Stowarzyszenie Kreatywni dla Szczecina
CSR w dydaktyce, czyli jak uczyć studentów
społecznej odpowiedzialności
dr Ewa Mazur-Wierzbicka
Szczecin, listopad 2012
1
Autor:
dr Ewa Mazur-Wierzbicka, Uniwersytet Szczeciński
Wydawca:
Stowarzyszenie Kreatywni dla Szczecina
Skład DTP:
ATEKTURA/ Maciej Plater-Zyberk
Publikacja opracowana w ramach projektu „CSR4students” dofinansowanego ze środków
Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich oraz Miasta Szczecin
Publikacja bezpłatna
© Copyright by Stowarzyszenie Kreatywni dla Szczecina
Poglądy i opinie przedstawione w publikacji nie muszą odzwierciedlać stanowiska
Stowarzyszenia Kreatywni dla Szczecina, a jedynie stanowisko Autora.
ISBN 978-83-933780-1-2
Wydanie I
Nakład 100 egzemplarzy
Publikacja dostępna jest także w wersji elektronicznej na stronie internetowej
http://www.csr.szczecin.pl
2
Spis treści
Przedmowa................................................................................................................ 5
Wprowadzenie........................................................................................................... 7
I.
Wprowadzenie w tematykę społecznej odpowiedzialności biznesu (ang. CSR)... 9
1.1. Wprowadzenie w tematykę CSR, czyli co leży u podstaw dzisiejszego CSR............10
1.2. Definicja CSR.......................................................................................................... 26
1.3. Argumenty zwolenników i przeciwników CSR........................................................ 32
1.4. Zasady CSR............................................................................................................. 34
1.5. Funkcje społecznej odpowiedzialności biznesu..................................................... 35
1.6. Wielowymiarowość CSR........................................................................................ 36
1.7. Filary społecznej odpowiedzialności biznesu......................................................... 40
1.8. Koszty i korzyści związane ze strategią CSR............................................................ 44
1.9. Poziomy społecznej odpowiedzialności firmy........................................................ 51
1.10. Normy i standardy społecznej odpowiedzialności biznesu.................................... 55
1.11. CSR a funkcjonowanie przedsiębiorstwa............................................................... 60
1.12. Bariery we wdrażaniu CSR..................................................................................... 71
1.13. Teoria interesariuszy.............................................................................................. 74
1.14. Odpowiedzialne zarządzanie łańcuchem dostaw.................................................. 88
1.15. Kapitał społeczny................................................................................................... 96
1.16. Trendy CSR........................................................................................................... 103
1.17. Praktyczny aspekt społecznej odpowiedzialności - stan zaawansowania wdrażania
CSR w Polsce........................................................................................................ 106
1.18. Tematy pokrewne CSR. Ciekawe zagadnienia...................................................... 116
1.19. Studia przypadków............................................................................................... 128
1.20. Zagadnienia do dyskusji do części pierwszej........................................................ 135
1.21. Bibliografia........................................................................................................... 136
II.
1.1.
1.2.
1.3.
1.4.
1.5.
1.6.
1.7.
Przykładowe zagadnienia z zakresu CSR dla kierunków społecznoekonomicznych...............................................................................................141
Stosowanie formuły Work Life Balance jako wyraz odpowiedzialności społecznej
pracodawcy.......................................................................................................... 142
Społecznie odpowiedzialne inwestowanie.......................................................... 151
Raportowanie zgodne z Global Reporting Initiative (GRI).................................... 158
Studium przypadku.............................................................................................. 167
Zagadnienia do dyskusji do części drugiej............................................................ 171
Karta przedmiotu CSR dla kierunków społeczno-ekonomicznych........................172
Bibliografia........................................................................................................... 174
III.
Przykładowe zagadnienia z zakresu CSR dla kierunków inżynieryjnotechnicznych...................................................................................................175
1.1. Międzynarodowy standard społecznej odpowiedzialności biznesu norma ISO
3
1.2.
1.3.
1.4.
1.5.
1.6.
26000................................................................................................................... 176
Budownictwo zrównoważone.............................................................................. 190
Studium przypadku.............................................................................................. 206
Zagadnienia do dyskusji do części trzeciej........................................................... 212
Karta przedmiotu CSR dla kierunków inżynieryjno-technicznych........................213
Bibliografia........................................................................................................... 214
IV.
1.1.
1.2.
1.3.
1.4.
1.5.
Przykładowe zagadnienia z zakresu CSR dla kierunków przyrodniczych...........215
Ekoodpowiedzialne działania firm....................................................................... 216
Zarządzanie środowiskowe w przedsiębiorstwie................................................. 226
Studium przypadku.............................................................................................. 239
Karta przedmiotu CSR dla kierunków przyrodniczych.......................................... 246
Bibliografia........................................................................................................... 248
ANEKSY...................................................................................................................249
Podręczny słownik polsko-angielski............................................................................... 249
Słowniczek pojęć........................................................................................................... 249
Przydatne linki powiązane z problematyką CSR............................................................ 253
Mecenasi projektu...................................................................................................255
4
Przedmowa
Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (CSR – Corporate
Social Responsibility) to swoisty rodzaj innowacji w relacjach
biznes i jego szeroko rozumiane otoczenie. Koncepcja CSR
zakłada, iż przedsiębiorstwa na etapie budowania strategii
rozwoju dobrowolnie uwzględniają w swoich działaniach
interesy społeczne, dobro środowiska naturalnego, a także
relacje z różnymi grupami interesariuszy.
Podejmowanie przez biznes działań społecznie
odpowiedzialnych niesie ze sobą konkretne i bardzo
wymierne korzyści nie tylko wizerunkowe ale
i finansowe. Niebagatelne jest także znaczenie oddolnych
ruchów konsumenckich w „wymuszaniu” na firmach
odpowiedzialnych działań.
Niestety znajomość idei CSR wśród studentów
zachodniopomorskich uczelni jest na dość niskim poziomie. Jak pokazują wyniki badania
przeprowadzonego w październiku 2012 r. przez instytut badawczy Millward Brown
SMG/KRC na zlecenie Stowarzyszenia Kreatywni dla Szczecina, jedynie 16% naszych
studentów zetknęło się z pojęciem społecznej odpowiedzialności biznesu.
Wyniki te winny stać się przyczynkiem do głębokiej refleksji oraz podjęcia
systemowych działań na rzecz edukacji i upowszechniania wiedzy na temat CSR, nie
tylko wśród przedsiębiorców, ale także (a może przede wszystkim?) konsumentów,
to oni bowiem odgrywają zasadniczą rolę w dostarczaniu bodźców skłaniających
przedsiębiorstwa do odpowiedzialnej postawy.
Przydatnym narzędziem do osiągnięcia tego celu może być niniejszy podręcznik,
opracowany przez dr Ewę Mazur-Wierzbicką w ramach projektu „CSR4students”
realizowanego przez nasze Stowarzyszenie. Podręcznik, dedykowany nauczycielom
akademickim, zawiera materiały dydaktyczne przygotowane z myślą o studentach
kierunków: społeczno-ekonomicznych, inżynieryjno-technicznych i przyrodniczych.
Wyrażamy nadzieję, że materiał ten stanie się dla Państwa cenną inspiracją
do dalszych pogłębionych rozważań oraz działań na rzecz ulepszania i poprawiania naszej
małej ojczyzny.
Tomasz Pąsik
Prezes Zarządu
Stowarzyszenie Kreatywni dla Szczecina
5
6
Wprowadzenie
Społeczna odpowiedzialność biznesu (Corporate Social Responsibility - CSR)
jest jednym z nowszych pojęć w naukach społecznych i ekonomicznych. Koncepcja
ta wykształciła się pod wpływem przemian gospodarczych, politycznych, zmian
zachodzących w środowisku naturalnym, zmian w sposobach myślenia społeczeństw,
szybko zdobywając sobie zwolenników. Dzisiaj w czasach dużej zmienności otoczenia,
nasilających się procesach globalizacji, rosnących wymagań konsumentów, różnego
typu organizacji np. ekologicznych, zmian politycznych, kreowania nowych strategii,
programów odwołujących się do koncepcji zrównoważonego rozwoju okazuje się,
że przedsiębiorstwo musi zacząć poszukiwać nowego sposobu funkcjonowania.
Przedsiębiorstwo nie tylko wytwarza określone dobra czy świadczy usługi, ale
również ponosi odpowiedzialność za skutki prowadzonej działalności: zanieczyszczenie
środowiska naturalnego, negatywne efekty społeczne np. brak poczucia bezpieczeństwa,
likwidacja miejsc pracy, różnice społeczne. Od współczesnego przedsiębiorstwa
wymaga się zatem oprócz dostarczania dóbr i usług, ponoszenia odpowiedzialności
ekologicznej, społecznej, pomocy w rozwiązywaniu złożonych problemów społecznych.
W jego interesie jest (w kontekście coraz bardziej świadomych interesariuszy) aby
w strategii działania ujęte zostały założenia społecznej odpowiedzialności biznesu.
Fundamentem każdego przedsiębiorstwa jest człowiek pełniący różne role: prezesa,
właściciela, pracownika, konsumenta, czy każdego innego interesariusza. Od poziomu
jego wiedzy, świadomości zależeć będą kwestie: przestrzegania prawa, standardów
etycznych, świadomego kształtowania relacji społecznych, ponoszenia odpowiedzialności
za przyszłe pokolenia.
Ważne jest zatem zadbanie o dobrze wykształcone społeczeństwo. Istotnym etapem
edukacji jest szkolnictwo wyższe. Warto więc na etapie studiów wpajać studentom
takie wartości, zasady, które we współczesnym świecie stanowią podstawę rozwoju
przedsiębiorstwa, gdyż to oni w niedługim czasie staną się pracownikami, menedżerami
i od poziomu ich wykształcenia, świadomości zależeć będzie sposób funkcjonowania
wielu firm. W tym kontekście rolą wykładowców jest ciekawe i umiejętne przekazanie
wiedzy oraz zachęcenie studentów do postępowania zgodnie z zasadami CSR.
Podręcznik „CSR w dydaktyce, czyli jak uczyć studentów społecznej
odpowiedzialności” skierowany jest do nauczycieli akademickich, w szczególności tych,
którzy w ramach prowadzonych zajęć dydaktycznych poruszają problematykę społecznej
odpowiedzialności biznesu. Książka zawiera materiały dydaktyczne przygotowane
z myślą o studentach kierunków: społeczno-ekonomicznych, inżynieryjno-technicznych,
przyrodniczych.
Publikacja stanowi kompendium wiedzy z zakresu podstawowych zagadnień
dotyczących CSR, jak też porusza szczególnie istotne problemy dotyczące omawianej
tematyki. Oczywiście nie jest to pozycja wyczerpująca problematykę CSR. Ma ona
być jednie pomocą, czy też inspiracją do prowadzenia zajęć szczególnie z przedmiotu
- Społeczna odpowiedzialność biznesu wśród studentów różnych kierunków. Celowi
temu podporządkowany został układ pracy, jak też materiały w nim zawarte.
7
W części pierwszej poruszono podstawowe zagadnienia z zakresu społecznej
odpowiedzialności biznesu (rozwój, definicje, cele, teorie interesariuszy itp.). Części
pozostałe, czyli: druga, trzecia i czwarta zawierają treści bardziej specjalistyczne. W każdej
z nich omówiono po dwa zagadnienia teoretyczne. Część druga skierowana jest głównie
do studentów kierunków społeczno-ekonomicznych, część trzecia - inżynieryjnotechnicznych, zaś czwarta przyrodniczych. Zagadnienia zaproponowane w częściach
drugiej, trzeciej i czwartej są jedynie propozycją, sugestią do realizacji na wskazanych
kierunkach studiów. Z całą pewnością treści w nich zawarte mogą być wykorzystywane
na wszystkich rodzajach i kierunkach studiów, zaś zaproponowany podział jest jedynie
umownym.
Oprócz treści typowo dydaktycznych, w każdej z części podręcznika znajdziecie
Państwo zagadnienia, pytania do dyskusji, studia przypadków, które z pewnością
przełożą się na poszerzenie wiedzy studentów z zakresu CSR oraz pozwolą
na wzmocnienie efektów kształcenia m. in. umiejętności wnioskowania i formułowania
sądów, komunikowania się, czy uczenia się (także poprzez dyskusję). Dopełnieniem części
teoretycznej są przytaczane przykłady z praktyki gospodarczej. Podręcznik kończy aneks,
w którym zawarto definicje podstawowych pojęć z zakresu CSR, tłumaczenie tychże pojęć
na język angielski, przydatne strony internetowe związane z omawianą problematyką.
W podręczniku ujęto wiele zestawień tabelarycznych, rysunków i wykresów, które
zdaniem Autorki mogą być pomocnym materiałem dydaktycznym do wykorzystania
na zajęciach.
Wyrażam nadzieję, że podręcznik będzie dla Państwa pomocnym narzędziem
w krzewieniu wiedzy z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu.
Życząc wielu sukcesów dydaktyczno-naukowych
Ewa Mazur-Wierzbicka
8
CZĘŚĆ I
Wprowadzenie w tematykę społecznej
odpowiedzialności biznesu (ang. CSR)
Wprowadzenie w tematykę CSR, czyli co leży u podstaw
dzisiejszego CSR
Przyczyny powstania CSR
„Ceną wielkości jest odpowiedzialność”
W. Churchill
Zanim przejdziemy do omawiana rysu historycznego koncepcji społecznej
odpowiedzialności biznesu, jej ewolucji na przestrzeni lat, warto na samym początku
zwrócić uwagę na złożoność samej koncepcji, na aspekty leżące u postaw CSR (rys. 1).
degradacja środowiska
przyrodniczego, katastofy
ekologiczne
demokracja, rozwój społeczeństwa
obywatelskiego (silne ruchy
ekologiczne, obrońców praw
człowieka etc.)
globalizacja
CSR
rozwój nauki o zarządzaniu
nierówność, ubóstwo
zrównoważony rozwój
Rys. 1. Przesłanki powstania CSR
Źródło: opracowanie własne.
Zjawiskiem, które z pewnością znacząco wpłynęło na rozwój społecznogospodarczy, postrzeganie biznesu, jego oddziaływania na otoczenie jest globalizacja.
Obok pozytywnych skutków, przyczyniła się ona również do nasilenia się wielu
niekorzystnych zjawisk, które obecnie stanowią istotne problemy jak np.: ubóstwo,
10
nierówność, bezrobocie, konsumpcjonizm. Zmniejszająca się rola opiekuńcza państwa
przy jednoczesnym wzroście znaczenia korporacji transnarodowych (największe
prywatne korporacje międzynarodowe osiągają potencjał ekonomiczny porównywalny
ze średniej wielkości państwami, podlegają jednak słabszej kontroli) doprowadziła
do wykształcenia się nowej roli biznesu w społeczeństwie. Rozpowszechniło się
przekonanie, że przedsiębiorstwa powinny partycypować w niwelowaniu zagrożeń
cywilizacyjnych, do których powstania się przyczyniają ze względu na: skalę i zasięg
oddziaływania; wpływ jaki wywierają na życie społeczności lokalnych, środowisko;
postęp cywilizacyjny.
Przedsiębiorstwa świadomie, „planowo” wzmacniające swoją pozycję na rynkach,
mogą podejmować działania pozwalające im zarządzać aspektami etycznymi w łańcuchu
dostaw, czy też stawiać adekwatne wymagania dostawcom.
Kolejną grupą czynników spełniających istotną rolę w kształtowaniu się społecznej
odpowiedzialności biznesu jest szeroko rozumiane oddziaływanie społeczeństwa.
Dotyczy to takich aspektów jak: demokratyzacja życia społeczeństw, rozwój społeczeństwa
obywatelskiego oraz (co w ostatnich latach jest coraz bardziej widoczne) społeczeństwa
informacyjnego. Charakterystycznymi są tutaj wszelkie inicjatywy, przedsięwzięcia
prowadzące do transparentności działań we wszelkich obszarach życia. Rośnie znaczenie
ruchów ekologicznych, obrońców praw człowieka, czego widocznym przykładem
są m.in. prowadzone bojkoty konsumenckie (protesty w formie niekupowania produktów
określonej marki). Działania prospołeczne, demokratyczne wzmocnione są szybkim
obiegiem informacji (np. w Internecie). Ze względu na rolę jaką ogrywa obecnie postęp
technologiczny w dziedzinie informatyki, przekazu w obecnym świecie już niczego nie
da się ukryć.
Na powstanie i „konkretyzację” CSR znacząco wpłynął rozwój nauki o zarządzaniu.
Pojawiająca się coraz większa liczba przedsiębiorstw, konkurencja na rynkach
od lokalnych po międzynarodowe spowodowały, że większe znaczenie zaczęto nadawać
pozamaterialnym wartościom przedsiębiorstwa a szczególnie jego reputacji. Dlatego
też budowanie pozytywnego wizerunku stało się (i jest nadal) ważnym narzędziem
do utrzymania pozycji na rynku. Widać tu silną korelację CSR i PR (ang. public relations).
W kontekście zarządzania należy podkreślić także znaczenie norm ISO, OHSAS,
systemowego podejścia do zarządzania.
Mocnym impulsem do zwrócenia uwagi na CSR i konieczności podjęcia działań
umożliwiających jego rozwój był wzrost świadomości ekologicznej społeczeństw oraz co wcześniej zaznaczano - rozwój ruchów ekologicznych. Taki stan rzeczy podyktowany
był pogarszającym się stanem środowiska naturalnego, występowaniem katastrof
ekologicznych spowodowanych działalnością przedsiębiorstw. Jednym z takich wydarzeń
była katastrofa w Bhopal w środkowych Indiach w latach 80-tych XX wieku. Na skutek
wycieku izocyjanu metylu z fabryki pestycydów Union Carbide umiejscowionej w gęsto
zaludnionym obszarze zginęło ok. 15 tysięcy osób, natomiast ok. pół miliona doznało
uszczerbku na zdrowiu. Wówczas obiektem szerokiej krytyki stał się przemysł chemiczny.
Wydarzenie to skutkowało szeregiem niekorzystnych działań, decyzji m. in. niechęcią
do wydawania pozwoleń na budowę nowych zakładów, mniejszym zainteresowaniem
podejmowaniem pracy w branży chemicznej przez pracowników wysokokwalifikowanych,
ogólną niechęcią społeczeństwa do branży, niekorzystnym wizerunkiem przemysłu
11
chemicznego. Odpowiedzią przemysłu chemicznego na zaistniałą sytuację było
stworzenie programu „Responsible Care” („Odpowiedzialność i Troska”), który obecnie
skupia przedsiębiorstwa wytwarzające ok. 85% światowej produkcji chemicznej.
Program ma również swój oddział w Polsce, do którego przynależą największe zakłady
chemiczne (np. Zakłady Chemiczne „Police” S.A., Polski Koncern Naftowy Orlen S.A.,
Fosfan S.A.) zatrudniające ogółem ok. 23 tys. osób. Jego celem jest pogodzenie potrzeb
osiągania satysfakcjonujących wyników ekonomicznych z troską o otoczenie społeczne
i środowisko naturalne.
Dodatkowo należy podkreślić, iż od połowy lat 60-tych XX wieku następuje rozwój
koncepcji ekorozwoju (później przekształconego w zrównoważony rozwój), której
fundamentem były niepokojące raporty dotyczące stanu środowiska naturalnego,
wyczerpalności zasobów etc. Obecnie często można spotkać się ze stwierdzeniem,
że realizacja koncepcji zrównoważonego rozwoju na poziomie przedsiębiorstwa
odbywa się poprzez implementację zasad CSR .
Praktyka gospodarcza pokazuje, że wiodącą rolę w rozwoju społecznej
odpowiedzialności biznesu, jej upowszechniania odegrały międzynarodowe
korporacje. Wynikało to głównie ze zwrócenia uwagi na konsekwencje jakie towarzyszą
bezwzględnemu dążeniu przez przedsiębiorstwa do maksymalizacji zysku. Jednym
z najbardziej znanych przykładów jest bojkotowanie produktów firmy Nike po publikacji
artykułu przez magazyn Life w 1996 roku, w którym opisywano wykorzystywanie pracy
dzieci w fabrykach firmy Nike w Pakistanie. Reakcja konsumentów była dla Nike bardzo
kosztowana i niebezpieczna. Jednocześnie wydarzenie to stanowiło istotny sygnał dla
innych przedsiębiorstw, że odpowiedzialność biznesu to nie tylko problem etyczny, ale
również ważny problem biznesowy.
