AYDIN T CARET BORSASI
AYDIN COMMODITY EXCHANGE
2013 YILI
ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI RAPORU
Ata Mahallesi Denizli Bulv. No:18 09010 AYDIN Tel: +90 256 211 50 00 +90 256 211 61 45 Faks:+90 256 211 63 15 www.aydinticaretborsasi.org.tr [email protected] Hazırlayan Cansu KARABULUT Arge-­‐ Proje ve Kalite Sorumlusu 1 İÇİNDEKİLER
TABLOLAR
3
ZEYTİNİN TARİHİ
4
ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞININ BESİN DEĞERİ
6
İNSAN SAĞLIĞI BAKIMINDAN ÖNEMİ
7
DÜNYA’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI ÜRETİMİ
7
DÜNYA’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI TÜKETİMİ
9
TÜRKİYE’DE ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI ÜRETİMİ
10
AYDIN’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI ÜRETİMİ
11
DÜNYA ZEYTİNYAĞI İTHALATI
11
DÜNYA’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI İHRACATI
13
TÜRKİYE’DE ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI İHRACATI
14
ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI SEKTÖRÜNDE YAŞANAN BAŞLICA
15
SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
ZEYTİNYAĞI İHRACATINA YÖNELİK GELİŞTİRİLMESİ GEREKENLER
17
2 TABLOLAR
Tablo 1: Sofralık Zeytin Besin Değeri
Tablo 2: Zeytinyağı Bileşimleri
Tablo 3: Dünya Zeytin Üretimi (Bin Ton)
Tablo 4: Dünya Zeytinyağı Üretimi (Bin Ton)
Tablo 5: Dünya Zeytin Tüketimi (Bin Ton)
Tablo 6: Dünya Zeytinyağı Tüketimi (Bin Ton)
Tablo 7: Zeytinyağı Üretimi Türkiye / Dünya
Tablo 8: Aydın İli 2013/2014 Sezonu Zeytin ve Zeytinyağı Rekolte Tahmini
Tablo 9: Dünya Zeytinyağı İthalatı (Bin Ton)
Tablo 10: Dünya Zeytin İthalatı (Bin Ton)
Tablo 11: Dünya Zeytin İhracatı (Bin Ton)
Tablo 12: Dünya Zeytinyağı İhracatı (Bin Ton)
Tablo 13: Türkiye Ülkeler Bazında Siyah Zeytin İhracat Rakamları
Tablo 14: Türkiye Ülkeler Bazında Yeşil Zeytin İhracat Rakamları
Tablo 15: Türkiye Ülkeler Bazında Zeytinyağı İhracat Rakamları
3 ZEYTİNİN TARİHİ
Zeytin ağacına ilişkin mevcut en eski bilgi Ege Denizi’ndeki Santorini Adası’nda yapılan
arkeolojik çalışmalarda ortaya çıkarılan 39.000 yıllık zeytin yaprağı fosilleridir. Kuzey
Afrika’daki Sahra bölgesinde gerçekleştirilen arkeolojik araştırmalarda ise M.Ö. 12.000’e ait
zeytin ağacı bulgularına rastlanmıştır. İlk zeytin hasadının ne zaman ve hangi, uygarlık
tarafından yapıldığı ise bilinmemektedir.
Tarih, zeytinyağı üretimine ilişkin en belirgin izlerin Akdeniz’in tam ortasındaki Girit
Medeniyeti ’ne M.Ö. 4500 yıllarına dek uzandığını göstermektedir.
Zeytinyağı kültürünün Akdeniz’deki diğer kavimlere yayılmasında en önemli rolü Giritliler
oynamıştır; hem de yaklaşık 3000 yıl boyunca. Güçlü ticaret filolarına sahip olan Giritliler’ in
gerçekleştirdiği zeytinyağı ticaretinin günümüzdeki en canlı tanıkları, Knossos ve Faistos
Saraylarının yıkıntıları arasında bulunan 2 metrelik zeytinyağı küpleridir. “Pithoi” denilen bu
dev küplerle beraber bulunan tabletlerde ise o günkü zeytinyağı ticaretinin nerelere yapıldığını
ve zeytinyağının nerelerde üretildiğine dair bilgiler yer almaktadır.
Zeytin ağacı narin bir ağaçtır. Ağır ve zahmetli büyümesine karşın oldukça uzun ömürlüdür.
Bir zeytin ağacının ortalama ömrü 300-400 yıldır, ancak 3 bin yaşında zeytin ağaçlarına da
rastlanmıştır. Bu nedenle zeytin ağacının adı mitoloji ve botanikte “ölümsüz ağaç ”tır.
Derinlere uzayan kökleri sayesinde kalkerli, çakıllı, taşlı ve kurak topraklarda yetiştirilmeye
elverişli olan zeytin ağacı için en verimli ortam yazları sıcak, kışları ise ılıman geçen
iklimlerdir. Çünkü zeytin ağacı ışığı, güneşi ve 15° C üstündeki sıcaklığı sever. Yıllık
ortalama 220 mm yağış zeytin ağacının verimli bir şekilde büyümesi için yeterlidir. Zeytin
ağacı genellikle rakımı düşük coğrafyalarda yetişir. Ancak denizden 1000 metre yükseklikte
de zeytin tarımı yapılabilmektedir. Çalı görünümündeki zeytin ağacının yapraklarının üst
yüzü koyu, alt yüzü ise gümüş rengindedir. Yapraklar mükemmel bir düzen içinde dalın iki
tarafından karşılıklı olarak çıkar. Ortalama 40 - 50 cm. genişliğindeki gövde çürümeye karşı
çok dayanaklıdır. Ortalama boyu 4 - 10 m olan zeytin ağacı bir yıl bol, bir yıl az ürün verir.
