzmem. Biorąc
tabakierkę do ręki i ściskając wspomniane boki palcami, dokonuje się
symbolicznego aktu duszenia szamanistycznego władcy, oddając tym
samym pierwszeństwo buddyzmowi.
Mongolska tabaka (tamchi) wyrabiana jest w dość oryginalny sposób
z trzech roślin rosnących na stepie i w Ałtaju: dzergene (cierniowata roślina z rodziny Epherda), występującej w Ałtaju rośliny adzuj oraz z odmiany sasanki jurguj. Pierwszą z nich po zebraniu spala się, a powstały
popiół miesza z mlekiem białych kóz, by następnie po jeszcze trzykrotnym spaleniu otrzymać „białą” tabakę. „Niebieską” oraz „białą” tabakę
otrzymuje się podobnie, tyle że używa się tu drugiej z wspomnianych
roślin, a mleko kozy zostaje zastąpione mlekiem owcy. Najciekawszy jest jednak proces wyrobu tabaki
z rośliny jurguj. Pasie się nią kozy
(tylko kozy białe, pozbawione nawet małych plamek), a ich odchody
zbiera się, suszy, pali, a następnie
miesza z niewielką ilością mleka.
Wbrew temu co można by o procesie jej wyrobu sądzić, tabaka ta
uważana jest za jedną z najbardziej
aromatycznych.
395
Gry i zawody
W tradycji mongolskiej istotną
rolę odgrywają różnego rodzaju gry
i zawody, będące nie tylko rozrywką, ale i pełniące funkcje rytualne.
Generalnie gry mongolskie dzielą
się na takie, w które gra się wiosną,
i takie, które wiążą się bardziej
z okresem letnio-jesiennym.
Gry w kości należą do ulubionych
zabaw towarzyskich Mongołów. Do
gry używa się kostek zrobionych
z kości zwierząt, zwłaszcza z kości
tylnich kończyn owiec (łac. Astragalus, mong. szagai togloom). Kości
te są symbolem płodności i kontynuacji życia. Ich cztery prostokątne boki przypominają wizerunki
zwierząt hodowlanych: konia, owcy,
wielbłąda i kozy. Istnieje wiele różnych rodzajów i reguł gier w kości.
Najczęściej przyznaje się punkty za
wyrzucenie określonego układu figur. Ale granie w „astragalusy” to
nie tylko zabawa. Mongołowie wierzą, że rytuał taki przynosi szczęście
i zdrowie ich rodzinom i stadom.
Czasami rezultaty gry przepowiadają przyszłość... Rankiem w dzień
Cagaan Sar rzuca się czterema kośćmi. Wróżyć mogą wtedy tylko ludzie
starsi – mężczyźni, głowy rodzin.
Jeżeli wyrzucą oni cztery takie same zwierzęta, oznacza to, że kolejny rok będzie pomyślny. Szczęście
396
zapewnia również układ: jeden koń
i trzy owce albo jedna owca i trzy
konie.
Mongołowie od dawna, bo zapewne jeszcze od czasów podbojów lub
okresu nieco późniejszego, znali
także grę w szachy, do której używali figur zrobionych z drewna, kości
i kamieni, a także grę w karty.
Latem najbardziej popularne są
gry zespołowe odbywające się poza
jurtą. Gry te często symbolizować
mają przejście z okresu wiosennego
do letniego. Do najbardziej znanych
należą cagaan mod i eriin gurvan
naadam. Gra cagaan mod („białe
drzewo”) miała pierwotnie charakter działania magicznego zapobiegającego chorobom ludzi i zwierząt.
Odrzucanie na dużą odległość drąga symbolizowało odganianie złych
mocy powodujących choroby.
Największą popularnością cieszy
się jednak zespół gier-zawodów
określanych jako eriin gurvan naadam („trzy gry mężczyzny”). Początkowo zawody te miały jedynie
charakter rytualno-magiczny, urządzano je ku czci dusz przodków, najczęściej u stóp kamiennych kopców
owoo. W czasach podbojów mongolskich okazywano nimi radość po
zwycięskiej bitwie (naadam pochodzi bowiem od mongolskiego słowa
naadach – „grać”, „dobrze się ba-
wić”). Trzy mongolskie gry towarzyszyły także takim wydarzeniom, jak
narodziny, śluby, pochówki, rytuały
szamanistyczne. Obecnie Naadam
to bardziej rozgrywka sportowa niż
ceremonia. Pozostało w niej jednak
wiele z dawnej symboliki, archaicznej obrzędowości i magii. Występujące w nazwie „trzy gry” to: zapasy,
łucznictwo i wyścigi konne.
Naadam – Trzy gry mężczyzny
Zapasy
Zapasy są dumą Naadamu. Mongołowie preferują je nad wszystkie
inne sporty. Uprawiają zapasy nie
tylko podczas zawodów czy treningów – często można zobaczyć mongolskich podrostków siłujących się
zawzięcie gdzieś pośrodku stepu. Zapaśnicy biorący udział w zawodach
walczą z każdym przeciwnikiem tylko jedną rundę (dawaa). Przegrywa
ten, kto pierwszy dotknie ziemi którąś częścią ciała. Zwycięzca przechodzi do kolejnego etapu gry. W ostatniej, dziewiątej rundzie potykają się
już tylko dwaj najlepsi siłacze.
Grze zapaśników towarzyszy szereg rytuałów i symbolicznych gestów
oraz tradycyjny strój. Przed i po walce zawodnicy dotykają rękami ziemi,
wierzą bowiem, że podzieli się z nimi swoją magiczną siłą, dzięki której
kwitnie i wzrasta wszystko, co żyje.
Często mają też przy sobie talizmany
na szczęście (np. kamienie przywiezione z rodzinnych stron). Po każdej
potyczce zwycięzca pozwala przegranemu przejść pod swoim prawym
ramieniem, a następnie sam odtwarza rytualny taniec dewech. Podczas
niego udaje lot orła Garudy, mitycznego ptaka wschodu. Machając rozłożonymi rękoma, zapaśnik obiega
trzy razy podium, wyrażając w ten
sposób swoją radość ze zwycięstwa.
Taniec ten uwidaczniać ma także,
iż siła zapaśnika równać się może
z mocą Garudy.
Zwycięzca pięciu walk otrzymuje
tytuł Sokoła (Nachin). Zwycięzcę
siedmiu rund obwołuje się Słoniem
(Dzaan). Imię Lwa (Arslan) przysługuje najlepszemu zapaśnikowi całych igrzysk. A siłacz, który wygrał
przynajmniej dwa kolejne Naadamy,
zostaje Gigantem (Awarga). Każde
coroczne zwycięstwo Giganta dodaje
nowe kwieciste epitety do jego imienia. I tak zawodnik, który właśnie
otrzymał ten tytuł, stać się może po
roku Niezwyciężonym Gigantem,
a po dwóch latach Potężnym Niezwyciężonym Gigantem itd.
Od 1921 r., kiedy to ustanowiono
stałą datę festiwalu w rocznicę rewolucji mongolskiej (11 – 13 lipca),
tytuł Giganta nadano szesnastu za397
paśnikom. Najmłodszy z nich, kiedy wygrał swój pierwszy Naadam,
miał 22 lata, a najstarszy obronił po
raz ostatni tytuł Giganta w wieku
43 lat. W zapasach mongolskich nie
ma kategorii wagowych i nie zawsze
zwycięża najbardziej rosły i umięśniony atleta. Oprócz siły liczy się
tu odwaga, opanowanie, oryginalna
technika i styl walki oraz inteligencja. Jednym z największych współczesnych mongolskich idoli jest Bat
Erdene, zwycięzca kilku kolejnych
Naadamów.
nich dwa owinięte są czerwonym materiałem, stanowiąc rodzaj wskazówki dla celującego łucznika.
Po dwóch stronach „ścianki celniczej” stoją sędziowie, którzy po każdym udanym strzale podnoszą ręce,
wołając albo raczej wyśpiewując zaklęte słowa Uuchaj („oko byka”).
Okrzyk ten ma odstraszać wszelkie
złe moce. Im więcej celnych strzałów,
tym większa szansa, że nieprzychylne duchy nie pojawią się aż do przyszłego Naadamu, kiedy trzeba będzie
znowu powtórzyć rytuał. Uuchaj może również dzięki swej wielkiej mocy
Łucznictwo
Jedna z tradycyjnych „trzech
gier mężczyzny” okazała się na
tyle uniwersalna, że dopuszczono do jej uczestnictwa także
kobiety. Począwszy od lat 60.
Mongołki biorą aktywny udział
w Naadamie. Ledwo zauważalna dyskryminacja kobiet ogranicza się jedynie do przyznania
im dwukrotnie mniejszej liczby
strzałów niż mężczyznom (20
zamiast 40).
Mongolskie łucznictwo wyróżnia oryginalny charakter celu, do którego się strzela. Nie jest
to bowiem tarcza, ale rząd ustawionych na sobie, plecionych z
wąskich pasków skóry „niby-koszyczków”, zwanych sur. Wśród
398
Łuczniczka, rys. M. Stalończyk
obudzić Pana Przyrody o imieniu Lus
Sabdag, który sprawia, że ludzie żyją
w obfitości dóbr natury. Strzały łucznika posiadają zatem nadprzyrodzoną siłę niszczenia zła i pobudzania
przyrody do życia.
Warto przyjrzeć się tradycyjnemu
ekwipunkowi łucznika. Jego podstawę stanowi łuk zrobiony z rogów lub
z drzewa (najczęściej wiąz albo modrzew). Cięciwę wykonuje się z jedwabnej nici lub ścięgien zwierząt.
Musi być ona na tyle mocna i sprężysta, aby strzały zawodników pokonały dzielący ich od celu dystans 60
(w przypadku kobiet) lub 75 (w przypadku mężczyzn) metrów. W ciekawy sposób ustalana jest odległość
strzału dla dzieci. Mnoży się liczbę
lat dziecka razy trzy (dla dziewczynek) i razy cztery (dla chłopców),
otrzymując w ten sposób liczbę metrów stanowiącą długość dystansu.
Wypuszczone z łuku drewniane
strzały o metrowej długości potrafią
szybować z prędkością stu metrów
na sekundę. Dawniej wyposażenie
mongolskich wojowników dopełniały jeszcze skórzane kołczany,
osobno na łuk i osobno na strzały,
przy czym pierwszy z nich noszono
na plecach, a drugi przypięty był
przy prawym boku.
Łucznicy podczas Naadamu rywalizują ze sobą o tytuł Mergen, co zna-
czy „Dobry Strzał”. W zależności od
liczby wygranych zawodów dodawane są do tego tytułu kolejne przydomki, takie jak: dokładny, zręczny,
perfekcyjny. Ci natomiast, którzy
notorycznie przegrywają zawody,
mogą spotkać się z uszczypliwymi
uwagami kolegów. „Kiepski łucznik
zwala winę na rękawy” – mówi jedno
z mongolskich przysłów. Znamy je
i u nas – choć w wersji z baletnicą.
Wyścigi konne
Mówi się, że Mongołowie rodzą
się w siodle. Łatwo w to uwierzyć
podczas Naadamu. Nie schodzą oni
wtedy ze swych rumaków właściwie
ani na moment. Konno pokonują
odległość dzielącą miejsce zawodów
od własnej jurty, obserwują przebieg
wyścigów nie opuszczając siodeł,
a nawet robiąc zakupy w budce
z zimnymi napojami, jedynie schylają się nieco do okienka z wysokości końskiego grzbietu.
Przygotowania do uczestnictwa
w wyścigach zaczynają się już dwa
lub trzy miesiące wcześniej. Każdy
jeździec ma swoje własne sposoby
treningu. Najważniejsze, aby koń
stracił znacznie na wadze, co ułatwi
mu rozwijanie większych prędkości.
Pasie się go więc na mało soczystej
trawie i roślinności sukulentowej.
Aby konie mniej się pociły, ćwiczy
399
się je podczas najgorętszej pory dnia,
gnając po wzgórzach z narzuconą na
grzbiet skórą baranią. Oprócz tego
koń musi być nauczony nie zatrzymywać się podczas biegu bez względu na okoliczności. Znane są takie
przypadki, że jeźdźcy spadali z konia, który pędził dalej bez zatrzymywania, a im udawało się wskoczyć
nań ponownie i jeszcze wygrać wyścig. Koniom w ramach przygotowań przed Naadamem wiąże się na
głowie kucyk, co spełnia rolę praktyczną (grzywa nie przeszkadza mu
w czasie biegu), estetyczną, a także
magiczno-ochronną, wstążka bowiem ma kolor czerwony, który jest
symbolem życia i płodności.
Konie mongolskie zdają się chętnie uczestniczyć w wyścigach. Gdy
tylko usłyszą z ust swych jeźdźców
znajomą komendę dżiingoo, stają
się podekscytowane i gotowe do
„walki”. Mogą wtedy dać z siebie
wszystko, by pokonać dzielący je od
mety dystans 15 – 35 kilometrów.
Pięć pierwszych zwierząt nazywa się
„kumysową piątką”. Śpiewa się na
ich cześć pieśń, zawiązuje na szyi
medale i polewa im głowy i grzbiety
kobylim mlekiem. Publiczność ofiarowuje też piosenkę pocieszenia dla
dwuletniego zwierzęcia, które przybyło do mety ostatnie. Obwołuje się
go Bajan Chodood (tzn. „Pełny Żołą400
dek”), co ma sugerować, że był zbyt
ciężki podczas wyścigów. Ale to nie
konia wini się za porażkę, lecz jeźdźca, który nie wytrenował go we właściwy sposób.
Najlepsze konie wyścigowe stają
się obiektami ogólnego pożądania,
a ich wartość równać się ma jednemu wielbłądowi i siedmiu zwykłym
koniom razem wziętym. Mongołowie hołubią swoje najszybsze rumaki, wierzą bowiem, że w przyszłym
wcieleniu staną się one najlepszymi
zapaśnikami.
Strój
Tradycyjnym ubiorem mongolskim jest del – długi, sięgający poniżej kolan płaszcz o luźnym kroju.
Lewa poła delu zachodzi na prawą
i przypinana jest specjalnymi metalowymi guzikami w górnej części i materiałowymi węzełkami na pozostałej
długości płaszcza. Rękawy płaszcza
są wyjątkowo długie, co chronić ma
dłonie przed mrozem. Oprócz tego
del spina pas. Kobiety również noszą
del. Del męski jest bardzo podobny
do kobiecego, ale nieco szerszy
i w bardziej chłodnych barwach. Różne są także dele poszczególnych grup
etnicznych, a także dele codziennego
użytku i odświętne. Gdy te pierwsze
są zazwyczaj w stonowanych kolorach, del ubierany w święto jest ja-
snoniebieski czy jasnozielony. Owija
się go jedwabną szarfą kilkunastometrowej długości, przy której dawniej
noszono nóż, worek na tytoń, haczyk
do czyszczenia fajki itp. Dziś wielu
Mongołów ubiera się na sposób europejski, lecz powszechnie ceni się
funkcjonalność tradycyjnego stroju.
Nie został on wyparty ze stepu i ubierają go zarówno ludzie starsi, jak i
młodsi.
Buty używane na stepie to obecnie skórzane „oficerki”. Tradycyjne
obuwie stanowią buty zwane gutul
zrobione z miękkiej niegarbowanej
skóry. Czubki butów są skierowane
do góry, co związane może być
z zakorzenionym wśród Mongołów
szacunkiem do ziemi. Skierowane
w górę czubki miały zapobiegać trącaniu ziemi.
Szczególnie popularne obecnie
wśród mężczyzn nakrycie głowy to
czapka podwinięta z czterech stron
z charakterystycznym czubem, która zdobyła popularność w czasach rewolucji. Nosił ją wtedy Suche Bator.
Później rozpowszechnił się wśród
Mongołów europejski kapelusz, który skomponował się nad wyraz dobrze z delem.
Ze sprzętów codziennego użytku,
które Mongołowie noszą chętnie przy
sobie, wymienić trzeba tabakierkę,
nóż i lornetkę, która bardzo przydaje
się na równinnym stepie. Dla oszczędności Mongołowie używają zazwyczaj
tylko jednej połówki lornetki.
Architektura stepu
Jurta, a właściwie ger, jest domostwem typowym dla stepów. Nie
zawsze miała ona taką formę jak
obecnie. Przed powstaniem imperium Czyngis-chana jurty były bardzo skromne i ubogie. Zmieniło się
to w okresie mongolskich podbojów. Do koczowniczych posiadłości
napływały wtedy liczne bogactwa,
bądź to zdobyte jako łupy wojenne,
bądź otrzymane jako dobrowolne
dary od pokonanych. Właściciele
jurt stawali się zasobniejsi, a ich
płócienne domy piękniejsze. Elementy drewniane jurty pokrywano
licznymi malowidłami o motywach
roślinnych i zwierzęcych, podobnie
jak płachtę wejściową, która w ówczesnych czasach zastępowała stosowane obecnie drzwi. Także zwiększały się rozmiary jurty. Plano Carpini i Benedykt Polak, franciszkańscy posłowie wysłani w XIII w.
z misją na dwór mongolskiego chana, widzieli ponoć jurtę mogącą pomieścić 2000 osób. Używano wtedy
takich konstrukcji do organizacji
wielkich zjazdów i uroczystości, ale
czasem stanowiły one prywatne pałace chanów.
401
drewnianej obręczy wspartej na
dwóch słupach i połączonej z kratownicą drążkami un. Drążki i słupy wspierające toono są kolorowo
malowane. W niektórych jurtach,
szczególnie tych położonych w terenach górskich, stosuje się trzeci słup
wspornikowy dodający konstrukcji
w stabilności. Czasem zaś zdarza
się, w przypadku niewielkich jurt
o funkcjach magazynowych, że nie
ma wcale środkowych wsporników,
a obręcz dachowa wspiera się jedynie na drążkach bądź przymocowanych do kratownicy, bądź opartych
wprost na ziemi.
Gdy szkielet jurty już stoi, nasi
konstruktorzy owijają go wojłokiem
i białą tkaniną. Latem wystarcza
zwykle grubsza tkanina, natomiast
zimą konieczne jest stosowanie
dwóch, trzech i więcej warstw wojłoku. Podczas upalnych dni tkanina
bywa zwykle podwijana od spodu,
Sposób rozkładania jurty
co umożliwia lepszą cyrkulację poStawiający jurtę rozpoczynają
wietrza. Ostatnim etapem jest umesię od ułożenia drewnianej podłogi
blowanie wnętrza juty.
(szał) mającej kształt koła. Na jego
Wnętrze jurty kontrastuje z surozewnętrznym obwodzie ustawiają,
wością mongolskiego pejzażu. Duzawsze po stronie południowej,
żą rolę w tworzeniu specyficznego
drewniane drzwi chałga, które przy- klimatu wnętrza jurty pełni kolowiązują włosiennym sznurem do
rystyka. Ściany pokryte są tu bokratownicy chana stanowiącej ścia- wiem czerwonymi materiałami lub
ny jurty. Następnie tworzą kon- dywanami, a pod nimi stoją postrukcję dachową toono w postaci
marańczowe lub czerwone mebelki
Oprócz zwykłych jurt, które dla
przetransportowania w inne miejsce należało najpierw rozłożyć na
części, popularne były także w tym
okresie jurty stawiane na ruchomych platformach. Ich zaletą było
to, że można je było przewozić w całości. Gospodarz jurty zaprzęgał do
dyszla kilka wołów, siadał na skraju
platformy, a zarazem u progu jurty
i prowadził ten nietypowy pojazd
na nowe obfitsze pastwiska. Jego żona i córki, korzystając z wygodnego
„campera”, zajmowały się w tym
czasie zwykłymi codziennymi pracami wewnątrz jurty.
Dziś mongolscy nomadzi zmuszeni są podczas przeprowadzek do
każdorazowego składania i rozkładania swych płóciennych domów.
Robią to zresztą z wielką wprawą
– dwóch mężczyzn jest w stanie postawić jurtę w ciągu dwóch godzin.
402
ozdobione różnokolorowymi wzorami i symbolami. Umeblowanie to
tworzą zazwyczaj trzy łóżka, skrzynie, a często i kredensy. Na środku,
obok pieca, którego komin wystaje
przez otwór dachowy, stoi pomarańczowy stolik otoczony miniaturowymi krzesełkami. Stolik i piec
tworzą symboliczną granicę oddzielającą poszczególne części jurty.
W mongolskim domostwie panuje
bowiem ścisły podział przestrzeni
– prawa strona jurty, patrząc od
wejścia (tj. strona wschodnia), stanowi część kobiecą, natomiast strona lewa (zachodnia) część męską.
Miejsce honorowe znajduje się pod
północną ścianą jurty (na wprost
drzwi), a przestrzeń przy samych
drzwiach uważana jest za część najmniej atrakcyjną. To wszystko ma
swoje odzwierciedlenie w doborze
miejsc przy stole. Goście sadzani
są po stronie męskiej, zaś gospodyni i jej córki obsługują ich zajmując miejsca w kobiecej części jurty.
Układ ten pojawia się czasem nawet w guanzach, tanich jadłodajniach lokowanych w jurtach bądź
drewnianych barakach. W jurcie
obowiązuje także cały szereg innych zwyczajowych nakazów i zakazów – warto się z nimi wcześniej
zapoznać.
Jurta, rys. M. Stalończyk
403
Kolisty kształt budynków nawiązujący do kształtu domostwa nomadów pojawia się także w architekturze klasztornej (tzw. styl mongolski). Właśnie ów kształt odróżnia
go od stylu tybetańskiego, którego
przykładem w Mongolii jest choćby
świątynia Erdeni Dzu, czy stylu
chińskiego z „lecącymi dachami”,
widocznego w większości świątyń
buddyjskich w Mongolii i poza nią.
Zdarza się, że style te łączą się i przenikają w ramach jednej budowli lub
zespołu klasztornego. W stylu mongolskim dominuje drewno jako materiał budulcowy, w tybetańskim –
kamień, natomiast chińskim – cegła i ceramika na pokrycia dachowe. Dla stylu tybetańskiego bardzo
charakterystyczne są smukłe prostokątne okna zwieńczone masywnym okapem. Świątynie i klasztory,
których przed rewolucją komunistyczną było blisko 3 tys. w całej
Mongolii, budowano według ścisłych kanonów opisanych w specjal-
Jurtowy savoir-vivre
* Przy wejściu – nie wolno nadepnąć na próg, który stanowi symboliczną granicę między domostwem i światem obcym. W czasach imperium mongolskiego za takie przewinienie w jurcie chana można było
stracić życie. Dziś także często uważa się taki czyn za zły omen.
* Sposób poruszania się po jurcie – zgodny z ruchem wskazówek
zegara. Idąc od drzwi, ruszyć należy w stronę lewą (zachodnią), a dopiero potem, zmierzając powtórnie do wyjścia, przejść przez część kobiecą
(wschodnią). Nakaz ten nie jest już tak restrykcyjnie przestrzegany
* Poczęstunek – nie wolno odmawiać zwyczajowego poczęstunku,
należy choćby tylko spróbować. Warto też pamiętać o zasadach częstowania wódką – podawanie miski prawą ręką podpieraną w łokciu przez
rękę lewą. Podobnie jak miseczka z archi, tak i miski z przygotowanym
poczęstunkiem są wspólne dla wszystkich obecnych.
* Rozmowa – mile widziane są próby podjęcia rozmowy z gospodarzami, choćby przy pomocy minimalnego zakresu słów. Równocześnie powinno unikać się zbyt długich rozmów we własnym języku,
niezrozumiałym dla gospodarzy.
* Ogień – ogień uznawany jest za święty, nie należy doń wrzucać odpadków, wkładać ostrych przedmiotów itp. Nie powinno się też wyciągać
w jego stronę nóg.
404
zentowane jest za pomocą harmonii czystych kolorów i bogatej ornamentyki. Ważnym atrybutem
sztuki jest jedność elementów statycznych i dynamicznych, równowaga form, a także głęboka symbolika różnych przedstawianych
elementów. Organizacyjnym pryncypium sztuki mongolskiej jest kanon. Na długo przed twórczością
Picassa anonimowy mongolski autor w buddyjskiej sutrze zatytułowanej Na temat zalet i wad człowieka rozpatrywał ciało człowieka
Rodzaje świątyń
i klasztorów lamajskich:
jako jedną spójną całość składającą się z proporcjonalnych części.
dacan – wyższa szkoła lamajska
Sutra mówi też o ośmiu kryteriach
dugan – mała świątynia, kaplica
sum – świątynia w zespole klasz- perfekcyjności ciała i moralności,
którymi są: brak zazdrości, lojaltornym lub stojąca oddzielnie
chijd – pojedyncza świątynia, ka- ność, powściągliwość w mowie,
prawdomówność, życzliwość, wrażplica
churee – większy zespół klasztor- liwość i płodność. Takie też postrzeganie stało się kanonem monny składający się z kilku świątyń.
golskiej sztuki. Przede wszystkim
przedstawianie bóstw było podSZTUKA
porządkowane jasno sformułowanym zasadom sztuki buddyjskiej.