Rys historyczny CSR
Pomimo, iż koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu wydaje się dla wielu
jedną z tych, która została stworzona pod koniec XX wieku tak naprawdę jej podstaw
należy szukać już na przełomie XVIII i XIX wieku. Wówczas to w książce Andrew
Carnegiego pt. „Ewangelia bogactwa” zamieszczono pierwszą wersję doktryny społecznej
odpowiedzialności biznesu. Ukazywano, iż podstawowe zasady postępowania ujęte
w tej doktrynie wywodzą się z Biblii z czego bezpośrednio dowodzono, że przedsiębiorcy
mają moralny obowiązek wspierania działalności społecznej, co wynika m. in. z zasady
dobroczynności, rozumianej jako wypełnianie podstawowych zasad chrześcijańskich
a mianowicie miłości bliźniego, solidarności, miłosierdzia względem innych, oraz
powierniczości, wedle której ludzie majętni stają się niejako zarządcami wspólnego dobra
w imieniu innych ludzi. Pokreślić należy, iż w owym czasie działalność charytatywna
przedsiębiorców nie była powiązana z ich działalnością gospodarczą. Filantropia była
wartością samą w sobie, zaś wszyscy ci którzy z własnej woli dopomagali biednym, byli
ogólnie szanowani. W tym okresie pojawiły się wielkie fortuny i wielcy filantropi (np.
Andrew Carnegie, George Peabody, John D. Rockefeller).
Po około stu latach, a więc na przełomie XIX i XX wieku ukształtowała się nowa
doktryna odpowiedzialności społecznej biznesu. Wzrost uprzemysłowienia z jednej
strony przysparzał wiele korzyści, z drugiej jednak powodował wiele zagrożeń i konfliktów.
12
Prowadził do uwypuklenia się nierówności społecznych oraz wzmógł niepokojące
zjawiska jak np. korupcję polityczną i gospodarczą, wyzysk pracowników, pracę nieletnich.
Wszystko to wpłynęło na zweryfikowanie dotychczasowego pojmowania społecznej
odpowiedzialności. Za podstawowe zasady przyjęto:
• zasady włodarstwa/powierniczości – menedżerowie mając władzę nad
akcjonariuszami, pracownikami, klientami itd. mieli obowiązek dbania o nich,
• zasadę równowagi - menedżerowie mieli obowiązek równoważenia interesów
różnych grup interesariuszy,
• zasadę służby - biznes powinien koncentrować się na generowaniu dobrobytu
społeczeństw.
Rozkwit społecznej odpowiedzialności biznesu nastąpił w drugiej połowie XX wieku.
Stała się ona koncepcją, gdzie obok uwarunkowań filantropijnych pojawiły się także
uwarunkowania ekonomiczne.
Obecnie funkcjonujące znaczenie jakie przypisywane jest tej koncepcji
wykrystalizowało się w latach 60-tych XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Zaczęło
pojawiać się coraz więcej publikacji naukowych związanych z tematyką CSR. Często ojcem
społecznej odpowiedzialności biznesu nazywa się H. R. Bowen’a głównie ze względu
na opublikowaną przez niego w 1953r. książkę „Social Responsibility of Businessmen”,
w której to po raz pierwszy użył ona pojęcia „społeczna odpowiedzialność” uznając,
że jest to:
„obowiązek menedżerów do prowadzenia takiej polityki,
podejmowania takich decyzji i do wytyczania takich kierunków
działań biznesowych, które będą zgodne z celami i wartościami
naszego społeczeństwa”.
Tezy jakie postawił H. R. Bowen w swojej pracy dotyczące społecznej
odpowiedzialności przez długie lata były przedmiotem dyskusji. Wówczas przyjmowano,
że społeczna odpowiedzialność to atrybut przedsiębiorcy, a nie organizacji. H. R. Bowen
był zdania, że biznesmen musi być odpowiedzialny za społeczeństwo m. in. poprzez
przestrzeganie pewnych reguł, które według niego oznaczały: „(…) prowadzenie takiej
polityki (biznesu), podejmowanie takich decyzji oraz podejmowanie takich czynności,
które są pożądane - ze względu na cele i wartości - z punktu widzenia społeczeństwa”.
Ewolucję koncepcji społecznej odpowiedzialności można ukazać poprzez pryzmat
działalności konkretnych osób m. in.: K. Davisa, R. Blomstroma, McGuire, S. Prakash
Sethi, czy Archie B. Carroll (tabela 1).
Pomimo postępu w rozwoju koncepcji CSR okazało się, że wzbudzała ona zarówno
pozytywne, jak i negatywne reakcje. Można to w uproszczony sposób przedstawić
zestawiając ze sobą argumenty H. Bowena „ojca CSR” oraz wybitnego ekonomisty
M. Friedmana (rys. 2).
Ostatnia dekada XX wieku to czas pojawienia się nowych zagadnień związanych
ze społeczną odpowiedzialnością biznesu oraz czynników wpływających na nią tj.
gwałtowny rozwój globalizacji, powstawanie globalnych korporacji, zmiana oczekiwań
wobec podejmowanych przez przedsiębiorstwa działań.
13
Tabela 1
Wpływ K. Davisa, R. Blomstroma, McGuire, S. Prakash Sethi, Archie B. Carroll na rozwój społecznie
odpowiedzialnego biznesu
Postać
Okres
K. Davis
Lata 60-te XX w. • sprecyzowanie idei zapoczątkowanych przez Bowen’ a,
• uwypuklenie korzeni etycznych społecznej odpowiedzialności,
• stworzenie (wspólnie z R. Blomstromem) definicji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorcy
wskazując, że jest to obowiązek rozpatrywania
wpływu decyzji i działań biznesowych na system
społeczny,
• zwrócenie uwagi na korzyści ekonomicznie jakie
przedsiębiorstwo może uzyskiwać w dłuższej perspektywie podejmując decyzje społecznie odpowiedzialne
McGuire
Lata 60-te XX w.
• stworzenie definicji, w której zaakcentowano,
iż działania społecznie odpowiedzialne to takie,
które wykraczają poza ekonomiczny i prawny obowiązek przedsiębiorstwa,
• postulowanie aby przedsiębiorstwa były tzw.
„dobrymi obywatelami”, co w praktyce oznaczać
miało wykazywaniem przez nie zainteresowania
politykami publicznymi, dobrem wspólnoty lokalnej, edukacją, „szczęściem” swoich pracowników
S. Prakash Sethi
Lata 70-te XX w.
• wyróżnienie trzech form społecznej aktywności
przedsiębiorstw (corporate social performance)
– społeczny obowiązek (social responsibility), społeczna odpowiedzialność (social responsibility)
i społeczna reaktywność (social responsiveness)
Archie B. Carroll
Lata 70-te XX w.
• stworzenie fundamentów dla rozwiniętych w latach 90-tych XX w. podejścia menedżerskiego
do idei społecznej odpowiedzialności,
• postulowanie do przedsiębiorców aby tworzyli oni
przemyślane strategie CSR,
• włączenie do zakresu pojęciowego społecznej odpowiedzialności wymiaru ekonomicznego i prawnego, gdyż samo istnienie przedsiębiorstwa m. in.
poprzez tworzenie miejsc pracy, zatrudnianie pracowników, dostarczanie dóbr i usług jest już społecznie odpowiedzialne
Źródło: (Ocena stanu…, 2011).
14
Podejmowana aktywność, działania z zakresu społecznej odpowiedzialności
Za CSR:
(Howard Bowen 1954)
Przeciw CSR:
(Milton Friedman 1962)
menedżerowie mają etyczny obowiązek brać pod uwagę
szeroki społeczny wpływ swoich decyzji
korporacje muszą dotrzymywać szeroko rozumianych umów
społecznych, aby nie stracić legitymizacji dla swojego
działania
koncepcja antyrynkowa
brak wiedzy i umiejętności menedżerów do rozwiązywania
problemów społecznych może prowadzić do spadku zysków
poprawa życia społecznego leży w „oświeconym” interesie
własnym przedsiębiorstw
działalność bez zgody akcjonariuszy
dobrowolne działania przedsiębiorstw mogą przeciwdziałać
negatywnym opiniom społecznym lub wprowadzaniu
niepożądanych regulacji prawnych
wzrost cen – przerzucanie kosztów na klienta
przedsiębiorstwa stanowią rezerwuary umiejętności i energii
potrzebnych do poprawienia jakości życia
niepożądany wzrost władzy korporacji
wkraczanie w obowiązki rządu
upolitycznienie decyzji
Rys. 2. Za i przeciw społecznej odpowiedzialności biznesu
Źródło: opracowano na podstawie (Crabb, odczyt: 08.09.2012).
Za podsumowanie procesu ewolucji koncepcji CSR może posłużyć tabela 2.
Tabela 2
Ewolucja społecznej odpowiedzialności biznesu
Wiek
Gospodarczy
Stadium rozwoju
CSR
Cechy
charakterystyczne
Kluczowy czynnik
Rodzaj
Interesariuszy
Chciwość
Defensywny
Działania ad hoc
Inwestycje
Akcjonariusze,
rząd i pracownicy
Filantropia
Charytatywny
Filantropia
Programy
charytatywne
Projekty
Społeczeństwo
Marketing
Promocyjny
Public Relations
Media
Opinia publiczna
Zarządzanie
Zarządzanie
Strategiczny
System
zarządzania
Procedury
Akcjonariusze
i organizacje
pozarządowe
Odpowiedzialność
Systemowy
Modele
biznesowe
Produkty
Regulatorzy
i klienci
Źródło: (Ćwik, Oczyp, 2011).
15
Europejski nurt społecznej odpowiedzialności biznesu
Nurt europejski społecznej odpowiedzialności biznesu skupił się nie tylko
na wspieraniu finansowym różnych organizacji, ale skierował uwagę na kwestie
polepszenia warunków interesariuszy przedsiębiorstw, organizacji. Odpowiedzialność
społeczna zaczęła być włączana do polityki, poprzez co stała się ona przedmiotem działań,
praktyk organizacji gospodarczych, politycznych, społecznych. Odzwierciedleniem tego
są zapisy dotyczące CSR w istotnych dla Unii Europejskiej dokumentach (tabela 3).
Tabela 3
Komisja Europejska i społeczna odpowiedzialność biznesu
Dokument
Odniesienie do CSR
STRATEGIA
LIZBOŃSKA
(2000 r.)
• Uznano m. in., że CSR będzie jednym z elementów, dzięki którym realizacja przyjętego celu głównego strategii zostanie osiągnięta.
• Uznano, że realizacja CSR poprzez prowadzony dialog z interesariuami, wdrażanie zarządzania środowiskowego oraz budowę kapitału społecznego przyczynia się do osiągniecia trwałego sukcesu przedsiębiorstwa.
ZIELONA
KSIĘGA
(2001 r.)
• Uznano społeczną odpowiedzialność za jeden z ważniejszych elementów polityki gospodarczej Unii Europejskiej.
• Zdefiniowano pojęcie społecznej odpowiedzialności uznając, że jest to koncepcja „dobrowolnego włączania przez firmy zadań społecznych z zakresu ochrony
środowiska do swoich normalnych działań biznesowych oraz relacji ze wszystkimi zainteresowanymi partnerami).
BIAŁA KSIĘGA
(2002 r.)
• Przedstawiono obszary działań społeczności międzynarodowej dotyczące wprowadzenia w życie CSR.
• Uznano za istotne m. in.: podjęcie działań edukacyjnych umożliwiających wymianę doświadczeń oraz dobrych praktyk; rozwój narzędzi społecznej odpowiedzialności (wykreowanie kodeksów etycznych, standardów zarządzania),
powołanie Europejskiego Forum Interesariuszy; uwzględnianie koncepcji CSR
we wszystkich politykach UE.
Źródło: (Rok, 2004).
W Strategii Lizbońskiej Unia Europejska wytyczyła strategiczny cel polityki
wspólnotowej, którym było przekształcenie Wspólnoty Europejskiej do 2010 roku
w „najbardziej konkurencyjną opartą na wiedzy gospodarkę świata, zdolną do utrzymania
zrównoważonego wzrostu gospodarczego, stworzenia większej liczby lepszych miejsc
pracy oraz zachowania spójności społecznej”. Strategię Lizbońską już po roku podczas
szczytu Rady Europejskiej w Goeteborgu uzupełniono o nowy element związany
z ochroną środowiska i osiąganiem zrównoważonego i trwałego rozwój.
Realizacja przyjętego w Strategii celu strategicznego wymagała spójnych
działań na płaszczyźnie ekonomicznej, społecznej, środowiskowej. W tym kontekście
koncepcja CSR, zgodnie z którą przedsiębiorstwa dobrowolnie podejmują działania
na rzecz społeczeństwa i czystszego środowiska była tą, która w pełni odpowiadała
na te oczekiwania.
Dokumentem syntetyzującym ideę CSR na gruncie europejskim była tzw. Zielona
Księga, która dała początek debacie na temat sposobu, w jaki UE może aktywnie
16
promować ideę CSR na poziomie europejskim i globalnym. Sam dokument, jak też
definicja odpowiedzialnego społecznego biznesu w nim zawarta stały się wytycznymi
zarówno dla praktyków, jak też teoretyków
Kolejny dokument – Biała Księga była efektem dyskusji, konsultacji po opublikowaniu
Zielonej Księgi.
Te trzy powyższe dokumenty przyczyniły się do upowszechnienia idei społecznie
odpowiedzialnego biznesu w szeroko pojętym środowisku biznesowym, w kręgu
administracji państwowej, organizacji pozarządowych. Wzmocnieniem dla powyższych
dokumentów w zakresie propagowania koncepcji CSR były ukazujące się komunikaty
Komisji Europejskiej. I tak, w roku ukazania się Białej Księgi opublikowano komunikat
„Wkład biznesu w zrównoważony rozwój” (COM/2002/0347 final), który określa
europejską strategię na rzecz promowania CSR i wpływu tej idei na gospodarkę
i społeczeństwo wskazując:
„CSR może zatem mieć wkład w osiągnięcie strategicznego celu, jakim jest stanie się
do 2010 roku najbardziej konkurencyjną i dynamiczną światową gospodarką opartą
na wiedzy”.
W 2006 roku został opublikowany kolejny Komunikat KE 2006 (KOM(2006) 136)
„Realizacja partnerstwa na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia: uczynienie
Europy liderem w zakresie odpowiedzialności społecznej przedsiębiorstw”.
Założono w nim, iż w ramach realizowanej przez Unię Europejską polityki
promującej społeczną odpowiedzialność biznesu zostanie zrealizowanych szereg działań
w następujących obszarach:
1. zwiększanie świadomości i wymiana najlepszych praktyk,
2. wsparcie dla wielostronnych inicjatyw,
3. współpraca z państwami członkowskimi,
4. informowanie konsumentów i przejrzystość,
5. badania,
6. edukacja,
7. małe i średnie przedsiębiorstwa,
8. międzynarodowy wymiar CSR.
Wymiernym efektem podjętych przedsięwzięć było uzyskanie określonych
wskaźników m. in.:
• Wzrost liczby przedsiębiorstw UE, które podpisały dziesięć zasad CSR inicjatywy
ONZ „Global Compact” - z 600 w 2006 r. do 1900 w 2011 r.
• Wzrost liczby organizacji, których obiekty zarejestrowano w ramach
wspólnotowego systemu ekozarządzania i audytu (EMAS) - z 3 300
w 2006 r. do ponad 4 600 w 2011 r.1
• Wzrost liczby unijnych przedsiębiorstw podpisujących ponadnarodowe
porozumienia przedsiębiorstw z organizacjami pracowników o zasięgu
światowym lub europejskim, obejmujące takie zagadnienia jak standardy pracy
- z 79 w 2006 r. do ponad 140 w 2011 r.
• Wzrost liczby członków europejskiej, ukierunkowanej na potrzeby
przedsiębiorstw inicjatywy na rzecz zgodności ze standardami społecznymi
1
Szacuje się, że około 80% tych organizacji to przedsiębiorstwa.
17
•
w biznesie (Business Social Compliance Initiative), mającej na celu poprawę
warunków pracy w łańcuchach dostaw przedsiębiorstw - z 69 w 2007 r. do ponad
700 w 2011 r.
Wzrost liczby europejskich przedsiębiorstw publikujących sprawozdania
ze zrównoważonego rozwoju stosownie do wytycznych Globalnej Inicjatywy
Sprawozdawczej (GIS) - z 270 w 2006 r. do ponad 850 w 2011 r.
W roku 2008 Komisja Europejska opublikowała raport – European Competitiveness
Report, w którym stwierdzono pozytywny wpływ społecznie odpowiedzialnego biznesu
na konkurencyjność przedsiębiorstw. Autorzy raportu doszli do następujących wniosków:
• CSR wpływa pozytywnie na takie obszary działania firmy jak: zarządzanie
zasobami ludzkimi, zarządzanie ryzykiem i reputacją oraz innowacje.
• Poszczególne aspekty CSR, takie jak: tworzenie przyjaznego pracownikowi
miejsca pracy, mogą zwiększać potencjał innowacyjny firmy.
• Dla niektórych firm, zwiększanie wymagań socjalnych i środowiskowych może
generować koszty, co wpływa negatywnie na konkurencję, jednak dla większości
przedsiębiorstw CSR jest koniecznością jeśli chodzi o konkurencyjność na rynku.
Ważność koncepcji CSR podkreśla fakt, że stanowi ona podstawę celów
ujętych w obowiązującej strategii „Europa 2020 - Strategia na rzecz inteligentnego
i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu”. W strategii „Europa
2020” Komisja Europejska podjęła zobowiązanie do odnowienia unijnych postanowień
dotyczących promowania społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw. Także wiele
inicjatyw przewodnich strategii „Europa 2020” odwołuje się do CSR. Są to m. in.:
Zintegrowana polityka przemysłowa w erze globalizacji (COM(2010) 614), Europejska
platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym
(COM(2010) 758), Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia (COM(2010)
682), „Mobilna Młodzież” (COM(2010) 477), Akt o jednolitym rynku (COM(2011)
206). Dodatkowo Unia Innowacji (COM(2010)546) ma na celu zwiększenie zdolności
przedsiębiorstw do rozwiązywania wyzwań społecznych poprzez innowacje, a wkład
przedsiębiorstw ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celów inicjatywy przewodniej
„Europa efektywnie korzystająca z zasobów” (COM(2011) 21 i COM(2011) 571).
Odpowiedzialna postawa przedsiębiorstw jest szczególne ważna w przypadku
świadczenia przez podmioty sektora prywatnego usług publicznych. Społeczna
odpowiedzialność biznesu dostarcza wartości, które sprzyjają budowie spójniejszego
społeczeństwa i na których opiera się przejście do zrównoważonego systemu
gospodarczego.
Komisja Europejska uznała za niezbędne podejmowanie dalszych inicjatyw
promujących koncepcję CSR (szczególnie wśród małych i średnich przedsiębiorstw),
co wynika także z przyjętej strategii „Europa 2020”. Stanowiło to punkt wyjścia
do opracowania nowego dokumentu dotyczącego społecznej odpowiedzialności.
W obowiązującym dokumencie z października 2011 r. pt. „Odnowiona strategia
UE na lata 2011-2014 dotycząca społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw”
Komisja Europejska przedstawiła „Program działań na lata 2011-2014”. Na program ten
składają się następujące elementy:
18
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Poprawa zauważalności CSR i rozpowszechnianie dobrych praktyk.
Poprawa i obserwacja poziomu zaufania w przedsiębiorstwach.
Poprawa procesów w zakresie samoregulacji i współregulacji.
Poszerzanie rozwiązań, jakimi rynek może zrekompensować przedsiębiorstwom
ich odpowiedzialną postawę.
Poprawa ujawniania przez przedsiębiorstwa informacji dotyczących kwestii
społecznych i środowiskowych.
Nadanie większej wagi CSR w kontekście kształcenia, szkolenia i badań
naukowych.