Çiçek verme mevsimi kuzey yarım kürede Nisan - Haziran ayları arasındadır. Yeşil zeytinler
Ağustos ayı sonundan Kasım ayı başına kadar olan süre içinde olgunlaşır.
Zeytin hasatında toplama şekilleri binlerce yıldan bu yana neredeyse hiç değişmemiş, asırlar
boyunca elle toplama ya da silkme yöntemi kullanılmıştır. Bir de, yere düşmüş zeytin
meyvelerini toplama yöntemi vardır. Hasat, Kasım ile Mart ayları arasında yapılır.
4 Ancak genel yöntem silkmedir. Elle toplamada, sağma veya taraklama yöntemi, yerden
toplamada ise merdane veya fırça kullanılır. Günümüzde zeytin hasadında makineden de
(sarsma ve yerdeki meyveleri emici ekipmanlarla toplama) yararlanılmaktadır. Uygulamada
en fazla emek gerektiren yöntem, elle toplamadır. Saatte en fazla 9-10 kilogram zeytinin
toplandığı bu yöntem, meyve sağlam ise en iyi kalitede zeytinyağı üretilmesini sağlar.
Isıl işlem görmeden meyvesinden yağ çıkarılan zeytinyağı kültüründe, binlerce yıldan bu yana
değişmeyen başka bir gelenek de zeytinden yağ çıkarma yöntemidir. Bunun nedeni
zeytinyağının, zeytinlerin soğuk presten geçirilmesiyle elde edilmesi ve hiçbir kimyasal
işleme gerek duymadan yenilebilmesidir. İşte bu yüzden, bugün hâlâ Ortadoğu’da rastlanan
zeytin üretme yöntemiyle, yaklaşık 6 bin yıl önceki zeytinyağı elde etme yöntemi arasında hiç
fark yoktur. İlk olarak zeytinler ezilerek hamur haline getirilir, daha sonra bu hamur sıkılır
veya presten geçirilir. En sonunda ise yağ, zeytin meyvesinin suyundan (karasu) ayrıştırılır.
19. yüzyılın başında ise teknolojinin gelişmesiyle hidrolik pres makinelerine geçildi. Bugün
hidrolik pres makinelerinin yanı sıra, zeytin hamuruna hiç pres uygulamadan merkezkaç
kuvvetiyle zeytinyağı elde etmeyi sağlayan makineler de kullanılıyor. Bunların içinde de en
yaygını “kontinü sistemi” dir.
Kontinü sisteme, tam otomatik sistem denir. Önce zeytinler türlerine göre ayrılır. Huni adlı
çukura dökülen zeytinler makine sistemiyle yapraklardan temizlenir ve kırıcıda ezilip kırılır
(makine, üç bin devirle çekirdeği un ufak eder). Buradan çıkan hamur, karıştırma yoğurmadan
sonra su verilir, posa ve şırası ayrıştırılır. Şıradan da yağ ve karasu ayrıştırılıp, yağ filtre
tankına alınır, son tortuları ayıklanıp dinlenme tankına bırakılır. Buradan doğal yağ
güğümlere, teneke ve şişelere doldurulur. Yağdan geriye kalan prina tekrar öğütülüp sabun
yapmada kullanılır. Prina posasına pelet denir ve yakacak, yakıt olarak kullanılır.
Kaliteli zeytinyağı elde etmek için: zeytinlerin, hasattan sonra mümkün olan en kısa süre
içinde işlenmesi gerekir. Çünkü zeytin bekletilirse fermante olur, bu ise zeytinyağının
kalitesinin düşmesine yol açar. Ancak, zeytinin bol olduğu dönemlerde, bekletilme
mecburiyeti de doğabilir. Bu durumda işlemeden bekletilen zeytinler, genellikle 20-30 santim
yüksekliğindeki yığınlar şeklinde, iyi havalandırılmış ve serin depolarda saklanır. Doğal
zeytinyağı kaliteli olması için şu işlemlerden geçirilir: zeytin zamanında toplanır, fazla
bekletilmeden yağhanede iyice temizlenir, en uygun kaplarda dinlendirilir, serin ve karanlıkta
korunur.
5 ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞININ BESİN DEĞERİ
Zeytin sofralık ve yağlık olmak üzere iki şekilde değerlendirilir. Sofralık zeytin, yeşil veya
siyah olum safhalarında hasat edilip, salamura edilirse yeşil veya siyah sofralık zeytin olarak
tüketime hazır olmuş olur.
Yağ içeriği ile enerji miktarı siyah zeytinde yeşil zeytine göre daha yüksek iken, özellikle A
vitamini, demir ve kalsiyum yönünden düşüktür.