Poczucie piękna
W przedstawianiu bogów niezbędZarówno filozofię życia, jak
ne było wyłuszczenie 32 głównych
i sztukę mongolską charakteryzuje
zalet i 80 drugorzędnych cech.
poczucie piękna i zmysł estetyczny.
Wszystkie proporcje centralnej fiPiękno, według Mongołów, bierze
gury były określone przez 9 poziosię z otaczającej ich przyrody oraz
mych, 12 pionowych i 7 skośnych
moralności i etyki. Na przykład
linii. Te linie i pryncypia harmoniw sztukach malarskich piękno pre- zacji postaci nie były znane sztuce
nych księgach wymogów architektonicznych. Stawiane były zwykle w miejscach eksponowanych,
aby zwiększyć wrażenie ich potęgi.
Wszystkie świątynie są zorientowane wejściami na południe. W zespołach klasztornych przed główną
świątynią znajduje się plac ceremonialny: okrągły, wieloboczny
lub kwadratowy (jest on szczególnie charakterystyczny dla świątyń
w stylu mongolskim).
405
europejskiej. Istotą mongolskiej estetyki jest też połączenie kanonu
i dowolności wyrazu artystycznego. Surowe kryteria religijne przedstawiania piękna nie przeszkodziły wielkim artystom mongolskim
w oddawaniu żywotności i ekspresji w swoich przedstawieniach charakteru ludzi.
Malarstwo i rzeźba
Religijne malarstwo na zwojach
materiału, tzw. tanka, przywędrowało do Mongolii wraz z buddyzmem i nabrało tutaj nowych cech
przemieniając na „styl mongolski”
kanony indo-tybetańskie. Mongolska tanka różni się od jej tradycyjnego pierwowzoru. Wyróżnia ją szczególnie subtelna linia, ekspresyjne
wyobrażanie świętych cech charakteru, złożona kompozycja i ornamentyka. Zawsze podobała się też
Mongołom harmonia czystych naturalnych kolorów bez kontrastów
światła i cienia. Tanka stała się w
Mongolii najbardziej popularnym
rodzajem sztuk plastycznych. Były
różne rodzaje tanki: gartan – na białym tle, martan – na czerwonym czy
nagtan – na czarnym. Artyści malowali na bawełnianych strojach, płótnie i czasem jedwabiu. Naciągając
kawałek materiału na ramę, artysta
nasączał go mlecznym roztworem
406
i płynnym klejem. Kiedy materiał
trochę wysechł, pokrywał płótno
mieszanką kredy i kleju, a następnie
polerował powierzchnię, posypując
drobinami piasku. Procedura była
powtarzana kilka razy. Zamiast piasku używano czasami kamyków
w celu otrzymania gładkiej i elastycznej nawierzchni. Zakończoną tankę
zdobiono jedwabiem lub brokatem.
Obraz mocowano na okrągłych drewnianych kijach przyczepianych na
dole i na górze obrazu i w taki sposób
wieszano go w świątyni. Tanki nie
były jednak tylko obrazami religijnymi wiszącymi na ścianach świątyń lamajskich. Miniaturowe ikony
można było znaleźć w każdej niemal
jurcie. W mongolskich muzeach spotkamy dzieła mistrzów malarstwa na
zwojach, takich jak: Dżugder, Lamzaw, Czojdżancan, Luwsanceren,
Gendemdamba.
Z tanki wyrodził się narodowy
mongolski styl malarski zwany
mongol dzurag. Malarstwo nie zachowuje tu zasad przestrzeni i perspektywy. Ponieważ wszystko w życiu jest ważne, nie ma rzeczy, które
powinny znajdować się w centrum.
Nie ma sensu wyróżniać rzeczy,
gdyż zarówno pierwszy, jak i drugi
plan są jednakowo istotne. Typowa
dla stylu mongol dzurag jest też czystość barw i wyrazistość kształtów.
Łączone są elementy realistyczne
z symbolicznymi, zarówno w kształtach, jak i kolorach oraz całej kompozycji. Mongol dzurag jest nie tylko
stylem malarskim, ale całą filozofią
oraz sposobem postrzegania i odczuwania otaczającego świata. Jednym z kontynuatorów mongolskiego stylu był B. Szaraw, urodzony
w 1869 r. Najsłynniejszy jego obraz
nosi tytuł Jeden z mongolskich
dni. Brakuje na nim perspektywy,
wszystkie postacie na obrazie są tego samego rozmiaru i każda wygląda tak, jakby miała być tą centralną,
najważniejszą osobą. Również zwierzęta są tu obdarzone swoimi indywidualnymi cechami i wydają się
ożywione. Absolutny pluralizm oddaje wizję świata ludzi ze stepu. Szaraw znany jest też że swoich modernistycznych, socjalistycznych
obrazów, m.in. namalował pierwszy
w Mongolii portret Lenina.
Największą postacią w rzeźbiarstwie mongolskim jest Dzanabadzar Gombodżawyn (1635 – 1723),
nie tylko rzeźbiarz, ale też wielki
przywódca religijny, ceniony buddyjski filozof, wyjątkowo uzdolnio-
Symbole i kolory w malarstwie
Malarstwo mongolskie charakteryzuje bogata i symboliczna ornamentyka. Rozróżnia się ornamenty geometryczne, roślinne, zoomorficzne
oraz prezentujące żywioły. Najpopularniejszy jest geometryczny symbol
zwany ölgij, który spotkamy nie tylko w dziełach malarskich, ale też na wielu przedmiotach użytkowych
koczowników, meblach, drzwiach jurty, srebrnych
naczyniach, jedwabnych strojach, siodłach. Jest to
symbol szczęścia i długowieczności. Z symboli przedstawiających żywioły charakterystyczna jest błyskawica zwana oczir, symbolizująca odwagę, niezwyciężoność oraz symbol obłokowy mówiący o szczęściu.
Również kolory miały swoistą symbolikę. Często były
to kolory związane ze stepem:
* zielony – oznaczał wieczne życie, witalność, rozkwit,
* biały – symbolizował czystość,
* czarny – zdradę i nieszczęście,
* żółty – miłość.
407
ny lingwista znający język tybetański i sanskryt, pierwszy bogdo-gegen
w Mongolii oraz polityk. Dzanabadzar był od dzieciństwa geniuszem, już w wieku trzech lat potrafił
podobno czytać sutrę (święty tekst
buddyjski uważany za mowę samego Buddy lub jego bezpośrednich
uczniów). Jego mistrzem był Namchajsodnom, tybetański nauczyciel
związany z piątym dalajlamą. Za
namową swojego mistrza Dzanabadzar wyjechał do Tybetu w 1649r.,
gdzie odwiedził najsłynniejsze klasztory lamajskie, pałac Potali w Lhasie i inne święte, niezwykle miejsca
Tybetu. W Lhasie Dzanabadzar pobierał nauki m.in. u samego dalajlamy. Za namową lamajskich
mistrzów wrócił do swego kraju,
aby „przynieść ludziom świadectwo
i światło wiary”. Najbardziej znanym dziełem Dzanabadzara-rze
źbiarza jest wykonana ze złota i srebra statua Wadżrathary (opiekuna
światła), zwana Oczirdar, wysokości 73 cm, którą dzisiaj można podziwiać w głównej świątyni klasztoru Gandan Gol Sum. Oczirdar jest
chwałą piękności człowieka i personifikacją harmonii ciała i duszy.
W swoim rzeźbiarstwie Dzanabadzar w szczególny sposób łączył kanony buddyjskie z narodowymi tradycjami sztuki mongolskiej.
408
Znane są rzeźby Dzanabadzara
odlane z brązu, które wyróżnia artystyczny perfekcjonizm i emanacja siły duchowej. Pięć posągów
Dchjani-budu, wielkości 72x 46
cm, przedstawia pięć wcieleń świętych zalet duszy. Jednak najsłynniejsze są statuetki bogini Tary wykonane z brązu. 21 posągów Tary
wystawiono w pałacu Bogdo-chana
w Ułan Bator. W wyobrażeniach
piękna kobiecego udało się Dzanabadzarowi osiągnąć perfekcyjność
w proporcjach oraz wyrażeniu tajemnicy, która wyróżnia genialnych
twórców sztuki. Równie zachwycająca jak posągi Tary jest statua
bogini Sijamatary z charakterystycznym łagodnym uśmiechem.
Krytycy sztuki skłonni są nazywać
statuę Sijamatary mongolską Giocondą.
Rzemiosło artystyczne
Wrodzone poczucie piękna u Mongołów sprawiało, że ozdabiali wszystkie przedmioty codziennego użytku.
Najstarszą tradycją rzemieślniczą
było kowalstwo. Tradycje wytwarzania wyrobów z metalu sięgają czasów
Hunów. Kowalstwo pojawia się w legendach mongolskich. Jedna z nich
opowiada jak przodkowie Mongołów
roztopili zbocze góry, na którym wytapiano żelazo za pomocą miechów
kowalskich i wielkich ognisk, a następnie ukryli się przed wrogami
w zamkniętej w ten sposób dolinie
górskiej. Z tej doliny wydostali się
później ich potomkowie – dzisiejszy
lud mongolski. Zawód kowala był
bardzo ceniony w państwie mongolskim – byli oni niezbędni na dworze
chanów, gdzie uprawiali głównie rzemiosło wojenne. Nazywano ich darchanami, a imię to stało się z czasem
tytułem nadawanym zasłużonym ludziom niskiego pochodzenia, który
zwalniał ich z wszelkich powinności
na rzecz władców.
W opowieściach średniowiecznych podróżników znajdziemy informacje na temat przyozdabiania
jurt, siodeł, uprzęży oraz niezwykłych wyrobów rzemiosła artystycznego znajdujących się w jurtach rodzin mongolskich. Przybysze byli
zafascynowali, widząc mongolskich
pasterzy w bogato zdobionych ubraniach i cennej biżuterii. Praktycznie
wszystkie wyroby użytkowe nosiły
znamiona dzieł sztuki dekoracyjnej.
Kobieca biżuteria: kolczyki, bransolety, pierścionki, zapinki do włosów, ozdoby na głowę, wisiorki itp.,
były w rzeczywistości unikalnymi
wyrobami rzemiosła artystycznego.
Bogato zdobiono i dekorowano także inne przedmioty codziennego
użytku, takie jak: noże, naczynia,
meble, strzemiona, siodła i różne
atrybuty konne. Finezyjnie przyozdabiano też części ubioru i buty,
szczególnie buty gutal z zakrzywionym do góry czubkiem. Większość
przedmiotów użytkowych wykonywało na własne potrzeby każde niemal gospodarstwo domowe.
Do dzisiaj Mongołowie używają
narzędzi i biżuterii odziedziczonej po
przodkach. Nierzadko spotkamy na
stepie starsze Mongołki przy codziennych zajęciach domowych ubrane
w piękną i finezyjną biżuterię. Charakterystyczne są też srebrne, bogato
zdobione czarki do archi, w których
podaje się gościom wódkę. Inne naczynia używane przez Mongołów,
np. metalowe czy porcelanowe czajniki, są już dzisiaj sprowadzane
z Chin. Nadal jeszcze przyozdabia
się i dekoracyjnie wykańcza mongolskie drewniane siodła, tabakierki, czapki ze szpiczastymi srebrnymi końcówkami, a także noże i inne
przedmioty użytkowe. Wśród tradycyjnych rzemiosł mongolskich trzeba wymienić także rzeźbienie w kościach, wyroby ze skóry, wyszywanie
i jedwabne aplikacje.
Muzyka i taniec
Mongołowie są narodem bardzo
muzykalnym, a przede wszystkim
uwielbiają śpiewać. Podróżnicy śre409
dniowieczni pisali, że mieszkańcy
stepu chętnie śpiewali pieśni. Do
dziś wykonuje się prastare mongolskie rzewne piosenki stepowe,
zwane urt-duu(„długa piosenka”), z
charakterystycznym zawodzeniem
na wysokich tonach. Oddają one
bezmiar otaczającego świata i stepu, opowiadają o życiu nomadów,
miłości, zwierzętach, koniach, krajobrazie. Stepowe piosenki można
często usłyszeć na żywo, podróżując publicznymi środkami transportu.
Urt-duu – stepowa piosenka
o miłości do koni i otwartych przestrzeni
Konie są jak ptaki, którym dodano
grzywy
Stukot ich kopyt to muzyka
Są jak błyszczące gwiazdy lub cień
widziany z oddali
Koń bajkowy, moc tworzenia
Przeznaczenie człowieka i topazowy klejnot
Skarb, którego nic nie zastąpi
Mongołowie mają też specjalne
piosenki, które śpiewają zwierzętom domowym, np. kiedy te chorują
i nie chcą opiekować się nowo wydanym na świat potomstwem. Muzyka taka ma moc uzdrawiania.
410
Bardzo charakterystyczny jest
też gwizdośpiew zwany chumu, polegający na wydobywaniu za jednym razem głębokich gardłowych
tonów. Mongołowie prezentują
zwykle chumu bez akompaniamentu, ale szczególnie ciekawie brzmi
on, kiedy towarzyszą mu tradycyjne
instrumenty: bębny (dzoo, damar),
mongolski rodzaj lutni (towszuur)
czy najbardziej znany instrument
szarpany – morin chuur. Morin chuur, zwany też „mogolskimi skrzypcami”, to instrument drewniany
o prostokątnym pudle i długim
gryfie zakończonym wyrzeźbioną głową konia, z dwiema strunami wykonanymi
z końskiego włosia.
Tradycyjnym tańcem Mongołów wykonywanym przez
lamajskich mnichów jest cam –
rytualny taniec
Morin chuur, rys. W. Kwiecień
w maskach. Taniec ten stanowi
swoiste misterium teatralnoreligijne, praktykowane w Tybecie od VII
w. Rytualny taniec pantomimiczny wywodzi się z dawnych rytuałów szamańskich mających na celu przejście do świata duchów. Cam
przedstawia bóstwa, które po śmierci czekają na ludzi oraz odpędza złe
demony od danej miejscowości czy
klasztoru. Aktorzy-tancerz
e ubrani
są w maski taneczne przedstawiające zarówno bogów złych, jak i dobrych. Maski wykonywane z masy
papierowej z dodatkiem kleju i gipsu (papier mâché), są następnie malowane i zdobione kamieniami szlachetnymi. Najbardziej popularnymi
bóstwami przedstawianymi na maskach jest siwy starzec Cagaan (Biały), jeden z siedmiu tengri wysyłanych na ziemię (maska komiczna),
buddyjski patron Mongolii, obrońca
buddyzmu – Begce-darmapala (maska przerażająca) oraz Lasz-chan,
patron sztuki (maska komiczna).
Teatralny rytualny cam pierwszy
raz zaprezentowano w Erdeni Dzuu
(tutaj też oglądać można dużą kolekcje masek). Cam rozprzestrzenił
się następnie na wszystkie klasztory mongolskie, w którym miał swoje indywidualne wersje związane
z rodzajem masek i choreografią.
Najbardziej uroczyste ceremonie
odprawiano dziewiątego dnia ostatniego miesiąca lata.
WSPÓŁCZESNA KULTURA
I SZTUKA MIEJSKA
Kultura i sztuka miasta rozwinęła się w XIX i XX w., a szczególnego
charakteru nabrała w okresie komunizmu. Powstawały wtedy teatry, muzea i pomniki itp. W każdym choćby najmniejszym mieście
Mongolii, mimo że przecinała je
tylko jedna asfaltowa ulica, musiał
znaleźć się monumentalny teatr,
muzeum, a także betonowe pomniki i postumenty stanowiące wizytówkę miasta. W chwili obecnej
część z tych obiektów jest w stanie
upadku, zamieniając się powoli
w ruinę. Do pocz. XX w. sztuka
mongolska była zdominowana przez
sztukę sakralną i użytkową. W czasach komunizmu przejęła wpływy
socrealistyczne, podczas gdy obecnie obserwuje się ponowny zwrot
w kierunku dawnych tradycji. W
teatrach organizowane są występy
zespołów tradycyjnych, pieśniarzy
i muzyków wygrywających na morin-c
huur czy tancerzy w maskach
cam. Dzisiaj kultura i sztuka miejska tak naprawdę skupia się głównie w Ułan Bator, a i tak bazuje ona
w dużej części na tradycyjnej kultu411
rze mongolskiej. Ulubionym wydarzeniem kulturalnym miastowych
jest wciąż Festiwal Naadam.
W miastach ścierają się elementy kulturowe i architektoniczne pochodzące z różnych okresów historii
mongolskiej. Obok XIX-wiecznych
lamajskich świątyń stoją powstałe
w latach 40. i 50. typowo socrealistyczne ciężkie budowlez płaskorzeźbami i freskami o wydźwięku
polityczno-propagandowym (obowiązująca tematyka: przyjaźń mongolsko-rosyjska, bohaterowie rewolucji 1921 r., idealizacja urbanizacji
i uprzemysłowienia). Obok dzielnic jurtowisk stoją betonowe blokowiska, budowane w latach 80.
Najnowszym zwiastunem tworzenia się zalążków gospodarki rynkowej są pojawiające się gdzieniegdzie
nowoczesne budowle w stylu zachodnim – hotele, biurowce, banki.
W miastach mongolskich w całym
kraju dominuje mało estetyczna zabudowa jurtowo-barakowa, gdzie
w rzędach ulic znajdują się niewielkie posesje porozdzielane płotami z
desek. Na posesjach tych stoją jurty
i budynki mieszkalne o dość prostej konstrukcji, przypominające
drewniane budy. Takie jurtowiska
to wynik dostosowania kultury nomadów, charakteryzującej się brakiem tradycji architektonicznych,
412
do osiadłego stylu życia. Efekty nie
są specjalnie imponujące. Zabudowane jurtowiskami wzgórza widziane z daleka mogą się kojarzyć
z podmiejskimi slumsami amerykańskich metropolii.
W miastach, a głównie w Ułan Bator, widoczne są wpływy masowej
kultury Zachodu. Powstają liczne
dyskoteki, kluby nocne i bary z muzyką ze światowych list przebojów.
Mimo tych tendencji Ułan Bator nadal pozostaje jedną z nielicznych
stolic na świecie, gdzie nie zbudowano jeszcze McDonalds’a (prawdopodobnie ze względu na duże przywiązanie Mongołów do tradycyjnej
kuchni).
KUCHNIA MONGOLSKA
Kuchnia mongolska jest kuchnią
typowo mięsną, choć wiele mongolskich potraw to różnego rodzaju
specjały mleczne i mączne. Warzywa są bardzo rzadkim dodatkiem
w mongolskiej kuchni. Zapotrzebowanie na witaminy jest rekompensowane głównie spożywaniem produktów mlecznych.
Latem Mongołowie urozmaicają
niektóre dania dodatkiem dziko rosnących przypraw, takich jak szczypiorek (zwany mangir) i czosnek
(sarmis).
Potrawy mięsne
Najbardziej popularnym gatunkiem mięsa spożywanego w Mongolii jest tłusta baranina. Barana zabija
się tradycyjną metodą, dokonując
poprzecznego cięcia na klatce piersiowej, wprowadzając rękę do środka i zaciskając palce na aorcie.
W ten sposób zwierzę nie męczy się
i nie marnuje się jego krew. Każda
część baraniny nadaje się do spożycia. Mięso jest gotowane albo suszone, z kości gotuje się rosół, a wnętrzności, jelita i krew zwierzęcia służą
do wyrobu kiełbasy, którą przyrządza się z dodatkiem soli, cebuli
i czosnku.
Na stepie mięso gotowane jest raz
dziennie. Rano i po południu spożywa się głównie herbatę z mlekiem,
przetwory mleczne oraz mięso ugotowane zeszłego wieczoru. Jedzenie
gotuje się tylko na kolację – jest to
głównie gotowane mięso i rosół, do
którego czasem dodaje się makaron
albo ryż.
Bardzo ciekawe są metody konserwacji i przechowywania zapasów pożywienia na stepie, wypracowane ze względu na specyficzny
styl życia nomadów i trudne warunki klimatyczne kraju. Mięso
(a także sery) suszy się zwykle na
wolnym powietrzu. Tak najczęściej
przygotowuje się zapasy wołowi-
ny, a także innych gatunków mięsa (np. mięsa renifera spożywanego
przez Caatanów). Mięso tnie się na
długie paski, a następnie zawiesza
w cieniu w przewiewnym miejscu.
Wysycha bardzo szybko, stając się
tak twarde, że trudno je ukroić
nożem. Przed użyciem takie wyschnięte paski mięsa (borc) wrzuca
się do wrzącej wody i za kilka minut
gotowy jest już pożywny rosół. Metodą przechowywania suszonej wołowiny podczas podróży jest trzymanie jej w wyczyszczonym wołowym żołądku.
Jednym z najbardziej tradycyjnych
posiłków mongolskich jest boodog.
Przyrządza się go z mięsa koziego
lub tarbagana. Wyciągnąwszy kości
i wnętrzności z ciała przez otwór
szyjny, wkłada się do środka rozgrzane do czerwoności kamienie
i zamyka otwór szyjny, a ciało zwierzęcia piecze na rożnie. Tradycyjną
potrawą (stanowiącą główne danie
podczas celebracji Cagaan Sar) jest
ugotowany w całości kark barana,
który układa się na dużym talerzu
i dekoruje kawałkami ugotowanego
mięsa, a także nogami i głową baranią.
Z innych bardzo dzisiaj popularnych potraw mięsnych kuchni
mongolskiej, które możemy spotkać
w przydrożnym barze-guanzie trze413
ba wymienić chuuszury, czyli placki
z pszennej mąki nadziewane mielonym mięsem (zwykle baraniną)
i smażone na tłuszczu, büüdze (inaczej bozy) – pierogi z mięsem, przypominające kołduny, gotowane na
parze, a także sors – wątróbkę zawijaną w błonę łojową i zapiekaną
na ogniu.
Produkty mleczne
Kobieta przygotowująca strawę, rys. M. Stalończyk
414
Produkty mleczne, które Mongołowie spożywają w okresie letnim,
to głównie kwaśne mleko, twarogi
i różne rodzaje serów, z których każdy ma swoją nazwę. Te same produkty sporządzone z mleka innych
zwierząt smakują zupełnie inaczej.
Mongołowie nie piją surowego mleka, ale zwykle używają go jako dodatek do herbaty lub przetwarzają na
sery i masło.
Z mleka wyrabia się przede wszystkim urum, czyli mongolską wersję
masła. Proces jego produkcji jest wyjątkowo prosty. Gotujące się mleko
jest rozbełtywane, dopóki nie utworzy się na jego powierzchni cienki
kożuch. Kożuch zdejmowany jest
z mleka, studzony i suszony. Urum
przechowuje się w drewnianych beczkach albo skórzanych torbach nawet
przez całą zimę i częstuje się nim
zwykle gości odwiedzających jurtę.
Można go spożywać bez dodatków
lub z serem czy wysuszonym twarogiem albo też dodać do herbaty.
Przez roztopienie urumu Mongołowie otrzymują żółte masło, zwane
szar tos, które również można przechowywać przez całą zimę i używać
do smażenia mongolskich ciasteczek
zwanych gambira.
Innym bardzo popularnym przetworem mlecznym jest aarul. Niektórzy twierdzą, że to dzięki aarulowi Mongołowie mają tak silne,
zdrowe i śnieżnobiałe zęby. Aarul
to po prostu zsiadłe mleko, odwodnione i wysuszone na słońcu i świeżym powietrzu. Ciekawostką jest,
że aarul się nie starzeje i nie psuje.
Z biegiem czasu staje się jedynie
coraz twardszy. Mongołowie bardzo lubią ssać ten specjał. W ciągu
dnia herbata z mlekiem oraz aarul
stanowią główne pożywienie pasterza. Dla dzieci największym przysmakiem jest aarul z dodatkiem
cukru.
Tradycyjne napoje
Suutecaj (suutej caj), czyli mongolska wersja herbaty, jest codziennym napojem mieszkańców Mongolii. Jej smak znacznie różni się
od smaku herbaty, do którego przywykliśmy w Europie. Podstawę gorącego napoju stanowi mieszanka
wysuszonych ziół zebranych na ste415
pie. W różnych częściach kraju są
to różne gatunki roślin. Mongolska
herbata przyrządzana jest z dodatkiem tłustego mleka (koziego, krowiego, wielbłądziego) i szczypty soli. Doskonale gasi pragnienie i jest
pożywna. W zimie pije się herbatę
w wersji bardziej kalorycznej, z dodatkiem zjełczałego tłuszczu i krwi.
Gospodyni jurty parzy suute-caj
w dużych ilościach kilka razy dziennie. Najczęściej spotkanym dzisiaj
sposobem przyrządzania herbaty
jest zaparzanie jej w dużym naczyniu (przypominającym kształtem
miednicę). Pani domu wlewa do naczynia wodę i mleko w podobnych
proporcjach, które doprowadza do
wrzenia na rozgrzanym piecu ustawionym pośrodku jurty. W międzyczasie dosypuje garstkę soli, a gdy
woda z mlekiem zaczyna się gotować, gospodyni dodaje garść zasuszonych ziół i przykrywa naczynie,
aby herbata mogła się zaparzyć. Po
kilku minutach wlewa gorący napój do metalowego czajnika, a następnie napełnia nim porcelanowe
czarki, w których podaje herbatę
domownikom i gościom.