Podkreślanie znaczenia krajowych i regionalnych polityk w zakresie CSR.
Lepsze dostosowanie europejskiego i globalnego podejścia do CSR.
W ramach przyjętego programu działań Komisja będzie inicjować i podejmować
szereg. przedsięwzięć pozwalających na realizację postawionych celów (tabela 4).
Tabela 4
Planowane działania przez Komisję Europejską w zakresie CSR na lata 2011-2014
Cel
Planowane działania
Poprawa i obserwacja poziomu zaufania
w przedsiębiorstwach
• Zajęcie się kwestią wprowadzającej w błąd reklamy
związanej z oddziaływaniem produktów na środowisko (tzw. „green-washing”), w kontekście sprawozdania na temat stosowania dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych przewidzianego
na 2012 r. i rozważenie potrzeby podjęcia ewentualnych szczególnych środków dotyczących tej kwestii.
• Zainicjowanie otwartej debaty z udziałem obywateli, przedsiębiorstw i innych zainteresowanych stron
na temat roli i potencjału przedsiębiorstw w XXI wieku w celu zachęcania do wspólnych ustaleń i oczekiwań oraz przeprowadzenie okresowych badań zaufania obywateli do przedsiębiorstw i podejścia do CSR.
Poprawa i obserwacja poziomu zaufania
w przedsiębiorstwach
• Zajęcie się kwestią wprowadzającej w błąd reklamy
związanej z oddziaływaniem produktów na środowisko (tzw. „green-washing”), w kontekście sprawozdania na temat stosowania dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych przewidzianego
na 2012 r. i rozważenie potrzeby podjęcia ewentualnych szczególnych środków dotyczących tej kwestii.
• Zainicjowanie otwartej debaty z udziałem obywateli, przedsiębiorstw i innych zainteresowanych stron
na temat roli i potencjału przedsiębiorstw w XXI wieku w celu zachęcania do wspólnych ustaleń i oczekiwań oraz przeprowadzenie okresowych badań zaufania obywateli do przedsiębiorstw i podejścia do CSR.
19
Tabela 4
Planowane działania przez Komisję Europejską w zakresie CSR na lata 2011-2014
Poprawa procesów w zakresie samoregulacji i współregulacji
• Zainicjowanie w 2012 r. procesu, we współpracy
z przedsiębiorstwami i innymi zainteresowanymi
stronami, mającego na celu opracowanie kodeksu
dobrych praktyk w zakresie samo- i współregulacji,
co powinno przyczynić się do poprawy skuteczności
wdrażania i funkcjonowania CSR.
Poszerzanie rozwiązań, jakimi rynek
może zrekompensować przedsiębiorstwom ich odpowiedzialną postawę
• Ułatwienie włączenia kwestii społecznych i środowiskowych do zamówień publicznych bez wprowadzania
dodatkowych obciążeń administracyjnych dla instytucji zamawiających lub przedsiębiorstw, nie kwestionując zasady udzielania zamówień na podstawie kryterium oferty najkorzystniejszej ekonomicznie.
• Rozważenie stworzenia wymogu, aby wszystkie fundusze inwestycyjne i instytucje finansowe informowały wszystkich swoich klientów (obywateli, przedsiębiorstwa, organy publiczne itp.) o stosowanych
przez nie kryteriach etycznych lub zasadach odpowiedzialnego inwestowania lub jakichkolwiek normach
i kodeksach, których przestrzegają.
Poprawa ujawniania przez przedsiębiorstwa informacji dotyczących kwestii
społecznych i środowiskowych
Nadanie większej wagi CSR w kontekście
kształcenia, szkolenia i badań naukowych
• Zapewnienie dalszego wsparcia finansowego dla projektów z zakresu kształcenia i szkolenia dotyczących
CSR w ramach unijnego programu „Uczenie się przez
całe życie” i „Młodzież w działaniu” oraz rozpoczęcie
działania w celu podniesienia świadomości pracowników sektora edukacji i przedsiębiorstw na temat znaczenia współpracy w zakresie CSR.
Podkreślanie znaczenia krajowych i regionalnych polityk w zakresie CSR
• Stworzenie z państwami członkowskimi w 2012 r. mechanizmu wzajemnej weryfikacji dla krajowych polityk
w zakresie CSR.
Komisja zachęca:
• państwa członkowskie do opracowania lub zaktualizowania, do połowy 2012 r. ich planów lub krajowych wykazów działań priorytetowych na rzecz promocji CSR w kontekście realizacji strategii „Europa
2020”, w odniesieniu do uznanych na szczeblu międzynarodowym zasad i wytycznych dotyczących CSR
i we współpracy z przedsiębiorstwami i innymi zainteresowanymi stronami.
20
Tabela 4
Planowane działania przez Komisję Europejską w zakresie CSR na lata 2011-2014
Lepsze dostosowanie europejskiego
i globalnego podejścia do CSR
• Monitorowanie zobowiązań podjętych przez europejskie przedsiębiorstwa zatrudniające ponad 1 000
pracowników, które zobowiązały się do przestrzegania uznanych na szczeblu międzynarodowym zasad
i wytycznych CSR oraz normy ISO 26000 dotyczącej
odpowiedzialności społecznej.
Komisja zachęca:
• wszystkie duże europejskie przedsiębiorstwa do zobowiązania się do 2014 r. do uwzględnienia co najmniej jednego z następujących zestawów zasad
i wytycznych przy opracowywaniu podejścia do CSR:
inicjatywy ONZ „Global Compact”, wytycznych OECD
dla przedsiębiorstw wielonarodowych lub wytycznych
zawartych w normie ISO 26000 dotyczącej odpowiedzialności społecznej;
• wszystkie przedsiębiorstwa wielonarodowe z siedzibą
w Europie do zobowiązania się do 2014 r. do respektowania Trójstronnej deklaracji zasad dotyczących
przedsiębiorstw wielonarodowych i polityki społecznej Międzynarodowej Organizacji Pracy.
• Współpraca z przedsiębiorstwami i zainteresowanymi
stronami, w celu opracowania wytycznych dotyczących praw człowieka dla ograniczonej liczby sektorów
przemysłu, jak również wskazówek dla małych i średnich przedsiębiorstw, na podstawie wytycznych ONZ;
• Opublikowanie, do końca 2012 r., sprawozdania
w sprawie priorytetów UE we wdrażaniu wytycznych
ONZ, a następnie zobowiąże się do ogłaszania okresowych sprawozdań z postępów w realizacji2.
Komisja również:
• oczekuje, że wszystkie przedsiębiorstwa europejskie
będą wypełniać zobowiązania wynikające z ich społecznej odpowiedzialności przestrzegania praw człowieka, jak określono w wytycznych ONZ;
• wzywa państwa członkowskie UE do opracowania
do końca 2012 r. krajowych planów wdrażania wytycznych ONZ.
• Określenie sposobów promowania odpowiedzialnej
postawy przedsiębiorstw w swoich przyszłych inicjatywach politycznych na rzecz trwałej i sprzyjającej
włączeniu poprawy koniunktury i wzrostu gospodarczego w państwach trzecich.
Źródło: opracowano na podstawie: (Odnowiona strategia …, 2011).
2
W tym kontekście będą rozpatrywane sprawozdania publikowane przez Komisję Europejską na
temat ram prawnych dla praw człowieka i środowiska mających zastosowanie do przedsiębiorstw UE
prowadzących działalność poza UE (2010 r.), oraz na temat odpowiedzialnego zarządzania łańcuchem
dostaw (2011 r.).
21
Rozwój idei CSR w Polsce
Mylą się ci, którzy uważają, że rozwój CSR w Polsce został zapoczątkowany w okresie
transformacji, czyli po 1989 r. Już w połowie XIX wieku na terenach dzisiejszego państwa
Polskiego obserwowano takie zachowania wśród ówczesnych przedsiębiorców, które
z całą pewnością świadczą o ich społecznym zaangażowaniu, które są przejawem działań
zgodnych z ideą CSR. Za przykład może posłużyć tu postać znanego polskiego kapitalisty,
filantropa Hipolita Cegielskiego.
Gaspar Józef Hipolit Cegielski (1813-1868) - nauczyciel, filolog, doktor filozofii,
wydawca i działacz społeczny, przemysłowiec. Łączył w sobie wiedzę i wielką kulturę
osobistą z humanistycznymi i liberalnymi ideałami oraz z głębokim zrozumieniem dla
spraw materialnych i rozwoju gospodarczego ziem polskich, stanowiących ważny
element popieranej i rozwijanej przez niego na gruncie poznańskim pracy organicznej.
W jego życiu można wyróżnić dwa zasadnicze etapy. W pierwszym z nich zdobywał
wykształcenie a następnie pracował jako nauczyciel oraz prowadził badania naukowe
w dziedzinie językoznawstwa (do 1846 roku). Drugi etap związany był z jego działalnością
jako handlowca, przedsiębiorcy. H. Cegielski odnosił sukcesy gospodarcze pomimo
ostrej konkurencji ze strony przedsiębiorców niemieckich i żydowskich. Jego fabryka
stała się najważniejszym polskim zakładem przemysłowym w Poznaniu, zaś jej twórca
najwybitniejszym polskim przemysłowcem w zaborze pruskim.
Bez względu na to, na jakim etapie życia się znajdował zawsze angażował się
społecznie. W swojej działalności naukowej podejmował próby pokazania konieczności
przeprowadzenia reformy szkolnictwa (artykuł „O zasadach wychowania w szkołach
wyższych”). Obok E. Raczyńskiego, był propagatorem a następnie współtwórcą
i patronem szkoły realnej w Poznaniu. Sprawami szkolnictwa interesował się także
zasiadając przez wiele lat w poznańskiej radzie miejskiej, co stanowiło kolejny fragment
jego aktywności społecznej. Jako przedsiębiorca angażował się również w prace na rzecz
Towarzystwa Naukowej Pomocy dla Młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Dzięki
podejmowanym przez H. Cegielskiego wysiłkom Towarzystwo uporało się z trudnościami
finansowymi i stało się największą instytucją stypendialną w zaborze pruskim. Ponadto
H. Cegielski aktywnie działał w Towarzystwie Przemysłowym, którego był współtwórcą
i prezesem; Centralnym Towarzystwie Gospodarczym, którym kierował w latach 18651868; oraz Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk. H. Cegielski należał również
do grona twórców prasy polskiej w Wielkim Księstwie Poznańskim. Od roku 1848 założył
3 gazety: pierwszy polski dziennik -„Gazetę Polską”, „Gońca Polskiego” oraz „Dziennik
Poznański”, który stał się jednym z najważniejszych czasopism Wielkopolski.
H. Cegielskiego można z całą pewność nazwać zarówno człowiekiem renesansu, jak
też wielkim filantropem. Swoim życiem udowodnił jak w mądry, przemyślany sposób
można dopełniać pracę zawodową zaangażowaniem na rzecz społeczności lokalnej.
Przykłady zaangażowania przedsiębiorców w działania zgodne ze współczesną
koncepcją CSR można spotkać także na terenach ziem zachodnich. W Szczecinie szczególną
uwagę zwraca postać niemieckiego kapitalisty Johannesa Quistorpa, wielkiego filantropa
i darczyńcy Szczecina.
22
Johannes Quistorp (1822-1899) przybył do Szczecina w wieku 44 lat i do końca
życia angażował się w rozwój miasta na wielu jego płaszczyznach. Jako pomorski
przedsiębiorca imponująco rozwinął - jak na ówczesne czasy w tym zakątku Europy działalność gospodarczą. Uruchomił wiele firm w ramach rodzinnego konsorcjum, w tym
m. in. cegielnię parową na Stołczynie, kopalnie kredy, fabrykę szamotu oraz fabrykę
cementu portlandzkiego „Lebbin” na wyspie Wolin, które to przedsięwzięcie jak na tamte
czasy było jednym z największych w tej branży w Niemczech. Johannes Quistorp stał się
też właścicielem ziemskich majątków w Szczecinie, Dusewitz, Wittenfelde i w Schlietz
na Rugii. Oprócz tego, że był człowiekiem przedsiębiorczym, wykazywał także szczególną
troskę i zainteresowanie swoimi pracownikami. Zapewniał im właściwe warunki pracy
i stwarzał możliwość rozwoju. Obejmował opieką wdowców, młodych pracowników,
którzy dopiero co rozpoczynali pracę (często pochodzących z sierocińców).
Johannes Quistorp dbał również o społeczność lokalną m. in. prowadził działalność
charytatywną, jak również inicjował rozwój i współdziałał w rozbudowie miasta.
Fundował szkoły, sierocińce, schroniska. Część swoich terenów przeznaczył na parki,
dzięki czemu powstały m. in. Jasne Błonia. Był twórcą koncepcji przestrzennej zachodniej
części miasta. To jemu Szczecin zawdzięcza utworzenie dzielnicy willowej Westend (dziś
okolice al. Wojska Polskiego) oraz Braunsfelde (obecnie zachodnia część centrum, Łękno
i Pogodno). Jego pomysłem było też połączenie tego regionu z innymi (zaplanował
budowę zajezdni tramwajowej przy ulicy Piotra Skargi).
Dzięki jego wrażliwości na innych, zaangażowaniu społecznemu, podejmowanym
działaniom charytatywnym wszyscy mieszkańcy bez wyjątku (nawet ci najbiedniejsi),
mogli korzystać z uroków zamieszkiwania w Szczecinie, jak też z oferowanej im pomocy
m. in. w ośrodkach leczenia i opieki społecznej.
Okres powojenny, gospodarki socjalistycznej znacznie zaniedbał wszelkie działania
dotyczące sfery przedsiębiorczości, rozwoju prywatnej praktyki gospodarczej. Działania,
które mogły być kojarzone ze społeczną odpowiedzialnością biznesu zostały mocno
zmarginalizowane.
Kolejny etap to lata transformacji polskiej gospodarki. Jednym z trudniejszych
problemów do rozwiązania było przywrócenie zaufania do osoby przedsiębiorcy.
W okresie transformacji polski rząd skierował główne działania w kierunku rozwoju
sfery gospodarczej pozostawiając niejako na boku całe otoczenie społeczne. Każda
zmiana, a tym bardziej tak znacząca jak przejście gospodarki od centralnie planowanej
do wolnorynkowej wymaga zadbania np. o nabycie odpowiednich kompetencji przez
osoby, które musiały nauczyć się funkcjonowania w nowym systemie. Nie podjęcie
takich działań doprowadziło m. in. do wzrostu bezrobocia, ubożenia społeczeństwa, jego
rozwarstwienia, zaś brak adekwatnych uregulowań prawnych powodował powstanie
wielu luk prawnych, co sprzyjało np. korupcji. Miało to bezpośrednie przełożenie
na postrzeganie polskiego przedsiębiorcy, który kojarzony był w wielu przypadkach
z nieuczciwymi praktykami. Bezpośrednią tego konsekwencją był brak zaufania
do przedsiębiorców. Odbudowa zaufania do sektora prywatnego w Polsce jest procesem
trudnymi długotrwałym. Wyraźna pozytywna zmiana w podejściu do prywatnego
przedsiębiorcy następowała wraz z rozwojem gospodarczym. Kolejnym istotnym etapem
było wejście Polski w struktury Unii Europejskiej.
23
Pomimo, iż w Polsce następuje wzrost przedsiębiorczości, to jednak niezmiennie
kapitał społeczny (jego wartość opiera się na wzajemnych relacjach społecznych i zaufaniu
jednostek) pozostaje na niskim poziomie. Sytuacja taka wpływa niekorzystnie na relacje
jakie występują pomiędzy biznesem a jego otoczeniem społecznym, co w konsekwencji
nie sprzyja rozwojowi koncepcji CSR w Polsce. Odpowiedzią na tak niepokojący stan
rzeczy jest m. in. dokument strategiczny „Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego
biznesu 2050” (PwC, Ministerstwo Gospodarki, Forum Odpowiedzialnego Biznesu,
2012), w którym to zwraca się uwagę na wyzwania stojące przed Polską m. in w obszarze
kapitału społecznego3.
Tematyka społecznej odpowiedzialności biznesu w Polsce ewoluuje od kilkunastu
lat. Sama koncepcja została zaimplementowana do polskiego biznesu od zachodnich
korporacji, które narzucały swoje standardy oddziałom w Polsce, wprowadzając tym
samym określoną kulturę organizacyjną. Polskie przedsiębiorstwa niejako automatycznie
chcąc podejmować współpracę z takimi korporacjami musiały także zacząć funkcjonować
zgodnie ze standardami społecznej odpowiedzialności biznesu.
W znacznej mierze CSR w Polsce jest nadal domeną dużych przedsiębiorstw.
Aby zachęcić do wdrażania koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu sektor
mikro, małych i średnich przedsiębiorstw prowadzone są na szeroką skalę akcje
informacyjne i promocyjne. Ważnym rokiem dla CSR w Polsce był rok 2009, w którym
to - po pierwsze Prezes Rady Ministrów powołał międzyresortowy Zespół ds. Społecznej
Odpowiedzialności Przedsiębiorstw, w ramach którego powstały cztery Grupy Robocze
zajmujące się różnymi aspektami społecznej odpowiedzialności biznesu, po drugie
na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych został stworzony Indeks firm
odpowiedzialnych społecznie – RESPECT Index. Był to pierwszy taki indeks w rejonie
Europy Środkowo-Wschodniej. W pierwszej edycji na liście spółek odpowiedzialnych
znalazło się 16 firm. Cieszy fakt, że z roku na rok liczba przedsiębiorstw odpowiedzialnych
społecznie w Polsce wzrasta, co najlepiej widoczne jest podczas analizy kolejnych edycji
raportu „Odpowiedzialny biznes w Polsce. Dobre praktyki” wydawanych przez Forum
Odpowiedzialnego Biznesu.
Można zatem postawić sobie pytanie: Co trzeba zrobić, aby w Polsce możliwe było
wdrożenie zasad CSR na poziomie europejskim?
Społeczna odpowiedzialność biznesu podlega zasadom i prawom jakie przypisane
są zjawiskom społecznym. Dlatego upowszechnianie, wprowadzanie idei CSR oparte jest
na zasadach typowo odnoszących się do zjawisk społecznych. Wyłania się z tego kilka
prawidłowości a mianowicie:
• Podstawowym
warunkiem
umożliwiającym
wdrażanie
społecznej
odpowiedzialności biznesu jest rozwinięta demokracja.
• CSR jest wprowadzana na zasadzie dobrowolności, musi wynikać z przekonania
o słuszności samej idei managementu firmy, nie można narzucić odgórnie
„zestawu” zasad koniecznych do wprowadzenia przez firmę.
• Wszelkiego rodzaju działania społeczne wymagają tzw. „czasu społecznego”
na upowszechnienie się, zaistnienie w świadomości społeczeństwa. W tym
kontekście ważną rolę odgrywają wszelkiego rodzaju działania edukacyjne,
informacyjne z zakresu CSR. Jeśli idea uzyska akceptację społeczną wówczas
3
24
Problematykę kapitału społecznego opisano szerzej w dalszej części podręcznika.
•
należy podejmować kroki, aby ją wdrażać. Gdy większość społeczeństwa będzie
utożsamiała się z tą ideą jest to znaczący sygnał dla przedsiębiorców aby włączyć
ją do funkcjonowania firmy;
Na koncepcję CSR pewne zjawiska społeczne będą wywierały pozytywny wpływ,
ale będą też takie, które będą oddziaływać destrukcyjne, stanowiąc niejako
dla niej zagrożenie. Pełna realizacja koncepcji społecznej odpowiedzialności
biznesu to długa i trudna droga jaką mają do pokonania polscy przedsiębiorcy.
Trzema podstawowymi zagrożeniami dla CSR w Polsce są: bezrobocie, korupcja
oraz tzw. „złe prawo.
Z bezrobociem wiąże się ogólna frustracja, poczucie niezadowolenia, niespełnienia,
nieprzydatności, co nie sprzyja rozwojowi społecznej odpowiedzialności biznesu.
Korupcja kojarzona jest ze sferą gospodarczą, która nie kieruje się etyką czy
zgodnością z obowiązującym prawem, zatem stanowi zaprzeczenie CSR. Im większa
korupcja w danym społeczeństwie, tym mniejsze są szanse na wdrażanie działań
społecznie odpowiedzialnych.