Tablo 1: Sofralık Zeytin Besin Değeri
Siyah Zeytin
Yeşil Zeytin
(40-50 adet)
(40-50 adet)
Enerji (kalori)
207
144
Yağ (g)
21.0
13,5
Karbonhidrat (g)
1,1
2,8
Protein (g)
1,8
1,5
Kalsiyum (mg)
77
90
Demir (mg)
1,6
2.0
Vitamin A (IU)
60
300
Vitamin B1 (mg)
0.02
0.02
Vitamin B2 (mg)
0.02
0.02
Niasin (mg)
0.2
0.1
Vitamin C (mg)
0
0
Kaynak: Aydın Ticaret Borsası Laboratuvarı
Tablo 2: Zeytinyağı Bileşimleri
Bileşimler
Yaklaşık Miktarı
Trigliseritler
98,50%
Doymuş Yağ Asitleri
14%
Tekli Doymamış Yağ Asitleri
72%
Çoklu Doymamış Yağ Asitleri
12%
Demir
0,64 mg
Vitamin E
150 mg /kg
Vitamin K
64,8 µg/kg
Polifenoller
300 mg /kg
Kolesterol
0
Kaynak: Aydın Ticaret Borsası Laboratuvarı
6 ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞININ İNSAN SAĞLIĞI BAKIMINDAN ÖNEMİ
Zeytin, besleyici değerinin yüksek olmasından ötürü, yeterli ve dengeli beslenmede önemli bir
yere sahiptir. Zeytinin besleyici değerinin yüksek oluşu; lif içermesi ve protein oranı yüksek
bir besin olmasının yanı sıra vücuda alınması zorunlu olan aminoasitleri (özellikle lösin,
aspartikasit, glutamik asit), doymamış yağ asitleri, vitaminler ve temel elementleri içermiş
olmasına bağlanmaktadır.
Sindirim bozuklukları, safra kesesi hastalıkları, özellikle bağırsak kanseri ve kalp
rahatsızlıklarında etkili olan zeytinden istenilen yararı alabilmek için acısını yemek, yağında
ise rafine değil sızma olanını tercih etmek gerekmektedir.
Zeytinyağı, yüksek tansiyon, kolesterol, damar sertliği, mide ve bağırsak ülseri, romatizma,
safra kesesi tembelliği, safra taşı, safra kanalı tıkanıklığı, karaciğer bozuklukları, kabızlık,
kansızlık, gut hastalığı ve deri çatlamaları tedavisinde önemli bir rol oynamaktadır.
Çocuklarda beyin ve kemik gelişimini hızlandırır. Yaşlanma etkilerini azaltma ve doku
yenileme özelliği taşımakla birlikte kireçlenmeyi önlemede büyük rol oynar. Ayrıca cansız
saçların kuvvetlenmesini sağlar ve unutkanlığı önler.
DÜNYA’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI ÜRETİMİ
Dünyada zeytin üretimi büyük oranda Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerde yoğunlaşmıştır. Dünya
zeytin dikim alanlarının %94’ü, üretimin %95’i Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerde
bulunmaktadır. (FAO 2011) Dikim alanlarının en yoğun olduğu ülkeler İspanya, İtalya,
Yunanistan, Tunus ve Türkiye’dir. Zeytin dikim alanına sahip diğer önemli ülkeler ise Suriye
ve Fas’tır. Bunun yanı sıra son yıllarda Avustralya, Japonya ve Arjantin gibi ülkelerde de
zeytin üretimine başlanılmıştır.
Ülkemiz bulunduğu coğrafi konum ve sahip olduğu Akdeniz iklimi özellikleri nedeniyle
İspanya, İtalya, Tunus ve Yunanistan gibi diğer Akdeniz ülkeleriyle birlikte dünyanın önde
gelen zeytin ve zeytinyağı üreticilerindendir.
7 Tablo 3: Dünya Zeytin Üretimi (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
İspanya
553,3
485,7
492,6
608,6
521,5
487,7
513,1
Türkiye
200
300
390
330
400
410
430
Mısır
432
440
409
350
384,5
375
400
Suriye
100
120
135
147
172
172
172
Cezayir
91
98
136
192,5
145,5
175
168,5
Arjantin
10
95
220
90
150
60
140
İran
39,5
30,5
47,5
47
35
39
125
Fas
100
100
90
110
100
100
100
Yunanistan
95
105
107
135
130
160
94
Peru
112
9
75
72,5
81
80
80
İtalya
55,7
68,5
58,6
69,7
75,7
76
74
Genel Toplam 2.151,5 2.082,5 2.369
2.563 2.432,5 2.424,5 2.574,5
Kaynak: International Olive Oil Council
Türkiye, dünya sofralık zeytin üretiminde ikinci, zeytinyağı üretiminde ise dördüncü ülke
konumundadır. Dünya zeytin üretiminde Türkiye %16,7’lik bir paya sahiptir. 2007/08
sezonunda zeytin üretimi 200 bin ton olan ülkemizin son yedi sezonda %115’lik bir artışla
zeytin üretimi 430 bin tona ulaşmıştır.