Ajrak, znany też jako kumys,
jest ulubionym napojem Mongołów
już od setek lat. „Latem piją mleko
klaczy” – napisał Wilhelm Rubruk
o Mongołach, kiedy odwiedzał kra416
inę Czyngis-chana wXIII w. Ajrak
jest napojem orzeźwiającym w lecie oraz rozgrzewającym w mroźne
zimowe dni. Klacze dojone się trzy
albo cztery razy dziennie i dają za
każdym razem około litra mleka.
Wlewane następnie do skórzanych
worków, fermentuje przez dzień
i noc, ubijane od czasu do czasu
drewnianym ubijakiem. Następnego dnia jest już gotowe do spożycia. Zawiera wówczas około 3 – 4%.
alkoholu. Smak ajraku można porównać do smaku kwaśnego mleka
krowiego. Jest jednak także trochę
cierpki, szczególnie na terenach pustynnych i półpustynnych, gdzie
konie pasą się na skąpej i uboższej
w składniki mineralne roślinności.
Smak kumysu zależy od paszy, którą podaje się koniom oraz od miejsca ich wypasu i składników roślinności, którą się żywią. Ponoć
najlepszy kumys można spotkać
w ajmakach Archangaj i Bulgan.
Smakosze doceniają też ajrak produkowany na Gobi.
Ajrak a tradycja nomadów
Smak i zapach ajraku nieustannie
towarzyszy w podróży przez Mongolię, każdy gość pojawiający się
w progu jurty jest nim częstowany.
Nie można odmawiać poczęstunku
kumysem, bo oznaczałoby to brak
szacunku dla gospodarzy, ich prastarej kultury i tradycji, którymi tak
się szczycą. Mongołowie mówią, że
w kobylim mleku, przyrządzanym
według kilkusetletniej tradycji odziedziczonej po przodkach, drzemie potęga tradycji ich narodu. Ajrakiem
częstuje się więc najlepszych gości,
przy miseczce kumysu odbywają się
wszelkie rozmowy i zabawy towarzyskie, a wśród nich najbardziej ulubione tu ze wszystkich gry w kości.
Jest to też napój świąteczny, którym
nagradza się zwycięzców wyścigów
konnych, zawodów łuczniczych czy
zapasów i który spożywa się podczas
wszystkich świąt i rytuałów mongolskich. Nie bez znaczenia jest biały kolor kumysu, który był zawsze
świętym kolorem Mongołów oznaczającym szczęście i radość. Ajrak
jest też symbolem wolności i swobody mongolskiego koczownika.
Archi (mongolska wódka) jest
mocniejszym trunkiem Mongołów,
który otrzymuje się z destylowanego kumysu. Ma on około 10 –12%
alkoholu, jest przezroczysty, bez
specjalnego smaku. Archi zawsze
podaje gościom gospodarz, najstarszy mężczyzna w jurcie. Wódkę pije
się w srebrnej czarce, którą napełnia gospodarz i podaje najstarszej
osobie. Przed wypiciem wypada pokropić cztery strony świata kilkoma
pierwszymi kroplami. Wypija się
jedynie łyk archi i oddaje czarkę gospodarzowi, który ponownie ją napełnia, tak aby zawsze było wódki
po brzegi i podaje następnej osobie
według wieku.
Z napojów alkoholowych Mongołowie, głównie ludność mieszkająca
w miastach, piją również piwo ryżowe sprowadzane z Chin oraz rosyjską wódkę, znacznie mocniejszą
od tradycyjnej archi stepowych koczowników.
RELIGIA
Na terenach dzisiejszej Mongolii
funkcjonowało obok siebie wiele
różnych religii. Oprócz szamanizmu rozwinął się tu maniheizm,
chrześcijaństwo nestoriańskie, islam, buddyzm, taoizm i konfucjonizm. Państwo mongolskie
w XIII w. i później cechowało się
znaczną tolerancją religijną. Za czasów chana Munkego organizowano
na przykład dysputy z udziałem
przedstawicieli trzech religii, przy
czym sam władca pilnował, by nie
obrażano żadnej za stron. Często
członkowie jednej rodziny należeli
do różnych wyznań. Zdarzało się
również, że niektóre osoby zmieniały wyznanie kilkakrotnie w ciągu życia, np. Oldżejtu, jeden z władców
417
mongolskiego państwa ilchanów,
został najpierw chrześcijaninem,
później przeszedł na buddyzm,
a na końcu na islam. Ostatecznie
w XVI w. buddyzm zdominował inne wyznania w Mongolii. Dziś jest
on religią wyznawaną przez zdecydowaną większość Mongołów.
Szamanizm nie stanowi jednolitego systemu religijnego, brak
w nim bowiem uporządkowanej doktryny – jest to raczej dość chaotyczny
zespół wierzeń, który w różnych obszarach Azji posiadał różne odmiany,
ale były pewne elementy wspólne: podział wszechświata na świat górny,
środkowy, dolny, rola szamanów jaSzamanizm
ko pośredników między tymi świataPierwotną religią Mongołów był mi i in. (więcej o szamanizmie zob.
szamanizm, początkowo najpraw- Atlas religijny na końcu przewodnidopodobniej pomieszany z jeszcze ka). Tym co odróżniało szamanizm
wcześniejszymi wierzeniami (m.in. mongolski choćby od buriackiego była
z totemizmem). Wyznawały go lu- wiara w najwyższe bóstwo. Dla Mondy zamieszkujące Mongolię
gołów było nim
w najdawniejszym okresie,
Tengri – bójak Hunowie, Żołżanie
(Awarowie), Turcy orchońscy i inne. Także
w początkowym okresie imperium mongolskiego dominował szamanizm.
Owoo, rys. W. Kwiecień
418
stwo nieba, czy raczej samo deifikowane niebo. Określano go różnymi
epitetami: Möngke Tengri (Wieczne
Niebo), Deere Tengri (Wysokie Niebo), Erketü Tengri (Wszechmocne
Niebo). Innym mongolskim bóstwem
było bóstwo ziemi – Etuken lub
Eke Etuken (Matka Ziemia). Podobnie czczono słońce, księżyc, wodę,
a także szereg elementów otaczającej
Mongołów przyrody. Tajna historia
Mongołów opisuje modły dziękczynne wykonywane przez Czyngis-chana
do Słońca: „[...] zwrócił się w stronę
słońca, założył swój pas na szyję, przewiesił czapkę przez rękę, bił się w piersi i dziewięciokrotnie przyklęknął
w stroną słońca i złożył ofiarę oraz
odmówił modlitwę”.
Mongołowie czcili także ogień,
a w szczególności ognisko domowe,
zaś duch ogniska domowego był
zgodnie z wierzeniami duchem opiekuńczym. Ognia więc nie wolno było obrazić rzucaniem doń nieczystości, odpadków, wkładaniem ostrych
przedmiotów. Należało natomiast
przed posiłkiem wrzucić do niego
najsmaczniejsze kąski. Oprócz kultu ognia bardzo rozpowszechniony
był też kult zwierząt, a także kult
przodków. Wizerunki zmarłych, nazywane ongonami, umieszczano
w jurtach. Miały one zapewnić powodzenie gospodarzom, a także po-
moc w przypadku chorób i innych
nieszczęść. Cześć oddawana bóstwom wyrażała się głównie w składaniu im ofiar. Oddawano bóstwom
cząstkę napojów i pokarmów – rytuał kropienia w cztery strony świata
przetrwał do dziś.
Wierzenia szamańskie zachowały
się w Mongolii jedynie w szczątkowej formie. Wiele elementów szamańskich przejął buddyzm. Najbardziej widocznymi dziś pozostałościami tego archaicznego zespołu
wierzeń są owoo (obo) – kamienne
kopce często usypane na wzgórzach,
przy których składano ofiary bóstwom. Także wiele rytuałów powszechnych i dziś wiąże się z kultem
przodków, duchów opiekuńczych
czy innych elementów przyrody. Są
jednak jeszcze w Mongolii nieliczne ludy wciąż kultywujące szamanizm, np. tuwińskie plemię Sojotów (Urianchajców), zwane przez
Mongołów Caatanami, żyjące w Sajanach.
Buddyzm tybetański (lamaizm)
Tybetańska wersja buddyzmu,
zwana lamaizmem, pojawiła się
w Mongolii już za czasów imperium
(o założeniach tej religii zob. Atlas
religijny na końcu przewodnika). Za
lamaizmem opowiadał się zdecydowanie chan Kubiłaj, dzięki które419
mu religia ta cieszyła się dość dużą
popularnością w państwie mongolskim. Upadek dynastii mongolskiej w Chinach zahamował rozprzestrzenianie się lamaizmu na
kilka wieków. Dopiero pod koniec
XVI w. nastąpiła ponowna ekspansja tego systemu religijnego na tereny mongolskie. Wiązało się to
z najazdem feudałów południowomongolskich na Tybet, którzy zawiązali porozumienie z kastą lamów
tybetańskich. Lamaizm rozprzestrzenił się na terenach Mongolii
bardzo szybko. Przyjął go Altanchan, dostosowując jednak jego
wymogi do warunków życia koczowniczego – zezwolono m.in.
na jedzenie mięsa i zabijanie
zwierząt. Kolejny mongolski władca
będący wyznawcą lamaizmu, Abataj-chan, kazał wybudować klasztor Erdeni Dzu, który ukończono
w 1586 r. Wkrótce potem cała Mongolia pokryła się siecią klasztorów.
Także liczba lamów szybko rosła
– tendencje te utrzymywały się nieprzerwanie aż do końca pierwszego
ćwierćwiecza XX w.
Lamaizm rozwijał się w Mongolii bez przeszkód do roku 1924 (bez
przeszkód – jeśli pominąć pewne ograniczenia stosowane przez administrację chińską w czasach
uzależnienia od
Lamowie, rys. M. Stalończyk
420
w XII i XIII w. wyznawały nestorianizm (np. Kereici, którzy przyjęli go
w wieku XI). Do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, ale
i kupcy. W Europie wiedziano o postępach chrześcijaństwa na tych terenach. Funkcjonowała tam nawet
legenda o chrześcijańskim królestwie
księdza Jana, który jakoby miał walczyć w tej części Azji z muzułmanami. I choć islam faktycznie rozwinął
się na niektórych terenach imperium
(np. Złota Orda), chrześcijaństwo
miało szczególnie mocną pozycję
wśród Mongołów. Jednym z władców, który szczególnie popierał chrześcijaństwo, był chan Gujuk, który,
jak donosi Raszyd ad-Din, „zawsze
dopuszczał naukę kapłanów i chrześcijan”, a za jego rządów „sprawy
chrześcijan wzięły górę”. Także wiele kobiet związanych z dworem było
nestoriankami, m.in. synowa Czyngis-chana, azarazem matka dwóch
innych chanów: Munkego i Kubiłaja. Także żona Hulagu, brata wspomnianych chanów i władcy państwa
ilchanów (dziś Iran), była nestorianChrześcijaństwo
ką. Dzięki wstawiennictwu tej ostatJedną z religii najwcześniej pozna- niej nie prześladowano chrześcijan
nych przez Mongołów jest chrześci- w podbitym przez Hulagu państwie
jaństwo. Chodzi tu o chrześcijań- szachów Chorezmu. Co więcej ciestwo nestoriańskie, które pojawiło
szyli się oni dużym poparciem wśród
się na terenach mongolskich już
kolejnych mongolskich władców pańw V w. Niektóre ludy mongolskie
stwa, Ilchanowie widzieli bowiem
Chin). W okresie komunizmu zupełnie zlikwidowano kościół lamajski w Mongolii. Najbardziej
masowe działania antylamajskie
podejmowano w czasach stalinizmu. Zamordowano wtedy tysiące mnichów, wielu zmuszono
do ucieczki. Większość klasztorów
zrównano z ziemią, posągi bóstw
lamajskich rozbijano, zrzucano do
rzek. Klasztorów zachowało się zaledwie kilka, w tym Erdeni Dzu
w Charchorin i Gandan w Ułan Bator. Naocznym przykładem tych
dokonanych zniszczeń jest klasztor Manszir leżący u stóp góry Bogd
Uul w pobliżu Ułan Bator, gdzie
mieszkało ongiś 1500 mnichów.
Wszyscy zostali wymordowani,
a klasztor zamieniono w ruinę.
Obecnie lamaizm znów odrodził
się w Mongolii. Gandan, który stanowił przez lata rodzaj „egzotycznej
osobliwości dla turystów”, znów zapełnił się mnichami. Buduje się stale nowe świątynie – i w Ułan Bator
i na prowincji kraju.
421
w chrześcijaństwie siłę polityczną,
która mogłaby pomóc im w podboju
Egiptu. Za rządów synów Hulagu
(II poł. XIII w.) bito nawet monety ze
znakiem krzyża i napisem „W imię
Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Czasy te jednak przeminęły dość szybko
i na terenach państwa ilchanów czy
Złotej Ordy zapanował islam. Obecnie po upadku komunizmu chrześcijaństwo pojawiło się w Mongolii
znowu. Jego obecność wiąże się z misjonarzami chrześcijańskimi docierającymi coraz liczniej do Mongolii.
Islam
ści mongolskiej, lecz głównie na terenach zdominowanych przez ludność
niemongolską. Obecnie w Mongolii
żyje odsetek ludności muzułmańskiej
(głównie Kazachowie w zachodniej
Mongolii). Jest to jednak islam przystosowany do warunków stepowych:
przestrzeganie doktryny religijnej nie
jest tu tak restrykcyjne.
Manicheizm, taoizm i konfucjanizm
Systemem religijnym, który pojawił się na terenach mongolskich
w okresie panowania Ujgurów (745
– 840) był manicheizm. Religia ta
stworzona przez Maniego w Persji
w III w. rozprzestrzeniła się na różne
obszary Azji. W samej Ujgurii, mimo że była religią oficjalną, nie wyparła szeregu innych wierzeń. Religia
ta zniknęła z owych terenów wraz
z upadkiem państwa Ujgurów.
Oprócz tego na terenach Mongolii
mieszkali wyznawcy religii, które
przywędrowały z Chin (taoizm i konfucjanizm), nigdy nie zdobyły one jednak znaczącej pozycji w Mongolii.
Islam zaczął się rozpowszechniać
wśród ludów koczowniczej zachodnich stepów w X w. Głównymi propagatorami tej religii byli kupcy muzułmańscy. Mongołowie z jednej strony
cenili wysoki poziom kultury świata
islamu i dobrą jakość pochodzących
stamtąd produktów, lecz z drugiej
strony nie mogli tolerować niektórych
norm obyczajowych muzułmanów.
Na przykład podrzynanie gardeł zwierząt czy oblucje w zbiornikach bieżącej wody stały w sprzeczności z wyroOCHRONA DZIEDZICTWA
PRZYRODNICZEGO I KULTUROWEGO
słymi z szamanizmu przekonaniami
Mongołów. Mimo tych rozbieżności i
wynikłych na ich tle konfliktów, chętMongołowie wierzą, że wszystko
nie korzystano z usług muzułmanów
co piękne ma swe źródło w przyrow handlu i administracji. Islam nie
dzie. Ochrona przyrody, otaczanie
zakorzenił się wśród rdzennej ludno- opieką drzew, zwierząt i ustanawia422
nie świętymi i nietykalnymi górskich
szczytów mają swe długie tradycje.
Od dawien dawna były one związane
ze szczególną filozofią i stylem życia
koczowników, tak bardzo zależnym
od otaczającej przyrody i podporządkowanym kultowi Matki Ziemi
i wierzeniom o świętości przyrody.
Dlatego też dzisiejsze tereny prawnie
chronione w Mongolii reprezentują
nie tylko unikalne wartości przyrodnicze i krajobrazowe, ale są też obszarami o wysokiej wartości historyczno-kulturowej, terenami uważanymi
od wieków za święte siedziby bóstw,
albo miejscami upamiętniającymi
pewne wydarzenia historyczne. Na
większości obszarów chronionych
spotkamy zabytki dziedzictwa kulturowego wkomponowane w dziewiczy
krajobraz stepu, gór, pustyni, takie
jak malowidła naskalne, inskrypcje
turkuckie na stelach nagrobnych,
kurhany Hunów, kamienne posągi,
świątynie lamajskie, ruiny klasztorów itp.
Historia ochrony przyrody
Z relacji średniowiecznych podróżników wiemy, że Mongołowie
już w XII w. stosowali prawne instrumenty ochrony przyrody, ustanawiając okresy ochronne zwierząt
i zakazy polowania na zające, sarny, jelenie czy antylopy dżereń.
W II poł. XII w. kodeks ustanowiony przez Kubiłaja, wnuka Czyngis-chana, zabraniał polowani
a w okresie godowym zwierząt i nakazywał
troszczyć się o drzewa. Wiele pasm
górskich i szczytów od dawien dawna uważanych było za święte i otaczanych szczególną ochroną. Święta
góra Bogd Uul była chroniona jako
miejsce kultu już od przełomu XII
i XIII w., a w 1778 r. doczekała się
formalnej ochrony w formie Obszaru Ścisłej Ochrony Bogd chaan. Jest
to więc jeden z pierwszych terenów
chronionych na świecie. W latach
1709 – 1799 na mocy praw Chach
Juram 16 gór zostało objętych zakazem polowań, uprawy ziemi i ścinania drzew. W czasach komunistycznych w latach 1957 – 1990
ustanowiono dziesięć kolejnych obszarów prawnie chronionych. Po
zmianach politycznych, począwszy
od roku 1990, ochrona przyrody stała się priorytetowym celem działania rządu i powołano 15 nowych
obszarów chronionych. Obecnie istnieje w Mongolii 26 terenów prawnie chronionych należących do czterech kategorii, o łącznej powierzchni
126 tys. km2, co stanowi ok. 8% powierzchni państwa. Jest to obszar
wielkości ponad 40% terytorium
Polski. Dla porównania w Polsce tereny, których nadrzędnym celem
423
funkcjonowania jest ochrona przyrody (parki narodowe i rezerwaty przyrody), stanowią 1,4% powierzchni
kraju. Mongolskie Ministerstwo
Ochrony Przyrody i Środowiska
zamierza poszerzać sieć obszarów
chronionych, licząc na to, że przyciągną one do kraju turystów z całego świata poszukujących kontaktu z
pierwotnym środowiskiem. Długofalowym celem strategicznym jest
objęcie ochroną przynajmniej 30%
powierzchni kraju. Podczas Szczytu
Ziemi w Rio de Janeiro przedstawiciele władz Mongolii zapropono-
10B
10C
A
Obszarowy system ochrony przyrody
Obszary chronione Mongolii zalicza się do czterech kategorii, rozróżnianych w zależności od charakteru środowiska przyrodniczego
i walorów dziedzictwa kulturowego.
W każdym z nich obowiązuje inny
stopień ochrony, wszystkie są jednak
terenami najwyższej ochrony według kryteriów międzynarodowych
(o randze porównywalnej z polskimi
Obszary chronione Mongolii
10A
11
F
10D
8
20
23
2
C
21B
4
A
18
21A
1B
wali, aby całemu terytorium tego
państwa nadać statut światowego
rezerwatu biosfery UNESCO.
9
12
22 16 19
B
25
3
14 15
7
E
6
17
E 26
24
1A
13
E
D
Parki narodowe
11) Jezioro Chusugul
12) Terchijn Cagaan Nuur
13) Gurwan Sajchan
14) Gorkij Tereld¿
Rezerwaty przyrody
Obszary œcis³ej ochrony
15) Nagalchan Uul
16) Batchan Uul
1) Wielkiej Gobi A i B
17) Lchaczinwandad
2) Chöch Serch
18) Bulgan Gol
3) Góry Bogd chaan
Pomniki
przyrodniczne
i
hist.
19) Chustajn Uul
4) Chasagt Chajrchan
20) Ugtam Uul
5) Chan Chentij
22) Bulgan Uul
21) Szarga (A) Manchan (B)
6) Nomrog
23) Wulkany Uran Togoo
7) Wschodniej Mongolii
24) Eed¿ Chajchran
Regiony przewidywane pod ochronê
8) Mongol Dad¿urian
25) Chustajn Najman Nuur
A) A³taj Mongolski
9) Otgon Tengri
26) Ganga Nuur
B) Góry Changaj
10) Kotlina Jeziora Uws
C) Kotlina Wlk. Jezior
10 A) Jez. Uws
D) Obni¿enie p³d-wsch. gobijskie
10 B) Cagaan Szuwuut Uul
E) Równina Dornod
10 C) Turgen Uul
F) Równina Chubsugul
10 D) Altan Els
424
Obszary prawnie chronione Mongolii
Obszar chroniony
Powierzchnia (w ha)
Obszary ścisłej ochrony
Wielka Gobi A i B
5 311 700
Chöch Serch
65 900
Bogd chaan
41 600
Chasagt Chajchran
27 400
Chan Chentij
1 227 100
Nomrog
311 200
Dornod Mongol
570 400
Mongol Dadżurian
103 000
Otgon Tengri
95 500
Kotlina Jeziora Uws
771 600
Parki narodowe
Jezioro Chubsugul
838 100
Chorgo-Terchijn Cagaan Nuur
73 000
Gurwan Sajchan
2 300 000
Gorkij Tereldż
286 400
Rezerwaty przyrody
Nagalchan Uul
3 000
Batchan Uul
21 800
Lchaczinwandad Uul
58 800
Bulgan Gol
7 200
Chustajn Nuruu
90 000
Ugtam Uul
30 000
Szarga Manchan
316 900
Pomniki przyrody i historii
Bulgan Uul
1 800
Uran Togoo Tulga Uul
14 600
Eedż Chajchran
22 500
Chustajn Najman Nuur
11 500
Ganga Nuur 2
8 800
12 629 800
RAZEM POWIERZCHNIA
Rok utworzenia
1976
1977
1778
1965
1992
1992
1992
1992
1992
1993
1992
1965
1993
1993
1957
1957
1965
1965
1993
1993
1993
1965
1965
1992
1992
1993
Wielkość powierzchni prawnie chronionej wg stref przyrodniczych
Strefa
Powierzchnia chroniona (w ha)
Procent %
Tajga
1 817 000
22,14
strefa wysokogórska
410 000
5,49
lasostep
929 000
2,73
step
830 000
1,97
step pustynny
1 387 000
3,41
pustynia
6 635 000
31,11
425
parkami narodowymi, rezerwatami
i pomnikami przyrody). Są to:
* obszary ścisłej ochrony – obszary naturalne o wysokiej wartości
ekologicznej ze szczególnym znaczeniem dla nauki i cywilizacji, gdzie
chroni się walory naturalne i zapobiega utracie równowagi ekologicznej;
* parki narodowe – obszary naturalne o wysokich wartościach historycznych, ekologicznych i kulturowych, tworzone dla celów naukowo-badawczych oraz rozwoju
turystyki przyjaznej dla środowiska;
* rezerwaty przyrody – obszary
ustanowione w celu ochrony charakterystycznych ekosystemów albo
siedlisk roślinnych czy zwierzęcych
lub innych elementów nieożywionych krajobrazu. Są cztery rodzaje
rezerwatów przyrody: krajobrazowe,
florystyczne lub faunistyczne, paleontologiczne oraz geologiczne;
* pomniki przyrody i historii
– miejsca ochrony różnych elementów dziedzictwa historycznego
i kulturowego: formacje krajobrazu
(wodospady, jaskinie, formacje wulkaniczne), miejsca archeologiczne
i religijne i in.
Oprócz czterech powyższych form
ochrony istnieją dodatkowe formy
ochrony regulowane odrębnymi
przepisami i ustawami: rezerwaty
426
leśne oraz rezerwaty roślinne ustanawiane w celu szczególnej ochrony
niektórych ważnych siedlisk roślin
użytkowych.
Zagrożenia dla bezcennych ekosystemów naturalnych kraju rosną
z roku na rok. Najpoważniejsze
z nich to: przyrost demograficzny,
a wraz z nim wzrost pogłowia zwierząt hodowlanych, wzmaganie się
eksploatacji zasobów przyrodniczych napędzane przez zmiany społeczno-ekonomiczne, rozwój przemysłu, wzrost zużycia wody i zanieczyszczenie chemiczne wód gruntowych, regulacje cieków wodnych,
rozwój rolnictwa i intensywnego pasterstwa, a także wzmożona eksploatacja zasobów leśnych, roślinnych,
zwierzęcych i pustynnienie krajobrazu i ocieplanie się klimatu.
gulującymi użytkowanie tych stref.
Parki narodowe dzielą się na trzy
strefy, które warunkują sposób aktywności ludzkiej w każdym z wyznaczonych obszarów: rdzeń (strefa
szczególnej ochrony pozostawiona
do celów badawczych i ochronnych),
strefa rozwoju ekoturystyki (za zgodą
dyrekcji parku jest dozwolony umiarkowany rozwój turystyki i rybołówstwo) oraz strefa umiarkowanego
użytkowania (dodatkowo dozwolo-
ne są wszelkie tradycyjne zajęcia codzienne ludności miejscowej).