Złe prawo to nade wszystko różnego rodzaju „luki w prawie”, często zmieniające się
prawo, prawo nieprecyzyjne. Należy zatem wywierać presję społeczną w kierunku
tworzenia dobrego prawa, które sprzyja etyczności, moralności, co stanowi fundament
dla społecznej odpowiedzialności biznesu oraz sprzyja szybszemu wprowadzaniu
standardów europejskich CSR .
Przy rozpowszechnianiu idei CSR w Polsce oprócz powyższych spostrzeżeń należy
wziąć pod uwagę czynnik szczególnie ważny a mianowicie mentalność społeczną.
Koniecznym wydaje się podejmowanie działań w kierunku wykluczania stereotypów
dotyczących szczególnie zasad, które obowiązują w sferze gospodarczej i moralnej.
Ważnym czynnikiem jest proces ciągłego rozpowszechniania wiedzy z zakresu CSR
zarówno wśród pracodawców i pracowników, jak też wśród konsumentów. Odpowiednio
wyedukowani konsumenci, świadomi swoich praw mogą wywierać znaczącą presję
na przedsiębiorców, by realizowali oni swoje cele w sposób społecznie i ekologicznie
odpowiedzialny.
Można przyjąć, iż głównymi kierunkami działań na rzecz wdrożenia w Polsce zasad
CSR są:
• wyeliminowanie wielu barier utrudniających wprowadzanie CSR w naszym
kraju, takich jak: korupcja, wysoki poziom bezrobocia, przyzwolenie na drobne
oszustwa, biurokracja doskonalenie prawa i budowanie społeczeństwa
praworządnego,
• zmiany w prawie dostosowane do potrzeb rozwijającej się gospodarki,
uwzględniające europejskie standardy CSR,
• edukacja: ekonomiczna, społeczna, konsumencka, dotyczące prawa oraz CSR,
• stworzenie zachęt dla polskich przedsiębiorców, sprzyjających wdrażaniu zasad
CSR,
• stała prezentacja dobrych przykładów zastosowania CSR wraz z kampanią
medialną na temat korzyści ekonomicznych i społecznych z tego wynikających,
• włączanie do działań na rzecz CSR organizacji pozarządowych – rozwój
demokracji uczestniczącej.
25
Definicja CSR
„Społeczna odpowiedzialność zaczyna się tam,
gdzie kończy się zasięg oddziaływania prawa.”
K. Davis
Rys. 3. Różne interpretacje pojęcia CSR
Źródło: (Stafiej-Bartosik, odczyt 13.09.2012).
Społeczna odpowiedzialność biznesu jest interpretowana na wiele sposobów.
Sugerując się przedrostkiem „społeczna” można odnieść wrażenie, że termin ten dotyczy
jedynie działań filantropijnych, charytatywnych podejmowanych na rzecz społeczności
lokalnej. Nic bardziej mylnego. Społeczna odpowiedzialność biznesu to nowa filozofia
prowadzenia działalności gospodarczej. Dotyczy ona przedsiębiorstw, które przy
budowaniu swojej strategii dobrowolnie wkomponowują w nią aspekty dotyczące
interesów społecznych, relacji z interesariuszami, ochrony środowiska naturalnego itp.
Wielość spojrzeń, podjętych prób definiowania CSR wynika z trudności osiągnięcia
konsensusu i określenia jak społeczna odpowiedzialność biznesu wpływa na zarządzanie.
Ciekawym wydaje się zwrócenie uwagi na to, w jaki sposób rozumieją społeczną
odpowiedzialność biznesu poszczególne grupy: naukowcy, organizacje, instytucje
przedsiębiorcy.
Wśród naukowców spotkać możemy wiele interpretacyjnych ujęć społecznej
odpowiedzialności biznesu (tabela 5).
Różnice w interpretacji CSR wynikają z jej interdyscyplinarnego charakteru.
Problematyka ta jest bowiem w kręgu zainteresowania etyków, psychologów,
socjologów, ekonomistów, czy specjalistów zarządzania. Przedstawiciele wymienianych
nauk zazwyczaj są zgodni co do istoty CSR lecz różnie akcentują znaczenie dla organizacji
poszczególnych działań przez nią podejmowanych.
26
Tabela 5
CSR z punktu widzenia naukowców
Autor
Definicja CSR
M. Rybak
Jest to obowiązek wyboru przez kierownictwo takich decyzji i działań, które
przyczyniają się zarówno do dbałości o interes własny (pomnażanie zysku
przedsiębiorstwa), jak i do ochrony i pomnażania dobrobytu społecznego.
R. W. Griffin
Zestaw zobowiązań organizacji do ochrony i umacniania społeczeństwa,
w którym ono funkcjonuje.
L. Zbiegień – Maciąg
„Społeczna odpowiedzialność firmy oznacza, iż jest ona moralnie odpowiedzialna i zobowiązana do rozliczania się przed prawem i społeczeństwem
ze swej działalności. Odpowiedzialna jest przed: właścicielami, pracownikami, akcjonariuszami, klientami, wierzycielami, bankami, ruchami ekologicznymi, dostawcami, kooperantami, administracją państwową.”
M. Żemigała
„Koncepcja społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw oznacza określoną wrażliwość na sprawy otoczenia zewnętrznego (wrażliwość społeczna, ekologiczna), zdolność do utrzymania równowagi między interesami
klientów, pracowników i akcjonariuszy, a także świadczenia pewnych usług
na rzecz społeczności lokalnej”.
J. Korpus
„Odpowiedzialność społeczna to nowy światowy kierunek zmian w zarządzaniu strategicznym przedsiębiorstwem, który zobowiązuje firmy do zrównoważonego rozwoju z poszanowaniem zasad ekonomii, ekologii i etyki”.
U.
Gołaszewska-Kaczan
„Odpowiedzialność społeczna to koncepcja, której istotą jest nawiązywanie przez przedsiębiorstwo dialogu ze środowiskiem, w którym funkcjonuje i kształtowanie swoich relacji z interesariuszami w sposób pozwalający
na realizację uzasadnionych aspiracji wszystkich stron”.
Źródło: opracowano na podstawie: (Rybak, 2001; Zbiegień – Maciąg 1997; Korpus 2006; Żemigała
2004; Gołaszewska-Kaczan 2009).
Przyjmując chęć dogłębnego przyjrzenia się sposobom postrzegania CSR warto
przybliżyć również sposób odbierania społecznej odpowiedzialności biznesu przez różne
instytucje (tabela 6).
Tabela 6
CSR z punktu widzenia organizacji, instytucji
Organizacja, instytucja
Definicja CSR
Komisja Europejska
„Koncepcja, w ramach której przedsiębiorstwa dobrowolnie uwzględniają aspekty społeczne i ekologiczne w działalności biznesowej oraz współdziałają z interesariuszami.”
Zielona Księga
„Idea, w ramach której firmy dobrowolnie wbudowują
kwestie społeczne i środowiskowe w swoje działania biznesowe oraz w relacje ze swoimi grupami zainteresowanych”.
27
Tabela 6
CSR z punktu widzenia organizacji, instytucji
Bank Światowy
„Zobowiązanie biznesu do przyczyniania się do zrównoważonego rozwoju przy współpracy zatrudnionych, ich
rodzin, lokalnych społeczności oraz całego społeczeństwa,
zmierzającej do poprawy jakości życia, co służy zarówno
biznesowi, jak i rozwojowi społecznemu”.
Manifest z Davos z 1979 r.
„Zadaniem kierownictwa firmy jest pewnego rodzaju służba. Kierownictwo bowiem ma służyć zarówno klientom,
współpracownikom, kapitałodawcom, jak i całemu społeczeństwu oraz równoważyć odmienne interesy wymienionych grup”.
Business for Social Responsibility
CSR jest to koncepcja oparta na podejmowaniu decyzji biznesowych uwzględniających wartości etyczne, zgodności
z wymogami prawnymi i szacunek dla ludzi i środowiska
naturalnego.
Światowa Rada Biznesu na rzecz
Zrównoważonego Rozwoju
CSR to konsekwentne dążenie biznesu do tego, by postępować etycznie i wnosić wkład w rozwój gospodarczy, jednocześnie przyczyniać się do poprawy jakości życia siły roboczej, społeczności lokalnych, a wreszcie społeczeństwa
jako całości.
UNDP
Program Narodów Zjednoczonych
ds. Rozwoju
Podejście do zarządzania oraz odpowiedź na kwestie
społeczne, środowiskowe, ekonomiczne w szerszym ujęciu oraz etyczne, a także na oczekiwania interesariuszy
w stopniu, w jakim biznes może na nie reagować.
Ministerstwo Pracy i Polityki
Społecznej Niemiec
Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu odnosi się do uwzględnienia przez przedsiębiorstwa społecznej
odpowiedzialności wykraczającej ponad ramy prawne.
CSR odnosi się do zrównoważonego kierowania przedsiębiorstwem w działalności gospodarczej oraz jest zakorzenione w strategii przedsiębiorstwa.
Stanowisko Rządu Brytyjskiego
Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu obejmuje dobrowolne działanie, które biznes może podejmować
ponad wymagane prawem minimum, ukierunkowane
na realizację zarówno interesów ekonomicznych (wzmocnienie konkurencyjności), jak i interesów szerszego społeczeństwa. Jest to sposób na zdobycie licencji na działanie (…) przedsiębiorstwa, które efektywnie angażują się
w działania z zakresu CSR uzyskują korzyści wizerunkowe
i ekonomiczne.
Źródło: opracowano na podstawie (Odnowiona strategia…, 2011; Zielona Księga, 2001; Manifest
z Davos, 1979 za: Kopycińska, 2001; Społeczna odpowiedzialność biznesu w środowisku pracy…,
2010; Kaźmierczak, 2010)
Przedsiębiorcy, praktycy szczególnie ci, którzy nie mieli do czynienia z ideą społecznej
odpowiedzialności biznesu, opisują ją często w sposób bardzo intuicyjny. Stąd też warto
przybliżyć sposób ujmowania, rozumienia samej koncepcji CSR przez pracowników
(często właścicieli, czy kierownictwo) przedsiębiorstw (tabela 7).
28
Tabela 7
CSR z punktu widzenia przedsiębiorcy
Przedsiębiorcy
Definicja CSR
M. Witucki, Prezes
Orange Polska
CSR to dla nas ważny element systemu zarządzania, pozwalający na lepsze
współdziałanie z różnymi grupami interesariuszy i lepsze zrozumienie ich
potrzeb. Jednocześnie coraz częściej umożliwia on kreowanie i wykorzystywanie nowych szans rozwoju biznesu oraz tworzenia czynnika wyróżniającego nas z grona konkurentów, co może w końcowym efekcie przełożyć się
na decyzje klientów.
Serwis Szczecin
Sp. z o.o.
„(…) odpowiedzialność pracodawców, o etykę biznesu, o prowadzenie firmy, żeby ludzie, którzy tam pracują również odczuwali takie współuczestnictwo, że firma to nie jest tylko coś takiego, że idę na 8 godzin do pracy,
ale jest to nasze życie, gdzie spędzamy bardzo dużo czasu. Jest to cały ogół,
który kształtuje środowisko, jakość usług, wpływ na innych ludzi, naszym
zachowaniem, naszym ustosunkowaniem się do innych ludzi, do naszego
lokalnego otoczenia, bo w końcu to my tworzymy społeczeństwo.”
GLASPOL Sp. z o.o
„Wszelkie działania biznesowe przedsiębiorców, ukierunkowane w jakiś
sposób na sprzyjanie społeczeństwu.”
Źródło: opracowano na podstawie (Anam i in., 2012; Mali i średni…, 2011).
Przytoczone definicje społecznej odpowiedzialności akcentują w mniejszym bądź
większym wymiarze różne aspekty podejmowanej działalności przez organizacje.
Zestawianie szeregu definicji dotyczących CSR pozwala jednak wyłonić kilka części
wspólnych a mianowicie:
• wdrażanie społecznej odpowiedzialności biznesu jest dobrowolne,
• społeczna odpowiedzialność biznesu to równoważenie trzech wymiarów:
ekonomicznego (gospodarczego), społecznego i środowiskowego,
• organizacje wdrażające założenia CSR w podejmowanych działaniach kierują się
zasadami etycznymi,
• podejmowane działania w ramach CSR skierowane są do szerokiej grupy
interesariuszy.
Często przedstawiane ogólne definicje CSR wywołują dyskusje wokół trzech
problemów:
1. których interesariuszy przedsiębiorstwo powinno brać pod uwagę,
2. co dokładnie w praktyce oznacza „uwzględnianie interesów”,
3. jak powyższe kwestie odnoszą się do działalności firmy, która z założenia
funkcjonuje w ramach dwóch wskaźników: wzrostu i zysku.
Obecnie najczęściej cytowaną definicją CSR jest ta zawarta w międzynarodowym
standardzie ISO 26000. W normie zapisano, że: Odpowiedzialność społeczna
to odpowiedzialność organizacji za wpływ jej decyzji i działań na społeczeństwo
i środowisko przez przejrzyste i etyczne zachowanie, które:
• przyczynia się do zrównoważonego rozwoju, zdrowia i dobrobytu społeczeństwa,
• bierze pod uwagę oczekiwania interesariuszy,
• jest zgodne z obowiązującym prawem i spójne z międzynarodowymi normami
29
•
zachowania,
jest wprowadzone w całej organizacji i praktykowane w jej działaniach w obrębie
jej strefy wpływów.
Konkludując różnorodność spojrzenia na CSR można za E. Grzegorzewską-Ramocką
przyjąć główne założenia koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa,
które odzwierciedlają przytoczone wcześniej definicje. Można zatem uznać, że:
• biznes i społeczeństwo stanowią immanentne elementy większej bardzo
złożonej całości, w której idea wzajemnej solidarności międzyludzkiej
ma znaczenie pierwotne, a celem strategicznym biznesu jest przyczynianie się
do wzrostu dobrobytu i poprawy jakości życia obywateli,
• dynamiczny charakter systemu społecznego skłania przedsiębiorstwa
do zachowań głównie zapobiegawczych i przewidujących ryzyko w obszarze
społecznym, aby zachować swoją rolę w długim okresie,
• o minimalnym poziomie odpowiedzialności ekonomicznej i prawnej biznesu
decydują społeczności żyjące w określonym standardzie danego etapu
rozwoju społecznego (ich wymagania dotyczą głównie odpowiedzialności
przedsiębiorstwa za efektywność ekonomiczną i przestrzeganie prawa w swoich
działaniach),
• każde działanie przedsiębiorstwa troszczące się o konsumenta, sprawy
pracownicze i ochronę środowiska naturalnego, jeśli tylko wykracza poza
minimalny poziom wymagany przez prawo (odpowiedzialność etyczna)
i odpowiada oczekiwaniom społeczności, wzmacnia jego pozycję przetargową
na konkurencyjnym rynku,
• konsekwencją przyjętego przez przedsiębiorstwo rodzaju i zakresu
odpowiedzialności przed społeczeństwem jest jego strukturalne i organizacyjne
przygotowanie do realizacji celów społecznych odpowiadających wymaganiom
i oczekiwaniom docelowych grup konsumentów”.
CSR – CZYM NIE JEST - tekst do dyskusji
„W potocznym rozumieniu społecznie odpowiedzialna firma to po prostu
dobra firma, w której jest wysoki poziom kultury organizacyjnej, gdzie
szanuje się ludzi, zarówno tych wewnątrz, jak i na zewnątrz, gdzie możliwy
jest rozwój zawodowy i osobisty, gdzie nie zmusza się pracowników do działań
niegodnych człowieka czy też sprzecznych z podstawowymi normami
moralnymi. Z innym znaczeniem tego terminu mamy do czynienia, gdy
przeprowadza się badanie wśród kadry menedżerskiej z szerokiego kręgu firm.
Wtedy okazuje się, że społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa polega
na płaceniu podatków, wypracowywaniu zysku, przestrzeganiu wszystkich
przepisów prawa i dostarczaniu produktów o wysokiej jakości za godziwą
cenę. Jeszcze inne wyniki uzyskuje się, gdy badanie obejmuje menedżerów
30
z największych firm globalnych, którzy aktywnie włączyli się w budowanie
całościowej strategii zarządzania, opartej na społecznej odpowiedzialności,
bądź konsultantów, ekspertów itp. Ci z kolei mówią, że CSR to kształtowanie
długofalowych relacji ze wszystkimi interesariuszami, to budowanie przewagi
konkurencyjnej z wykorzystaniem różnych innowacyjnych metod zarządzania.
Trudno zrozumieć, dlaczego w Polsce tak wielu menedżerów upiera się,
że prowadzenie działalności charytatywnej ma coś wspólnego z budowaniem
reputacji odpowiedzialnej firmy, jeżeli z badań wynika, że przedsięwzięcia
charytatywne mają minimalny wpływ na wizerunek firmy. Dlaczego wielu
polskich menedżerów sprowadza społeczną odpowiedzialność firmy wyłącznie
do zadań działu PR, zapominając o związku CSR z polityką personalną, strategią
marketingową, kształtowaniem relacji ze swoimi dostawcami, czy po prostu
przyzwoitym zachowaniem w biznesie? To swoiste nadużycie terminologiczne
powoduje, że w Polsce wielu menedżerów, a także teoretyków zarządzania,
nie traktuje społecznej odpowiedzialności jako istotnej składowej zarządzania
strategicznego. Chodzi o aktywne tworzenie wartości dla społeczeństwa,
a nie tylko ograniczanie szkodliwych konsekwencji prowadzenia działalności
gospodarczej czy też – dosyć często spotykane nie tylko w Polsce – wybielanie
wizerunku. Dodatkowo można zauważyć, że odpowiedzialność społeczna
w odniesieniu do negatywnych efektów społecznych jest w coraz większym
stopniu regulowana prawnie, a przynajmniej tego typu podejście jest coraz
szerzej stosowane. Dlatego właśnie dużo kontrowersji rodzą przypadki
firm, które nie wywiązują się z podstawowych zobowiązań (np. nie
płacąc pracownikom za nadgodziny czy wprowadzając klientów w błąd),
a jednocześnie realizują „programy CSR”, które mają im zapewnić wizerunek
firmy społecznie odpowiedzialnej. Warto więc przypomnieć, że przestrzeganie
prawa i podstawowych norm moralnych jest warunkiem koniecznym, choć nie
wystarczającym do określania danej firmy jako społecznie odpowiedzialnej.
Jeżeli firma systematycznie narusza te podstawy w jakimś obszarze działalności,
to w zasadzie unieważnia, albo przynajmniej zdecydowanie osłabia, wszelkie
swoje działania z zakresu społecznej odpowiedzialności.”
Bolesław Rok, Responsible Enterprise Poland
31
Argumenty zwolenników i przeciwników CSR
„CSR może być czymś więcej niż narażaniem się na dodatkowe koszty,
obowiązkiem czy dobrym uczynkiem – może być źródłem
szans, innowacji i przewagi konkurencyjnej”.
M.E. Porter, M.R. Kramer
Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu ciągle jeszcze wywołuje wiele
dyskusji i kontrowersji. Ma swoich zwolenników i przeciwników, którzy argumentują
swoje racje.
Historycznie patrząc na rozwój społecznej odpowiedzialności biznesu, równolegle
do niej rozwijały się inne nurty, koncepcje, które w sposób naturalny kontestowały idee
CSR. Krytyka ta występowała na trzech płaszczyznach. Pierwsza dotyczyła problematyki
wolności gospodarczej w kontekście społecznej odpowiedzialności biznesu. Druga
odnosiła się do podmiotowości przedsiębiorstwa, do brania na siebie moralnych
zobowiązań i wreszcie trzecia, która stawiała pytania o rzeczywisty i praktyczny
wymiar przyjmowania przez przedsiębiorstwa w procesie zarządzania nim zobowiązań
społecznych.