Tablo 4: Dünya Zeytinyağı Üretimi (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
İspanya
1.236,1 1.030 1.401,5 1.391,9 1.615
616,3 1.536,60
İtalya
510
540
430
440
399,2
415,5
450
Yunanistan
327,2
305
320
301
294,5
357,9
230
Türkiye
72
130
147
160
191
195
180
Suriye
100
130
150
180
198
198
135
Fas
85
85
140
130
120
100
120
Tunus
170
160
150
120
182
220
80
Cezayir
24
61,5
26,5
67
39,5
66
62
Şili
6,5
8,5
12
16
21,5
28
32
Arjantin
27
23
17
20
32
17
30
Genel Toplam 2.713 2.669,5 2.973,5 3.075
3.321
2.425
3.098
Kaynak: International Olive Oil Council
Zeytin üretiminde olduğu gibi zeytinyağı üretiminde de İspanya dünyada birinci konumdadır.
İspanya’yı zeytinyağı üretiminde sırayla İtalya, Yunanistan ve Türkiye izlemektedir.
Ülkemizin dünya zeytinyağı üretimindeki payı ise % 5.8’dir.
8 DÜNYA’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI TÜKETİMİ
Dünyada ve ülkemizde insan sağlığına yönelik önemi her geçen gün biraz daha artan
zeytinyağının tüketimini artırmak amacıyla yapılan çalışmalar olumlu sonuçlar vermektedir.
Buna rağmen bu ürünün pahalı bir gıda maddesi olması, ülkemizde margarin ve ayçiçeği yağı
tüketim alışkanlığı ve tanıtım faaliyetlerinin yetersizliği nedeniyle, ülkemiz tüketimi arzu
edilen seviyeye henüz ulaşamamıştır.
Tablo 5: Dünya Zeytin Tüketimi (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
Türkiye
190
240
260
300
350
350
355
Mısır
350
360
340
300
300
288
290
İspanya
183,6
147,7
107,9
150
217,9
186,7
220
ABD
240,5
210
203
240
210
210
210
Cezayir
86
97,5
134
189
166
172
172
İtalya
122
138,5
122,4
148
139,8
132,5
146
Suriye
94
94
116
122
132
132
132
İran
40,5
32,5
47,5
50,5
37,5
41
120
Brezilya
74
69
79
87
101,5
109
109
Rusya
80
90
67
71,5
68
75
75
Genel Toplam 2.130,5 2.110
2.199
2.486
2.552 2.528,5 2.668
Kaynak: International Olive Oil Council
Zeytinyağının sağlık üzerindeki olumlu etkilerinin uzmanlar tarafından da dile getirilmesiyle
gelir düzeyi yüksek olan ülkelerde zeytinyağı tüketimi giderek artmaktadır.
Tablo 6: Dünya Zeytinyağı Tüketimi (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
İtalya
705
710
675,7
660
610
590
600
İspanya
546,3
533,6
539,4
554,2
574
513
580
ABD
246
256
258
275
300
293
294
Yunanistan
264
229
228,5
227,5
200
200
185
Türkiye
85
108
110
131
150
160
150
Fas
65
70
90
100
122
129
132
Fransa
101,6
113,5
114,8
112,8
112
97,2
99,6
Suriye
80
110
120,5
130,5
135,5
135,5
95
Brezilya
40
42
50,5
61,5
68
73
73
Cezayir
25
55
33,5
59
42,5
67
67
Genel Toplam 2.754,5 2.831,5 2.902
3.061 3.085,5 3.041 3.056,5
Kaynak: International Olive Oil Council
9 TÜRKİYE’DE ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI ÜRETİMİ
Ülkemizde zeytin ve zeytinyağı üretimi daha çok Ege, Marmara ve Güneydoğu Anadolu
bölgelerinde yapılmaktadır.
Zeytin genetik özelliğinin yanı sıra kültürel işlemlerin tam olarak uygulanamayışı nedeniyle
alternans ( bir yıl ürün verme – diğer yıl az/yok verme) gösterir. Ürünün alternans eğilimi,
üretici ülkelerin yetiştirme tekniklerine verilen öneme göre değişen unsurlardan birisidir. Son
yıllarda iklim koşullarının düzelmesi, yeni zeytin fidanlarının dikimi ve zeytin üretiminin
özendirilmesi konusundaki çalışmaların da etkisiyle zeytin üretimi artış göstermiştir.
Yine de uygun bakım, hasat ve sulama tekniklerinin tam olarak uygulanamaması gibi
sebeplerle var ve yok yılları arasındaki üretim farkı büyük olmaktadır. Zeytin üretimindeki
olumlu gelişmelere paralel olarak son yıllarda zeytin sıkma tesislerinin modernleşmesi,
kapasitelerinin artması ve modern rafine zeytinyağı işleme tesislerinin devreye girmesiyle
birlikte zeytinyağı üretim miktarı ve kalitesinde de ilerleme kaydedilmiştir. International
Olive Council’ nın, 2013/14 sezonunda Türkiye’nin zeytinyağı üretimi için tahmini 180 bin
tondur. Zeytin üretimi tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de sağlıklı beslenmede, istihdam
sağlanmasında ve diğer sanayi kollarına pazar yaratmada, yüksek katma değeriyle tarım
ekonomimiz için önem taşımaktadır.