Władze Mongolii liczą, że ekoturystyka stanie się swego rodzaju specjalnością narodową, która będzie
kreować wizerunek kraju na świecie, a także będzie przyczyniać się
do promowania bogactwa przyrody
i zdobywania wsparcia dla jego
ochrony ze strony międzynarodowych organizacji i instytucji. Działaniami nastawionymi na rozwój
Ochrona lasów
Lasy i obszary krzaczaste w Mongolii pokrywają 15 mln ha powierzchni kraju (10%), z czego 2 mln ha to pustynne lasy saksaułowe zlokalizowane w dziewięciu południowych ajmakach. Lasy z prawdziwego
zdarzenia (gatunki charakterystyczne dla tajgi) pokrywają 7% powierzchni kraju. Przez ostatnie 30 – 40 lat gospodarka leśna prowadzona była
w sposób niezrównoważony, naruszając połowę ekosystemów leśnych.
W czasie gdy zrąb zupełny był praktyką często stosowaną, zniknęło ok.
250 tys. ha lasów. Nowa Ustawa o lasach ma za zadanie regulować
Ekoturystyka
i równoważyć gospodarkę leśną. Istnieje jednak wiele problemów zwią-
Koordynacja rozwoju ekoturystyki
na obszarach prawnie chronionych
należy do priorytetowych zadań Narodowej Służby na Rzecz Terenów
Chronionych i Ekoturystyki. Instytucja ta wydaje licencje biurom podróży, które pragną organizować zagraniczną turystykę przyjazdową na
obszarach chronionych w sposób
przyjazny dla środowiska i dla miejscowej ludności oraz zgodnie z podziałem strefowym i przepisami re-
zanych z jej wdrażaniem, egzekwowaniem przepisów i praktycznym
zarządzaniem lasami w terenie. Ustawa ta wydziela 3 kategorie lasów,
w zależności od funkcji i możliwości prowadzenia gospodarki leśnej:
strefa lasów ściśle chronionych (rezerwaty leśne ścisłej ochrony), strefa
lasów chronionych (tereny leśne ochronne, pełniące ważną rolę stref
buforowych m.in. dla dolin rzecznych, jezior, źródlisk), strefa lasów
produkcyjnych (gdzie pozyskuje się drewno do celów komercyjnych
i prowadzi prace pielęgnacyjne i regeneracyjne).
Szczególną ochroną objęte są w Mongolii niektóre gatunki drzew
– ścinanie cedrów, świerków albo wiązów wymaga zezwolenia Ministra
Ochrony Przyrody i Środowiska.
427
umiakowanej turystyki kieruje zasada, że ochrona środowiska nie będzie możliwa bez stworzenia społeczno-ekonomiczn
ych podstaw dla
właściwych relacji pomiędzy ludźmi a przyrodą. Ważną próbą takich
przedsięwzięć są programy wspierane finansowo i merytorycznie
przez Fundusz na Rzecz Globalnego
Środowiska GEF/Program Rozwoju
Narodów Zjednoczonych UNDP
w ramach Planu działań na rzecz
ochrony bioróżnorodności Mongolii. Jak dotąd udało się przeprowadzić kilka pilotażowych projektów
rozwoju ekonomicznego małej skali opartego na ekoturystyce w regionach leżących w granicach czterech
terenów chronionych. Ich celem było zademonstrowanie miejscowej
428
ludności korzyści społeczno-ekonomicznych płynących z istnienia
obszarów chronionych. Ministerstwo Ochrony Przyrody i Środowiska podjęło się również realizacji
programu działań razem ze Światowym Funduszem Ochrony Przyrody WWF pod nazwą Wkład obszarów chronionych w zrównoważony
rozwój regionalny. Wyodrębniono
osiem regionów współistniejących
z terenami chronionymi (m.in.
w górach Chentej i Changaj oraz
w gobijskim parku narodowym
Gurwan Sajchan), gdzie zamierza
się tworzyć możliwości rozwoju
i poprawy warunków życia miejscowej ludności w zgodzie z przyrodą
oraz przy poszanowaniu i zachowaniu rodzimych tradycji.
MONGOLIA
INFORMACJE PRAKTYCZNE
otrzymać w ambasadzie chińskiej
w Mongolii bezpłatnie (w odróżnieW Mongolii od niedawna, po la- niu od Polski, gdzie trzeba za nią
tach przerwy, funkcjonuje amba- zapłacić).
sada RP.
Ambasada ChRL czynna jest
Ambasada RP w Mongolii
w poniedziałki, środy i piątki w goDiplomat 95 Ailyn bair,
dzinach: 9.30 – 12.00. Czas oczekiUłan Bator 13
wania na wizę – około tygodnia.
P.O. Box 1049, Mongolia
tel.: (976-11) 320 641
Ambasada Chińskiej
faks: (976-11) 320516
Republiki Ludowej
e-mail: [email protected]
Ho. C.P.O. Box 672,
Zaluuchuudyn urgun chuluu 5,
Jeśli chcemy przedłużyć 30-dnio- Dzaluuczuudyn Örgön chölöö 5
wą wizę otrzymaną w Polsce, winUłan Bator, Mongolia
niśmy udać się do placówki MSZ
tel.: (976-11) 320 9
55,
(szary okrągły budynek naprzeciwko
323 940, 311 985
placu Suche Batora, wejście od tyłu,
faks: (976-11) 311 943
czynne od poniedziałku do piątku
w godzinach: 9.30 – 12.00). PrzedłuAmbasada Federacji Rosyjskiej
żenie wizy kosztuje 2 USD za każdy
Ho. C.P.O. Box 661,
dodatkowy dzień pobytu i wiążę się
Ench Tajwany Gudamdż A-6
z tygodniowym oczekiwaniem. Aby
Ułan Bator 210613, Mongolia
oszczędzić sobie tego typu „urzędotel.: (976-11) 326 037,
wych kłopotów”, najlepiej wszystkie
372 851, 327 506, 326 183
sprawy formalne załatwić jeszcze
faks: (976-11) 327 018, 324 42
5
przed wyjazdem z kraju.
Przydatne mogą się z pewnością
Jeśli planujemy podróż dalej na
okazać ambasady krajów sąsiadują- wschód czy południe kontynentu
cych z Mongolią (Chin i Rosji) Co
azjatyckiego, przydatne mogą się
interesujące, wizę chińską można
okazać i ambasady innych krajów.
PLACÓWKI DYPLOMATYCZNE
429
Abasada Republiki Indii
Ho. C.P.O. Box 691,
Zaluuchuudyn urgun chuluu 10
Dzaluuczuudyn Örgön chölöö 10
Ułan Bator, Mongolia
tel.: (976-11) 329522,
329 524, 329 528
faks: (976-11) 329532
Ambasada Republiki Korei
Ho. C.P.O. Box 1039,
Marksyn Örgön Czölöö 10
Ułan Bator, Mongolia
tel.: (976-11) 321548, 310 153
faks: (976-11) 311 1
57
nak zdarzają się próby wyłudzenia
łapówki od turystów (zwłaszcza poza stolicą kraju), którzy owego obowiązku rejestracji nie dopełnili.
Rejestracją zajmuje się urząd o mongolskiej nazwie Irgenij Burtgel Medeelijn Ulsyn Töw położony na północnych obrzeżach Ułan Bator. To
także miejsce, gdzie znajomi Mongołowie mogą zdobyć dla nas formalne zaproszenie.
WYMIANA WALUTY
Do Mongolii należy zabierać wyłącznie dolary amerykańskie, ewentualnie czeki podróżne, które możAmbasada Ludowej
na wymienić na tugriki (T) w stoDemokratycznej Republiki
licy kraju. Można zabrać też karty
Laotańskiej (Laosu)
płatnicze. Poza stolicą lepiej mieć
Ho. C.P.O. Box 1030,
już wymienione tugriki lub dolary
Ich Tojruu 59
w gotówce. W regionach oddalonych
Ułan Bator, Mongolia
od Ułan Bator kurs wymiany jest
tel.: (976-11) 326 440, 322 834
znacznie mniej korzystny.
faks: (976-11) 321 048
Kurs dolara zmienia się z roku
OBOWIĄZEK REJESTRACJI
na rok, tempo tych zmian jest jednak dość powolne (1 USD latem
Turysta zagraniczny planujący po- 1998 kosztował 850 T, latem 1999
byt w Mongolii dłuższy niż 30 dni
– 1050 T, a latem 2002 – 1100 T).
powinien się zarejestrować. Taki
Najlepszymi miejscami wymiany
obowiązek istnieje oficjalnie, ale
są kantory i banki. Sprzedać dolary
mało kto z przyjezdnych go dopeł- można też „cinkciarzom”, których
nia. Rzadko też kontroluje się, czy
spotkać można dość często w stolicy
turyści mają wbitą w paszportach
kraju, a także w miastach graniczpieczęć rejestracji. Niemniej jed- nych. Po przyjeździe do Mongolii
430
z Rosji tylko od nich można zakupić
tugriki na kontynuowanie podróży
do stolicy. Przy wjeździe z Chin
do Mongolii można dokonać podobnej wymiany w granicznym mieście
Dzamyn-üüd. Warto jednak wiedzieć, że nie zawsze wymiana waluty
jest konieczna. W wielu przypadkach
ceny liczone są bezpośrednio w dolarach. Dotyczy to szczególnie usług
typowo turystycznych – wynajmu samochodów, koni, wielbłądów, noclegów w hotelach, wejściówek na
imprezy, przedstawienia itp.
KOMUNIKACJA W REGIONIE
Transport publiczny
Linia kolejowa przecina kraj
z północy na południe. Boczne odgałęzienia prowadzą tylko do Erdenet
na północy kraju (po drodze klasztor
Amarbajasgalant) i do Dzüünbajan
leżącego w pobliżu Sajnszand. Łączna długość całej linii kolei mongolskiej wynosi 1815 km. Przez Mongolię przejeżdżają tygodniowo trzy
międzynarodowe pociągi, jest też
kilka lokalnych połączeń kolejowych. Zwykle pociągi kursują do
danej miejscowości raz dziennie,
a na niektórych odcinkach (np.
Sajnszand – Dzüünbajan) dwa razy
w tygodniu. Zdarza się też często,
że pociągi lokalne nie jeżdżą całko-
wicie zgodnie z rozkładem – czasem
opuszczają one stacje kilka minut
przed planowaną godziną odjazdu
(warto unikać robienia zakupów
w ostatniej chwili). W Mongolii są
dwa typy wagonów: sypialny i zwykły (odpowiedniki rosyjskich kupe
i obścij). Ten ostatni wygląda jednak
dokładnie jak rosyjski płackartnyj.
Rolę siedzeń pełnią tu łóżka, dzięki
czemu możliwe jest w tych wagonach spanie w pozycji leżącej (co jest
powszechnie praktykowane mimo
znacznego czasem tłoku).
Publiczny transport drogowy stanowią w Mongolii przede wszystkim autobusy, liczne samochody
ciężarowe, półciężarówki, furgony
i minibusy, które kursują na poszczególnych trasach. Trasy komunikacji publicznej mają układ
promienisty (ze stolicą kraju jako
centrum). Oznacza to, że wszelkie
autobusy jadące ze stolic ajmaków
kierują się wyłącznie do Ułan Bator.
Jeżeli zatrzymują się w stolicach innych ajmaków to tylko w przypadku, gdy te znajdują się po drodze
do miasta-centrum. Na przykład
autobus kursujący na trasie Altaj
– Ułan Bator przejeżdża też przez
stolice dwóch innych ajmaków: Bajanchongor i Arwajcheer, a autobus
z Czojbalsan jedzie przez Öndörchaan. Gdy jednak dwa miasta nie
431
są położone na wspólnej linii łączącej je ze stolicą kraju, zwykle nie ma
między nimi żadnej łączności komunikacyjnej. Tak jest choćby w przypadku Dalandzadgad i Arwajcheer,
które dzieli ledwo 377 km, czy Cecerleg i Mörön oddalonych od siebie
o 413 km. Jest to prawdziwą zmorą
dla turystów indywidualnych korzystających z komunikacji publicznej,
którzy podróżując pomiędzy tak usytuowanymi miastami, muszą nieraz
dwukrotnie nadkładać drogi. Jedyną opcją jest przejazd z przesiadką
w Ułan Bator, nieraz znacznie oddalonym od miejsca naszego aktualnego pobytu. Alternatywą może być tu
wynajęcie UAZ-a (należy się liczyć
z koniecznością opłacenia także
kosztów powrotu kierowcy) czy przejazd autostopem.
Za przelot samolotem cudzoziemcy płacić muszą wygórowane ceny
(3 – 4 razy wyższe niż Mongołowie,
np. bilet z miasta Altaj do Ułan Bator obywatela Mongolii kosztuje 30
USD, a turystę spoza Mongolii aż
110 USD). Mimo deklarowanej w informatorze ISIC zniżki 50% na przeloty krajowe, mongolskie linie lotnicze MIAT zniżek owych nie uznają.
Jeśli mimo to chcemy skorzystać
z usług MIAT, powinniśmy od razu
po przyjeździe do Mongolii dowiedzieć się, w które dni samoloty wyla432
tują w interesujące nas rejsy. Można
to zrobić jeszcze w Ułan Bator lub
w stolicy innego ajmaku na lotnisku.
Lotniska położone są zwykle kilka
kilometrów za miastem, czasem jednak punkty sprzedaży biletów lotniczych znajdują się w centrum miasta.
W całej Mongolii znajdują się 34 porty lotnicze, z czego 8 posiada asfaltową drogę dojazdową.
nawet podczas tankowania benzy- wylatują jak z katapulty nawet na
ny. Na większych wertepach auto- metr w górę, po czym lądują na sobus tak podrzuca, że pasażerowie
bie nawzajem (szczególnie dotyczy
Połączenia z Ułan Bator do ważniejszych miejscowości
w poszczególnych regionach kraju
Transport drogowy
i kolejowy
Odległość (w km)
Przybliżony czas
przejazdu (przy
dobrej pogodzie,
niewielkiej liczbie
usterek technicznych
pojazdu i dostępnej
benzynie na mijanych
stacjach) w godz.
Altaj
Arwajcheer
Bajanchongor
Baruun Urt
Bulgan
Cecerleg
Charchorin
Chowd
1002
423
630
560
450
432
320
1454
Czojbalsan
Dalandzadgad
Dzuunmod
Erdenet
Mandalgow`
Mörön
Ölgij
683
600
45
402
275
699
1722
Öndörchaan
Sajnszand
Suche Bator
Uliastaj
Ulaangom
338
456
355
1150
1725
50 – 60
12 – 13
22 – 26
18 – 23
13 – 14
12 – 13
7–8
70 – 80
(brak autobusu,
wyłącznie
samochody kursowe)
18 – 25
20 – 25
40 min. – 1 godz.
14 (kolej)
7–8
24 – 30
brak autobusu
(możliwość dojazdu
z Chowd)
9 – 10
7 (kolej)
7 – 8 (kolej)
40 – 45
brak autobusu
(wyłącznie samochody
kursowe – bardzo
rzadko)
Realia podróżowania po kraju
W Mongolii na 46 tys. km dróg
jedynie ok. 1600 km dróg to drogi
ulepszone (o twardej nawierzchni).
Wyasfaltowane są głównie trasy wychodzące ze stolicy kraju w kierunku Arwajcheer (423-kilometrowy
odcinek asfaltowej drogi oraz ok. 30
km poza tym miastem), na północ
od Ułan Bator (150 km drogi), a także odcinki łączące stolicę z pobliskimi miejscowościami, np. Tereldż,
Dzuunmod i inne. Pozostałe drogi
Mongolii to kamieniste i pyliste
trakty wyjeżdżone w stepie przez samochody. Przeplatają się one bez
końca i rozchodzą w wielu kierunkach. Często przecinają koryta
rzeczne, które po deszczach wypełniają się czasowo wodą. Autobus
przemierza taką trasę z prędkością
20 – 30 km/h, a w środku pojazdu
unosi się pył pomieszany z dymem
papierosów, które Mongołowie palą
433
to siedzeń z tyłu pojazdu). Bagaże
podczas takich podrzutów również
cierpią, dlatego nie należy zostawiać w nich na przykład aparatu fotograficznego. Po drodze spodziewać się można utknięcia autobusu
w rozmiękłym gruncie, przekraczania rzek i strumieni, a także licznych kłopotów technicznych. Autobusy i samochody w Mongolii psują
się bez przerwy, a pękanie dętek jest
szczególnie powszechne, w związku z czym (a także z okresowymi
brakami benzyny częstymi głównie
w zachodniej Mongolii) podróż, która miała trwać dobę, może wydłużyć
się do dwóch czy nawet trzech dni.
Alternatywne środki transportu
W Mongolii właściwie nie ma problemów z wynajęciem samochodów terenowych (głównie marki
UAZ). Jeśli jednak chcemy wynająć
łazika w ajmakach położonych
z dala od stolicy, nie możemy liczyć
na dłuższe wyprawy tym środkiem
transportu. Na dalsze trasy mieszkańcy regionów peryferyjnych jeżdżą niechętnie i argument finansowy nie zawsze tu skutkuje. W stolicy
kraju jest inaczej. Tu można łatwiej
znaleźć zainteresowanych wyruszeniem na daleką, nawet kilkunastodniową trasę. Osoby takie najłatwiej
znaleźć przy dworcu autobusów da434
lekobieżnych, znajdującym się przy
ulicy Dzanabadzaryn Gudamdż.
Trzeba szczegółowo omówić całą
trasę, z góry zaplanować czas postojów w poszczególnych miejscach
(tu 2 dni, tam 4 dni itd.). Idealnym
rozwiązaniem jest spisanie umowy
w języku mongolskim (sposób ten,
jak pokazała praktyka, jest stosunkowo skuteczny). Mając taką umowę na piśmie, łatwiej można egzekwować realizację jej postanowień.
Cena za wynajem UAZ-ów jest
stosunkowo ujednolicona w całym
kraju (0,25 – 0,35 USD/km) choć
w niektórych regionach, tych mniej
popularnych, można znaleźć kierowcę, który zgodzi się pojechać za
0,20 USD/km, natomiast na obszarach najczęściej odwiedzanych
przez turystów ceny dochodzą do
0,40 USD/km. (Uwaga: w Mongolii bardzo trudno się targować! Gdy
Mongołom oferta zapłaty nie odpowiada, często po prostu rezygnują
zamiast zaproponować własną cenę). Gdy wynajmujemy samochód
tylko na trasę w jednym kierunku,
która na przykład skraca drogę między ajmakami, musimy zapłacić
kierowcy również za drogę powrotną. Wyjątkiem od tej reguły jest sytuacja, gdy właściciel UAZ-a akurat
wybiera się w pożądanym przez nas
kierunku i zabiera nas niejako „przy
okazji”. Skłonny jest on wtedy do
znacznego obniżenia ceny. Takie
„łapanie okazji” jest możliwe w obrębie poszczególnych ajmaków. Gdy
chcemy odwiedzić kilka oddalonych
od siebie miejsc lub w ogóle przedostać się z jednego ajmaku do innego
– wtedy najlepszą opcją będzie wynajęcie samochodu na tradycyjnych
warunkach.
Ceny benzyny plasują się na poziomie 0,30 USD za litr (w stolicy
kraju). Poza Ułan Bator ceny są wyższe – średnio wynoszą ok. 0,40 USD
za litr.
Popularną formą zwiedzania
atrakcyjnych regionów Mongolii są
wyprawy konne. Ceny wynajmu
tych zwierząt i opłat dla przewodnika wahają się w zależności od regionu i czasu trwania wycieczki. Średnio płaci się 5 – 10 USD dziennie za
wynajem konia pod wierzch i konia
jucznego (jeden juczny wystarcza
dla 2 – 3 osób). Dodatkową opłatę
pobiera przewodnik: ok. 8 – 10 USD
dziennie. Ceny te mogą być wyższe
w parkach narodowych czy regionach turystycznych, zaś niższe, gdy
wynajmuje się konia wprost od hodowców mieszkających gdzieś na
stepie. Wtedy jednak nie możemy
liczyć na wygody, takie jak choćby
rosyjskie skórzane siodła i do dyspozycji mamy najczęściej drewniane
siodła mongolskie nabijane ćwiekami i popręgi z tuzinem węzłów na
każdym z nich. Koczownicy nie wyruszą też z nami jako przewodnicy
na dłuższą eskapadę, jaką poprowadzić może pracownik parku. Można wtedy zorganizować nawet dwutygodniową wycieczkę konną. Gdy
okres ten wydaje się nam wciąż jeszcze zbyt krótki, jak na nasze jeździeckie apetyty, konia można po
prostu kupić. Czasem Mongołowie
proponują sprzedaż konia za 50 – 80
USD. Naprawdę dobre konie kupić
można za 200 USD.
Za wynajem wielbłądów żąda się
w regionach turystycznych nawet
do 25 USD za dzień (zwykle turyści
biorą te zwierzęta tylko na parę godzin). Warto w tym celu zwrócić się
jednak bezpośrednio do nomadów-hodowców, unikając tym samym
pośredników narzucających wysokie
marże. Cena dziennego wynajęcia
wielbłąda od hodowców może plasować się w granicach 5 – 10 USD
(plus dodatkowo 4 – 5 USD za przewodnika).
Chcąc wynająć wielbłądy bezpośrednio od hodowców, trzeba umówić się z nimi odpowiednio wcześniej (najlepiej dzień przed planowaną wyprawą), gdyż muszą oni
spędzić zwierzęta pasące się nieraz
w odległym stepie. Szczególnie do435
Jazda na wielbłądach
Osoby niejeżdżące wcześniej na wielbłądzie nie powinny planować
długich tras – maksymalnie 20 – 30 km na dzień. Jazda na grzbiecie baktriana jest znacznie mniej wygodna od jazdy konnej. Warto zapoznać się
z podstawowym osprzętem. Wodze są dwie: jedna prowadzi do ogłowia,
druga, którą kierujemy zwierzęciem, do kolca przebitego przez jego nozdrza. Siodło zrobione jest z kaszmiru, wielbłądziej wełny. Składa się
ono z trzech osobnych prostokątnych kawałków, z których dwa większe
przykrywają boki zwierzęcia, a trzeci mniejszy, łączący je na górze,
stanowi siedzenie jeźdźca.
Wsiadać należy na wielbłąda, gdy ten znajduje się w pozycji półleżącej.
Robić to trzeba ostrożnie – niektóre wielbłądy żyją na co dzień z dala od
ludzi i łatwo mogą się spłoszyć. Mogą się też zdenerwować – zdenerwowany wielbłąd nie tylko potrafi pluć, ale nawet strzykać niestrawionym
pokarmem na znaczną odległość... Gdy wielbłąd wstaje, podnosi najpierw tył tułowia. Nie będąc na to przygotowanym, można przelecieć
ponad głową zwierzęcia. Dalej już idzie łatwiej. Odpowiedni system komend pozwala samodzielnie prowadzić zwierzę, zwiększać tempo marszu (lub biegu) wielbłąda, powodować, by się zatrzymał, położył bądź
wstał. Gdy chcemy zachęcić wielbłąda do wstania, należy wydać komendę brzmiącą jak coś pośredniego między „sziu-sziu” a „cziu-cziu”.
Przydatna jest ona także już podczas jazdy, gdy chcemy zwiększyć jej
szybkość. Dodatkowym bodźcem może być tu uderzenie nogami w boki
zwierzęcia lub klaps w jego zad. Ciągnięcie wodzy w dół i równoczesne
wydawanie dźwięków brzmiących jak „csuk-csuk” jest równoznaczne
z komendą: „Obniż się – będę zsiadał”. Trzeba pamiętać, że najpierw obniża się przednia część tułowia, a potem dopiero reszta. Aby nie spaść
przy tej czynności, lepiej trzymać się przedniego garba (tu wychodzi
przewaga dwugarbnych baktrianów nad dromaderami). Nie wolno
zeskakiwać ze zwierzęcia – może to spłoszyć wielbłąda i sprawić, że
pogna w pustynię, zostawiając nas na jej środku (o znacznie gorszych
następstwach nie wspominając).
Wielbłąd porusza się ze średnią prędkością 5 km/h. Gdy chcemy przyspieszyć, zawsze można spróbować jazdy kłusem, choć może być ona
przez dłuższy czas męcząca. Nie da się anglezować, trzeba mocno ściskać
zwierzę kolanami, co nie jest łatwe przy ogromnym cielsku. Łatwiej też
można podczas takiej jazdy wypaść spomiędzy garbów.
436
tyczy to sytuacji, gdy podróżujemy
w większej grupie i potrzebujemy
więcej zwierząt.
Autostop może być również jednym ze sposobów podróżowania po
kraju, chociaż Mongolia na pewno
nie należy do „stopowych rajów”.
Warunkiem powodzenia jest jak najmniejsza liczba osób (najlepiej jedna lub dwie). Rzecz w tym, że przy
tak niewielkiej liczbie pojazdów
i wysokich cenach benzyny, wszystko, co ma kółka, jest zapakowane
ludźmi ponad granice wyobraźni
i najczęściej dopakować można tylko jedną – dwie osoby (jeśli w ogóle
jest to możliwe). W nagrodę ma się
sposobność poznania prawdziwej
Mongolii oraz uczestniczenia w często niezwykłych sytuacjach.