Do szerokiego dyskursu na temat CSR przyczyniło się stwierdzenie M. Friedmana:
„Właściwym biznesem biznesu jest biznes”. Warto także podkreślić kolejny argument
przeciwników CSR a mianowicie: „Menedżerowie są zatrudnieni przez właścicieli po to,
aby pomnażali ich zyski. Menedżerowie nie powinni zajmować się publicznym dobrem,
nie są bowiem w tej sprawie kompetentni, brakuje im na to demokratycznego mandatu,
a ich zwykła praca nie powinna pozostawić im czasu nawet na myślenie o tym.
W obecnych czasach stosowanie przez korporacje zasad CSR budzi czasem
skojarzenia równoznaczne z wyrachowaniem. Dodatkowo przeciwnicy CSR uważają,
że przedsiębiorstwa nie są podmiotami, które powinny rozwiązywać problemy społeczne,
gdyż posiadają one konkretne kompetencje do prowadzenia specjalistycznej działalności
nie zaś do działań prospołecznych. Można pójść jeszcze dalej twierdząc, że zaangażowanie
społeczne daje możliwość dominowania nad otoczeniem, co więcej wzmacnia pozycję
menedżerów, prowadząc np. do konfliktu interesów. W tym kontekście można wrócić
do postaci M. Friedmana, który uważał wręcz, że w przypadku spółek akcyjnych
menedżerowie przedsiębiorstwa mogą tylko i wyłącznie służyć celom akcjonariuszy oraz
przyczyniać się do wzrostu wartości firmy. Działania skierowane na inne zadania niż
wzrost zysku i wartości firmy dla akcjonariuszy jest niczym innym jak łamaniem prawa.
Koncepcja CSR nie zyskałaby jednak takiej popularności, gdyby nie argumenty
wszystkich tych, którzy uważają, że jest ona korzystna tak dla przedsiębiorstwa,
jak i dla społeczeństwa oraz środowiska naturalnego. Z pewnością odpowiada
ona konkretnym oczekiwaniom klientów oraz stanowi narzędzie budowy pozycji
konkurencyjnej. Zwolennicy społecznego zaangażowania firm wskazują na ogromną
siłę przedsiębiorstw we współczesnych gospodarkach. Daje im to możliwości np.
niesienia pomocy przy rozwiązywaniu wielu problemów społecznych, aktywizowania
społeczności lokalnej, edukowania społeczeństwa, popularyzacji akcji dobroczynnych,
przyczyniania się do rozwoju gospodarczego poszczególnych miejscowości i wzrostu
32
zamożności mieszkańców. Coraz częściej zwolennicy koncepcji CSR wysuwają
argumenty ekonomiczne. Jak twierdzi jeden z nich „niewidzialna ręka” w gospodarce
zostaje zastępowana współpracą nawet w ramach konkurencji, współzależnością oraz
współewolucją.
Konkludując, podejmowane działania społecznie odpowiedzialne przez organizacje
generują więcej korzyści niż skutków negatywnych. Zestawienie argumentów za i przeciw
społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw przedstawia rysunek 4.
obowiązek „rehabilitacji” i
ponoszenia odpowiedzialności za
zanieczyszczenie środowiska,
rozsądne eksploatowanie
zasobów naturalnych tak aby
służyły także przyszłym pokoleniom,
poprawa wizerunku, reputacji
firmy,
wzrost konkurencyjności firmy,
dostosowanie się do wymogów i
potrzeb społeczeństwa.
odciążenie państwa od ustalania
działań w obszarze społecznym,
możliwość ukazania postępowania etycznego,
zniwelowanie krótkookresowych
kosztów przez długookresowe
korzyści,
wsmacnianie innowacyjności,
otwartość na nowe rozwiązania,
także w zakresie rozwiązywania
problemów społecznych
(innowacje społeczne),
zysk - jedyny cel przedsiębiorstwa,
ukryte społeczne koszty
odpowiedzialnej działalności
przedsiębiorstw,
zbyt wielka władza w rękach
przedsiębiorstw,
brak „umiejętności społecznych”,
przejmowanie zysku stockholderów (akcjonariuszy, udziałowców),
przedsiębiorstwo nie jest
podmiotem moralnym - nie musi
ponosić odpowiedzialności,
naprawianie rynku należy
pozostawić rządom i samorządom,
CSR to forma darmowej reklamy,
PR, zabieg kosmetyczny,
mydlenie oczu,
CSR jest ideą niemierzalną
przedsiębiorstwo jako obywatel
(posiada osobowość prawną)
powinno dbać o swoje otoczenie,
zwiększone zaufanie akcjonariuszy,
przywiązanie pracowników do
firmy, lepsza motywacja
pracowników
Rys. 4. Argumenty za i przeciw CSR
Źródło: opracowano na podstawie (Kroik, Bachorski-Rudnicki, 2011; Flejterski, 2010 za: Crook, 2005).
33
Zasady CSR
„Działanie zgodnie z zasadami
odpowiedzialności społecznej
nie jest już tylko sprawą wyboru.
Stało się ono wymaganiem społeczeństw
na całym świecie.”
R. Steele
Ważną rzeczą w kontekście omawiania koncepcji CSR jest zwrócenie uwagi na jej
zasady. Tak jak w przypadku ustanawiania definicji CSR, tak i w przypadku zasad nie
można podać jednego, jedynie prawdziwego i obowiązującego zbioru. Przykładem zasad
uniwersalnych CSR stosowanych przez wiele organizacji są zasady inicjatywy Global
Compact (rys. 5). Odnoszą się one do podstawowych problemów będących w obszarze
zainteresowania społecznej odpowiedzialności biznesu (prawa człowieka, standardy
pracy, ochrona środowiska przyrodniczego, działania antykorupcyjne). Powstały one
na podstawie szeregu istotnych dokumentów. I tak np.:
• zasady z zakresu obszaru „Prawa człowieka” - „Powszechna Deklaracja Praw
Człowieka”,
• zasady z zakresu obszaru „Standardy dotyczące pracowników” - „Deklaracja
Międzynarodowej Organizacji Pracy o Fundamentalnych Zasadach i Prawach
w Pracy”,
• zasady z zakresu obszaru „Środowisko” - „Agenda 21”,
• zasady z zakresu obszaru „Antykorupcja” - Konwencja OECD o zwalczaniu
przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych
transakcjach handlowych oraz Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko
Korupcji.
Przyjęcie przez organizację zasad Global Compact i funkcjonowanie zgodnie
z nimi sprzyja spełnianiu przez nią wymagań wszystkich interesariuszy, godzeniu ich
interesów oraz minimalizowania negatywnego oddziaływania na środowisko naturalne
(ograniczanie negatywnych efektów zewnętrznych).
34
Zasady
Global Compact
Obszar
Prawa Człowieka
wpieranie i
respektowanie
przyjętych przes
społeczność
międzynarodową
praw człowieka
eliminowanie
przypadków łamania
praw człowieka
Obszar
Standardy dotyczące
pracowników
poszanowanie
wolności zrzeszania
się i uznania praw do
zbiorowych
negocjacji
eliminowanie
wszystkich form
przemocy i stosunku
do pracowników i
pracy przymusowej
przeciwdziałanie
zatrudnianiu dzieci
Obszar
Środowisko
wspomaganie
prewencyjnego
podejścia do wyzwań
środowiskowych
promowanie
inicjatyw środowiskowo odpowiedzialnych
Obszar
Antykorupcja
przeciwdziałanie
korupcji we
wszystkich jej
formach, w tym
wymuszeniom i
łapówkarstwu
stosowanie i
rozpowszechnianie
technologii
przyjaznych dla
środowiska
eliminowanie
dyskryminacji
dotyczącej
zatrudnienia i
zawodów
Rys. 5. Zasady Global Compact
Źródło: opracowano na podstawie: (Woźniak-Miszewska, 2011, za: World … 2011).
Funkcje społecznej odpowiedzialności biznesu
Do zasadniczych funkcji jakie spełnia społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw
zaliczamy:
• funkcję dynamizującą - odnosi się do konkurencyjności przedsiębiorstw,
• funkcję humanizującą - odnosi się do procesów globalizacji,
• funkcję strukturalną - odnosi się do układu i wzajemnych relacji poszczególnych
obszarów stosunków międzynarodowych.
Koncepcja CSR aktywizuje działania przedsiębiorstw. Dokonuje się to głównie
poprzez działania innowacyjne, które pozwalają na poszukiwanie sposobów uzyskania
i utrzymania przewagi konkurencyjnej. Zwiększone zainteresowanie wdrażaniem
koncepcji CSR ma nie tylko wymiar ekonomiczny. Istotne miejsce zajmuje także realizacja
postulatów zmiany obecnego modelu globalizacji w kierunku jego humanizacji. Realizacja
funkcji strukturalnej CSR przyczynia się do umocnienia rangi zagadnień społecznych
w stosunkach międzynarodowych. Wynika to z coraz większego przekonania, że kwestie
te wymagają rozwiązań na poziomie międzynarodowym, gdyż wykraczają poza granice
poszczególnych państw.
35
funkcja
humanizująca
funkcja
dynamizująca
funkcja
strukturalna
Społeczna
odpowiedzialność
przedsiębiorstw
Rys. 6. Funkcje społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
Źródło: opracowano na podstawie: (Nakonieczna, 2008).
Wielowymiarowość CSR
„Niby strzał wiele z różnych stron puszczonych,
Lecz zmierzających ku jednemu miejscu”.
W. Shakespeare
Koncepcję społecznej odpowiedzialności biznesu należy rozpatrywać
wielowymiarowo. Wynika to z samego charakteru CSR, interdyscyplinarności,
wieloobszarowości tego zagadnienia. Dodatkowo nie można zapominać o szeregu
czynników (np. wzrost konkurencyjności, globalizacja, wzrost świadomości społecznej),
które wywierają znaczący wpływ na implementację CSR w różnorodnych organizacjach,
czy też na rozwój samej koncepcji. Wszystko to razem daje różnorodne możliwości ujęcia
CSR.
Zewnętrzny i wewnętrzny wymiar CSR
W koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu główny akcent zostaje położony
na zwiększanie inwestycji w zasoby ludzkie, w ochronę środowiska oraz dobre relacje
z otoczeniem przedsiębiorstwa. Świadczy to o dobrowolnym zaangażowaniu się firmy
w kształtowanie jej otoczenia wewnętrznego i zewnętrznego. Zatem za podstawowe dla
tej koncepcji można przyjąć wymiary: wewnętrzny i zewnętrzny (tabela 8).
36
Tabela 8
Zewnętrzny i wewnętrzny wymiar CSR
Wymiar
Obszar
Przykładowe działania
Wewnętrzny
Zarządzanie zasobami
ludzkimi
rozwój i doskonalenie kwalifikacji, zaangażowanie pracowników w procesy decyzyjne, sprawiedliwy podział
płac, wsparcie pracowników w godzeniu obowiązków zawodowych z rodzinnymi
Programy etyczne dla
pracowników
kodeksy etyczne, powoływanie rzecznika przedsiębiorstwa ds. etyki, szkolenia z zakresu etyki, wypracowanie
procedur w przypadku naruszenia kodeksu etyki
Bezpieczeństwo
i higiena pracy
wprowadzenie dodatkowo oprócz wymaganych przez
prawo – zasad bezpieczeństwa pracy w przedsiębiorstwie, różnorodnych form opieki zdrowotnej dla pracowników
Umiejętność
dostosowywania się
do zmian
w przypadku np. restrukturyzacji uwzględnienie interesów wszystkich stron, by zminimalizować jej negatywne
skutki poprzez zastosowanie elastyczności zatrudnienia,
outplacementu
Zarządzanie ochroną
środowiska
redukcja zużycia wody, energii, zagospodarowanie odpadów, recykling, racjonalne wykorzystywanie zasobów,
procedury, programy pozwalające na systematyczne
zmniejszanie uciążliwości środowiskowej przedsiębiorstw
Zasady nadzoru
korporacyjnego
transparentność informacji, sposoby powoływania i wynagradzania członków rad nadzorczych
Społeczność lokalna
współpraca z partnerami lokalnymi, organizacjami pozarządowymi, wolontariat pracowniczy, podejmowanie
zaangażowania w działalności filantropijnej, inwestycje
społeczne
Partnerzy handlowi,
dostawcy i klienci
przeciwdziałanie korupcji, monitoring jakości, dotrzymywanie terminów dostaw i płatności w stosunku do kooperantów, przyjmowanie skargi klientów i innych partnerów oraz sprawne na nie reagowanie, sprecyzowanie
wymagań i zasad związanych ze stosowaniem systemów
społecznej odpowiedzialności przez dostawców czy podwykonawców, branie pod uwagę aspektów ekologicznych
i społecznych przy podejmowaniu decyzji handlowych,
dostarczania na rynek usług i produktów bezpiecznych
dla ludzi i środowiska naturalnego
Prawa człowieka
niezatrudnianie dzieci, niestosowanie pracy przymusowej, stwarzanie równych szans, zasady sprawiedliwego
handlu
Globalne problemy
ekologiczne
wykazywanie troski i zainteresowania problematyką
ochrony środowiska naturalnego, dotyczy to w szczególności zagadnień: efektu cieplarnianego, zmian klimatycznych, technologii zmniejszających zużycie zasobów nieodnawialnych.
Zewnętrzny
Źródło: opracowano na podstawie (Rok, 2004).
37
Wąskie i szerokie ujęcie CSR
Społeczną odpowiedzialność biznesu można także ujmować szeroko bądź wąsko.
Wąskie pojmowanie CSR sprowadza całą koncepcję do poziomu przedsięwzięć czysto
charytatywnych - jest ona utożsamiana głównie z przekazywaniem darowizn na cele
społeczne. Według niektórych autorów takie ujmowanie CSR jest nieakceptowalne
ze względu na to, że działalności, która opiera się jedynie na inicjatywach charytatywnych
nie można utożsamiać z funkcjonowaniem zgodnym z założeniami społecznej
odpowiedzialności biznesu.
W podziale tym (dość kontrowersyjnym) mamy także szerokie postrzeganie CSR.
W tym przypadku problematyka społecznej odpowiedzialności biznesu traktowana jest
jako współczesna filozofia prowadzenia działalności gospodarczej. Przedsiębiorstwo
funkcjonujące zgodnie z wytycznymi CSR pozostaje otwarte i słucha swojego otoczenia
m. in. prowadząc otwarty dialog z interesariuszami, wyciągając z tego odpowiednie
wnioski dla swojej działalności. Oznacza to, że w szerokim ujmowaniu CSR istotną rolę
odgrywa dbałość o relacje ze wszystkimi interesariuszami.
Trójwymiarowość CSR
Społeczną odpowiedzialność biznesu można także postrzegać w odniesieniu
do trzech aspektów tj. ekonomicznego, społecznego i ekologicznego (rys. 7).
Aspekt społeczny
Aspekt ekonomiczny
menedżerowie
zarządzanie
ryzykiem
wpływy
polityczne
inwestorzy
reputacja
kapitał
intelektualny
udziały
w rynku
rozwój
ekonomiczny
środowisko
prawa
człowieka
pracownicy
klienci
społeczności
lokalne
łańcuch
dostawców
rząd
FIRMA
warunki
pracy
dostawcy
eko
efektywność
środowisko
naturalne
odpowiedzialny
marketing
zmiany
klimatyczne
Aspekt ekologiczny
Rys. 7. Trójwymiarowość CSR
Źródło: ( http://www.ramzes.pl/spoleczna-odpowiedzialnosc-biznesu, odczyt 21.09.2012).
38
Ten podział CSR wskazuje na konieczność dążenia do równowagi pomiędzy trzema
obszarami tj. ekonomicznym, społecznym i ekologicznym. Bardzo często stosując ten
podział odnosi się CSR do koncepcji zrównoważonego rozwoju.
Podział według normy ISO 26000
W kontekście funkcjonującego od 2011 r. standardu dotyczącego bezpośrednio
społecznej odpowiedzialności organizacji, czyli normy ISO 26000 należy zwrócić uwagę
na 7 kluczowych obszarów budujących społeczną odpowiedzialność wskazywanych
w normie (rys. 8).
Zarządzanie
organizacyjne
Zaangażowanie
społeczne i
rozwój
Relacje z
konsumentami
Prawa
człowieka
Główne obszary
społecznej
odpowiedzialności
Uczciwe
praktyki
rynkowe
Stosunki pracy
Środowisko
Rys.8. Główne obszary społecznej odpowiedzialności zgodnie z ISO 26000
Źródło: opracowanie własne.
Pozostałe kwestie jak np. czynniki gospodarcze, łańcuch dostaw, aspekty zdrowotne
oraz bezpieczeństwa, czy kwestie płci ujmowane są w poszczególnych obszarach
wówczas, gdy zaistnieje taka konieczność4. W ramach realizowanych strategii CSR,
przedsiębiorstwa powinny zwracać uwagę na wszystkie 7 obszarów wskazanych
w normie ISO 26000, jednak ze względu na zróżnicowanie przedsiębiorstw pod kątem
np. wielkości, specyfiki działania, różne obszary dla różnych przedsiębiorstw mogą być
tymi szczególnie znaczącymi.
4
Obszary te, jak i cała norma została szerzej opisana w drugiej części podręcznika.
39
Wymiar świadomego i nieświadomego CSR
Na koniec można wspomnieć o jeszcze jednym podziale CSR tzn. na wymiar świadomego
i nieświadomego CSR. W przypadku świadomego CSR aktorzy w podejmowanych
działaniach świadomie biorą odpowiedzialność za swoich interesariuszy. Posiadają
także wiedzę z zakresu CSR. W drugim przypadku przedsiębiorstwa są odpowiedzialne
społecznie, ekologicznie, jednak nie wynika to z realizacji przez nich koncepcji CSR,
nie poparte jest także żadną wiedzą z zakresu społecznie odpowiedzialnego biznesu.
Przedsiębiorstwa te nieświadomie, intuicyjnie realizacją działania prospołeczne,
proekologiczne, które są zgodne z wymogami CSR. W polskiej praktyce gospodarczej jak pokazują wyniki szeregu badań - istnieje gro przedsiębiorstw (szczególnie z sektora
MŚP), które w sposób nieświadomy działają zgodnie z założeniami koncepcji społecznie
odpowiedzialnego biznesu.
Filary społecznej odpowiedzialności biznesu
W literaturze przedmiotu oprócz wskazanych wcześniej podziałów dokonywanych
w obrębie CSR często spotkać się można ze stwierdzeniem, że społeczna odpowiedzialność
biznesu opiera się na 4 podstawowych filarach, którymi są: miejsce pracy, środowisko
naturalne, społeczność lokalna, rynek (rys. 9).
Filary społecznej odpowiedzialności biznesu
Miejsce
pracy
Równość i
różnorodność,
Etyka, wartości,
zasady,
Środowisko
naturalne
Zarządzanie i
minimalizacja
odpadów,
Bioróżnorodność,
Szkolenia i rozwój
pracowników,
Zmiany klimatyczne redukcja CO2,
Wynagrodzenia,
Systematyczne
podejście do
zarządzania
wykorzystywaniem
surowców,
BHP,
Relacje między
pracownikami,
Kalkulacja i
uwzględnienie ryzyka
społecznego i
środowiskowego w
działaniach
przedsiębiorstwa,
Energia i transport,
Poprawa w zakresie
eko-wydajności
Rynek
Inwestycje społeczne,
Łańcuch dostaw,
Dobroczynność,
Bezpieczeństwo
produktów,
Dialog społeczny,
Programy społeczne
powiązane z
biznesem,
Budowanie
długoterminowych
partnerstw,
Pomiar własnego
zaangażowania
Odpowiedzialne
produkty i usługi,
Zmiana oczekiwań
rynku - nowe
produkty i usługi,
Styl prowadzenia
biznesu,
Zaangażowanie
interesariuszy,
Sprawozdawczość i
kontrola,
Przywództwo,
Odpowiedzialne
inwestycje społeczne
(SRI),
Rekrutacja i retencja
Dbałość o klienta
Rys. 9. Filary społecznej odpowiedzialności biznesu
Źródło: opracowano na podstawie materiałów PwC.
40
Społeczność
lokalna
W ramach poszczególnych filarów podejmowanych jest wiele różnorodnych działań.