Tablo 7: Zeytinyağı Üretim Türkiye / Dünya
Türkiye
Dünya
Türkiye'nin
Yıllar
Bin Ton
Bin Ton
Payı
2003/04
79
3.174
2,49
2004/05
145
3.013
4,81
2005/06
112
2.572,5
4,35
2006/07
165
2.767
5,96
2007/08
72
2.713
2,65
2008/09
130
2.669,5
4,87
2009/10
147
2.973,5
4,94
2010/11
160
3.075
5,20
2011/12
191
3.321
5,75
2012/13
195
2.425
8,04
2013/14
180
3.098
5,81
Kaynak: International Olive Oil Council
10 AYDIN’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI ÜRETİMİ
Aydın’ın ekonomisine büyük katkısı olan zeytin ve zeytinyağı üretimi büyük önem
taşımaktadır. Özellikle zeytinyağı üretimi aşamasında zeytinyağı kalitesinin korunması çok
önemlidir. Üretim, sıkım ve depolama aşamalarında zeytinyağının özelliklerinin korunması
için üreticilerin ve sıkım fabrikalarının gerekli özeni göstermeleri gerekmektedir.
Tablo 8: Aydın İli 2013/2014 Sezonu Zeytin ve Zeytinyağı Rekolte Tahmini
AĞAÇ SAYISI
İLLER
Meyve
Veren
Ağaç Başına
Zeytin
Danesi
Meyve
(Kg.)
Vermeyen
Elde
Edilecek
Zeytin
(Ton)
Sofralığa
Ayrılacak
Zeytin
(Ton)
Yağlığa
Ayrılacak
Zeytin
(Ton)
Elde
1 Kg.
Edilecek
Zeytinyağı
Zeytinyağı İçin Zeytin
(Ton)
Tanesi (Kg)
MERKEZ
2.518.288 104.142
GERMENCİK
1.481.758
42.292
İNCİRLİOVA
656.100
25.000
KOÇARLI
2.178.550
50.500
KÖŞK
1.004.750
31.250
KUYUCAK
1.150.890
93.317
SULTANHİSAR 1.488.607
6.333
BUHARKENT
103.475
2.375
NAZİLLİ
835.072
79.058
YENİPAZAR
750.167
55.833
KARACASU
1.390.833 479.167
BOZDOĞAN
2.235.500 512.500
KARPUZLU
1.388.914
54.571
ÇİNE
2.485.465
75.558
KUŞADASI
424.133
16.667
SÖKE
1.745.033 102.625
DİDİM*
519.032
348.160
TOPLAM
22.356.568 2.079.348
4,0
10.073
1.007
9.066
1.813
5,0
2,0
2.964
296
2.667
533
5,0
4,0
2.624
262
2.362
472
5,0
6,5
14.161
1.416
12.745
2.549
5,0
4,5
4.521
452
4.069
814
5,0
5,0
5.754
4.028
1.726
288
6,0
5,0
7.443
1.489
5.954
1.191
5,0
6,0
621
435
186
31
6,0
5,0
4.175
418
3.758
752
5,0
4,0
3.001
300
2.701
540
5,0
11,0
15.299
9.180
6.120
1.020
6,0
10,0
22.355
8.942
13.413
2.683
5,0
4,0
5.556
556
5.000
1.000
5,0
8,0
19.884
1.988
17.895
3.579
5,0
2,0
848
85
763
153
5,0
3,5
6.108
611
5.497
1.099
5,0
5,7
2.958
740
2.219
435
5,1
5,7
128.345
32.204
96.141
18.952
5,1
Not 1: 2012/2013 sezonu ağaç sayıları kullanılmıştır. Meyve vermeyen ağaç sayıları 1/6 oranında meyve veren ağaç sayısına
aktarılmıştır.
Not 2: Rekolte heyetinin çalışma programında yer alan ilçelerde üretim, üretimin sofralık ve yağlık olarak dağılımı heyet üyelerinin
arazi gözlemi, sektör ve tarım teşkilatı ile görüşmeleri sonucunda tahmin edilmiştir. Heyet arazi programında yer almayan ilçeler için
arazi programındaki ilçelerin ortalama dane verimi, ortalama sofralık-yağlık oranı ve ortalama yağ randımanı dikkate alınmıştır.
(*) Rekolte tahmin heyeti arazi programında yer almamaktadır.
Kaynak: İzmir Ticaret Borsası
DÜNYA ZEYTİNYAĞI İTHALATI
Zeytinyağı üreticisi AB ülkeleri, dünya zeytinyağı üretim ve ihracatından aldığı pay kadar
zeytinyağı ithalatından da önemli oranda pay almaktadır. Bu durum özellikle İtalya’nın
işleyip paketleyerek ihraç etmek üzere AB dışı üretici ülkelerden de dökme zeytinyağı ithal
etmesinden kaynaklanmaktadır.