Czas oczekiwania na „stopa” zależy od rodzaju drogi, po której mamy
zamiar jechać. W przypadku dróg
głównych (np. Ułan Bator – Altaj
– Chowd) jest to zwykle kilka godzin (ale raczej sześć niż dwie). Poza
drogami głównymi zaczyna się dramat: może się zdarzyć, na co wskazują przeżycia polskich podróżników, że przez cały dzień nie minie
nas żaden pojazd, a dnia kolejnego
owszem jeden, ale taki, w którym
i tak nie ma miejsca. Złapanie okazji na mało uczęszczanych bocznych
drogach może graniczyć z cudem.
Ale uwaga: od tej zasady są wyjątki.
Czasami ruch lokalny między dwiema niepozornymi miejscowościami
jest całkiem duży, choć nie można
domyślić się tego z mapy. Tak jest
np. na trasie od Uliastaju w głąb doliny prowadzącej pod Otgon Tengri
czy na odcinku Uliastaj – Tosoncengel, pokonywanym codziennie co
najmniej przez kilka UAZ-ów. Nie
warto więc podchodzić do sprawy
zdroworozsądkowo: to, że u nas
między stolicami województw istnieje duży ruch transportowy, nie
znaczy, że tak samo jest w Mongolii. Znamienitym przykładem jest
tu prawie 200-kilometrowy odcinek
Altaj – Uliastaj, na którym kompletnie nie ma transportu (mieszkańcy miasta Altaj nie mają widać
żadnych interesów do załatwienia
w Uliastaju i vice versa).
Z płaceniem za autostop jest różnie, jednak przy tak wysokiej dla
Mongołów cenie benzyny zwykle
wypada zapłacić. „Taryfa” jest podobna do ceny autobusu. Zazwyczaj
nie zapłacimy na krótkich odcinkach lub gdy złapiemy pojazd nie
należący do kierowcy (państwowa
cysterna, ciężarówka transportowa
itp.). Co do środków transportu nie
ma jednak co wybrzydzać – na mniej
uczęszczanej trasie traktor ma tę
wartość co szybki samochód.
437
Sytuacje awaryjne
Oprócz mapy warto mieć przy
sobie zapas jedzenia na parę dni,
kompas, namiot, śpiwór, wodę
– na wypadek gdyby dotarło się
w miejsce, gdzie „nic nie jeździ”.
Nie należy jednak uważać takiej
sytuacji za beznadziejną, gdyż
w Mongolii rzadko zdarza się, żeby w promieniu wzroku (czasem
jest to jednak wiele kilometrów!)
nie było widać charakterystycznej
białej plamy jurty. W sytuacji
„ugrzęźnięcia” gdzieś na stepie
można dotrzeć do płóciennych domostw, a ich mieszkańcy doradzą,
jak dostać się na jakąś główną drogę lub pozwolą przenocować.
Wybierając się w podróż autostopem, należy koniecznie zaopatrzyć się w stolicy kraju w drogową
mapę Mongolii z napisami w cyrylicy. Choć można mieć słuszne obawy
co do jej dokładności, dzięki temu,
że jest ona zrozumiała dla Mongołów, szansa dojechania w zaplanowane miejsce zwiększa się. Przydatne są też rozmówki polsko-mongolskie (w razie ich braku warto
korzystać z minisłowniczka zawartego w tym przewodniku). Przydaje
się też znajomość rosyjskiego.
Najlepiej „łapać stopa” na stacjach benzynowych. Rada ta jest dobra, dopóki na takowej stacji jest
438
benzyna, co nie jest regułą, zwłaszcza w trakcie kryzysu paliwowego
(a Mongolia to kraj, gdzie kryzys
paliwowy trwa bez przerwy).
NOCLEGI
W Mongolii namiot jest niezmiernie przydatny. Co prawda pojawia
się tu sporo turystów nie obarczonych takim ekwipunkiem, ale mają
oni dość zawężone pole manewru.
Ograniczać muszą obszary swej penetracji do miast i jurtowych ośrodków turystycznych, tzw. ger-campów. Gdy chce się mieć więcej swobody lub planuje się wyprawy na
pustynię czy w góry, namiot staje
się niezbędny. Sieć hoteli ogranicza
się do miast i to głównie stolic ajmaków oraz miejscowości turystycznych. Czasem bywają one nieprzyzwoicie drogie w stosunku do
oferowanego standardu. Zasadniczo
liczyć się trzeba z opłatą wynoszącą
od 5 do 10 USD od osoby – mowa
tu oczywiście o hotelikach tańszych
i położonych poza stolicą. W Ułan
Bator w takich hotelach jak hotel
Ułan Bator (Ulaanbaatar) czy Bajangol (Bayangol) ceny sięgać mogą
nawet 60 – 130 USD za noc
Zdarzyć się też może, że turysta
będzie nocował w jurcie lub czumie.
Konieczne jest wtedy przestrzeganie
zasad panujących w domostwie koczowników. Trzeba umieć znaleźć
się w roli gościa (więcej o tym zob.
rozdz. Mongolia – Informacje krajoznawcze – Kultura – Architektura
stepu – Jurtowy savoirvivre). Czasem konieczne jest oswojenie gospodarzy ze swoją osobą, gdyż szczególnie Mongołowie żyjący gdzieś
w odległym od szlaków komunikacyjnych stepie bywają nieufni wobec dziwnie wyglądających obcych.
Na ogół jednak są bardzo gościnni
i można u nich liczyć na poczęstunek, a nawet nocleg (przydatny może być w takich wypadkach zwrot:
„Bi neg chonomoor bajna” – Czy
mogę zostać jedną noc?).
WYŻYWIENIE
Kuchnia mongolska to kuchnia
typowo mięsna. Jedyną przyprawą
(oprócz soli), jaką znajdziemy
w tutejszych jadłodajniach, to sprowadzana z Polski maggi (na temat
kuchni zob. rozdz. Mongolia – Informacje krajoznawcze – Kuchnia
mongolska). Podczas podróży posiłki spożywamy najczęściej w tzw. guanzach. Są to najtańsze jadłodajnie
zlokalizowane w jurtach lub drewnianych barakach. Co jakiś czas
przy drogach natrafimy na ciągi takich baraków. W większości z nich
serwuje się te same potrawy: chuuszury czy budze (büüdz). Restauracje z prawdziwego zdarzenia znajdziemy tylko w miastach – głównie
w Ułan Bator. Tam z roku na rok
pojawia się ich coraz więcej (zob.
rozdz. Mongolia – Ułan Bator – Wyżywienie). Poza stolicą najlepiej jednak liczyć na własne zapasy uzupełniane o niektóre produkty na
miejscowych bazarach czy w sklepikach.
OPIEKA MEDYCZNA
Gdy poddaliśmy się niezbędnym
szczepieniom (zob. rozdz. Przygotowania i różne opcje dojazdu – Zabezpieczenia medyczne), możemy
z mniejszą obawą spożywać potrawy przygotowywane w jurtach i guanzach. Niemniej jednak ostrożności nigdy nie za wiele. Należy także
unikać kontaktu z sierścią dzikich
zwierząt, szczególnie bobaków (niebezpieczeństwo zarażenia się chorobą zakaźną).
W przypadku poważniejszego
schorzenia na pomoc szpitalną można liczyć głównie w Ułan Bator. Istnieją co prawda szpitale czy choćby
ośrodki zdrowia w większych miastach Mongolii, lecz najlepsze warunki są w szpitalach stolicy (zob.
rozdz. Ułan Bator – Zaplecze me439
dyczne). Pobyt w szpitalu dla turysty zagranicznego to koszt rzędu
30 – 50 USD dziennie, w przypadkach awaryjnych trzeba więc liczyć
na swoje ubezpieczenie zdrowotne,
zasobność portfela lub szybki powrót i leczenie w kraju. W Mongolii
sprzedawane są głównie lekarstwa
produkcji mongolskiej i rosyjskiej,
w wyjątkowych przypadkach pochodzące z Japonii czy Europy Zachodniej. Fakt ten utrudnia ewentualną
kontynuację leczenia w kraju, gdyż
nazwy lekarstw mongolskich w Polsce nie są znane.
W Mongolii honoruje się zwykle
polisy obcych towarzystw ubezpieczeniowych, przy czym uzyskanie
rachunków wiąże się z masą kłopotów natury formalnej. Ambasada
Mongolii w Polsce sugeruje w takich sytuacjach pobranie z komendy miejskiej policji w Ułan Bator
(Oddział dla cudzoziemców) odpowiedniego zaświadczenia, które
można by przedstawić firmie ubezpieczeniowej w Polsce.
netu (więcej zob. rozdz. Mongolia –
Ułan Bator – Poczta, telefon, faks,
e-mail).
MAPY
W Ułan Bator można kupić fizyczną mapę kraju za ok. 6 – 7 USD
oraz mapy poszczególnych ajmaków (18 map po ok. 1,25 USD za
sztukę). Szukać ich trzeba w księgarniach przy Ench Tajwany Gudamdż
i na stoiskach przy pasażu Chudaldaany Gudamdż. Mapy z napisami
w cyrylicy mogą być bardzo przydatne podczas jazdy autostopem czy
podróży wynajętym samochodem
– wystarczy nazwę pokazać kierowcy i mamy pewność, że dojedziemy
rzeczywiście tam, gdzie chcieliśmy.
tycznie nosi się w Mongolii, a nie
te wyrabiane specjalnie dla turystów). W Ułan Bator najtaniej można nabyć pamiątki w domach towarowych i w sklepach z souvenirami
dla turystów (często obowiązują tam
ceny w dolarach). Można więc zakupić jedwabne woreczki (2 – 3 USD),
obrazki akwarelowe (2 – 5 USD),
mongolskie kości do gry (5 – 10
USD), mongolskie karty do gry (8
USD), tradycyjne czapki „ze szpicem” (8 – 10 USD), drewniane mongolskie siodła (15 – 30 USD), jedwabne materiały (10 – 20 USD za
1 metr bieżący), miseczki do archi
(10 – 20 USD). Z droższych pamiątek wymienić można maski lamajskie (20 – 30 USD), instrumenty
morin chuur (100 USD), tradycyjne łuk wraz ze strzałami (240 – 500
USD). W Ułan Bator znajdziemy
sklepiki ze starociami, które oferują wiele zabytkowych przedmiotów użytkowych od srebrnych miseczek na archi po wspaniałe siodła
czy stroje mongolskie. Ceny są jednak bardzo wysokie. Nie powinno
się natomiast kupować futer dzikich zwierząt, gdyż kupując je, przyczyniamy się w sposób pośredni do
wzrostu kłusownictwa w Mongolii.
PAMIĄTKI
Zakupu pamiątek nie warto zostawiać na ostatnią chwilę. Dobrze
jest je kupować podróżując po prowincji kraju, gdzie często można
znaleźć coś naprawdę oryginalnePOCZTA, TELEFON, INTERNET
go. W lokalnych sklepikach przeznaczonych dla ludności miejscoDo Polski najlepiej dodzwonić
wej znaleźć można czasem znacznie
się z Poczty Głównej znajdującej
ładniejsze i dużo tańsze souveniry
się przy Ench Tajwany Gudamdż w
niż te oferowane w stolicy (mongolUłan Bator. Także tylko w stolicy
skie miseczki, jedwabne materiały,
możemy liczyć na dostęp do Inter- czapki z czubem – takie jakie fak440
441
MONGOLIA
TRASY I GŁÓWNE MIASTA
NA TRASIE KOLEI TRANSMONGOLSKIEJ:
UŁAN BATOR I SAJNSZAND
UŁAN BATOR
Stolica Mongolii, Ułan Bator, położona jest w szerokiej dolinie górskiej na wysokości 1300 m n.p.m.
Od południowego zachodu przylega
ona do masywu Bogd chaan, a od
północnego wschodu do ciągnącego
się aż po granicę z Rosją pasma gór
Chentej.
Ułan Bator powstało ok. 350 lat
temu, choć wówczas nie było jeszcze właściwie miastem i posiadało
inną nazwę. Znajdował się tu początkowo klasztor, o którym wspomina kronika Erdeni Erike z 1649 r.
Ponad sto lat później, w roku 1778,
klasztor przeniesiony został do podnóży góry Bogd chaan, zbudowane
tu zaś miasto określane było w kronikach jako Urga (Örga) – od słowa
örgö oznaczającego rezydencję dostojników. Mongołowie jednak chętniej stosowali określenie Ta Chüre
czy Iche Chüre, co znaczy „Wielki
okrągły klasztor”. Miasto przemianowane zostało na Ułan Bator
(„Czerwony Bohater”) w chwili obję442
cia sterów władzy przez siły komunistyczne (1924 r.).
Szczególnie intensywny rozwój
miasta w II poł. XIX w. wiązał się
z działalnością kupców chińskich
i rosyjskich. Tędy przebiegał bowiem słynny herbaciany szlak prowadzący z Chin do Rosji i Europy
(zob. rozdz. Szlak Transsyberyjski
– Historyczny szlak herbaciany). Kolejny rozwój, tym razem w „duchu
socjalistycznym”, nastąpił po roku
1924. Dziś stolica Mongolii liczy
600 tys. mieszkańców. Znajduje się
tu wiele zakładów przemysłowych,
miasto stanowi najważniejszy węzeł komunikacyjny kraju. Jest ośrodkiem życia politycznego i gospodarczego. Działają tu muzea, galerie,
teatry, kina, które w innych ośrodkach kraju są nieliczne, a w wielu
przypadkach nieczynne od lat (mimo istnienia budynków muzealnych
czy teatralnych – darów Związku
Radzieckiego). Polscy specjaliści pomagając w rozbudowie miasta, zajmowali się m.in. oświetleniem ulic
i instalowaniem neonów.
443
13
H
12
Bator
27
17
28
FOTO
11
DH
$ $
H3
33
18
aryn
36
FOTO
Ich Surguu
lijn
22
H
5
8 37
H4
38
7
To
stadion
Naadam
Park
Najramadal
30
16
Plac
25 7
Suche
FOTO Batora
35
Sychbaat
Pa³ac Bogdo–gegena
lotnisko
Teewerdzdijn Gudamd¿
A 24
10
9
amd¿
aany Gud 19
6
Chudald
md¿
Nacagdord¿ Guda
26
Ich T
ojr
uu
23
$
jrog
H1
H
H
$
Baga To
Örgön Czölöö
Chuwsgalczdyn
34
32
Ba
ga
FOTO
mad¿
Teewerdzdijn Gudam¿
H
any Guda
Ench Tajw
H
n Czölöö
udyn Örgö
Dzaluuchu
21
15
jrog
H
2
29
31
20
Urz¹d Rejestracyjny
Baga To
damd¿
Ench Tajwany Gu
U³an
g
Czing
isijn Ö
rgön C
zölöö
444
jro
ö
ölö
Cz
ön
Örg
n
y
rks
Ma
445
Dzanabadzaryn Gudamd¿
Oprócz części blokowo-biurowej
znaczną część miasta zajmują jurtowiska. Na pierwszy rzut oka wyglądają one jak slumsy, dominują tu
bowiem drewniane, byle jak sklecone domostwa wraz z sąsiadującymi
z nimi jurtami, parkany z nierównych desek oraz gliniaste błotniste
drogi. Jest to jednak typowa zabudowa mongolska. W kraju o znikomych tradycjach budowlanych takie
dzielnice jurtowisk są standardem
i pojawiają się we wszystkich miastach Mongolii. Ziemia w Mongolii
należy do państwa, jednak w miastach działki, na których stoją poszczególne domostwa, są obejmowane za niewielką odpłatnością
w wieloletnią dzierżawę (nawet na
100 lat). Niektórzy liczą, że w przyszłości zmienione zostaną przepisy
i działki przejdą na ich własność
(dlatego też próbowano zagarniać
jak największe działki). Trzeba jednak zaznaczyć, że w Mongolii istnieje duży opór społeczny przed wprowadzeniem własności ziemi.
Noclegi
W Ułan Bator przez wiele lat nie
istniały żadne hoteliki czy pensjonaty, ale głównie wielkie ekskluzywne hotele. Jednak w ostatnich
latach sytuacja uległa zmianie: powstają coraz to nowe obiekty noc446
legowe dostępne dla niskobudżetowego turysty. Wiele z nich znika
równie szybko, jak się pojawia,
a niektóre czynne są tylko w sezonie. Najlepiej zaraz po przyjeździe
do Mongolii zasięgnąć informacji
o możliwości noclegu. Na dworzec
kolejowy w porze przyjazdu pociągów międzynarodowych przybywają
przedstawiciele różnych hotelików,
zachęcając do skorzystania z noclegu. Warto się tym zainteresować,
gdyż są to często najtańsze oferty
noclegowe w Ułan Bator.
Informację o miejscach noclegowych można uzyskać w biurach
przedsiębiorstw turystycznych rozsianych po całym mieście. Z reguły
pracuje tam osoba mówiąca po angielsku lub rosyjsku. Przy okazji
warto dopytać się o cenę wynajmu
samochodów w poszczególnych hotelikach, gdyż może się okazać, że
ceny są zbliżone do tzw. „wolnego
rynku” (oszczędzimy więc czas na
poszukiwania kierowcy chcącego
pojechać w trasę).
Hotele blisko centrum (szereg
niewielkich hotelików zlokalizowanych jest przy Ench Tajwany Gudamdż/Peace Avenue):
* U Gany (Gana’s Guest House)
– Adres: Gandan Tulyn 2/22. Hotelik znajduje się niedaleko klasztoru Gandan w dzielnicy jurtowisk.
Składa się z dużej świetlicy i postawionych na podwórku 5 jurt. Miejsca w świetlicy kosztują 2 – 3 USD,
a w jurcie 5 USD. Jest także telefon
i dostęp do Internetu, choć nieco
droższy niż w kawiarniach internetowych na mieście. Oprócz noclegu
oferuje się tu i inne usługi turystyczne: wynajęcie samochodu z kierowcą (zachodnie auta 4x4) za 80 USD
na dzień (4 – 6 osób), wynajem koni (8 USD na dzień). Zatrzymuje
się tam ostatnio wiele, może nawet
zbyt wiele grup z Polski.
* U Serge’a (Asian Travel Ltd)
– ceny: 2 – 4 USD od osoby w zależności od tego, czy wybieramy
15-osobowe dormitorium czy pokój
czteroosobowy ze wspólną łazienką. Są też trzyosobowe apartamenty za 20 – 30 USD. Łącznie ok. 150
miejsc noclegowych. Adres: Ench
Tajwany Gudamdż 30, tel. kom.:
99198204, tel./faks: 320267, e-mail:
[email protected] Pracownicy hostelu mówią w kilku językach, w tym po angielsku, rosyjsku,
a nawet czesku.
* UB Guest House – ceny: ok.
3 – 4 USD od osoby. Należy iść za
budynek kas na dworcu autobusowym i minąć sklepy po prawej stronie. Hostel znajduje się w pierwszym bloku po prawej stronie,
w pierwszej klatce na drugim pię-
trze. Są to dwa połączone ze sobą
mieszkania: dwie łazienki, kuchnia,
6 pokoi. Właścicielka wysyła przedstawicieli na dworzec kolejowy.
*Hotel Charaa – typu Youth Hostel, 25 USD za pokój, dobre warunki, blisko centrum.
Wiele innych hoteli można znaleźć w mieście. Są to jednak hotele
drogie (30 USD/os.) lub takie, które
istnieją tylko jeden czy dwa sezony,
a potem znikają. Na planie Ułan Bator zaznaczono niektóre drogie hotele, gdyż stanowią dobre punkty
orientacyjne i są w nich zlokalizowane centra informacji turystycznej, sklepy z pamiątkami, kantory
wymiany walut itp.
Wyżywienie
* Drobne jadłodajnie – w Ułan
Bator jest wiele miejsc, w których
można zjeść dwa podstawowe dania
z miejscowej kuchni: mianowicie
chuuszury – smażone placki nadziewane mięsem, najczęściej baranim,
oraz büüdze – rodzaj pierogów gotowanych na parze, również z baranim mięsem. Oczywiście można
dostać także mongolski suutej caj.
Miejsca, w których jadają tubylcy,
są najtańsze, ale i najmniej czyste.
Są one najczęściej słabo oznaczone:
czasem zamiast szyldu jest skromny
napis „Chuuszur, büüdz”. Można
447
Przykładowe menu
1-r xool(pierwsze danie)
- Guriltaj w³l
guriltaj szol (zupa zaprawiana mąką)
- B³³r³nxij maxtaj w³l
buurunchij machtaj szol (zupa z kawałkami mięsa)
- Budaataj w³l
budaataj szol (zupa z ryżem)
- Banwtaj w³l
bansztaj szol (zupa z kołdunami)
- Gojmontoj w³l
gojmontoj szol (zupa z makaronem)
- Songinotoj zutan w³l
songintoj dzutan szol (zupa cebulowa)
2-r xool(drugie danie)
- Póntóóztêj ...
puntudztej (danie z makaronem)
- Budaataj ...
budaataj (danie z ryżem)
- T³mstêj ...
tomstej (danie z ziemniakami)
- Gulqw
gulasz (gulasz mięsny z kaszą lub z ryżem)
- Budaataj xuurga
budaataj chuurag (smażona kapusta z warzywami,
mięsem i z ryżem)
- Narijn maxan xuurga
narijn machan chuurag (drobno krojone smażone
mięso z warzywami)
- Gojmontoj xuurga
gojmontoj chuurag (smażona kapusta z warzywami,
mięsem i z makaronem)
- M³³gtêj xuurga
muugtej chuurag (smażone mięso z grzybami)
- £nd³gtêj xuurga
undugtej chuurag (smażone mięso z jajkami)
- Kotlet
Kotlet (kotlet z ziemniakami lub z ryżem)
- Cujvan
cujwan (smażone mięso z makaronem)
- Xuuwuur
chuuszur (smażone placki z mięsem)
- Buuz
Büüdze (pierogi z siekanym mięsem i z przyprawami,
gotowane na parze)
448
800 т
Xoolny cês zuuw (przekąski i desery)
- Bajcaany salat
bajcaany salat (surówka z kapusty)
- Nijslel salat
nijslel salat (sałatka warzywna z majonezem)
- T³msnij salat
tomsnij salat (sałatka ziemniaczana z majonezem)
- Mantuu
mantuu (bułka gotowana na parze)
- Nogoony salat
nogoony salat (sałatka warzywna, np. pomidory,
ogórek itd.)
- Talx
talch (chleb)
- M³x³³ld³s, zajrmag
mochooldos, dzajrmag (lody)
- Bqluu
bjaluu (ciastko, tort)
- ¯imsnij us, kompot
dżimsnij us, kompot (kompot)
- Undaa
undaa (oranżada)
- Suutêj caj
suutej caj (zielona herbata z mlekiem)
- Xijctêj caj
chijctej caj (herbata doprawiana mlekiem, solą,
ryżem, mąką, tłuszczem itp.)
- Xar caj
char caj (czarna herbata)
- Kofe
kofe (kawa)
600 т
bótên – pełne danie
xagas – mniejsze danie (połowa)
600 т
500 т
550 т
750 т
550 т
600 т
800 т
800 т
800 т
800 т
800 т
800 т
700 т
800 т
600-700 т
100-150 т / szt.
100-150 т / szt.
z nich w miarę spokojnie korzystać
(szczególnie jeśli wcześniej zaszczepiliśmy się na żółtaczkę typu A).
* Restauracja Amtat Bulag (napis cyrylicą i drugi angielski napis
,,Fast Food” na dużym, czerwonym
szyldzie). Znajduje się przy placyku
przylegającym do ulicy Baga Tojrog
450 т
550 т
450 т
100 т
600 т
60 т
600 т
500 т
80 т
50-150 т
60 т
60 т
50 т
150-250 т
(koło kina Ard, naprzeciwko biura
MIAT-u).Ceny są bardzo przystępne, obsługa miła i mówiąca zwykle
po angielsku, a stoliki czyste (na dodatek zaopatrzone w przyprawy i cukier oraz polską przyprawę do zup
typu maggi). Poza tym jest to chyba
jedyne miejsce w Ułan Bator, gdzie
449
można zamówić kawę bez cukru.
W menu, oprócz wymienionych
büüdzów (0,8 USD za sztukę) i chuuszurów (0,1 USD za sztukę), można zamówić zestawy obiadowe. I tak
np. kotlet mielony z jajkiem sadzonym, sałatką i ryżem kosztuje 1,2
USD. Z kolei zestaw ,,Amtat Bulag”
(gulasz, dwa büüdze, sałatka ziemniaczana, makaron z mięsem i ryż)
to koszt 1 USD. W restauracji tej
można także kupić dania kuchni koreańskiej. W karcie zamieszczono
zdjęcia potraw, co w pewnym stopniu ułatwia wybór.
* Restauracja RandezVous –
przyjemne, eleganckie miejsce gdzie
można wypić piwo czy zjeść dania
kuchni europejskiej i azjatyckiej.
Ceny średnie. Restauracja mieści się
w sąsiedztwie Pałacu Kultury i Nauki, na rogu ulic Baga Tojrog i Zaluuczuudyn örgön czölöö.