I tak - działania CSR skierowane do pracowników to np.:
• poprawa warunków pracy (z uwzględnieniem bezpieczeństwa i higieny pracy)
oraz zwiększenie satysfakcji zawodowej,
• równowaga na polu praca/życie prywatne,
• równe szanse i różnorodność,
• szkolenia i rozwój zawodowy pracowników (z uwzględnieniem planowania
kariery),
• komunikowanie/informowanie pracowników oraz włączenie ich w proces
podejmowania decyzji w firmie,
• odpowiedzialne i sprawiedliwe wynagradzanie lub pomoc finansowa dla
pracowników (np. systemy ubezpieczeń emerytalnych, nieoprocentowane
pożyczki).
Inicjatywy CSR w zakresie środowiska naturalnego odnoszą się m. in. do:
• projektowania przyjaznych dla środowiska produktów i procesów produkcyjnych,
• efektywnego wykorzystywania zasobów,
• ograniczenia ilości wytwarzanych odpadów i zanieczyszczeń,
• stosowania „ekologicznej oceny” dostawców w kontekście ich standardów
środowiskowych,
• informowania partnerów biznesowych, klientów i społeczeństwa
o zagadnieniach związanych z ochroną środowiska.
Inicjatywy CSR adresowane do społeczności lokalnej (społeczeństwa) mogą
dotyczyć np. :
• integracji społecznej i/lub integracji z rynkiem pracy na poziomie społeczności,
• poprawy lokalnej infrastruktury,
• wsparcia finansowego lub materialnego lokalnych instytucji użyteczności
publicznej (np. szkół, szpitali, grup działających na rzecz ochrony środowiska,
instytucji kulturalnych, ośrodków sportowych i rekreacyjnych itd.),
• wsparcia społeczeństwa rozumianego w szerszym kontekście (np. populacji
krajów rozwijających się).
Inicjatywy CSR kierowane na rynek dotyczą podmiotów znajdujących się
po dwóch różnych stronach rynku: klientów, partnerów biznesowych oraz dostawców.
Za przykładowe działania w tym obszarze można uznać:
• działania zmierzające do poprawy jakości i bezpieczeństwa produktów,
• świadczenie usług wolontariatu dla klientów,
• sprawiedliwą politykę cenową,
• etyczną działalność reklamową,
• terminowe regulowanie zobowiązań wobec dostawców oraz partnerów
biznesowych,
• współpracę z lokalnymi partnerami,
• promowanie standardów poprzez łańcuchy dostaw,
• wsparcie tworzenia lokalnych/regionalnych porozumień biznesowych.
41
Zobrazowaniu poszczególnych filarów służą poniższe przykłady praktyczne:
Praktyka
Biznes a miejsce pracy
Miejsce pracy przyjazne rodzicom
Choć trudno jest łączyć życie zawodowe z rodzinnym, wielu pracodawców
próbuje to wyzwanie nieco złagodzić. Ciężarne pracowniczki firmy
konsultingowej Accenture mogą liczyć na wsparcie w ramach programu
„Przyszła mama w dobrej formie”. Przewiduje on świadczenia medyczne,
elastyczny czas pracy, wykonywanie obowiązków służbowych bez wychodzenia
z domu. Natomiast bank BZ WBK pomaga pracowniczkom powracającym
do pracy po urlopie macierzyńskim lub wychowawczym. Dzięki programowi
„Bank przyjazny mamom” zatrudnione w banku młode matki mają zapewnione
m.in. zachowanie stanowiska i wysokości wynagrodzenia sprzed urlopu,
możliwość pracy w niepełnym wymiarze godzin czy czasowe zwolnienie
z planów sprzedażowych. O ważnej roli ojca w wychowaniu dziecka pamięta
Microsoft. Wszyscy zatrudnieni w tym przedsiębiorstwie rodzice dzieci do lat
14 mogą korzystać z elastycznego planowania czasu pracy lub część zadań
służbowych wykonywać w domu.
Biznes a rynek
Szkolenia dla kontrahentów
Szkolenia dla kontrahentów „Wykorzystaj siłę tradycji” – tak nazywa się
program prowadzony przez firmę Coca-Cola HBC Polska, skierowany
do właścicieli i kierowników sklepów spożywczych. Celem programu jest
opracowanie nowego układu funkcjonalno- przestrzennego w sklepie, który
pomoże osiągać większe zyski. Podczas warsztatów trenerzy Coca–Cola HBC
Polska prezentują specyfikę zachowań konsumenckich, przekazują informacje
na temat poszczególnych grup i kategorii towarowych oraz udzielają porad
dotyczących zarządzania przestrzenią w sklepie. Firma podkreśla, że program
ten przynosi korzyści każdej ze stron. Placówki, które wzięły udział w programie
notują wzrost sprzedaży, a Coca–Cola HSB wzmacnia relacje ze swoimi klientami
i zwiększa wiedzę swojego działu handlowego na temat handlu tradycyjnego.
42
Biznes a społeczeństwo
Sterowanie komputerem za pomocą mrugnięć
powiekami
Film „Motyl i skafander” opowiada prawdziwą historia człowieka, który
choć był niemal całkowicie sparaliżowany, napisał książkę. Jak? Asystentka
dyktowała litery, a bohater mrugał powieką, gdy usłyszał tę właściwą.
Tak powstał bestseller. Teraz pomoc cierpliwej asystentki mogłaby nie
być potrzebna. W grupie TP opracowano program o nazwie b-Link, który
umożliwia korzystanie z komputera wyłącznie za pomocą mrugnięć powiekami.
– Program może pomóc osobom poszkodowanym przez los zmienić swoje życie
na lepsze – mówi Krzysztof Kozłowski szef Centrum Badawczo-Rozwojowego
Telekomunikacji Polskiej. Autorem pierwotnej koncepcji programu jest
naukowiec z Politechniki Łódzkiej. Grupa TP nie tylko finansowała projekt, ale
jej pracownicy zajęli się tworzeniem programu.
Biznes a środowisko
Ekologiczne programy Barlinka
Grupa Barlinek (wiodący producentem warstwowych podłóg drewnianych
na świecie) jest pomysłodawcą wielu akcji i programów ekologicznych.
Pozyskując cenny surowiec jakim jest drewno, przedsiębiorstwo realizuje
ekologiczny program „Zasada 1 za 1”, w ramach którego za każdą zakupioną
przez klientów paczkę deski barlineckiej z logo akcji, sadzone jest jedno
drzewko. Pierwsza sadzonka zapuściła korzenie w lubuskim nadleśnictwie
Bogdaniec w grudniu 2000 roku. W ramach corocznych nasadzeń w następnych
latach, Las Klientów Barlinka powiększył się znacznie, osiągając na koniec
2010 r. liczbę 6,3 mln sztuk. Barlineckie drzewka klientów rosną m.in. w woj.
zachodniopomorskim (najwięcej w nadleśnictwach: Choszczno, Sławno,
Świerczyn, Dobrzany, Połczyn, Gryfice, Bobolice, Myślibórz, Bierzwnik,
Nowogard i Barlinek).
Firma opiekuje się również dębem „Bartek”. Okazane wsparcie
finansowe umożliwiło kilka lat temu wykonanie i zamontowanie specjalnych
wielometrowych podpór, które podtrzymują konary drzewa. Realizacja ww.
prac była niezbędna dla ratowania tego cennego symbolu polskiej przyrody.
Barlinek S.A. wpiera także reintrodukcję sokoła wędrownego. W obliczu
katastrofalnego spadku populacji, podjęto intensywne prace nad hodowlą
sokoła wędrownego, a następnie metodami odbudowy jego gatunku.
Program realizowany jest we współpracy z Nadleśnictwem Barlinek oraz
Stowarzyszeniem na Rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół”.
43
System komputerowy pomaga zoptymalizować nakład czasopism.
Co trzeci egzemplarz gazety lub czasopisma nie zostaje sprzedany – wynika
z danych Związku Kontroli Dystrybucji Prasy. Ten problem dotyka każde
wydawnictwo rozprowadzające prasę w wolnej sprzedaży. Wyzwaniom z tym
związanym stara się zaradzić w swojej działalności Axel Springer Polska. W tym
celu został wdrożony system zarządzania kolportażem DAAX, tak aby drukować
czasopisma w jak najbardziej optymalnym nakładzie. – W miarę rozwoju
firmy doszliśmy do wniosku, że recykling nie jest pierwszorzędną zasadą
zrównoważonego postępowania z surowcami, lecz dopiero kolejną, po redukcji
zadrukowanego papieru oraz jak najlepszej prognozy liczby sprzedanych
egzemplarzy – mówi Katarzyna Dulko, szefowa CSR w Axel Springer Polska.
Wdrożenie systemu przynosi wymierne wyniki. W pierwszym półroczu 2009
roku liczba zwrotów jednego wydania tygodnika „Newsweek” była średnio
o 17 tys. egzemplarzy mniejsza niż rok wcześniej, dwutygodnika „Komputer
Świat” o 34 tys., a dziennika „Przegląd Sportowy” o ponad 3 tys.
Koszty i korzyści związane ze strategią CSR
„W czasach narastającego sceptycyzmu opinii publicznej wobec
etyki biznesu, zwłaszcza po niedawnej serii skandali finansowych,
przedsiębiorstwa, które mogą zademonstrować rzeczywisty wpływ
swoich działań na rozwiązanie określonych kwestii społecznych, cieszą się
większą wiarygodnością niż te, które są jedynie darczyńcami, choćby
i w dużej skali. (...) Najlepszym sposobem rozwiązywania wielu palących
problemów świata jest dziś mobilizowanie korporacji do działań, które
mogą przynosić korzyści zarówno społeczeństwom, jak i im samym.”
M. E. Porter, M. R. Kramer
Koszty związane ze strategią CSR
Wdrażanie CSR przez przedsiębiorstwa wymaga ponoszenia określonych nakładów
finansowych, ludzkich itd. Koszty CSR można przyporządkować do dwóch grup:
• kosztów jednorazowych (jednorazowe dotacje np. darowizna przekazana przez
przedsiębiorstwo ofiarom powodzi oraz inwestycje np. w maszyny co związane
może być z uruchomieniem nowej linii eko-produktów),
• kosztów ponoszonych przez przedsiębiorstwo w sposób ciągły (koszty
regularnych grantów i dotacji np. przyznawanych przez przedsiębiorstwo
w ramach programu społecznego, wszelkie opłaty np. za eko-etykiety, certyfikaty,
koszty materiałów, personelu, koszty usług szkoleniowych, produktów i usług
związanych z podejmowanymi przez przedsiębiorstwo działaniami).
44
Za koszty CSR należy zatem uznać koszty poszczególnych działań wynikających
z przyjętej strategii.
Wielu polskich przedsiębiorców uważa stosowanie zasad CSR za coś dodatkowego,
nie powiązanego z ogólnym funkcjonowaniem, strategią przedsiębiorstwa. W czasach
kryzysu skupiają się oni na ograniczaniu wydatków, natomiast wdrożenie CSR wymaga
poniesienia określonych nakładów. W przypadku powyższego toku myślenia wydatki
na CSR są dla tej grupy przedsiębiorców zbędnymi. Postawa taka wynika często z braku
wiedzy i świadomości, czym tak naprawę jest bycie społecznie odpowiedzialnym
przedsiębiorstwem. Inwestycję w CSR można bowiem porównać z wejściem na nowy
rynek. Dobrze przygotowana i wprowadzona przynosi wymierne korzyści ekonomiczne
przy jednoczesnym poszanowaniu potrzeb oraz oczekiwań różnych grup interesariuszy.
Patrząc racjonalnie należy także wziąć pod uwagę potencjalne wady CSR.
Potencjalne wady CSR
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
niepewność korzyści,
trudna niemierzalność efektów CSR,
ryzyko niepowodzenia,
brak natychmiastowych efektów,
wciąż słaba świadomość społeczna wagi CSR,
trudność w wyborze adresata działań,
zbyt małe zainteresowanie mediów nagłaśnianiem CSR,
konieczność długofalowego zaangażowania środków,
zła diagnoza, złe/nieadekwatne planowanie,
brak odpowiedniego przygotowania merytorycznego osób
wdrażających koncepcje CSR.
Większość z powyższych „niepowodzeń” wynika z braku gruntownego przemyślenia
i pomysłu na realizację CSR we własnym przedsiębiorstwie. Dobrze przygotowane,
zaplanowane kolejne kroki wdrażania CSR w przedsiębiorstwie, nastawienie się
na działania długookresowe a nie na jednorazowe akcje związane z „bywaniem” społecznie
odpowiedzialnym przedsiębiorstwem z pewnością pozwolą na wyeliminowanie wielu
tzw. „wad” społecznej odpowiedzialności biznesu.
Korzyści ze stosowania zasad społecznej odpowiedzialności
Przedsiębiorstwa będąc społecznie odpowiedzialne uzyskują szereg korzyści dla
siebie samych, ale również dla społeczności i środowiska (rys. 10). Ich skala wynika
ze stopnia zaangażowania się organizacji w realizację założeń CSR, od poziomu
odpowiedzialności na jakim się ona znajduje, od rodzaju i zakresu podejmowanych przez
kierownictwo zobowiązań.
45
Wzrost wartości
marki i lepsza
reputacja firmy
Przyciąganie i
utrzymanie
utalentowanych
pracowników
Rozwój
organizacji
Tworzenie
nowych
możliwości
Korzyści
CSR
Bezpośrednie
korzyści
finansowe
Zarządzanie i
redukcja ryzyk
Efektywność
operacyjna
Rys. 10. Przykładowe korzyści CSR
Źródło: opracowano na podstawie (Anam i in. 2012).
Tak, jak przy innych aspektach dotyczących CSR, tak i w przypadku korzyści
wynikających z wdrażania tej koncepcji możemy je ujmować w różnych konfiguracjach,
w zależności od przyjętego kryterium. Poniżej przybliżone zostaną najpopularniejsze
z nich. Ze względu na ciągłą ewolucję koncepcji, powiększający się zasięg jej oddziaływania
przedstawione w opracowaniu korzyści nie należy traktować jako ostateczne, lecz jako
przykładowe - występujące obecnie oraz potencjale (zależnie od stadium zaawansowania
koncepcji CSR w przedsiębiorstwie).
Pierwszy podział korzyści wynika z ich przyporządkowania do poszczególnych grup
interesariuszy. Implementowanie przez przedsiębiorstwo zasad CSR jest korzystne dla
wielu grup interesariuszy, co przedstawiano w tabeli 9.
46
Tabela 9
Potencjalne korzyści z CSR
Interesariusz
Potencjalne korzyści z CSR
Przedsiębiorstwo
• większa integracja i zespolenie załogi wokół celów firmy (co zwiększa sprzedaż),
• sprzyjający klimat pracy (co zwiększa sprzedaż),
• szybsze osiąganie założonych celów firmy (co zwiększa sprzedaż),
• wciągnięcie pracowników w proces zarządzania (co zmniejszy liczbę błędów),
• kreowanie odpowiedzialności pracowników (większa troska o koszty w firmie),
• kreowanie innowacyjności pracowników (większa skłonność do inwestycji),
• większa wydajność pracy (większy wzrost wydajności pracy, większy zysk),
• większa sprzedaż (większy zysk),
• większy poziom zysku (lepsza wycena firmy),
• większa elastyczność firmy w reakcji na zmiany rynkowe (większa sprzedaż),
• większa dyspozycyjność pracowników (większa sprzedaż),
• większy prestiż rynkowy i społeczny (większa sprzedaż)
Pracownicy
• większe wynagrodzenia (wyższy poziom przeciętnego wynagrodzenia na jednego pracownika),
• większe bezpieczeństwo pracy,
• mniej wypadków przy pracy,
• większy rozwój i perspektywy zawodowe,
• większa pewność pracy,
• większa satysfakcja z pracy,
• mniejsza rotacja zatrudnienia,
• mniejsze wahania liczby zatrudnionych,
• większy poziom udogodnień socjalnych (wyższa wartość wydatków socjalnych
na 1 pracownika),
• większa terminowość wynagrodzeń
Społeczeństwo
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Środowisko
naturalne
większa konsumpcja z tytułu wyższych wynagrodzeń,
większy poziom inwestycji z tytułu większej innowacyjności,
większy poziom wzrostu społecznej wydajności pracy w gospodarce,
wyższy poziom zebranych podatków i składek na ubezpieczenia społeczne,
większe wpływy podatkowe i oszczędności budżetowe,
mobilizacja środków na działalność charytatywną,
zrealizowanie wielu celów charytatywnych i społecznych niemożliwych bez
pomocy firm,
lepszy klimat społeczny - ograniczenie liczby strajków,
podniesienie produktywności,
wzrost PKB wyższy niż przeciętny,
podniesienie terminowości płacenia podatków
• zastosowanie proekologicznych, nowoczesnych technologii, bądź też praktyk
zarządzania pozwalających na zmniejszenie zużycia zasobów, redukcję kosztów transakcyjnych,
• racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi i odpadami,
• zaangażowanie partnerów biznesowych w ramach łańcucha odpowiedzialności środowiskowej oraz inicjowanie wspólnych działań proekologicznych,
• popularyzowanie idei proekologicznych
Źródło: (Mazur-Wierzbicka, 2008, www.parp.gov.pl, odczyt 23.09.2012).
47
Kolejny podział w ramach korzyści CSR pozwala na wyszczególnienie korzyści
wewnętrznych i zewnętrznych. Do korzyści wewnętrznych zalicza się:
• podniesienie poziomu kultury organizacyjnej,
• wzrost innowacyjności,
• poprawę atrakcyjności przedsiębiorstwa jako pracodawcy,
• pozyskanie i utrzymanie najlepszych pracowników,
• zwiększenie motywacji i zaangażowania pracowników,
• doskonalenie jakości zarzadzania,
• zwiększenie produktywności,
• zwiększenie sprzedaży,
• lepsze przestrzeganie przepisów prawa,
• zmniejszenie kosztów,
• łatwiejszy dostęp do kapitału,
• dobrą informację i komunikację wewnątrz przedsiębiorstwa.
Wśród korzyści zewnętrznych wymienić można przede wszystkim:
• wzrost efektywności prowadzonej działalności gospodarczej,
• wzrost zainteresowania inwestorów,
• wzrost konkurencyjności na rynku,
• pozyskiwanie nowych klientów i pogłębienie lojalności,
• budowanie pozytywnego wizerunku i reputacji przedsiębiorstwa,
• wiarygodność misji,
• łatwiejszy dostęp do mediów i upublicznienie działań,
• wpływ na kształtowanie polityki państwa,
• zrównoważony rozwój kraju lub regionu,
• promowanie zasad rozwiazywania konfliktów społecznych,
• ochrona środowiska.
Warto zwrócić uwagę na dodatkowe, potencjalne korzyści jakie może uzyskać
przedsiębiorstwo, które poprzez funkcjonowanie zgodnie z zasadami CSR chce
wyróżnić się na rynku, czyli stosuje tzw. strategię wyróżniania poprzez działalność
społecznie odpowiedzialną. Są nimi m. in.:
• trudności w naśladownictwie przez inne podmioty (budowanie wiarygodności
i zaufania to proces długotrwały, naśladowcy muszą długo czekać na rezultat
swoich działań),
• możliwości ustanawiania cen na wyższym poziomie (konsument jest w stanie
zapłacić więcej za produkty firmy etycznej),
• preferencje klienta są po stronie firmy odpowiedzialnej, klient spośród wielu
takich samych produktów wybiera produkt firmy wiarygodnej, działającej
odpowiedzialnie,
• oparcie się na tej koncepcji nie pociąga za sobą konieczności rezygnacji
z masowej sprzedaży i nie tworzy gorszej pozycji kosztowej,
• nie ma tu ryzyka działań związanych z unikalnością ofert (unikalność nie dotyczy
oferty, ale firmy, która z ofertą wychodzi do klienta).
48
Opisując różnorodne korzyści jakie uzyskuje przedsiębiorstwo będące społecznie
odpowiedzialne istotnym jest zastanowienie się jak można je obliczyć, jak stwierdzić
czy wprowadzenie CSR przez przedsiębiorstwo opłaciło się mu. Ze względu
na wielowymiarowość samej koncepcji trudno jest zastosować do niej ściśle określony
zbiór metod, wskaźników.