11 Tablo 9: Dünya Zeytinyağı İthalatı (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
ABD
245
255
258
275
300
288
290
Brezilya
40
42
50,5
61,5
68
73
73
İtalya
116,6
79,5
56,3
58
73,9
90
69
Japonya
29
30
40,5
35,5
43
51
51
Çin
12
18
29,5
40
39
40
Kanada
29
30
37
40
39,5
37,5
37,5
Avustralya
27
28,5
35
32
31,5
28,5
30
Rusya
17
15
22
21
24
27
27
İspanya
40,3
10,8
13,7
14,7
14,2
50
15,3
Suudi Arabistan
5
5,5
5,5
13,5
13,5
13,5
13,5
Genel Toplam
636
600,5
652
704,5
769
832,5
774
Kaynak: International Olive Oil Council
Son yıllarda dünyada zeytinyağı tüketiminin artmasıyla birlikte başta ABD, Brezilya, Çin ve
Japonya olmak üzere birçok ülkenin ithalatının da yükseldiği görülmektedir. Özellikle ABD
son yıllarda gerçekleştirdiği 290 bin ton civarı ithalatı ile dünyada önemli bir yere sahip
olmuştur.
Tablo 10: Dünya Zeytin İthalatı (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
ABD
140
126
185
138
132
143
144
Brezilya
74
69
79
87
101,5
109
109
Rusya
80
90
67
71,5
68
75
75
Suudi Arabistan
27
27
27
27,5
36,5
36,5
36,5
Kanada
26
26
27,5
27,5
27,5
27,5
27,5
Fransa
28,3
25,9
28,3
44
26,8
33,8
26,8
Avustralya
17,5
16
18,5
17,5
17,5
17,5
17,5
Irak
0
0
9
6
15,5
15,5
15,5
Libya
4,5
4,5
4,5
4,5
11
11
11
İsrail
13,5
6
12,5
5,5
6
5
10
Genel Toplam
582,5
546
628,5
594
647,5
653,5
657,5
Kaynak: International Olive Oil Council
Tüketiciler arasında giderek artan sağlık bilinci ve doğal yollarla üretilmiş olan gıdalara talep
nedeniyle, dünya ticaretinde zeytinyağının öneminin daha da artması beklenmektedir. Artan
gelir düzeyi ve yükselen hayat standartları zeytinyağı için yeni pazarların oluşmasına yol
açacaktır.
12 DÜNYA’DA ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI İHRACATI
Zeytin üretiminin Akdeniz ve benzeri iklime sahip olan ülkelerde gerçekleşmesi, zeytinyağı
ihracatında sınırlı sayıda ülkenin söz sahibi olmasına neden olmuştur. Dünya zeytinyağı
ihracatının yaklaşık % 85’i toplam beş ülke tarafından gerçekleştirilmektedir. Dünyada
zeytinyağı talebinin yıldan yıla yükselmesi bu ülkelerin zeytinyağı ticaretindeki önemini daha
da artırmaktadır.
Tablo 11: Dünya Zeytin İhracatı (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
İspanya
198,3
165,2
225,1
211,3
209,1
210
220
Arjantin
90,5
73
110
72
89,5
68
112
Mısır
110
88
71,5
78
93,5
95
95
Fas
66
57
68
77
68
70
70
Türkiye
20
65
65,5
72
60
70
70
Yunanistan
30
53
49
53
57,5
67
52
Suriye
23
24
24
30
35
35
35
Peru
18
16
20
21,5
32
32
32
Portekiz
9,7
11,4
15,2
15,6
16,5
16,5
16,5
Genel Toplam 606,5
584,5
693
659,0
699,5
702
735,5
Kaynak: International Olive Oil Council
Avrupa birliği zeytinyağı üretiminde kendi kendine yeter durumda olduğu kadar zeytinyağı
ticaretinde de söz sahibidir. Etkili promosyon kampanyaları ile birlikte, AB’nin Ortak Tarım
Politikası çerçevesinde sağladığı destekler üretici ülkelerin bu konuma gelmelerinde önemli
katkıda bulunmuştur. AB ülkeleri, topluluk içi ticaret hariç olmak üzere, dünya zeytinyağı
ihracatının yarısından fazlasını gerçekleştirmektedir.
Tablo 12: Dünya Zeytinyağı İhracatı (Bin Ton)
Ülkeler
2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12 2012/13 2013/14
İtalya
180,2
176,9
195,1
223,5
233,2
216,4
243
İspanya
133,9
153,4
196,5
196,2
248
177,5
225
Tunus
130
142
97
108
129,5
175
60
Portekiz
29
30,7
35,8
42,7
51,5
56
55,8
Türkiye
15
31
29,5
12
20
30
50
Suriye
20
15
18
23
25
25
25
Arjantin
18,5
14
19
12
23,5
12
21
Şili
1,5
2
3
6,5
10
14
14
Yunanistan
9,8
11
12
13
15,5
11
13
Fas
2
3
21
30,5
11
11
11
Genel Toplam 562,5
608,5
653
695,5
803
765
754,5
Kaynak: International Olive Oil Council
13 TÜRKİYE ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI İHRACATI
Türkiye’nin zeytinyağı ihracatı, yıldan yıla zeytin ve buna bağlı olarak zeytinyağı üretiminde
meydana gelen dalgalanmalar sebebiyle artış ve düşüşler göstermektedir. İşleme teknolojisi,
pazarlama politikaları ve rakiplerimizin zeytinyağı üretimindeki yükseliş ve düşüşleri de
ihracatımızı etkileyen diğer önemli unsurlardır.