* Chambroj – eleganckie miejsce
z umiarkowanymi cenami. Mięsa
podawane na wiele sposobów. Przyjemny ogródek. Restauracja położona przy Marksyn Örgön Czölöö (w
jej północnej części, tuż przy Ench
Tajwany Gudamdż).
* Restauracja China Palace –
dania chińskie. Ceny średnie, ale
porcje bardzo duże – jedna na co
najmniej dwie osoby. Restauracja
w pobliżu głównego domu towaro450
wego, w przecznicy z Ench Tajwany
Gudamdż.
* Restauracja Potala – mały,
przyjemny lokalik z kuchnią mongolską i chińską. Ceny niskie.
* Restauracja ukraińska – niewielki lokalik ze średnimi cenami.
Rosyjsko-ukraińskie odmiany pierogów. Barszcz i kilka innych przyjaźnie wyglądających dań.
* Restauracja czeska Praha – dostępne dania europejskie np. czeski
gulasz. Jest też spory wybór sałatek
(0,8 – 1,2 USD) i duży, jak na mongolskie restauracje, wybór piwa.
* Restauracja Moskwa – jedna ze
starszych restauracji w mieście.
* Restauracja przy zachodniej
stronie placu Suche Batora (zaznaczona na planie miasta). Można tu
nabyć smaczne büüdze.
* Restauracja turecka – ceny
dość wysokie (mieści się w dawnym
Muzeum Lenina).
Ponadto wzdłuż Alei Pokoju (Ench
Tajwany Gudamdż) i naprzeciwko
Muzeum Lenina można znaleźć kilka restauracyjek z kuchnią koreańską. Ceny są różne w każdym lokalu,
wiec warto poszukać.
Na ulicach można obecnie kupić
szaszłyki. Pojawili się także sprzedawcy płowu (ryż z baraniną i warzywami – danie popularne w azjatyckich republikach byłego ZSRR).
Piwiarnie, kluby, dyskoteki
Najlepszym mongolskim piwem
jest, jakżeby inaczej, Chingis Beer.
Często spotykanym piwem jest
Heineken. Dla potrzeb domowych
w sklepach można nabyć tanie i całkiem przyzwoite piwa chińskie.
* Czingis Klub – Manajch 11
(w pobliżu Muzeum Historii Naturalnej)
* Fine Art Club (naprzeciw placu Suche Batora) – warto tam zajrzeć, aby wypić piwo w przyjemnym
wnętrzu, a przy okazji obejrzeć prace
miejscowej elity malarskiej.
* Elvis Presley Pub (w pobliżu
międzynarodowych kas biletowych)
– naprzeciw pubu, przy małym placyku znajduje się duży budynek,
w którym odbywają się dyskoteki.
* Dyskoteka Ikra (wstęp 0,5
USD, w soboty 2 USD – płacą tylko
mężczyźni). Niestety trochę dużo
tam Europejczyków.
* Five Star Beer Bar – klub nocny, dyskoteka (obok kina Ard, przy
placyku przylegającym do zachodniej części ulicy Baga Tojrog)
* Champions’ – klub i zarazem
dyskoteka. Na wystrój wnętrza składa się m.in. przednia część samochodu.
* River Sounds – klub z muzyką
na żywo. Odwiedzany głownie przez
bogatszych Mongołów i zachodnich
turystów. Bardzo przyjemna obsługa i wnętrze. Niestety czasem trzeba
zapłacić za wstęp.
* Berlin Restaurant – budynek
kawiarniano-dyskotekowy.Wieczorami dość popularny, choć nie najtańszy.
* Polonez – niewielki lokalik
w północnej części miasta, w którym można się czegoś napić czy
zjeść chuuszury lub büüdze i którego właścicielem jest bardzo przyjazny Polsce i Polakom Ajusz Sedijn
– jeden z autorów Minirozmówek
mongolskich (Wiedza Powszechna,
1999 rok).
Kina i teatry
W kinach stolicy repertuar dobierany jest zawsze według tego samego klucza: rano około godziny 10.00
prezentowane są zawsze filmy dla
dzieci, po południu o 14.00 filmy,
najczęściej amerykańskie, o 17.00
wielkie przeboje kinowe albo filmy
mongolskie, a po 20.00 filmy softpornograficzne produkcji amerykańskiej. Przy czym określenie film
mongolski nie oznacza koniecznie
filmu w naszym rozumieniu, gdyż
równie dobrze może to być nagrany
amatorską kamerą zapis przedstawienia teatralnego.
W paru miejscach można spotkać
wypożyczalnie kaset wideo, w któ451
rych za niewielka opłatą można obejrzeć film, korzystając z małych boksów-pokoików znajdujących się na
zapleczu owych instytucji.
czych, oferuje dom handlowy przy
Ench Tajwany Gudamdż. Można tu
kupić pamiątki – tradycyjne stroje,
czapki, rzeźby itp. (ich ceny są jednak dość wysokie) – można też
nabyć mapy. Inny dom handlowy
Zakupy
Najlepszym miejscem, które mo- znajduje się przy ulicy Chuwsgalczżemy odwiedzić, aby zrobić zakupy
dyn Örgön Czölöö (na tyłach tarspożywcze, jest targ położony nie- gowiska).
daleko klasztoru Gandan, między
Aby dojechać na największe
ulicami Chudaldaany Gudamdż
w mieście targowisko znajdujące się
i Chuwsgalczdyn Örgön Czölöö.
w południowej części miasta nieCeny są tu najniższe w mieście,
daleko stadionu Naadam należy
a często i w kraju. Trzeba uważać
wsiąść w mikrobus z napisem ZAX
na kieszonkowców, których kręci
(wym. „dzach”)
się tu wielu. Jeśli planuje się podróż
Poczta, telefon, faks, e-mail
w głąb Mongolii, to w tym miejscu
Zatelefonować do Polski można
warto zaopatrzyć się w prowiant niez Poczty Głównej mieszczącej się
dostępny w większości ajmaków.
Dotyczy to szczególnie chleba, „zup
przy Ench Tajwany Gudamdż za
chińskich”, serków topionych, cze- ok. 3 USD za 1 min. Nadanie faksu
kolady do smarowania, a czasem
kosztuje 4,5 USD za stronę. Na poi dżemów, o takich rarytasach jak
czcie jest duży wybór pocztówek
warzywa nie wspominając. Targowi- i znaczków. Listy dochodzą do Polsko czynne jest codziennie do godz.
ski po dwóch tygodniach.
17.00. Drugie podobne targowisko
Z e-maila korzystać można w nieznajduje się obok parku Najram- których hotelach, ale i z wielu istniedal, przy ulicy Czingisijn Örgön
jących w stolicy kawiarni internetoCzölöö.
wych (1 USD za godzinę). Niektóre
Sklepy spożywcze w centrum
kawiarnie internetowe oferują możUłan Bator otwarte są do godz.
liwość wykonania rozmowy telefo21.00 – 22.00, niektóre nawet do
nicznej przez sieć (IP calls). Jakość
późna w nocy (np. sklep przy Chu- jest gorsza niż przez konwencjonaldaldaany Gudamdż). Największy
ny telefon, ale ceny o wiele niższe.
wybór towarów, nie tylko spożyw- Stawki: 0,5 – 1 USD za minutę.
452
Wymiana waluty
Wymienić dolary amerykańskie
można w kilku kantorach znajdujących się przy pasażu Chudaldaany Gudamdż. Na rogu tej ulicy
i ulicy Baga Tojrog znajduje się bank,
w którym wymienić można czeki
podróżne bez pobierania prowizji.
Także w kinie Ard znajduje się bank
i kantor (na pierwszym piętrze).
W mieście nie ma natomiast w ogóle bankomatów. „Cinkciarze” wymieniający dolary po kursie korzystniejszym niż w banku i kantorach
stoją obok targowiska i przystanku
autobusów podmiejskich, tuż przy
Chudaldaany Gudamdż. Trzeba jednak uważać przy wymianie, gdyż
zdarzają się oszustwa. Ostatnio popularne było na przykład pomysłowe przestawianie kalkulatorów tak,
aby obliczenia wypadały na korzyść
ich właścicieli.
Urzędy, ambasady,
jednostki wydające pozwolenia
Z urzędów i innych miejsc przydatnych turyście wymienić należy:
* Urząd rejestracyjny (na północnych obrzeżach miasta) – tu, zgodnie z przepisami, należy zarejestrować się po przyjeździe do kraju.
* Placówki dyplomatyczne
– w stolicy kraju jest wiele ambasad,
w tym od niedawna ambasada RP.
* Placówka MSZ – tu przedłużyć
można wizę.
Adresy powyższych urzędów zob.
rozdz. Mongolia – Informacje praktyczne – Placówki dyplomatyczne
i Obowiązek rejestracji.
Zaplecze medyczne
W Ułan Bator znajduje się najwięcej aptek, ośrodków zdrowia i szpitali w kraju. Z tych ostatnich trzeba
wspomnieć najlepszy z nich – szpital
wybudowany przez Koreańczyków,
a usytuowany po południowej stronie
Ench Tajwany Gudamdż. Personel
szpitala mówi zazwyczaj po rosyjsku,
a zdarza się, że i po angielsku. W szpitalu tym jednak nie leczy się chorób
zakaźnych. Uzyskać tu można jednak
poradę czy zrobić badania krwi.
Transport
Transport miejski Ułan Bator
jest dość rozwinięty. Są tu liczne linie autobusowe, kursują trolejbusy
i taksówki. Godne polecenia są taksówki koloru żółtego. W 2001 r. była to najtańsza sieć (250 T za 1 km).
Funkcję taksówki spełnia zresztą
praktycznie każdy prywatny samochód. Wystarczy wyjść na ulicę
zmierzającą w odpowiadającym nam
kierunku i machać na przejeżdżające pojazdy. Z tego „miejskiego autostopu”, popularnego głównie wśród
453
mieszkańców miasta, korzystają
czasem i turyści. Cena za taką usługę jest znormalizowana i wynosi
0,25 USD za kilometr. Centrum
miasta jest na tyle niewielkie, że
w ciągu kilkunastu minut można
spokojnie dojść piechotą do wszystkich najważniejszych punktów.
Jednym z miejsc postoju środków
komunikacji publicznej kursującej
poza miasto jest plac obok targowiska przy Chudaldaany Gudamdż i Ich
tojruu, jednak odjeżdżające stąd autobusy i minibusy kursują głównie do
miejscowości położonych na północ
do Ułan Bator. Jeżeli planujemy dłuższą trasę, można tu także próbować
wynająć UAZ-a wraz z kierowcą.
Transport publiczny na dalsze trasy skupia się na dworcu (nazwijmy go
„dalekobieżnym”) położonym przy
Dzanabadzaryn Gudamdż w pobliżu skrzyżowania z Teewerczdijn Gudamdż. Do szeregu miejscowości
autobusy kursują raz bądź dwa razy
w tygodniu – dlatego dobrze jest
wcześniej zapoznać się z rozkładem
jazdy i zaplanować sobie zgodnie
z nim trasę (rozkład wisi w budynku
dworca – wejście z boku, od południowej strony). Uniknąć wtedy można
kilkudniowych oczekiwań. Innym
sposobem ich uniknięcia jest znalezienie pojazdu jadącego w pożądanym przez nas kierunku. Samocho454
dy zabierające pasażerów każdego
dnia odjeżdżają do wielu miast Mongolii. Są one nieco droższe od autobusów, lecz dowożą do celu podróży
znacznie szybciej. Autobusy i samochody transportu publicznego odjeżdżają z dworca niezależnie od kierunku i dnia tygodnia między 8.00
a 10.00 rano (na rozkładzie jazdy
ustalona jest jedna godzina odjazdu
dla wszystkich autobusów – 8.30).
W praktyce oznacza to, że należy być
na dworcu około 7 – 7.30, aby „zdobyć” miejsce w autobusie. Potem autobus stoi jeszcze nawet kilka godzin,
następnie tankuje paliwo na stacji
i dopiero wtedy wyjeżdża za miasto.
Obowiązkowy postój zaraz za granicami miasta na załatwienie potrzeb
fizjologicznych oznacza, że podróż
rozpoczęła się na dobre. Trwać ona
może, w zależności od celu przejazdu, od paru godzin do kilku dni (przy
czym ten drugi wariant jest bardziej
prawdopodobny). Z dworca kursują
też minibusy do miejscowości pobliskich, jak np. Dzuunmod – kursy
kilka razy dziennie (zob. też rozdz.
Mongolia – Informacje praktyczne
– Komunikacja w regionie).
Klasztory i muzea
* Klasztor Gandan. Jest bez wątpienia najokazalszym klasztorem
stolicy kraju. Jako jedyny w mieście,
a i jeden z niewielu w kraju, funkcjonował w okresie komunizmu.
Pierwsza świątynia zbudowana została w 1838 r. Wkrótce potem na
wzgórzu Dalchyn Dendz powstał cały zespół klasztorny z otaczającą go
dzielnicą jurt. Taki układ pozostał
do dziś: jurtowiska otaczają Gandan
niemal ze wszystkich stron. Nad
budowlami Gandanu góruje świątynia Migdżid Dżanrajsig, wybudowana w latach 1911 – 1913. Dolna
jej część utrzymana jest w stylu tybetańskim, górna zaś nawiązuje do
architektury i ornamentyki chińskiej. To połączenie nadaje świątyni bardzo oryginalny wygląd. Jej
wnętrze zajmuje 25-metrowa figura Dżanrajsiga (Wszechwidzącego) – jednego z najpopularniejszych bodhisattwów. Stojący tu poprzednio posąg zniszczyli komuniści
w 1937 r. Dopiero przed paroma laty stworzono kolejną statuę, którą
dziś można oglądać w świątyni (wejście płatne – 1 USD). Obok świątyni Dżanrajsiga stoi inna mniejsza
budowla. Jest to świątynia Didanpowran. Ongiś istniała tu biblioteka piątego bogdo-ge
gena, tu także
schronił się Dalaj Lama XIII w 1904
r., gdy Anglicy opanowali Lhasę.
Dziś odbywają się w tej świątyni
nabożeństwa. W głównej świątyni
kompleksu, zwanej Gol Sum lub
Świątynią Oczirdara (czyli Wadżradhary), znajduje się złota statua
Oczirdara o wysokości ok. 70 centymetrów, wykonana przez Dzanadzabara (zob. rozdz. Mongolia – Informacje krajoznawcze – Kultura
i sztuka – Malarstwo i rzeźba). Świątynię cechuje piękna ornamentyka
dachowa. Powstała ona w latach
1940 – 1941. Na kompleks budynków klasztornych składa się jeszcze
kilka innych obiektów. Jest wśród
nich otwarty w 1970 r. Instytut Buddyjski im. Dzanabadzara, w którym
pobierają nauki kandydaci na lamów
z Mongolii i Rosji (głównie Buriacji).
W Instytucie znajduje się obszerna
biblioteka. Uwagę zwraca również
imponująca brama triumfalna pajłur prowadząca poza mury klasztorne. Utrzymana w stylu chińskim stanowi ona niebywałą ozdobę
klasztoru. Warto odwiedzić Gandan
nie tylko ze względu na tutejszą architekturę i bogatą ornamentykę,
ale i na odbywające się tu lamajskie
nabożeństwa (codziennie o 9.00 rano, trwają 2 –3 godziny). Mnisi siedzący w świątyni na drewnianych
ławach czytają półgłosem sutry, co
jakiś czas przerywając, aby napić się
herbaty z miniaturowych czarek. Atmosferę wnętrza klasztornego potęguje czerwona i pomarańczowa kolorystyka, zapach kadzideł i dźwięk
455
gongów. We wnętrzu świątyni nie
wolno robić zdjęć – możliwe jest to
jedynie, gdy zgodę wyda sam opat
klasztoru.
* Muzeumklasztor Czojdżinla-
Religii. W latach 1960 –1961 budowlę odrestaurowano. Obecnie
znajduje się tu kilka świątyń, z których najważniejszą jest świątynia
poświęcona Czojdżin-lamie. Pomy (Czojdżin Lamyn Sum). Wstęp
dziwiać można w niej malowidła
2 USD (możliwość robienia zdjęć
ścienne przedstawiające wyobrażena zewnątrz 5 USD, we wnętrzach
nia raju i piekła, a także sporą ko10 USD).
lekcję masek rytualnych (do połowy
Klasztor ten wybudował w latach
lat 30. urządzano tu tańce rytualne
1904 – 1908 czojdżin-lama Luw- cam). Maski te pochodzą z XVIII
sanchajdaw. W roku 1938 klasztor
i XIX w. Najsłynniejszym ich twórutracił swe funkcje religijne. Kilka
cą był Puncag Osor żyjący na przelat później utworzono tu Muzeum
łomie XIX i XX w. Jedna z wykona-
Świątynia Migdżid Dżanrajsig (Klasztor Gandan), rys. M. Stalończyk
456
nych przez niego masek szczególnie
warta jest uwagi. Jest to podobizna
Dżamsrana, jednego z ośmiu groźnych bóstw lamaizmu. Twarz jego
ozdabiają płomienie ognia (gal), pod
nimi, tuż nad czołem bóstwa, znajduje się pięć czaszek ludzkich. W
ręce Dżamsran trzyma serce ludzkie. W świątyni znajdują się też figury poświęcone wielkim lamom
m.in. Luwsanchajdawie czy założycielowi sekty Żółtych Czapek (odmiany buddyzmu tybetańskiego
obecnej w Mongolii) – Dzonchawie.
Inne świątynie to m.in. świątynia
boga Jadamy ze statuami wykonanymi przez Dzanabadzara, ośmioboczna świątynia poświęcona Öndör-gegenowi i in
ne.
* Świątynia Geser (Geser Sum)
– niewielka świątynia Geser Sum
zamieszkana jest obecnie przez kilkunastu mnichów. Można wejść po
umówieniu się.
* Świątynia przy ulicy Chuwsgalczdyn Örgön Czölöö jest pierwszą budowlą sakralną powstałą w
Ułan Bator po okresie komunizmu.
Ostatnią powstałą przed nastaniem
komunizmu budowlą sakralną był,
liczący już dziś 90 lat, Migdżid
Dżanrajsig w kompleksie Gandan.
Nowa świątynia oficjalnie otwarta
została w 1999 r. Budowla niedostępna do zwiedzania wewnątrz.
* Pałac Bogdogegena (Bogd chaany ordon mudzej). Wstęp: 2 USD.
Położony w Dzajsan, na południowym brzegu Toły. Jest to kompleks
pałacowy religijnego władcy Mongolii bogdo-gegena położony w południowej części miasta. Składa się on
z dwóch pałaców, zimowego i letniego, siedmiu świątyń, a także imponujących drewnianych bram utrzymanych w stylu chińskim. Te ostatnie wybudowano w 1912 r., aby
upamiętnić moment wyzwolenia
Mongolii z okupacji mandżurskiej
(1911 r.). Do ich konstrukcji nie
używano gwoździ, a jedynie drewnianych kołków. Srebro, którym pokryto bramy, ważyło ponad 100 ton.
Do najważniejszych budowli kompleksu należy zbudowany w okresie
1893 – 1903 Pałac Zimowy. Przez
20 lat (do roku 1924) mieszkał tu
ostatni bogdo-gegen MongoliiDżebcun Damba Hutagt. W pałacu znajdują się obrazy, kolekcje, zbiory
bogdo-gegenai podarunki, które
otrzymał od głów państw i dyplomatów. Niedaleko Pałacu Zimowego
znajduje się Pałac Letni, z którego
pozostał jedynie główny budynek.
* Muzeum Historii Naturalnej.
Wstęp: 2 USD. Zwiedzić tu można
wystawy dotyczące geografii i przyrody kraju. Oprócz licznych eksponowanych tu wypchanych zwie457
rząt, oglądnąć można też kompletne
szkielety dinozaurów.
* Muzeum Sztuk Pięknych im.
Dzanadzabara (Durslech Urlagijn
Mudzej). Położone jest przy Chudaldaany Gudamdż. Zgromadzono
tu dzieła sztuki, wśród których są
i te wykonane ręką znanego mongolskiego twórcy Dzanadzabara. Wśród
dzieł innych twórców największe
wrażenie robi obraz Szarawy pt. Jeden dzień w Mongolii przedstawiający scenki rodzajowe z życia różnych warstw Mongołów.
* Muzeum Narodowe Historii
Mongolii. Wstęp: 2 USD, po okazaniu legitymacji ISIC 0,5 USD.
Znajduje się tu duży zbiór przedmiotów związanych z rozwojem terenów dzisiejszej Mongolii i częściowo imperium Czyngis-chana. T
ak
więc pod jednym dachem zgromadzono narzędzia z epoki kamienia
łupanego, wizerunki samego Czyngisa, ósmego (ostatniego) Bogdogegena i jego żony ,,Matki Kraju”,
a także uzbrojenie mongolskich komunistycznych ,,rewolucjonistów”.
Znaleźć tu można również przedmioty z epoki późniejszej, w tym
wazę z 1950 r., z napisem: ,,Owocnych obrad uczestnikom II Światowego Kongresu Obrońców Pokoju życzy Załoga Zakładów Fajansu
Włocławek”.
Festiwal Naadam (w Ułan Bator
corocznie około 10 – 15 lipca)
Największy w kraju Festiwal Naadam odbywa się właśnie w stolicy.
Miejsca konkurencji sportowych:
-Zapasy – stadion główny Naadam,
-Łucznictwo – mały stadion, ok.
200 m na południe od stadionu
Naadam,
-Wyścigi konne – Jarmag, 10 km na
południe od Ułan Bator, dojazd autobusem nr 8 (spod stadionu Naadam lub spod hotelu Bajangol).
Festiwalowi towarzyszą zwykle
imprezy dodatkowe, m.in. koncerty muzyki i pieśni mongolskiej. Dokładny program festiwalu można
znaleźć w gazetach anglojęzycznych
– do nabycia na poczcie lub w Business Center w hotelu Ułan Bator
(Ulaanbaatar) na IV piętrze.
Płatne są tylko imprezy organizowane na stadionie Naadam (ok.
12 USD za ceremonię otwarcia, 16
USD za dwa dni festiwalu), a także
wspomniane imprezy towarzyszące
(ok. 5 USD).
OKOLICE UŁAN BATOR
W pobliżu stolicy znajduje się kilka wartych zobaczenia miejsc m.in.
Park Narodowy Gorkij Tereldż stanowiący południowo-z
achodnią część
masywu gór Chentej, Obszar Ścisłej
Ochrony Bogd chaan, dokąd najlepiej dotrzeć z miejscowości Dzuunmod, a także inne czasem bardziej
odległe miejsca, jak choćby rezerwat
Chustajn z hodowlą zachowawczą
koni Przewalskiego (ponad 100 km
458
od stolicy) czy Obszar Ścisłej Ochrony Chan Chentij obejmujący północną część gór Chentej.
Park Narodowy Gorkijn Tereldż
Park Narodowy Gorkijn Tereldż
położony jest w górach Chentej ciągnących się od Ułan Bator po północno-wschodnie krańce kraju. Graniczy on od północy z Obszarem
Ścisłej Ochrony Chan Chentij i obejmuje południową część łańcucha
Chenteju. Jest to jeden z najczęściej
odwiedzanych terenów chronionych
w Mongolii. Natrafimy tu na malowniczy krajobraz górski z kwietnymi łąkami, formacjami skalnymi
i widocznymi gdzieniegdzie głazami
narzutowymi. Specyficzną scenerię
tego miejsca stanowią liczne skały
o fantazyjnych nieraz kształtach.
Pejzaż kojarzy się w niektórych miejscach z polskimi Górami Stołowymi, a gdzie indziej z Pieninami.
Środowisko przyrodnicze i skład gatunkowy jest typowy dla lasostepu
i stepu. W okolicznych lasach można znaleźć sporo brzozaków i innych grzybów, które mogą być miłym urozmaiceniem w mongolskiej
diecie. Park jest dość gęsto zaludniony, miejscowi ludzie wypasają zwierzęta w jego strefach buforowych.
Park ten jest znakomitym miejscem
na kilkugodzinny czy nawet paru459
Bajan Uul
1717
–
D
O. Œ. O. BOG
Szawart Uul
2002
1907
z nią transportem publicznym, najlepiej dojechać taksówką – wystarczy samochód osobowy, gdyż prowadzi tu jedna z nielicznych w kraju
dróg asfaltowych (cena: ok. 66 km
x 0,25 USD = 16,5 USD). Chcąc
wrócić do stolicy, można próbować
łapać okazję (jest to bowiem stosunkowo ruchliwa, jak na Mongolię,
droga). Trzeba przy tym wiedzieć,
że za autostop w Mongolii się zazwyczaj płaci (zob. rozdz. Mongolia
– Informacje praktyczne – Alternatywne środki transportu).