Stanem wyjściowym przy dokonywaniu analizy opłacalności CSR jest ocena
rezultatów działań, jakie przedsiębiorstwo osiągnęło w związku z wytyczoną strategią
społecznej odpowiedzialności biznesu. Analiza jest tym pełniejsza i lepsza jakościowo
im więcej pracy przedsiębiorstwo wykona na początku wdrażania CSR do swojej
strategii. Na początkowym etapie powinna zatem być doprecyzowana definicja CSR,
czyli określenie co oznacza CSR dla tego konkretnego przedsiębiorstwa oraz stworzenie
- zgodnie z przyjętą definicją - określonych wskaźników. Rysunek 11 przedstawia podział
korzyści CSR na finansowe i pozafinansowe, przy zastosowaniu podziału wskaźników
na jakościowe i ilościowe.
TYP KORZYŚCI
Pozafinansowy
Finansowy
Wzrost wartości marki
Zmniejszenie kosztów
Zmniejszenie ryzyka
Wzrost obrotów
Zwiększenie udziału w rynku
Wzrost zaangażowania i motywacji
wśród pracowników
Innowacja
Nowe, bardziej efektywne modele
usług lub procesów
Lepsza adaptacja do nowych
regulacji i lepsza ich integracja z
procesami
Ulepszony dostęp do kapitału
Lepsze relacje z inwestorami
Społeczny mandat działania
Poprawa reputacji
Wzrost prouktywności pracowników
Zmniejszenie rotacji pracowników
Zmniejszenie absencji pracowników
Zwiększenie liczby propozycji
innowacji w firmie i rozwój nowych
produktów
Wzrost efektywności zużywania
zasobów
Wzrost wydajności produkcji
Wzrost efektywności dystrybucji
Jakościowy
Ilościowy
TYP WSKAŹNIKA
Rys. 11. Korzyści finansowe i pozafinansowe CSR
Źródło: (Anam i in. 2012).
49
Bez względu na to jaki podział korzyści CSR przyjmiemy, wiadomym jest,
że przedsiębiorstwa społecznie odpowiedzialne, które do swojej strategii włączają CSR,
dbając o swoich interesariuszy uzyskują wzrost całościowej wartości firmy (rys. 12).
korzyści
ekonomiczne
korzyści dla
społeczeństwa
korzyści
ekologiczne
inne
(np. dla
pracowników)
Wzrost
całościowej
wartości firmy
Rys. 12. Korzyści CSR a wzrost wartości firmy
Źródło: Opracowanie własne.
Praktyka
Ekologicznie = ekonomicznie
Scandic Hotels w latach 1996-2001 osiągnął oszczędności rzędu 1,5 mln
dolarów na skutek zmniejszenia zużycia energii, wody oraz redukcji odpadów.
Firma osiągnęła 10-krotny zwrot inwestycji inwestując w to przedsięwzięcie
150 tys. dolarów.
Plan „Życie w sposób zrównoważony” Unilever
Unilever to międzynarodowa firma produkująca artykuły spożywcze,
kosmetyki i środki czystości. Firma posiada 365 zakładów produkcyjnych
i zatrudnia ponad 167000 osób w 100 krajach, w tym 6500 naukowców. Firma
wprowadziła w listopadzie 2010 roku strategię pod angielską nazwą Sustainable
Living. Przyjęty do niej Plan nakreśla trzy kierunki działań:
1. Poprawa zdrowia i samopoczucia ludzi, z celem firmy pomocy ponad
1 miliardowi ludzi do 2020 roku w podjęciu działań zmierzających
do poprawy ich zdrowia i samopoczucia, np. poprzez ograniczenie
zawartości soli, tłuszczów i kalorii w produktach.
2. Zmniejszenia wpływu na środowisko z celem zmniejszenia do 2020
roku o połowę wpływu, jaki działalność firmy wywiera na środowisko,
w tym redukcję zużycia wody, ograniczenie emisji gazów cieplarnianych.
3. Poprawa warunków bytu setkom tysięcy ludzi poprzez
zaopatrywanie się do 2020 roku w 100% w produkty rolnicze
i materiały pochodzące ze zrównoważonych upraw.
Motywacja firmy do wytyczenia powyższych kierunków były według niej
oczekiwania konsumentów, sieci handlowych. Plan wspiera innowację w firmie,
rozwija nowe rynki, obniża koszty, dzięki redukcji zużywanych zasobów
50
i odpadów oraz jest inspirujący i motywujący dla pracowników.
Strategia generuje nowe produkty i rozwija nowe rynki, np. jej filtr do wody
ma użytkować 500 mln osób do 2020 roku. Dzięki celowi środowiskowemu
firma obniżyła wagę opakowań o 10-15%, co przyniosło jej roczne oszczędności
w wysokości 5 mln euro. Marki firmy związane z jej Planem, jak mydło Lifebuoy
czy Persil Small&Mighty, rosły szybciej niż średnia w 2011 roku.
Więcej informacji: www.unilever.com/sustainable-living
Poziomy społecznej odpowiedzialności firmy
Rozmiar korzyści jakie uzyskuje przedsiębiorstwo z funkcjonowania zgodnie
z koncepcją CSR uzależnione jest w dużej mierze od stopnia zobowiązań jakich się
ono podejmuje. Za podstawę takich zobowiązań przyjąć można przestrzeganie przez
przedsiębiorstwo ustanowionego prawa. Nie jest to jednak świadectwem pełnej
realizacji założeń społecznej odpowiedzialności, ale niewątpliwe stanowi jej mocny
fundament. W takim przypadku możemy mówić o tzw. odpowiedzialności narzuconej,
jest to zarazem pierwszy poziom odpowiedzialności.
Przykłady:
terminowe wypłaty wynagrodzeń, przestrzeganie prawa pracy, nieprzekraczanie
ustalonych prawnie norm emisji zanieczyszczeń.
Przedsiębiorstwo może przejść na kolejny poziom odpowiedzialności podejmując
dobrowolne działania, których celem jest minimalizacja negatywnego oddziaływania
na środowisko naturalne, czy też na otoczenie społeczne. Są to działania dobrowolne,
jednak podejmowane pod wpływem presji otoczenia np. pracowników, kontrahentów,
dostawców, władz lokalnych czy organizacji pozarządowe. Takie zachowanie
przedsiębiorstw świadczy o funkcjonowaniu w nich tzw. odpowiedzialności wymuszonej.
Przykłady:
zorganizowanie przyzakładowego przedszkola dla dzieci pracowników, zakup
szybszego i lepszego oprogramowania (pomimo, iż istniejące spełnia niezbędne
wymogi) w celu lepszej, efektywniejszej pracy, wprowadzenie krótkich przerw
w pracy dla regeneracji sił.
Przedsiębiorstwo może również dobrowolnie inwestować w środowisko naturalne,
czy społeczność. Są to działania długookresowe mające na celu nie tyle zaspokojenie
obecnych potrzeb interesariuszy ale danie o ich rozwój. Są one inicjowane przez samo
przedsiębiorstwo (corporate citizenship). Zatem w takim przypadku mamy do czynienia
z odpowiedzialnością świadomą.
51
Przykłady:
Fundusz stypendialny dla dzieci ubogich, dofinansowywanie posiłków w szkole,
przedszkolu etc.
odpowiedzialność
świadoma
odpowiedzialność
wymuszona
odpowiedzialność
narzucona
Rys. 13. Poziomy społecznej odpowiedzialności firmy
Źródło: opracowano na podstawie (Rok, 2004).
Im otoczenie przedsiębiorstwa będzie bardziej świadome, im rynek będzie
dojrzalszy tym większe wymagania będą stawiane przedsiębiorstwom. W takiej sytuacji
ich funkcjonowanie na poziomie odpowiedzialności narzuconej będzie przynosić coraz
mniejsze korzyści, co w dłuższej perspektywie może okazać się niewystarczające.
Inaczej poziomy społecznej odpowiedzialności biznesu zostały ujęte przez Archie
B. Carrolla. Opisał on je w formie piramidy. Piramida ta nawiązuje do hierarchii potrzeb
A. Maslowa, gdyż tutaj również przechodzenie na wyższe poziomy odpowiedzialności
jest warunkowane wypełnieniem powinności z niższych poziomów. Według autora
istnieją cztery poziomy odpowiedzialności społecznej biznesu:
• odpowiedzialność ekonomiczna – stanowi fundament piramidy
odpowiedzialności;
obejmuje ona następujące powinności: maksymalizowanie zysków
(maksymalizowanie dochodów ze sprzedaży i minimalizowanie kosztów:
administracyjnych, produkcji, marketingu, dystrybucji), podejmowanie
mądrych decyzji strategicznych, utrzymywanie silnej pozycji konkurencyjnej,
trwałość rozwoju, dbanie o politykę podziału,
• odpowiedzialność prawna – obejmuje ona: przestrzeganie prawa - trzymanie się
regulacji (dotyczy to m.in. wypełniania zobowiązań kontraktowych,
pracowniczych, ochrony środowiska naturalnego, ochrony praw konsumenta),
• odpowiedzialność etyczna – obejmuje ona: działania zgodne z duchem prawa,
zapewnienie etycznego przywództwa, działania moralne, przestrzeganie prawa
stanowi standard minimum,
• odpowiedzialność filantropijna – obejmuje ona: programy wspierające
społeczeństwo (np. edukację, sztukę), zaangażowanie na rzecz społeczności
lokalnej, świadczenia wolontariatu, działalność dobroczynną, podnoszenie
„jakości życia”.
52
„Bądź dobrym
obywatelem”.
ODPOWIEDZIALNOŚĆ
FILANTROPIJNA
„Działaj etycznie”.
ODPOWIEDZIALNOŚĆ ETYCZNA
„Przestrzegaj prawa”.
ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRAWNA
„Przynoś zyski”.
ODPOWIEDZIALNOŚĆ EKONOMICZNA
Rys. 14. Poziomy społecznej odpowiedzialności biznesu
Źródło: (Crabb, odczyt: 08.09.2012).
W tradycyjnym modelu piramidy społecznej odpowiedzialności za podstawę
przyjmuje się odpowiedzialność ekonomiczną. Oznacza to, że wszelkie działania
podejmowane przez przedsiębiorstwa skierowane są na osiąganie zysku, który stanowi
niezbędny element do podejmowania dalszych działań. Odpowiedzialność prawna
oznacza, że przedsiębiorstwo na każdym etapie swojej działalności, we wszystkich
obszarach musi przestrzegać ustanowionego prawa. Jest ona usytuowana ponad
odpowiedzialnością ekonomiczną z uwagi na to, że każde przedsiębiorstwo dążąc
do maksymalizacji zysku musi działać w granicach prawa. Prawo jest w tym przypadku
płaszczyzną odniesienia do działania menedżerów. Kolejny etap to odpowiedzialność
etyczna. Wymaga ona od przedsiębiorców postępowania etycznego i sprawiedliwego
w obszarach, które nie podlegają regulacjom prawnym. Ten rodzaj odpowiedzialności
świadczy o znacznej świadomości i wrażliwości przedsiębiorców. Na szczycie piramidy
umieszczona została odpowiedzialność filantropijna, dzięki której przedsiębiorstwa
stają się instytucją obywatelską poprzez przekazywanie części posiadanych zasobów
na rzecz społeczeństwa, wspomagając je w konkretnych wymagających pomocy
sytuacjach.
Przechodząc przez kolejne poziomy piramidy przemierzamy drogę od podstaw,
czyli tego co jest przez społeczeństwo wymagane, aż po wartości jakich społeczeństwo
pożąda (rys. 15).
WYMAGANA
PRZEZ
SPOŁECZEŃSTWO
odpowiedzialność
ekonomiczna
WYMAGANA
PRZEZ
SPOŁECZEŃSTWO
odpowiedzialność
prawna
OCZEKIWANA
PRZEZ
SPOŁECZEŃSTWO
odpowiedzialność
etyczna
POŻĄDANA PRZEZ
SPOŁECZEŃSTWO
odpowiedzialność
filantropijna
Rys. 15. Społeczne oczekiwania wobec rodzajów odpowiedzialności
Źródło: (Rybak, 2004).
53
Pomimo, że działania społecznie odpowiedzialne występują na czterech poziomach,
nie jest to jednoznaczne z tym, że przedsiębiorstwa chcące funkcjonować według tej
koncepcji muszą wykazywać odpowiedzialność jednocześnie na wszystkich poziomach.
Dojście do ostatniego poziomu wymaga czasu i wysiłku z uwagi na złożoność całego
procesu. W tabeli 10 przedstawiono przykład stopniowego budowania drogi działań
społecznie odpowiedzialnych.
Tabela 10
Etapy budowania społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
Etapy budowania społecznej
odpowiedzialności
przedsiębiorstw
Rodzaje odpowiedzialności
Poziomy odpowiedzialności
Etapy wstępny (przed prawny
i przed-etyczny)
unikanie odpowiedzialności
prawnej
brak świadomości jakiejkolwiek
odpowiedzialności
Etap pierwszy (prawny)
przestrzeganie obowiązującego
prawa
Odpowiedzialność negatywna
(restrykcyjna)
(za to, co już się stało lub może
stać)
Odpowiedzialność narzucona
przez prawo
przedsiębiorca uświadamia sobie obowiązywanie
odpowiedzialności za działania
niezgodne z prawem
Etap drugi (etyczny)
Odpowiedzialność negatywna
(restrykcyjna)
(za to, co się stało lub może
stać)
Odpowiedzialność narzucona
przez prawo przedsiębiorca
poczuwa się do odpowiedzialności
Etap trzeci (początki CSR)
kształtowanie właściwych
relacji z wszystkimi grupami
interesariuszy oraz próby
równoważenia ich sprzecznych
interesów
Odpowiedzialność mieszana
odpowiedzialność restrykcyjna,
z elementami odpowiedzialności pozytywnej
Odpowiedzialność wymuszona przez społeczeństwo
przedsiębiorca poczuwa się
do realizowania tych oczekiwań
pracowników i konsumentów,
które mają prawne zabezpieczenie, ale też uwzględnia
te oczekiwania, które mają
silne poparcie społeczne oczekiwania oczekiwań
Etap czwarty (rozwinięta CSR)
zaangażowanie społeczne,
polegające na kształtowaniu
relacji społecznych, dbałość
o zrównoważony rozwój
Odpowiedzialność pozytywna
mająca na uwadze zależne
od działającej firmy dobro
Odpowiedzialność świadoma
przedsiębiorca świadomie
włącza niektóre cel społeczne
do swej działalności
Etap piąty (zawansowana CSR)
zobowiązanie zmierzające
do poprawy jakości życia
wszystkich członków społeczności
Odpowiedzialność pozytywna
mająca na uwadze zależne
od działającej firmy dobro
Odpowiedzialność dobrowolna
przedsiębiorca świadomie
i dobrowolnie podejmuje
odpowiedzialność społeczną,
przyczyniając się do poprawy
jakości życia
Źródło: (Filek, 2006).
54
Zagrożenia dla CSR
W niektórych kręgach świata biznesu także w Polsce dochodzi do idealizowania,
koncepcji CSR zwracając uwagę jedynie na korzyści jakie ona ze sobą niesie, pomijając
zaś aspekty niepewności rezultatów, czy nakładów ponoszonych na jej wdrożenie. Takie
postrzeganie CSR - tylko przez pryzmat korzyści i sukcesu - stanowi niewątpliwe pewnego
rodzaju przekłamanie i zagraża całej koncepcji CSR. Niepojąca jest także sytuacja, gdy
społeczna odpowiedzialność biznesu traktowana jest w kategoriach „leku” na wszelkie
problemy społeczno-gospodarcze. Kolejnym niepożądanym dla rozwoju tej koncepcji
zjawiskiem jest wprowadzanie jej za wszelką cenę, „na siłę”. Pamiętać w tym przypadku
należy, że prawidłowe funkcjonowanie tej koncepcji musi być poparte świadomym jej
wdrażaniem przez odpowiednio wyedukowaną, świadomą podejmowanych decyzji
kadrę zarządzającą czy też, właścicieli przedsiębiorstw. Zagrożeniem dla CSR jest również
jej absolutyzacja. Obecnie, gdy stanowi ona niejako antytezę w stosunku do działalności
przedsiębiorstw nie respektujących zachowań etycznych należy mieć na uwadze ciągłą
ewolucję poglądów, koncepcji i być świadomym tego, że także w stosunku do społecznej
odpowiedzialności biznesu w przyszłości mogą pojawić się koncepcje będące jej antytezą.
Na obecnym etapie rozwoju wydaje się jednak, że funkcjonowanie przedsiębiorstw
w oparciu o zasady CSR jest jak najbardziej pożądane przy istniejących uwarunkowaniach
ekonomicznych, prawnych, społecznych, politycznych. Idea CSR zdobywa coraz większą
popularność i służy zarówno samemu przedsiębiorstwu, jak i społeczeństwu wykazując
jednocześnie troskę o środowisko naturalne. Odpowiada to dzisiejszemu kierunkowi
rozwoju społeczno- gospodarczemu.
Normy i standardy społecznej odpowiedzialności biznesu
“Odpowiedzialność społeczna powinna przenikać każdą decyzję,
bez względu na to, czy dotyczy ona
pracowników, wyrobów, jakości czy też działań.
Jest to sposób myślenia i postępowania,
nie zaś oddzielny program czy też kampania…”
G. Cox
Prawidłowa implementacja koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu
do praktyki gospodarczej wymagała stworzenia odpowiednich wytycznych. Obecnie
istnieje szereg bardzo różnorodnych narzędzi pozwalających na zweryfikowanie
społecznych, środowiskowych oraz etycznych aspektów funkcjonowania biznesu.
Podstawowym celem konstruowania wszelkich wskaźników było stworzenie
pewnych minimalnych podstaw dotyczących praktyk CSR. Posiadają one jeszcze wiele
innych funkcji. Mają m. in. pobudzać do ciągłego doskonalenia programów, strategii
budowanych w oparciu o wytyczne CSR. Stanowią one także swoistą pomoc dla organizacji
w zarządzaniu społeczną odpowiedzialnością. Przy wykorzystaniu ustalonych wzorców
pomagają w przyjęciu przez organizację adekwatniej dla niej drogi postępowania wraz
55
z odpowiednią metodą implementacji. Pokazują firmom jak ich działalność operacyjna
wpływa na otoczenie.
Jak wspominano istnieje duża różnorodność stosowanych narzędzi CSR. Dotyczy
ona wielu aspektów m. in. rozmiaru, zawartości, stopnia sformalizowania, poziomu
udokumentowania, możliwości wdrożenia, istnienia systemu monitoringu. Specjaliści
wyszczególniają kilka propozycji uszeregowania i klasyfikacji standardów np. w zależności
od źródła ich pochodzenia, typów instrumentów, zakresu i tematyki, wzajemnych relacji.
Mamy zatem do czynienia z instrumentami obejmującymi zagadnienia bardzo obszerne
np. instrumenty zarządzania systemowego norma ISO 26000, jak też tymi dotyczącymi
wąskiego obszaru np. tylko komunikowania, czy raportowania o odpowiedzialności
społecznej przedsiębiorstw. Na rysunku 16 przedstawiono przykładowe pogrupowanie
instrumentów CSR.
Aspiracyjne
zasady i kodeksy
postępowania
Wskaźniki oceny
używane przez
agencje
inwestycyjne
(SRI)
Instrumenty
CSR
Wytyczne
odnośnie
systemu
zarządzania oraz
systemy
certyfikacji
Wytyczne
raportowania i
komunikacji
Rys. 16. Rodzaje instrumentów CSR
Źródło: opracowano na podstawie (Makuch, 2011).
Aspiracyjne zasady i kodeksy postępowania. Grupę tą tworzą kodeksy i wytyczne,
których celem jest dostarczenie przedsiębiorstwom zarówno pewnych wzorów, jak
i poszukiwanych, właściwych metod postępowania. Nie poddawane są one zewnętrznej
weryfikacji, jak też nie ma formalnych mechanizmów ich implementacji. Do grupy tej
przypisane są m.in. UN Global Compact, The Ethical Traiding Initiative lub Globalne
Zasady Sullivana, IPIECA, ICMM. Zaliczane są do nich również kodeksy branżowe, które
jak wiadomo posiadają charakterystyczną dla siebie specyfikę.