Tablo 13: Türkiye Ülkeler Bazında Siyah Zeytin İhracat Rakamları
01.10.2011-29.09.2012 01.10.2012-29.09.2013
Değişim Değişim
ÜLKE ADI
Miktar (kg) Tutar ($) Miktar (kg) Tutar ($) Miktar % Değer %
ROMANYA
15.717.912 16.813.624 12.232.780 13.586.509
-22,17
-19,19
BULGARİSTAN 9.347.944 6.598.535 11.980.951 8.323.546
28,17
26,14
IRAK
6.756.261 9.534.497
8.333.947 14.083.256
23,35
47,71
ABD
3.619.954 6.185.439
3.132.313 5.142.348
-13,47
-16,86
ALMANYA
2.498.341 5.906.345
2.604.374 6.263.376
4,24
6,04
İSPANYA
13.820
19.067
563.040
499.347
3974,10
2518,91
İNGİLTERE
475.103
969.066
501.169
1.136.144
5,49
17,24
KKTC
250.115
450.049
282.970
471.213
13,14
4,70
MAKEDONYA
278.230
486.799
271.891
479.095
-2,28
-1,58
AVUSTRALYA
701.219
1.154.510
270.554
459.836
-61,42
-60,17
TOPLAM
42.440.196 53.156.077 42.896.083 55.167.128
1,07
3,78
Kaynak: EİB
Ülkemiz siyah zeytin ihracatı tonaj olarak geçen sezon ile kıyaslandığında toplamda %
1,07’lik bir artış yakalamıştır. İhracatımızda ilk sırada yer alan ülke yaklaşık 12 bin ton ile
Romanya’dır. Romanya’yı sırayla Bulgaristan, Irak, ABD ve Almanya takip etmektedir.
Tablo 14: Türkiye Ülkeler Bazında Yeşil Zeytin İhracat Rakamları
01.10.2011-29.09.2012 01.10.2012-29.09.2013 Değişim Değişim
ÜLKE ADI
Miktar (kg) Tutar ($) Miktar (kg) Tutar ($) Miktar Değer
IRAK
2.942.918 5.281.497 3.282.640 6.864.149
11,54
29,97
ALMANYA
909.396
2.252.064 962.926
2.055.510
5,89
-8,73
ROMANYA
883.867
1.303.810 794.709
1.067.831 -10,09 -18,10
ABD
648.740
1.444.571 696.425
1.576.250
7,35
9,12
İRAN
524.932
562.407
591.960
532.322
12,77
-5,35
SUUDİ ARABİSTAN
375.422
717.264
497.348
932.138
32,48
29,96
BİRLEŞİK ARAP EMİR.
131.688
241.879
221.808
392.185
68,43
62,14
İNGİLTERE
235.105
492.717
210.726
474.993
-10,37
-3,60
HOLLANDA
113.605
210.929
175.604
373.373
54,57
77,01
AVUSTURYA
113.584
251.773
141.893
300.331
24,92
19,29
TOPLAM
8.051.934 15.039.596 8.892.163 16.994.027 10,44
13,00
Kaynak: EİB
Bir önceki sezona oranla yeşil zeytin ihracatımız % 10,44 artış göstererek yaklaşık 8,8 bin
tona ulaşmıştır.
14 Tablo 15: Türkiye Ülkeler Bazında Zeytinyağı İhracat Rakamları
01.11.2011-30.10.2012 01.11.2012-30.10.2013
ÜLKE ADI
Miktar (kg) Tutar ($) Miktar (kg) Tutar ($)
ABD
2.243.178 7.172.049 20.633.642 65.239.729
İSPANYA
938.480
2.559.303 18.910.895 56.147.937
İTALYA
905.760
2.342.239 11.419.960 33.877.214
JAPONYA
1.756.252 6.987.789 2.885.342 10.984.641
İRAN
817.339
2.652.193 2.196.093 7.015.330
FİLDİŞİ SAHİLİ
401.011
1.097.727 2.059.730 6.742.445
SUUDİ ARABİSTAN
913.054
3.586.226 1.903.330 8.216.432
PORTEKİZ
0
0
1.802.560 5.568.859
KANADA
552.408
1.603.564 1.527.380 5.409.719
FAS
0
0
1.290.260 3.954.501
TOPLAM
12.681.382 44.012.144 69.995.146 225.259.783
Kaynak: EİB
Değişim
Miktar
819,84
1915,06
1160,82
64,29
168,69
413,63
108,46
Değişim
Değer
809,64
2093,88
1346,36
57,20
164,51
514,22
129,11
176,49
237,36
451,95
411,81
ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI SEKTÖRÜNDE YAŞANAN BAŞLICA SORUNLAR
VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
Ülkemiz, zeytin üretiminde Dünyanın önemli üreticileri arasında olmasına rağmen gerek
üretim, gerek iç tüketim, gerekse dış ticarette konulmuş olan hedeflerine henüz ulaşamamıştır.
Zeytin; ihraç ürünü olması nedeniyle ülkemize döviz girdisi sağlayan, iç tüketimde insanların
temel besini, sağlıklı toplum ve nesillerin oluşmasında önemli etkisi ve doğrudan yaklaşık 500
bin ailenin dolaylı 10 milyon kişinin geçim kaynağı olan önemli bir tarım ürünüdür. Ancak
zeytin ve zeytinyağı sektöründe küresel ve ülkesel bazda yaşanan önemli yapısal sorunlar
nedeniyle zeytin ve ürünlerinin yeterince ekonomik getiri sağlayamaması sektörün
gerilemesine ve darboğaza girmesine yol açmıştır.