Dane podstawowe o Parku Narodowym Gorkijn Tereldż
- strefy roślinne: lasostep, step
-cechy szczególne: malownicze
krajobrazy, tereny dobre do wędrówek pieszych, konnych i wędkowania
- powierzchnia: 286 400 ha
-położenie: 54 km od Ułan Bator,
ajmak Töw
- data utworzenia: 1994
)(
Tooroj Uul
1581
Dzuunmod
Lansyn Uul
1810
)(
1663
1422
Majchan
1391
Öld¿ij Changaj
1652
1601
1523
n
Türge
1402
2103
Mandzszir
Baga Emeelt
1681
Baruun Delger
Uul 1893
Chonchor
Ceceegun Uul
Cagaan Uul
2256
1855
1831
Chürel
Togoot
Ulaan Asgat
Sziret Dzüün Uul 2093
2122
Chustyn
Godzgor Uul
1562
Darcaglyn
Godzgor Uul
1652
Cecegt Uul
1505
Emeelt Uul
1551
1482
Bajan Öndör
Uul 1522
1650
Nalajch
Del Uul
1618
To³a
Szand
1582
Uruugijn Chad
Oczirwaani Uul
Nuramt Uul
1600
Dzajsan
Jarmag
U³an Bator
Majchan
Uul
1686
1496
D¿awchlant
Uul 1832
Gants Mod
1864
Bajan Dzürch
Uul 1552
1901
1711
Ereen
1984
Chavirga
1562
Otog
Dunchen
2120
Nomt
2096
Acat Uul
2010
Asgat Uul
2036
Berch Uul
2005
Cagduult
1670
Hojuult
1683
1713
1582
1772
1693
Czingelt Cajrchan
UuL 1950
Szijir Uul
1601
Tachilt Uul
1691
1772
Songinotyn
Uul 1640
Chanan Serüünij
Uul 1801
1628
Dzüün Godzgor
1954
1871
1812
1999
Sziwertijn Gozgor
Uul 2011
Darchit Uul
2053
1943
1781
1871
Ich Indert Uul
1697
1791
Gordzijn
Dawaa
Tereld¿
Orog Diamaar
Uul 2197
Ulaan chargany
Godzgor Uul 2181
2064
Te
r
eld
¿
1819
Gund¿ijn
Sum
2041
Okolice U³an Bator
Hoyd Bayan
2197
Urtyn Dzüün
Gozgor Uul 2127
2058 Chojd Gua
Uul 2060
Gujen
2018
Gurwan Owoot 1999
1795
Cagduult
Uul 1716
1679
Chustajn Uul
1606
)(
1623
)(
1561
)(
1612
To
³a
staj
Ulia
1590
Ch
1494
N
nd
ua
Ich
)(
D¿argalant
To³a
CH
A
nd
.G
N
P.
De
RC
O
)(
460
)(
J
HI
)(
D¯
EJ
R
TE
dniowy wypoczynek, gdyż istnieje
tu baza noclegowo-gastronomiczna, można również wynająć konie.
Jest to też znakomite miejsce dla
amatorów wędkowania czy miłośników pieszych wędrówek. Centrum
obszaru stanowi Tereldż – wioska
turystyczna położona na brzegu rzeki o tej samej nazwie (hotele i skupiska jurt turystycznych). Po drugiej
stronie rzeki zaczynają się tereny
już bardziej dzikie. Jeśli mamy plany penetrowania górskich obszarów
Chenteju jest to też dobry punkt
wypadowy w te góry. Przy wjeździe
do parku pobierana jest opłata
(1 USD od osoby i 3 USD za samochód).
Do Tereldż, oddalonego od stolicy kraju o 66 km i nie połączonego
Obszar Ścisłej Ochrony
Góry Bogd chaan
W pobliżu Ułan Bator leży najstarszy w Mongolii i zarazem jeden
z najstarszych na świecie obszar
chroniony – góra Bogd chaan. Oficjalnie utworzony został w 1778 r.
461
Masyw ten jednak otaczany był opieką już dużo wcześniej i dla Mongołów stanowił on sferę sacrum.
Najwyższym punktem terenu chronionego jest szczyt Ceceegun (2268
m n.p.m.) – jeden z czterech świę-
Dane podstawowe o Obszarze
Ścisłej Ochrony Bogd chaan
- strefy roślinne: tajga, lasostep
-cechy szczególne: najstarszy teren chroniony w Mongolii, klasztor Mandzszir Chijd, trasy do
wędrówek pieszych
- powierzchnia: 41, 600 ha
-położenie: na południe od Ułan
Bator, ajmak Töw
- data utworzenia: 1778
tych szczytów, które znajdują się
w okolicach Ułan Bator. Po południowej stronie obszaru chronionego mnisi rozpoczęli odbudowę
klasztoru Mandzszir Chijd. Wzniesiony w 1750 r. klasztor składał się
z 20 świątyń, wśród których znajdowały się szkoła medycyny staromongolskiej, astrologii i filozofii. Przed zniszczeniem klasztoru
w czasach komunizmu, w latach
30., w Mandzszir Chijd mieszkało
ponad 350 mnichów. Dzisiaj zrekonstruowano tylko Pałac Letni,
gdzie mieści się ekspozycja przed462
stawiająca dzieje klasztoru. Pozostała część obiektów jest w zupełnej ruinie. W pobliżu dokonano
wielu znalezisk archeologicznych,
a wśród nich powstałe 3000 lat temu malowidła naskalne w jaskiniach znajdujących się na tyłach
wspomnianego Pałacu Letniego.
Okolica klasztoru jest bardzo urokliwa: głęboka dolina porośnięta
częściowo lasem, w dole rzeka,
a w tle góry sięgające ponad 2000 m
n.p.m. Środowisko przyrodnicze terenu chronionego reprezentują gatunki typowe dla tajgi, lasostepu
i stepu: ponad 500 gatunków roślin
naczyniowych, 9 gatunków drzew,
47 gatunków ssaków (najrzadsze to
łoś, sarna, soból, zając bielak), 116
gatunków ptaków, 4 gatunki gadów
i 2 płazów.
Do parku Bogd chaan dojechać
można komunikacją publiczną
– codziennie do miasta Dzuunmod
kursują mikrobusy (odjeżdżają one
z dworca autobusowego „dalekobieżnego” przy ulicy Czingisijn Örgön Czölöö). Liczącą 45 kilometrów
asfaltową drogę do Dzuunmod pokonuje się w 40 minut lub nieco
dłużej (cena: 1 USD). Z miasteczka
jest około 7 kilometrów do klasztoru Mandzszir położonego u stóp
masywu Bogd Uul. Można wziąć
taksówkę, łapać okazję bądź przejść
pieszo wzdłuż drogi albo bezpośrednio kierując się na północ (przemierzyć trzeba wtedy rozległą dolinę
i na wpół zalesione wzgórze).
Na terenie chronionym znajdują
się trasy piesze, istnieją możliwości
noclegu, np. w Centrum Ekoturystyki Nucht. Przed penetrowaniem
rdzenia terenu chronionego (np. gór
na południe od Ułan Bator), potrzebne jest zezwolenie, które można
otrzymać w Biurze Obszarów Chronionych (tel. 341176).
Obszar Ścisłej Ochrony
Chan Chentij
Ogromny (1,2 mln ha) obszar ścisłej ochrony rozciąga się wzdłuż
urwistego łańcucha Chenteju od
północnej granicy Parku Narodowego Gorkijn Tereldż po granicę
z Rosją. Strefa rdzenia obszaru jest
zupełnie niezamieszkała i dostępna
tylko pieszo lub na grzbiecie konia.
Na przyrodę obszaru składają się
gatunki typowe dla tajgi, lasostepu
i strefy wysokogórskiej. Są tu obszerne lasy i liczne tereny podmokłe. Kilka szczytów wznosi się na wysokość
ponad 2500 m n.p.m. – najwyższym
z nich jest Asralt Chajrchan (2800
m n.p.m.). Na terenie chronionym
mają swe źródła 3 ważne rzeki: Toła
(Tuul), która wpływa później do Bajkału, Onon i Cherlen (Kerulen),
płynące na wschód, by połączyć się
z Amurem. Znajdują się tu ciepłe
źródła, od setek lat używane do celów leczniczych. Spotkać je można
m.in. wzdłuż rzeki Onon.
Występuje tu ponad 110 gatunków
roślin, 50 gatunków ssaków, wśród
nich: łoś, piżmowiec, niedźwiedź brunatny, wilk, lis, ryś, soból i inne, 253
gatunków ptaków (głównie wodnobłotnych) oraz 28 gatunków ryb.
Archeolodzy odkryli ponad 800 starożytnych miejsc pochówku w okolicach góry Burchan Chaldun. Legenda
mówi, że tutaj też znajduje się owiany
tajemnicą grób Czyngis-chana.
Dane podstawowe o Obszarze
Ścisłej Ochrony Chan Chentij:
- strefy roślinne: tajga, lasostep
-cechy szczególne: miejsce urodzenia Czyngis-chana, prawie
niezamieszkały i dziki, obszar
źródliskowy ważnych rzek mongolskich
- powierzchnia: 1,2 mln ha
-położenie: ajmaki Chentej, Töw
i Selenge
- data utworzenia: 1992
W Tajnej historii Mongołów można znaleźć fragment, w którym
Czyngis-chan mówi ogórze Burchan Chaldun jako o miejscu świętym: „Każdego dnia składam ofiary
463
Górze Burchan Chaldun, każdego
dnia oddaję jej cześć! Moje dzieci
powinny zawsze o tym pamiętać”.
Noclegi
W mieście jest hotel, w którym
od obcokrajowców żąda się po około
4 – 5 USD za nocleg.
SAJNSZAND
Transport
Przejazd ze stolicy kraju do Sajnszand zabiera 7 – 10 godz. Najlepiej
dojechać tam koleją, kursują jednak
i autobusy. Trasa wiedzie początkowo przez stepy, potem głównie
przez obszary półpustynne i pustynne. Wzdłuż torów ciągnie się siatka
– najdłuższe ogrodzenie w kraju.
Po drodze nie ma prawie żadnych
miejscowości, pociąg jedzie więc bez
dłuższych postojów.
Sajnszand, miasto liczące ok. 16
tys. mieszkańców, jest stolicą ajmaku Dornogow’. Usytuowane jest ono
prawie 220 kilometrów od granicy
z Chinami, przy głównej linii kolejowej prowadzącej z Rosji przez Ułan
Bator do Chin. Kiedyś przebiegał tędy sławny szlak herbaciany, a i dziś
kwitną tu tradycje handlowe. Stacja
kolejowa ożywa codziennie wieczorem, kiedy odbywa się tu gwarny jarmark, na którym sprzedaje się produkty przywiezione z Chin i innych
części Azji południowo-wschodniej.
Centrum miasta znajduje się ponad 4 kilometry od stacji. Tam znajdziemy sklepy, targ, szpital, klasztor
leżący nieco na uboczu.
464
Z miasta koleją dostać się można
do Ułan Bator i nadgranicznego
Dzamynüüd, a także do oddalonego o 20 km Dzüünbajan. Warto pamiętać, że pociągi nie zawsze ruszają stąd zgodnie z rozkładem jazdy
– zdarza się nieraz, że odjazd następuje przed czasem (z zakupów
w ostatniej chwili lepiej więc zrezygnować). Do Ułan Bator kursują
też autobusy.
OKOLICE SAJNSZAND
Aby zwiedzić okolice miasta można wynająć UAZ-a – najłatwiej zrobić to w centrum. Jeśli chciałoby się
oprócz kierowcy mieć też tłumacza,
można spróbować skontaktować się
z Enchmend, nauczycielką rosyjskiego w tutejszej szkole. Zdarzało
się jej już świadczyć usługi przewodnicko-translatorskie dla turystów
(cena: 10 USD za dzień).
Dzüünbajan
Miejscowość Dzüünbajan leży
około 20 km na południowy wschód
od Sajnszand. Do niedawna stacjo-
nowała tu Armia Radziecka, dziś to
mongolskie Borne-Sulinowo przypomina miasto-widmo. W
szędzie
koszarowe blokowiska – poniszczone, pozbawione okien i drzwi.
Zniszczone są także chodniki i ulice – dziurawe, przyprószone pyłem.
Wszędzie jest pełno wypłowiałych,
niekompletnych „śladów czasów
świetności” tego miejsca – pokiereszowane zbiorniki na paliwo i ropę, niezliczone czerwone niegdyś
gwiazdy, profile wodzów, wyszczerbione hasła propagandowe. Dzüünbajan jest jeszcze jednym jawnym
śladem najnowszej historii kraju.
W mieście znajduje się kilka sklepów, poczta i stacja benzynowa. Planując wycieczkę poza miasto trzeba
mieć samochód wynajęty w Sajnszand, tutaj bowiem z wynajęciem
są spore kłopoty.
Wydmy Bürid Süme
i Argalant Ulaan Szire
Na południe od Sajnszand znajdują się liczące ponad 107 km powierzchni tereny piaszczyste Dalajn
Cholaj. W wielu miejscach tworzą
one klasyczne barchany. Znacznie
rozleglejsze obszary piaskowe (ponad 1200 km) znajdują się w odległości 55 –115 km na południowy
wschód od miasta. Są to wydmy
Bürid Süme i Argalant Ulaan Szire,
jeden z najbardziej rozległych obszarów piaszczystych w Mongolii.
TRASA PRZEJAZDU (NR 1):
UŁAN BATOR – MÖRÖN
Najszybszy drogowy sposób dojazdu ze stolicy kraju do Mörön
i regionu Chöwsgöl zapewnia trasa
biegnąca przez Bulgan, Chutag
i Selenge. Trasa ta należy do bardzo uczęszczanych, pokonuje się ją
w ok. 30 godzin. Wiedzie przez równinne i pagórkowate tereny dominujące w tej części Mongolii. Po minięciu miasta Bulgan droga wspina
się na przełęcz Tölüügijn, sięgając
niemal 2000 m n.p.m. W pobliżu
widoczne są dwa stożki wulkaniczne – Uran Uul i Togoo Uul. Warto wydłużyć trasę (szczególnie gdy
dysponuje się własnym środkiem
transportu) i odwiedzić Amarbajasgalant Chijd leżący w ajmaku
Selenge. To jeden z trzech, obok
Gandanu i Erdeni Dzu, najpiękniejszych klasztorów Mongolii. Prowadzi do niego droga z niewielkiej
miejscowości Chötöl leżącej przy
trasie z Darchanu w stronę Erdenet.
Jeśli więc jedziemy z Ułan Bator
wynajętym autem i chcemy odwiedzić monastyr, należałoby skierować się na Darchan i stąd pojechać
na zachód (to dłuższa o ok. 200
km wersja dojazdu do Mörön). Któ465
Samo miasto nie wyróżnia się niczym szczególnym – środkiem wiedzie główna ulica z murowanymi
budynkami, takie same domy znajdują się przy rynku. W pozostałej
części miasta dominują typowe
mongolskie jurtowiska. W Mörön
Wulkany Togoo i Uran
znajdują się hotele, targowisko,
Za przełęczą Tölüügijn znajdują
się dwa wulkany – Togoo Uul i Uran
bank i stacja benzynowa. Nie jest
Uul, które uznane zostały za po- to jednak miejsce, do którego przymniki przyrody. W rezerwacie o po- jeżdża się na dłuższy pobyt. Dla tuwierzchni 1600 ha ochroną objęty
rystów stanowi ono zwykle tylko
jest krajobraz wulkaniczny.
przystanek na trasie nad jezioro
Chubsugul (Chöwsgöl) czy do zaAmarbajasgalant Chijd
chodniej Mongolii (region jeziora
Zbudowany przez Mandżurów
Uws, Ałtaj Mongolski).
w 1737 r. klasztor jest jednym
z największych obiektów sakralTransport
nych kraju. Znajdowało się tu onZ Mörön do stolicy kraju codziengiś prawie 40 budowli świątynnych
nie jeździ wiele autobusów, furgo– dziś pozostała jedynie ich część.
nów, minibusów i zwykłych ciężaObiekt ten jest obecnie restaurowa- rówek. Rolę dworca pełni duży plac
ny, a świątynie są na ogół zamknię- znajdujący się w pobliżu hali targote (otwiera się je dopiero na prośbę
wej. Znacznie gorzej wygląda spraturystów). Mnisi żyjący w klasz- wa z wyjazdem z miasta w kierunku
torze liczą na finansowe wsparcie
zachodnim. W tę stronę nie kursuje
od przyjezdnych, pobiera się opła- transport publiczny i w północnotę także za fotografowanie wnętrza
zachodnie krańce Mongolii dostać
świątyń.
się można wyłącznie wynajętym samochodem. Pojazdy jeżdżące tą traMörön
są są zwykle przepełnione, trudno
Mörön, stolica ajmaku Chöws- więc złapać okazję.
göl, to niewielkie miasto położone
Z Mörön do Chatgal, wioski leżąw dolinie rzeki Delger mörön wy- cej nad jeziorem Chubsugul, dopływającej z Gór Chubsugulskich.
stać się można wyłącznie wynajęrąkolwiek z tras nie pojedziemy
i tak dotrzemy do wspomnianej wyżej przełęczy Tölüügijn, a dalej ku
Mörön poprowadzi nas rozległa dolina Selengi.
466
tym samochodem (brak bowiem na
tej trasie transportu publicznego).
Można też poszukać, choćby w pobliżu targowiska, kierowców, którzy wybierają się do Chatgal. Na
pewno zapłacimy wówczas mniej,
niż gdybyśmy wynajęli samochód,
gdyż nie będziemy musieli płacić
kierowcy za drogę powrotną.
W mieście znajduje się kasa
sprzedająca bilety lotnicze (lotnisko położone jest parę kilometrów
za miastem).
Chatgal
Chatgal to niewielka miejscowość
u południowych wybrzeży jeziora
Chubsugul. Panuje tu specyficzny
467
mikroklimat, gdyż lato w tej okolicy
jest szczególnie chłodne. Średnia
temperatura lipca wynosi zaledwie
10°C (średnia krajowa jest o 7°C wyższa). Charakterystyczne dla tego rejonu wiatry to bryzy jezierne. Tutejszy
klimat cechuje się też znacznymi ilościami opadów. Warto tę ostatnią cechę klimatyczną wziąć pod uwagę,
planując wycieczkę w te rejony.
Sama miejscowość warta jest odwiedzenia jedynie wtedy, gdy traktujemy ją jako punkt wypadowy
w region Gór Chubsugulskich czy
wybrzeży jeziora. W Chatgal znajduje się siedziba dyrekcji Parku Narodowego Jeziora Chubsugul (można
tu uzyskać informacje na temat
parku, swego czasu w dyrekcji
też można było wynająć konie).
W Chatgal możemy zrobić zakupy
(choć znacznie lepiej zrobić jeszcze
w Mörön), przenocować w hotelu
czy skorzystać z telefonu. W mieście
znajduje się kilka sklepów, w tym
jeden z pamiątkami dla turystów.
Caatani – szamaniści i hodowcy reniferów
Caatani (mong. caa – renifer) pod względem etnicznym należą do
Tuwińców – turańskiej grupy językowej zamieszkującej położony już
w Rosji rejon Tuwy. Zwani są też Sajańcami, Sojotami, Urianchajcami.
Ich przodkowie przybyli na te tereny z Azji Centralnej w połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery. Obszar, który obecnie zamieszkują, zwany
Urianchajem, opanowywany był w dawnych czas przez różne ludy, obecnie stanowi peryferyjną część Mongolii. Caatani na tych oddalonych
od cywilizacji terenach prowadzą samotny, koczowniczy żywot. Podobnie jak mieszkający po drugiej stronie granicy Tadżyńcy (mieszkańcy
wschodniej Tuwy) nie zajmują się oni rolnictwem czy rzemiosłem, co
charakteryzuje choćby Tuwińców zachodnich. Podstawę ich utrzymania
stanowi hodowla rena i myślistwo. Także wierzenia tej grupy etnicznej
oparły się skutecznie religiom przybyłym z zewnątrz. Do dziś Caatani
kultywują bowiem szamanizm, a o ich przynależności do tego archaicznego systemu wierzeń świadczą choćby liczne amulety wiszące w pojedynczych czumach, zwanych dza. Namioty te stawia się bardzo szybko.
Jest to istotne, dlatego że Caatani co trzy tygodnie przenoszą się ze swoimi stadami na nowe tereny wypasowe, tyle bowiem czasu potrzeba reniferom, aby wyeksploatować ubogie górskie pastwisko. Zwyczajowo
wędrówka odbywa się w niedzielę. Większość mężczyzn przybywa na
nowe miejsce już dzień wcześniej, aby zbudować konstrukcje pod nowe
namioty. Za każdym razem ścinają oni wiele młodych drzew. Na jeden
468
Noclegi
W Chatgal nocować pod namiotami można nad brzegiem jeziora
(zgodnie z obowiązującymi w parku
przepisami w odległości co najmniej
50 m od brzegu). Najlepszym miejscem na biwak jest teren nadbrzeżnej łąki leżącej na północ od miasta.
Doprowadzi nas tam główna droga
wychodząca z Chatgal. Nie zajdźmy
jednak za daleko: droga ta kończy się
kilometr lub dwa za miastem, a dalej prowadzi już tylko wąska ścieżka
zwisająca nad urwistym brzegiem,
przy której nie znajdziemy miejsca
na biwak.
W mieście są dwa hotele. Pierwszy
z nich to hotel Dżambala (3 USD/os.
w pokoju z piecem i umywalką lub
w jurcie przeznaczonej dla turystów).
O hotel trzeba pytać w siedzibie parku lub mieszkańców wioski – mimo
że jest on w pobliżu głównej ulicy,
trudno go znaleźć. Alternatywę stanowi hotel Blue Pearl znajdujący się
przy głównym placu miasta.
namiot potrzebne są trzy większe żerdzie podtrzymujące konstrukcję oraz
kilkadziesiąt nieco mniejszych, na które zakłada się płótno i skóry.
Warunki, w których żyją Caatani, są bardzo surowe. Nawet latem noce w górach są chłodne. Zimą temperatura spada często poniżej –45°C.
Gdy krótkie lato dobiegnie końca, hodowcy reniferów schodzą wraz ze
swoimi stadami niżej, w pobliże miejscowości.
Caatani są dwujęzyczni. Na co dzień rozmawiają w języku swoich przodków, jednak ze światem zewnętrznym komunikują się po mongolsku.
Jest to więc grupa, która zdecydowanie wyróżnia
się na tle innych ludów Mongolii. Grupa, której
przyszłość jest niepewna, gdyż coraz więcej
młodych ludzi rezygnuje z życia w tych
skrajnie trudnych warunkach, powoli zanika także rodzima tuwińska kultura nomadów. Na terenach
dorzecza górnego Jeniseju (zwanego też Małym
Jenisejem) oraz w Górach
Chubsugulskich żyje obecnie zaledwie ok. 30 rodzin, czyli niespełna 200 osób.
Czum Caatanów – rys. W. Kwiecień
469
Jeśli dysponuje się własnym środkiem transportu, można ominąć
miasteczko i od razu udać się na tereny bardziej atrakcyjne przyrodniczo (warto skorzystać z drogi, która
biegnąc od strony Mörön, zanim dotrze do Chatgal, odbija na północny
wschód). Droga ta początkowo wiedzie z dala od brzegów jeziora. Prowadzi rozległą doliną wzdłuż suchego łożyska rzeki, by po ok. 15 km
i pokonaniu szeregu serpentyn osiągnąć przełęcz, na której znajduje się
pokaźne owoo. Potem droga sprowadza nas wprost nad jezioro. Stąd
można ruszyć dalej na północ lub
penetrować okoliczne grzbiety górskie i wybrzeże. Rejony nadbrzeżne
oferują zdecydowanie bardziej interesujące miejsca na biwak niż samo
miasteczko Chatgal.
W Chatgal lub okolicy warto wynająć konie, by udać się na kilkudniową eskapadę w siodle w Góry
Chubsugulskie. Dzienna stawka
wynajęcia mongolskiego konika
zwykle wynosi 3 – 5 USD (trzeba
też doliczyć ok. 2– 3 USD dziennie
dla przewodnika i dodatkową opłatę
za konia jucznego – wystarczy jeden
na 2 – 3 osoby).
Najpopularniejsza trasa wędrówek konnych wiedzie wzdłuż jeziora
i w okoliczne góry. Zwykle eskapada zajmuje 4 – 5 dni, ale można po470
kusić się i o dłuższy rajd. W górach
latem napotkać można czumy pojedynczych rodzin Urianchajców
Chubsugulskich, zwanych Caatanami. Jeśli nasz przewodnik wie, na
którym z górskich pastwisk obozuje właśnie jakaś rodzina koczowników, warto wybrać się tam z wizytą.
Z pewnością będzie to niezapomniane spotkanie.
Największa grupa Caatanów przebywa w regionie Doliny Darchackiej,
po zachodniej stronie Gór Chubsugulskich. Urzędnicy z miejscowości
Caagan Nuur zauważyli, że na Caatanach można zarobić, trzeba więc
penetrując tamte tereny, liczyć się
z koniecznością dokonania pewnych
opłat. Najbardziej uciążliwą spośród
nich jest pozwolenie na przebywanie
w strefie przygranicznej (25 USD od
grupy bez względu na jej wielkość).
W regionie Gór Chubsugulskich,
a przynajmniej w ich południowych
rejonach, unikniemy tego typu „niespodzianek”.
Relacja autorska
U Caatanów
– Michał! Michał! Reindeers paszli! – Otwieram oczy i widzę znajomą twarz naszego przewodnika.
Szybko rozgarniam skóry i kołdry,
wśród których spałem, i wychodzę
na zewnątrz namiotu.
Dochodzi siódma rano. W śródgórskiej kotlinie panuje jeszcze półmrok.
Kobiety doją, a następnie spuszczają
z postronków renifery, które natychmiast rozbiegają się po okolicy w poszukiwaniu porostów. Mleka nie ma
dużo. Jedna samica renifera daje go
nie więcej niż pół litra.
Kobiety dojące renifery są przeważnie bose. Bezpośrednio na zmrożonej ziemi śpią psy – strażnicy reniferów. Ich rola jest nieoceniona,
bo wokół nie brak głodnych wilków.
Nie zdarzyło się, żeby jakieś zwierze
zostało porwane z obozowiska. Co
innego na pastwisku. Dzień przed
naszym przybyciem zachód słońca
zaskoczył dwa renifery poza „wioską”. Wilcza wataha rozdzieliła się
na dwie grupy. Jedna odwróciła
uwagę psów, podczas gdy druga zabiła obydwa zwierzęta.
Jest piekielnie zimno. Wszędzie
wokół szron. Roztopi go słońce, ale
dopiero około dziesiątej, gdy przebije się przez okoliczne szczyty. Wtedy
też wstaną pozostali mieszkańcy jedenastu przypominających indiańskie tipi namiotów.
Jesteśmy w śródgórskiej kotlinie
w paśmie Sajanów, na wysokości
2200 m n.p.m. Od Cagaan Nuur,
najbliższej miejscowości leżącej
w Dolinie Darchackiej, dzieli nas
siedemdziesiąt kilometrów. Cały
dzień jazdy przez bagnistą górską
tajgę. Przebywamy wśród przedstawicieli niezwykłej społeczności.
Mongołowie nazywają ich Caatanami, sami zwą siebie Tuwa – są bowiem przedstawicielami tureckiego
ludu Tuwińców. Tym, co wyróżnia
ich od pozostałych pobratymców,
jest zachowanie tradycyjnego nomadycznego stylu życia. Wciąż żyją w czumach (mong. dza), wędrując po Sajanach ze stadami swych
renów. Choćby kilkudniowy pobyt
wśród Caatanów to duże przeżycie.
Michał Missala
Park Narodowy
Jeziora Chubsugul
Park Narodowy Jeziora Chubsugul jest jednym z najczęściej odwiedzanych obszarów chronionych
Mongolii. Znajduje się on w strefie
tajgi syberyjskiej. Świetlista tajga
modrzewiowa otaczająca jezioro daje
schronienie wilkom, rysiom, niedźwiedziom brunatnym, dzikom, piżmowcom i innym gatunkom zwierząt. W pobliskich górach Sajanach
pasą się renifery, koziorożce syberyjskie i dzikie owce argali. Na podmokłych polanach, otaczających jedno
z najczystszych jezior świata, które
określa się czasem „Małym Bajkałem” albo „ciemnoniebieską perłą
Mongolii”, żerują pelikany, żurawie,
471
czarne bociany, szablodzioby i kuliki. Wody zamieszkuje 9 gatunków
ryb, w tym lenok, jesiotr bajkalski,
tajmień, lipień. Jezioro Chubsugul
pozostaje zamarznięte od stycznia
do kwietnia lub maja.
Dane o jeziorze Chubsugul
-pojemność – 380 km3 (magazynuje 65% wody pitnej Mongolii
i 1 – 2% wody pitnej świata)
- powierzchnia – 276 000 ha
- długość – 130 km
- szerokość maksymalna – 36 km
- głębokość maksymalna – 262 m
- położenie – 164
5 m n.p.m.
-dopływy – 96 rzek i strumieni
wpływa do jeziora
-odpływy – 1 rzeka (Egijn) wypływa z jeziora, która łączy się dalej
z Selengą, a na końcu wpada do
Bajkału
Na obszarze parku wyznaczono
sześć rezerwatów ścisłych, objętych
szczególną ochroną. Jednym z nich
jest rezerwat Chardil Saridak utworzony głównie dla ochrony siedliska
owcy argali (zob. rozdz. Mongolia –
Informacje krajoznawcze – Przyroda). Rezerwat powstał w 1997 r. na
powierzchni 220 ha, obejmując najwyższe partie łańcucha górskiego
Chardil Saridak. Argale zamieszkują ten region od tysięcy lat. Wsku472
tek kłusownictwa i ingerencji ludzi
w siedliska zwierząt ich populacja
znacznie spada. W 1970 r. żyło tu
200 sztuk tego gatunku, a w 1997 r.
doliczono się już tylko 27 sztuk.
Dlatego też park narodowy zainicjował specjalny program ochrony
dzikiej owcy argali.
Najbardziej popularną formą ekoturystyki w parku są kilkudniowe
wycieczki konne, a także wycieczki
ornitologiczne, wyprawy w celu obserwacji argali, wycieczki botaniczne, rozpoznawanie ziół i roślin
użytkowych służących od wieków
miejscowym Darchatom, Buriatom
i Urianchajcom (Caatanom). Lokalna społeczność znajduje zatrudnienie
w charakterze strażników parkowych i przy licznych pracach sezonowych, takich jak przygotowywanie
Dane podstawowe o Parku
Narodowym Jeziora Chubsugul
-strefy roślinne: tajga, strefa wysokogórska, lasostep
-cechy szczególne: drugie co do
pojemności jezioro Azji Centralnej, jedno z najczystszych jezior
świata, unikalny krajobraz tajgowo-górski
- powierzchnia: 838 000 ha
- położenie: ajmak Ch
öwsgöl
- data utworzenia: 1992
i konserwacja tablic informacyjnych,
map, katalogowanie gatunków flory
i fauny, okresowe liczenie szczególnie zagrożonych gatunków zwierząt.
Opłaty pobierane od turystów za każdy dzień pobytu na terenie parku
(w wysokości 1 USD/os./dzień) są
dzielone pomiędzy zarząd obszaru
chronionego – 70 % (cele: ochrona
przyrody), a mieszkańców wioski
Chatgal – 30 %.
Góry Chubsugulskie
Góry Chubsugulskie leżące po zachodniej stronie jeziora Chubsugul
stanowią potężną grań boczną Sajanów Wschodnich. Najwyższym
szczytem pasma jest znajdujący się
w północnej ich części Comorlig
Uul (3193 m n.p.m.). Jest on o 300
metrów niższy od szczytu Mönch
Saridak (3491 m n.p.m). Ten „wieczysty szczyt” (zgodnie z tłumaczeniem mongolskiej nazwy) w Rosji
znany jest jako Munku Sardyk. Jest
to bowiem szczyt graniczny leżący
w głównym paśmie Sajanów.
W budowie geologicznej Gór
Chubsugulskich dominują wapienie. Obecność wapieni nadaje temu
obszarowi niepowtarzalny charakter i wyróżnia góry spośród innych
w Mongolii. Granie są tu stosunkowo wąskie, a szczyty dosyć smukłe,
często skaliste. Zadziwia olbrzymia
różnorodność form krasowych – najeżone turniczkami granie boczne,
wapienne ścianki, ostańce, wąwozy,
dziwne formy erozyjne na zboczach,
układające się w pasy i barwne plamy. Osobliwości tym górom dodaje
występowanie innych skał oprócz
wapieni, np. szczyt Ich Uul (2961 m
n.p.m.) zbudowany jest z granitów.
Przez swą rozległość i podszczytowe płaskowyże usiane granitowymi
wantami znacznie różni się on od
otaczających go wapiennych szczytów. Z kolei jakieś 25 km na północ od szczytu Ich Uul znajduje
się potężny stożek wulkaniczny
Uran Dösz Uul o wysokości 2791
m n.p.m.
Główna grań Gór Chubsugulskich ciągnie się mniej więcej równolegle do brzegu jeziora. Równolegle do niej natomiast biegnie
pasmo Choridol Saridagijn Nuruu
stanowiące zachodni fragment Gór
Chubsugulskich i będące objęte
ochroną w ramach Obszaru Ścisłej
Ochrony Choridol Saridak. Najwyższa kulminacja tego pasma osiąga
wysokość 3093 m n.p.m., a od grani głównej oddziela go rozległa polodowcowa dolina, na dnie której
płynie rzeka Arsaj.
Specyfiką Gór Chubsugulskich
są suche łożyska rzeczne, pełne wapiennych złomów i otoczaków. Ich
473
obecność wiąże się z faktem, że góry te zbudowane są z wapieni. Woda
płynie tu więc częściej pod ziemią
niż na jej powierzchni. Suche łożyska wypełniają się rwącymi rzekami podczas roztopów. Świadectwem
niszczycielskiej działalności wody
są powyrywane z korzeniami drzewa
i porozrzucane wzdłuż koryt rzecznych wapienne głazy. Obszar ten
obfituje także w liczne jaskinie.
Wart odwiedzenia i stosunkowo
łatwo dostępny z wybrzeża jeziora
jest wierzchołek wulkanu Uran
Dösz Uul (2792 m n.p.m.). Z pewnością dobrym pomysłem jest tak-
że udanie się w regiony leżące nieco
bardziej na południe – w okolicę
szczytu Ich Uul (2961 m n.p.m.).
TRASA PRZEJAZDU (NR 2): UŁAN
BATOR – CHARCHORIN – CECERLEG – TERCHIJN CAGAAN NUUR
– ULIASTAJ
Jedna z najpopularniejszych tras
turystycznych Mongolii wiedzie od
Ułan Bator wprost na zachód, ku sławetnemu Karakorum (dziś znanemu
pod nazwą Charchorin) i dalej ku jezioru Terchijn Cagaan Nuur i górom
Changaj. Trasa ta prowadzi początkowo asfaltową drogą, która jednak
Mityczne wodne potwory
W Mongolii rozpowszechnione są mity, opowieści i legendy o żyjących
w wielkich jeziorach kraju potworach o nieokreślonej budowie. Niektóre przekazy posłyszane podczas badań kulturoznawczych mówią, że
potwory te są podobne do ryb, inne natomiast, że zupełnie ich nie przypominają. W każdym razie potwory z podań są olbrzymie – długość ich
ciał dochodzić może nawet do czterech metrów. Niektóre potrafią podobno wychodzić na brzeg, zostawiając przy okazji wielkie dziwne ślady.
Te żyjące w jeziorze Chubsugul najczęściej atakują ludzi tuż przed deszczem. Wciągają pod wodę obozujących nad brzegiem jeziora nieświadomych niebezpieczeństwa podróżnych. Szczególnie zastanawiające
jest powszechne przekonanie Mongołów o tym, iż potwory najbardziej
upodobały sobie rosyjskich i czeskich geologów. Czasem jednak odżywianie się geologami bywa niezdrowe, następnego bowiem dnia po ataku na geologów – zgodnie z opowieściami, jakie można posłyszeć – na
powierzchnię wody wypływają dwa trupy: ryby-giganta i poszukiwacza
skamielin (najczęściej bez nogi).
474
kończy się kilkadziesiąt kilometrów
przed miejscowością Charchorin. Dalej podróżnych czekają już typowe dla
Mongolii drogi gruntowe, pełne wądołów, garbów, obniżeń. Prowadzą
one wprost przez rzeki, choć rozpoczęto już budowę mostów na odcinku
do Charchorin. Aż do tej miejscowości dominuje pejzaż równinny urozmaicony niewielkimi wzniesieniami.
Od Charchorin trasa podąża równolegle do pasma gór Changaj. Wzniesienia rosną wraz ze zbliżaniem się do
Cecerleg, pejzaż typowo górski spotyka się jednak dopiero koło Terchijn
Cagaan Nuur. Nieco wcześniej trasa
prowadzi obok rzeki Sumyn, której
odcinek przełomowy jest szczególnie
wart zobaczenia. Jeśli podróży nie
kończymy nad Terchijn Cagaan Nuur, lecz planujemy dotrzeć dalej, do
Tosoncengel czy Uliastaj, czekać nas
będzie najbardziej górski odcinek trasy. Droga prowadząca od jeziora na
zachód wznosi się bowiem na przełęcze, podąża wąskimi dolinami, wspina się na zbocza górskie. Podczas
deszczów teren ten staje się trudny
do przebycia. Do drogi łączącej Tosoncengel z Uliastaj można dotrzeć
główną drogą wiodącą przez przełęcz
Solangotyjn Dawaa lub trasą, która
od brzegów jeziora wspina się na pasmo Tarwagatajn Nuruu i po przebyciu wspaniałej trawiastej przełęczy
schodzi pośród tajgi modrzewiowej
do doliny rzeki Ider Gol, dopływu Selengi. Ta malownicza dolina z ciągnącymi się po obydwu stronach górskimi graniami doprowadzi nas do
Tosoncengel. Jadąc dalej na południe,
po minięciu przełęczy Dzagastajn Dawaa dotrzemy do Uliastaj. Trudno
określić dokładny czas przejazdu na
tej trasie – zależy on od długości postojów po drodze, środka transportu
i warunków pogodowych. Liczyć się
jednak trzeba z koniecznością przeznaczenia na przejazd ok. 4 – 6 dni.
Do Uliastaj docierają publiczne
środki transportu, choć trzeba się liczyć z tym, że autobusy czy furgony
mogą być przepełnione już od Ułan
Bator i nie zabiorą nas. Najlepszym
rozwiązaniem jest oczywiście wynajęty na całą trasę samochód z kierowcą. Przy tej wersji przejazdu warto
od razu zaplanować kilka dłuższych
postojów, aby mieć czas na zwiedzenie Karakorum (Charchorin), miasta Cecerleg, jeziora Terchijn Cagaan
z parkiem narodowym, górskich okolic Otgon Tengri i innych ciekawych
miejsc na trasie.
Karakorum (Charchorin)
Jednym z najsłynniejszych miejsc
w Mongolii jest Karakorum (obecnie
noszące nazwę Charchorin). Dojazd
jest tu dość łatwy – autobusy kursu475
Karakorum w opisie Wilhelma Rubruka, wysłannika króla francuskiego
Ludwika IX
„Są tam dwie dzielnice: jedna Saracenów, w której mieści się bazar i zbiera się tam wielu kupców [...]; druga dzielnica – Katajów [Chińczyków],
z których wszyscy są rzemieślnikami. Na zewnątrz tych dzielnic znajdują
się duże pałace, należące do sekretarzy dworu. Tam znajduje się dwanaście
kaplic rozmaitych ludów, dwa meczety [...] i jeden kościół chrześcijański
na skraju miasta. Miasto otoczone jest glinianym murem i ma cztery bramy. U wschodniej sprzedaje się proso i inne ziarno, które jednak wwozi się
rzadko; u zachodniej sprzedaje się barany i kozy; u południowej sprzedaje
się woły i wozy; u północnej sprzedaje się konie.” I dalej: „W Karakorum
Mangu [Möngke] posiada obok murów miejskich wielki pałac, otoczony
ceglanym murem [...] Znajdują się tam również domy długie jak suszarnie,
gdzie gromadzą zapasy żywności i bogactwa chana”.
Rubruk opisuje też
srebrne drzewo wyrzeźbione przez rzeźbiarza, mistrza Wilhelma z Paryża. U dołu znajdować się miały cztery lwy, przez
których paszcze lał
się ajrak. Pień drzewa
prowadził w górę, by
na szczycie rozdzielić
się w cztery głowy węży. Z każdej z nich również lał się jakiś napój: wino, oczyszczone kobyle mleko, miód pitny, ryżowe piwo. Na szczycie
drzewa znajdował się anioł trzymający w ręku trąbę – podczas uroczystości ukryty w pieczarze pod drzewem człowiek dął w trąbę i ponad całym miastem rozlegał się jej dźwięk. Widok głównego placu Karakorum
z unikatowym drzewem można dziś zobaczyć na mongolskim banknocie
o nominale 10 000 tugrików.
476
477
ją codziennie, a ponadto jeżdżą tu
też prywatne furgony i mikrobusy.
Charchorin dzieli od stolicy kraju
ponad 300 km, ale dzięki temu, że
trasa wiedzie w znacznej części asfaltową drogą, autobusem dojedziemy do celu w 7 – 8 godzin (samochodem oczywiście znacznie szybciej).
Oprócz autobusów, które kursują
bezpośrednio do Charchorin, zatrzymują się tu także niektóre autobusy jadące do Cecerleg. Kierowcy
mają zwyczaj podjeżdżać pod klasztor i robić tam krótką, 15-minutową
przerwę (na wszelki wypadek lepiej
jednak o nią poprosić). Kwadrans to
zdecydowanie za mało na zwiedzanie tego miejsca – warto więc wybrać
się tu na nieco dłużej.
Karakorum było w XIII w. stolicą
imperium mongolskiego. Znacznie
wcześniej mieściły się tu także stolice państw przedmongolskich. W V –
VI wieku znajdowało się w tym miejscu główne miasto państwa Turgutów (nosiło wtedy nazwę Chara-Bałgas), a w wieku VIII Ujgurzy
zlokalizowali tu stolicę swojego państwa i nazwali ją Karabał-gasun.
Karakorum założone zostało przez
Czyngis-chana najprawdopodobniej
w 1220 r., lecz jako swą rezydencję
objął ją dopiero jego syn, Ugedej. Stolica państwa mongolskiego istniała
tu jedynie 40 lat. Około roku 1260
478
Wielki Chan Kubiłaj przeniósł się
wraz z dworem do obecnego Pekinu,
który odtąd stał się nową stolicą.
Dziś z dawnej stolicy mongolskiej
pozostały jedynie dwa kamienne
żółwie ulokowane ongiś przy bramach prowadzących do miasta.
Kamienny żółw w Karakorum,
rys. W. Kwiecień
Klasztor Erdeni Dzu
Na miejscu dawnego mongolskiego miasta stoi obecnie klasztor Erdeni Dzu, jeden z najpiękniejszych
obiektów sakralnych dzisiejszej
Mongolii. Znajdowało się tu pierwsze centrum lamaizmu w kraju.
Budowa świątyni rozpoczęła się
w 1586 r., lecz przez następne 300
lat poddawano ją stałej rozbudowie.
W czasach swojej świetności znajdowało się tu kilkadziesiąt świątyń.
Klasztor zniszczony został przez
Mandżurów. Potem istniał jeszcze
do okresu komunizmu, kiedy to
wymordowano i wywieziono na
zsyłkę 100 tys. mnichów. Dopiero
w 1965 r. otwarto klasztor, tworząc
tu muzeum. Po upadku komunizmu, z początkiem lat 90., ponownie
zaczął on pełnić funkcje sakralne.
Obecnie w klasztornych wnętrzach
podziwiać można znaczną liczbę posągów buddyjskich. Są tu także maski cam i malowidła tanka.
Główny budynek świątyni zbudowany jest w stylu tybetańskim.
W białe ściany wkomponowane
są charakterystyczne prostokątne
okna z ozdobnym okapem nad nimi. Klasztor otacza wysoki mur,
w którym tkwi 108 suburganów.
Cecerleg
Miasto Cecerleg jest stolicą ajmaku Archangaj i uchodzi za jedną
z najładniejszych stolic ajmaków
w kraju. Położone jest na skraju doliny rzeki Urd Tamir i stóp wzgórz
tworzących jedno z bocznych pasm
Changaju. W miasteczku warte zobaczenia są dwa klasztory – w jednym z nich znajduje się muzeum.
W mieście jest duża hala targowa, sklepy, poczta oraz
bank (choć w wakacje 2001 r. zdarzały się tu problemy z wymianą
dolarów).
Noclegi
W południowej części miasta
znajduje się dość drogi hotel. Niedaleko stacji benzynowej, w budynku,
w którym mieści się niewielki bar,
zlokalizowany jest tańszy hotelik
(na piętrze). Nocleg kosztuje tam
2,5 USD od osoby. Alternatywą dla
osób posiadających namiot są tereny
położone w pobliżu rzeki w północno-wschodniej części miasta.Jest to
idealne miejsce na
biwak. Nieda-
Klasztor Erdeni Dzu, rys. W. Kwiecień
479
leko stąd rozpoczyna się górski ob- kierowców na tak długą drogę (znacznie łatwiej można to zrobić w Ułan
szar Bulgan objęty ochroną.
Bator). Jeśli jednak znajdziemy koPomnik przyrody Bulgan Uul
goś, kto zdecyduje się zawieźć nas do
- strefy roślinne: lasostep, step
Mörön i potem samemu powrócić,
-cechy szczególne: ochrona cen- trzeba liczyć się z kosztem 250 USD
nego fragmentu lasostepu prze- (łącznie na 4 – 6 pasażerów).
chodzącego w step
- powierzchnia: 1800 ha
Terchijn Cagaan Nuur
- położenie: ajmak Archangaj
Wulkaniczna sceneria okolic jeziora Terchijn Cagaan znacznie się
różni od innych krajobrazów regionu. Wulkany tutejsze pochodzą
z późnego czwartorzędu. Najwyższy
z nich, Chorgijn Togoo, posiada olbrzymi krater. Jezioro Terchijn Cagaan powstało wskutek „zaatakowania” doliny potokiem lawy, przez
który obecnie przerzyna się odpływ
jeziora, stopniowo obniżający jego
poziom. Obecnie lustro jeziora leży
na wysokości 2060 m n.p.m., przez
co jest to jedno z najwyżej położonych jezior Mongolii.
Okolica Terchijn Cagaan Nuur
jest bardzo urokliwa – niewielkie zielone pasma wzgórz, skupiska skał,
charakterystyczne stożki wulkanów
i położone wśród nich jezioro. Samo
jezioro jest również bardzo ładne.
Wcina się weń kilka półwyspów,
z czego zdecydowanie najpiękniejszy znajduje się we wschodniej części północnego wybrzeża. Jego cechą
rozpoznawczą jest skała znajdująca
- data utworzenia: 196
5
Transport
Z Cecerleg do Ułan Bator kilka
razy w tygodniu jeżdżą autobusy
(niektóre przejeżdżają przez Charchorin). Codziennie „złapać” można
samochody pełniące funkcję transportu publicznego. W drugą stronę,
do Uliastaj jeździ jeden autobus tygodniowo (z Ułan Bator). Do Terchijn Cagaan Nuur można dostać się
wynajętym UAZ-em (koszt wynajmu – około 40 USD za całą trasę).
Przejazd do Terchijn Cagaan Nuur
zajmuje 5 – 6 godzin. Warto także
wynająć UAZ-a, aby dostać się do
gorących źródeł położonych 20 km
na południe od miasta (Cencherijn
Chaluun Us). Jeśli chciałoby się tu
wynająć samochód na dłuższą trasę
prowadzącą poza ajmak, na przykład do Mörön czy Uliastaj, trzeba
się liczyć z trudnościami namówienia któregokolwiek z miejscowych
480
się na końcu i długa piaszczysta mielizna wcinająca się daleko w jezioro.
Obszar ten objęty jest ochroną
w ramach Parku Narodowego Chorgo Terchijn Cagaan Nuur. Przy wjeździe na teren parku (przed mostem
na peryferiach miejscowości Chorgo) pobierana jest opłata parkowa
w wysokości 1 USD/os. plus 3 USD/
samochód.
Na terenie Parku znajduje się szereg ger-campów, gdzie można przenocować lub choćby zjeść tradycyjne mongolskie dania (chuuszury,
büüdze itp.). Najtańsza opcja noclegu to oczywiście własny namiot
– a ładnych miejsc biwakowych nie
brakuje.
Park Narodowy Chorgo
Terchijn Cagaan Nuur
Zarówno północnym, jak i południowym brzegiem jeziora Cagaan
Nuur prowadzą drogi, którymi dostać się można w kierunku Cecerleg, Uliastaj czy Mörön. Południowym brzegiem biegnie główna droga
z Cecerleg do Uliastaj, północnym
zaś uczęszczana przez turystów droga okrążająca jezioro. Istnieje możliwość objechania jeziora jego północnym brzegiem, chociaż większość
turystów dociera tylko do brzegu
wschodniego, a następnie zawraca
do wsi Chorgo (Tariat).
Dane podstawowe o Parku Narodowym Chorgo Terchijn Cagaan Nuur
- strefy roślinne: lasostep, step
-cechy szczególne: ochrona malowniczego krajobrazu wulkanicznego i lasostepowego oraz
rzadkich gatunków flory i fauny,
Cagaan Nuur – jedno z najpiękniejszych w Mongolii jezior
u stóp wulkanu Chorgo
- powierzchnia: 73 000 ha
- położenie: ajmak Archangaj
- data utworzenia: 1994
Wulkan Chorgo
Wulkan Chorgo jest obiektem
szczególnie godnym spenetrowania.
Jego idealny stożek wznosi się kilkaset metrów powyżej dna doliny.
Strome zbocza pokryte są pumeksem
i wyżarzonymi popiołami wulkanicznymi, a częściowo porośnięte modrzewiowym lasem. Wulkan nie jest
połączony z żadną z górskich grani
otaczających dolinę, które są od niego wyższe i mają zupełnie inną budowę geologiczną. Droga w dolinie
omija podstawę wulkanu łukiem.
Z zachodniej strony znajduje się placyk, gdzie często parkowane są samochody turystów. Z tego miejsca
wyraźna, dobrze utrzymana ścieżka
prowadzi na wierzchołek krateru. P