Zeytin sektörü;
Sorunlar;
- Miras yoluyla toprakların bölünmesi ve zeytin sahalarının daralması,
- Türkiye’nin ağırlıklı olarak tuzlu ve uzun sürede yeme olgunluğuna gelen işleme tekniğini
tercih ediyor olması, sofralık zeytin işleme tesislerinin daha çok küçük aile işletmeleri
yapısında, teknolojiden uzak çalışıyor olması,
- Yeterli altyapı ve araştırma-geliştirme çalışmaları yapılmamış olduğundan yurdumuzun
hangi yöresinde, hangi tür zeytinin en uygun şekilde yetişebileceğinin planlanmaması, bu
bölgede yapılan üretimin yurt çapına dağılması ve bütün üretimin Gemlik zeytininde
15 yoğunlaşması, özellikle bazı yörelerde hem verim düşüklüğü, hem de işleme şekli nedeniyle
olumsuzlukların yaşanması,
- Zeytinin kayıtsız işletmelerce merdiven altı tabir edilen yerlerde çok ucuz maliyetlerle ve
sağlıksız şartlarda üretilmesi, ilgili bakanlıkların sadece kayıtlı işletmeleri periyodik denetim
altında tutarken hiçbir kaydı bulunmayan merdiven altı işletmelerin denetlenmemesi, aynı
pazarda ise fiyat olarak haksız rekabete yol açmaları,
- Sektörde yetişmiş eleman olmaması,
Çözüm Önerileri;
- İhracat olanaklarının geliştirilebilmesi için farklı ülkelere yönelik işleme tekniklerinin
uygulamaya konulması, AB ile ABD gibi büyük pazarların damak zevkine uygun sofralık
zeytin işlemesi konusunda gerekli teknolojik ve yapısal dönüşümlerin gerçekleştirilmesi,
- Mevcut zeytinliklerin ıslah edilmesi ve geliştirilmesi, yeni zeytinliklerin plantasyonu,
- Fidan üretiminin sertifikalı hale getirilmesi,
- Coğrafi bilgi sistemleri yöntemiyle yani uzaktan algılama sistemi kullanılmak suretiyle,
Türkiye’de tüm ürünlerin nerede, ne kadar yetiştiğinin belirlenmesi ve bilinçli üretim
yapılması,
- Yurt dışında talep gören zeytin çeşitlerimizin artırılması,
- Türkiye’deki ağaç sayısının sağlıklı bir şekilde tespit edilmesi, ağaçların sofralık mı yağlık
mı olduğunun ortaya konulması ve buna göre ne kadar ağaç dikileceğinin planlanması,
- Zeytin üretici firmaların çoğu zeytin stokçusu olarak çalışmaktadır. Gelecek 5-10 yılda
zeytinin stoklanmasının, kooperatifler veya birlikler tarafından şekillendirilmesi, bu şekilde
bilinçsiz stokçuluğun önlenmesi,
- Kayıt dışılığın önlenmesi,
- Zeytininin pazarlanması için hedef pazarlar seçilerek o ülkelerde tanıtım yapılması bu
sayede ihraç pazarlarımızın çeşitlendirilmesi,
16 - İhracat yapmadan önce hangi ülkeye, hangi kanalla (oteller, süpermarketler, restoranlar,
zeytini üreticiden alıp yeniden paketleyecek müşteriler), hangi ambalajla, hangi lezzette,
hangi ürünün satılacağının tespit edilmesi ve bu doğrultuda ön çalışma yapılması,
- Zeytinliklere hayvan bırakılmaması,
Zeytinyağı sektörü;
Sorunlar;
- Zeytinyağına verilen primin AB ülkelerine göre daha az ödenmesi,
- AB ülkelerinin bizim ihracatımıza uyguladığı gümrük fonları yüzünden AB ülkelerine olan
ihracatımızda yaşanan sıkıntılar,
Çözüm Önerileri;
- Zeytinyağlarının uygun ve hijyenik ortamlarda üretilmesi ve depolanması ile lisanslı
depoculuğun uygulanması,
- Öncelikli pazarlar belirlenerek zeytinyağının yurtdışında tanıtılması, özellikle uzak doğu
ülkelerine pazarlanması.
ZEYTİNYAĞI
İHRACATINA
YÖNELİK
GELİŞTİRİLMESİ
GEREKEN
STRATEJİLER
1) Zeytin üretiminde yıllar itibariyle rekolte farkını asgari düzeyde koruyacak tedbirler almak.
2) Tarımsal faaliyetlerin zamanında ve doğru yapılması sağlanmalıdır.
3) Dış ticaret bilinci oluşturulması.
4) İşletmelerin kurumsallaşma çalışmaları hızlanmalıdır.
5) Ürünün katma değerini arttıran “Marka” laşma faaliyetlerine öncelik ve ağırlık
verilmelidir.
17 
Download

Zeytin ve Zeytinyağı Raporu