Wytyczne dotyczące systemu zarządzania oraz systemy certyfikacji stanowią
kolejną grupę instrumentów CSR. Pozwalają one na praktyczną implementację idei
odpowiedzialnego biznesu. Charakterystycznym dla nich jest konieczność poddawania ich
56
audytowi, rewizji oraz zewnętrznej certyfikacji na zgodność ze standardem (adekwatnym
dla obszaru, którego dotyczą), dzięki czemu uwiarygadniają funkcjonowanie organizacji.
Zaliczamy do nich np. serię norm ISO 14000, EMAS5, SA8000, FSC6.
Instrumentami z zakresu CSR są także tzw. wskaźniki oceny, których używają
agencje inwestycyjne (SRI). Ich podstawowym celem jest identyfikacja firm, które można
włączyć w zakres koszyka inwestycyjnego. Instrumentami tu wykorzystywanymi są m.in.
DowJonesSustainabilityIndexes, FTSE4Good, indywidualne metody oceny i weryfikacji
poszczególnych funduszy.
Ostatnią grupę w tak przyjętej klasyfikacji narzędzi CSR stanowią wytyczne
raportowania i komunikacji. Dostarczają one firmom metod, procedur komunikacji,
prowadzenia dialogu z interesariuszami. Odpowiadają także na potrzeby interesariuszy
w zakresie społecznego, środowiskowego i ekonomicznego wymiaru funkcjonowania
firmy. Są to m. in. AA 1000, Wytyczne Global Reporting Initiative, wytyczne branżowe.
Raportowanie społeczne jako forma komunikacji CSR najlepiej przedstawia
poniższa wypowiedź:
”Informacje umieszczane w raportach społecznych powinny
być wiarygodne, bo tylko takie będą miały wartość w oczach
czytelnika. Nie ma sensu tworzenie kolorowych folderów, będących
laurką firmy, skupiających się na pokazaniu, jak hojnie dzieli się
ona zyskami z potrzebującymi, a nie mówiących nic o tym, na ile
odpowiedzialnie i etycznie te zyski tworzy. Jestem przekonany,
że raportom CSR powinno być bliżej do sprawozdawczości finansowej
niż do broszury reklamowej. Stąd m.in. powinny mieć odniesienie
do konkretnego okresu, zachowywać porównywalność, pokazywać
fakty, a nie „pływać” w niewiele znaczących hasłowych ogólnikach.
CSR jest strategią zarządzania, która koncentruje się na tym,
w jaki sposób tworzymy nasze zyski, a raport ma o tym rzetelnie
informować. Wiarygodny raport należy przygotować, wykorzystując
międzynarodowe standardy (np. Global Reporting Initiative),
które definiują zakres podawanej informacji, dzięki czemu firma
nie ma dowolności w doborze zakresu informacji, czyli nie może
pewnych faktów unikać. Jestem przekonany, że czasami przyznanie się
do słabości w jakimś obszarze jest lepsze od udawania, że problem
nie istnieje i w ostatecznym rozrachunku wyjdzie firmie na dobre.
Wiarygodność publikowanej informacji podniesie audyt raportu, który
jest dodatkowym, niezależnym poświadczeniem jego rzetelności,
a tym samym tego, że obraz przedstawiony w raporcie jest obrazem
rzeczywistym, a nie upiększonym.”
Jacek Dymowski,
Szef Programu CSR w TP
5
6
EMAS - Eco Management and Audit Scheme - System Ekozarządzania i Audytu
FSC - Forest Stewardship Council - System certyfikacji produktów i gospodarki leśnej
57
Wszelkie narzędzia z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu są wdrażanie
na zasadzie dobrowolności. Zauważalna jest jednak pewna presja wywoływana
ze strony społeczeństwa (coraz bardziej świadomego), kontrahentów (szczególnie
tych odpowiedzialnych społecznie i ekologicznie) oraz konkurencji na włączanie
do funkcjonowania firm koncepcji CSR. Spotykane jest to w szczególności w krajach
o dłuższej tradycji implementowania założeń odpowiedzialnego biznesu do praktyki
gospodarczej (Europa Zachodnia, Stany Zjednoczone). Znane są w funkcjonowaniu
biznesu przypadki, gdy nawiązanie współpracy uzależnione było od spełniania
określonych standardów z obszaru społecznej odpowiedzialności.
Praktyka
Warto wspomnieć o polskim akcencie w obszarze budowania standardów
CSR. Za przykład polskiej inicjatywy może posłużyć projekt „Koalicja na rzecz
odpowiedzialnego biznesu”. Powstała ona z pomysłu Pracodawców
Rzeczypospolitej Polskiej oraz największych polskich przedsiębiorstw (Orange
Polska, Polskim Górnictwem Naftowym i Gazownictwem, GlaxoSmithKline,
Powszechnym Zakładem Ubezpieczeń oraz z firmą Danone) jako odpowiedź
na potrzebę zmiany dotyczącej percepcji CSR, kryteriów odpowiedzialności,
opłacalności, motywów wdrażania idei odpowiedzialnego biznesu.
„Obserwując polski rynek i inicjatywy na nim obecne uznaliśmy,
że wciąż brak nam właściwego zrozumienia i stosowania
standardów i wytycznych z zakresu CR tak powszechnych
na rynkach międzynarodowych. Jednocześnie specyfika naszego
rynku, oczekiwania interesariuszy i stopień zaawansowania
praktyk w zakresie odpowiedzialnego biznesu w Polsce wymagają
dostosowania tych standardów do naszych realiów i potrzeb. Stąd
też pomysł, aby na bazie i z wykorzystaniem światowych standardów
przygotować przyjazną i zrozumiałą wersję zasad, których
przestrzeganie i stosowanie pozwoli sprostać międzynarodowym
wytycznym, ale i lokalnym oczekiwaniom, z dodatkową wartością,
po raz pierwszy w Polsce, ujęcia branżowego”
Irena Pichola
Lider zespołu ds. zrównoważonego rozwoju i odpowiedzialnego
biznesu, PwC
W ramach Koalicji CSR powstał Kodeks Odpowiedzialnego Biznesu – kompleksowe
narzędzie dla przedsiębiorstw do weryfikacji wewnętrznej stopnia implementacji
oraz rozwoju zasad i standardów etycznych, uznawanych za najważniejsze przez
58
opiniotwórcze światowe organizacje, zajmujące się tematyką zrównoważonego
rozwoju. Został on opracowany po przenalizowaniu zagadnień ujętych w standardach
międzynarodowych (standard ISO 26000, wytyczne Global Reporting Initiative, wytyczne
OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych (2000), zasady Global Compact), jak też
tych istotnych i charakterystycznych dla naszego kraju.
„Polski Kodeks Odpowiedzialnego Biznesu uwzględnia IX zasad, tj.:
I. Wyznaczamy standardy i edukujemy w zakresie odpowiedzialnego
biznesu
II. Wspieramy rozwój społeczny i gospodarczy
III. Szanujemy naszych pracowników, zapewniając im godne warunki
pracy
IV. Budujemy kulturę organizacyjną w oparciu o wartości i indywidualne
potrzeby pracowników
V. Dbamy o zdrowie i bezpieczeństwo pracowników oraz odbiorców
naszych produktów i usług
VI. Prowadzimy działalność biznesową w oparciu o zaufanie i partnerstwo
VII. Prowadzimy rzetelną komunikację i odpowiedzialne działania
marketingowe
VIII.Tworzymy i rozwijamy produkty oraz usługi w odpowiedzi na nowe
wyzwania społeczne i środowiskowe
IX. Dbamy o środowisko naturalne
„Polski Kodeks Odpowiedzialnego Biznesu uwzględnia istniejące
międzynarodowe narzędzia, dopasowując je do lokalnych
potrzeb i kontekstu. Ta inicjatywa wspiera misję GRI – czyli
sprawienie, aby raportowanie kwestii zrównoważonego rozwoju
stało się standardową praktyką. Wierzymy, że Koalicja na rzecz
odpowiedzialnego biznesu będzie miała wpływ na przejrzystość
działań i odpowiedzialność biznesu w Polsce.”
Ernst Ligteringen,
Chief Executive, Global Reporting Initiative
Głównym celem projektu „Koalicja na rzecz odpowiedzialnego biznesu” jest wsparcie
wdrażania przez przedsiębiorców strategii odpowiedzialnego biznesu. Do realizacji
celu przyczynić się ma upowszechnianie modeli i standardów CSR przekazanie wiedzy
i narzędzi niezbędnych do zainicjowania tego procesu, upowszechnienie Kodeksu
Odpowiedzialnego Biznesu (kanonu dobrych praktyk). Ponadto, projekt ma zwiększyć
wiedzę i świadomość pracowników firm na temat CSR. Ważnym celem projektu jest
wzbudzenie strategicznego podejścia firm do odpowiedzialnego biznesu.
59
Praktyka
Warto wiedzieć…
Pierwszym raportem w Polsce opracowanym w pełni na podstawie
wytycznych Global Reporting Initiative był raport Telekomunikacji Polskiej
– 2006 r. Został on także wyróżniony w pierwszym konkursie na najlepszy
raport CSR razem m.in. z raportem przedstawionym przez British- American
Tobacco. Warto też wiedzieć, że British - American Tobacco publikuje raport
z dialogu społecznego wykorzystując standard AA1000.
CSR a funkcjonowanie przedsiębiorstwa
„Żadna z instytucji nie istnieje sama z siebie i sama dla siebie.
Każda stanowi pewien organ społeczeństwa
i istnieje dla społeczeństwa.
Firma biznesowa nie jest tu żadnym wyjątkiem.”
P. Drucker
Przesłanki wdrażania CSR przez przedsiębiorstwa
Przedsiębiorstwa decydując się na wprowadzanie CSR kierują się różnymi
przesłankami, które można przyporządkować do wielu grup. Można postawić pytanie,
dlaczego CSR jest ważnym elementem strategii przedsiębiorstw? Co o tym decyduje?
Na te pytania nie można odpowiedzieć jednym zdaniem, z uwagi na złożoność zagadnienia.
Z całą pewnością można jednak wskazać wiele powodów skłaniających przedsiębiorstwa
do podjęcia wysiłku związanego z wdrażaniem tej koncepcji. Do najczęściej wskazywanych
elementów świadczących o istotności koncepcji CSR zaliczyć należy:
• Rosnące oczekiwania społeczne wobec firm.
• Oczekiwania pracowników. Pomimo, iż mamy do czynienia z wysokim
bezrobociem pozyskanie i utrzymanie dobrego pracownika w firmie
stanowi znaczącą trudność. Istotnym sposobem wzmacniającym system
motywacji pracowników, podnoszących efektywność ich pracy jest m. in.
doskonalenie procedur kształtujących relacje międzyludzkie w oparciu
o zasady odpowiedzialności. Przejawia się to m .in w sprawiedliwym systemie
ocen pracowniczych, jasnych kryteriach awansu wewnętrznego, systemu
wynagradzania.
• Zwiększenie zaufania inwestorów do przedsiębiorstw społecznie
odpowiedzialnych. Obecnie przy tak dużej konkurencji na rynku inwestorzy przy
podejmowaniu współpracy z przedsiębiorstwami oprócz kryteriów finansowych
60
•
•
•
biorą pod uwagę także inne elementy np. stosowane przez przedsiębiorców
praktyki względem pracowników, środowiska naturalnego, społeczności
lokalnej.
Wzrost aktywności społecznej (np. coraz bardziej świadomi swoich praw
konsumenci) profesjonalizacja organizacji pozarządowych.
Budowanie partnerstwa pomiędzy biznesem a organizacjami pozarządowymi .
Rozwój ruchu alterglobalistycznego. Następuje spadek zaufania do wielkich
korporacji transnarodowych, w których działaniach często upatruje się
stosowanie nieuczciwych, nieetycznych praktyk biznesowych, nieprzestrzeganie
międzynarodowych standardów dotyczących miedzy innymi praw człowieka,
norm ekologicznych.
Postawy przedsiębiorstw wobec CSR
Przedsiębiorstwa w ramach społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw mogą
przybierać jedną z czterech postaw: postawę oporu, społecznego obowiązku, społecznej
reakcji oraz społecznego wkładu (tabela 11) .
Tabela 11
Postawy przedsiębiorstw wobec CSR
Postawa
Charakterystyka
opór
brak zaangażowania się przedsiębiorstwa w rozwiązywanie społecznych problemów,
w skrajnych przypadkach wypieranie się odpowiedzialności, bądź tuszowanie niewygodnych spraw
społeczny
obowiązek
poszukiwanie potwierdzenia swojej działalności przez przedsiębiorstwo za pomocą
kryteriów prawnych i ekonomicznych,
przedsiębiorstwo poczuwa się do odpowiedzialności tylko w stosunku do swoich
akcjonariuszy - w praktyce społeczeństwo przyjmuje na siebie zobowiązania, które
wynikają jedynie z prawa
społeczna
reakcja
przedsiębiorstwo przyjmuje na siebie obowiązki etyczne i prawne,
przedsiębiorstwo w określonych sytuacjach prowadzi działalność filantropijną
społeczny
wkład
najwyższy poziom społecznej odpowiedzialności,
przedsiębiorstwo aktywnie poszukuje możliwości zaangażowania się w poprawę
ogólnego dobrobytu społecznego.
Źródło: opracowano na podstawie (Rybak, 2001).
CSR to nie tylko Public Relations
Koncepcja społecznej odpowiedzialności przez wiele przedsiębiorstw traktowana
jest jako narzędzie do poprawy wizerunku. Takie jej postrzeganie znacząco hamuje
osiąganie długotrwałych korzyści z jej implementacji. Niemniej jednak należy
podkreślić istotne znaczenie CSR w budowaniu pozytywnego wizerunku firmy - CSR
stanowi ważne wypełnienie treści dla przekazu PR firmy. Przedsiębiorstwa świadome
znaczenia CSR, jej założeń, obszarów w których może mieć ona zastosowanie włączają
ją do realizowanych procesów, działań. Aby przedsiębiorstwo mocno zaangażowane
61
społecznie można było uznać za społecznie odpowiedzialne musi działać etycznie,
przestrzegać praw pracowniczych, wykazywać troskę o stan środowiska naturalnego,
zapewniać bezpieczeństwo użytkowania swoich wyrobów. Wynika z tego, że CSR
stanowi zintegrowaną koncepcję zarządzania, w której każdy realizowany proces,
podejmowane działanie jest społecznie, ekologicznie odpowiedzialne. Tak ustalona
polityka zarządzania przedsiębiorstwem wymaga kompleksowego podejścia do jakości
procesów wewnętrznych. Konieczne jest także uwzględnienie aspektów społecznych
i ekologicznych we wszystkich jego obszarach działania oraz zbudowanie zintegrowanego
systemu zarządzania przedsiębiorstwem (tabela 12).
Tabela 12
Przykładowe zadania realizowane w ramach CSR w wybranych obszarach funkcjonowania przedsiębiorstwa
Obszar
Zadania
Cel
Projektowanie/ inżynieria
• Identyfikacja
możliwości
uwzględnienia elementów ekologicznych, społecznych w atrybutach oferowanych produktów
i usług.
• Analiza potrzeb klienta w kontekście jakości życia.
• Rozwój programów szkoleniowych mających na celu budowanie kompetencji w zakresie
projektowania ekologicznego.
• Współpraca z uniwersytetami
i instytutami badawczymi.
• Szukanie nowych rozwiązań dla
produktów i usług w zakresie
ich prospołecznego i proekologicznego charakteru.
Budowa potencjału grup projektowych i inżynieryjnych, pozwalająca na efektywną implementację
prośrodowiskowych i prospołecznych rozwiązań, oraz odpowiednia edukacja i szkolenie klientów
i odbiorców w zakresie nowatorskich rozwiązań.
Operacyjny/ produkcja
• Zużycie energii, mediów i surowców.
• Polityka odpadami.
• Gospodarka transportowa.
• Polityka operacyjna materiałami niebezpiecznymi.
• Zachowanie bioróżnorodności
czy ochrona zwierząt.a
• Zużycie naturalnych produktów.
Edukacja i szkolenie pracowników w zakresie redukcji i zużycia
energii, mediów i surowców, recyklingu i ich efektywnego wykorzystania.
a Dotyczy przedsiębiorstw, które mają styczność z hodowlą czy rolnictwem.
62
Tabela 12
Przykładowe zadania realizowane w ramach CSR w wybranych obszarach funkcjonowania przedsiębiorstwa
Handel
• Uwzględnianie
społecznych
i ekologicznych
aspektów
w procesie współpracy z dostawcami i kooperantami.
• Rzetelna i etyczna polityka informacyjna w procesie sprzedaży.
• Praktyki antykorupcyjne.
Marketing
•
•
•
•
•
•
•
Finanse
• Praktyki rachunkowe i ich przejrzystość.
• Nadzór i kontrola nad przedsiębiorstwem.
• Forma i rodzaj stosowanego lobbingu.
Monitoring pracowników w celu
zwiększenia ich uczestnictwa
w prowadzeniu odpowiedzialnej
polityki finansowej firmy.
Zarządzanie zasobami
ludzkimi
•
•
•
•
Zwiększenie świadomości pracowników i ich współodpowiedzialności za realizacje i sukces
inicjatyw społecznych i ekologicznych przedsiębiorstwa.
Monitoring dostawców i sprzedawców w celu zwiększenia ich
świadomości,
współodpowiedzialności i zaangażowania w problemy ekologiczne i społeczne
oraz programy inicjatywy wdrożone przez przedsiębiorstwo.
Marketing społeczny.
Zwiększenie świadomości oraz
Marketing etyczny.
ochrona interesów klientów.
Polityka cenowa.
Przejrzystość komunikacji
marketingowej.
Ochrona danych osobowych.
Zagospodarowanie odpadów
posprzedażowych.b
Standardy i warunki pracy.
Rozwój zasobów ludzkich
Opieka zdrowotna i socjalna.
Polityka równowagi pomiędzy
życiem osobistym i zawodowym.
• Polityka propagująca równouprawnienie w miejscu pracy.
• Procedury i formy zwolnień pracowniczych.
• Szkolenia w zakresie CSR
b Przykładem takich praktyk jest zagospodarowanie przez sprzedawcę zużytego sprzętu AGD w momencie, gdy klient zakupuje nowe urządzenie.
Źródło: (Paliwoda-Matiolańska 2009).
Aktywa niematerialne i materialne przedsiębiorstw w kontekście CSR
Wdrożenie narzędzi CSR, może wpływać na wzrost wartości niematerialnych
przedsiębiorstw (rys. 17). Jest to bardzo istotne z punktu widzenia organizacji, gdyż
wartości niematerialnie współcześnie oddziaływają na ich konkurencyjność, stanowią
o realizacji założonych celów - w szczególności strategicznych.
63
Rys.17. Aktywa niematerialne i materialne przedsiębiorstw
Źródło : (Gasiński, Piskalnski, 2009).
W odniesieniu do powyższego rysunku można stwierdzić, że przedsiębiorstwa
dobrze sobie radzą z zarządzaniem widoczną częścią „góry lodowej” tj. infrastrukturą,
aktywami materialnymi, majątkiem produkcyjnym i pozaprodukcyjnym, wynikami
finansowymi (posiadają mierzalny i aktywny nadzór). Coraz lepiej, jak pokazuje
praktyka gospodarcza przedsiębiorstwa zarządzają także procesami. Niestety nadal
(pomimo dużego postępu w ostatnich kilku latach) zarządzanie szczególnie aktywami
niematerialnymi nie jest na odpowiednim poziomie, poprzez co wiele przedsiębiorstw
nie jest w stanie uzyskać satysfakcjonujących efektów prowadzonej działalności. Główną
tego przyczyną są jeszcze niewystarczająco dobrze zidentyfikowane narzędzia pomiarumierniki oraz braki organizacji w obszarze wyznaczania mierzalnych celów pozwalających
osiągnąć wzrost wartości organizacji.
wartość rynkowa*
100%
80%
aktywa materialne
aktywa niematerialne
60%
40%
20%
0%
* wartość księgowa = wartości bilansowe
wartość rynkowa = ile rynek jest
skłonny zapłacić
Rys. 18. Udział wartości rynkowej organizacji według rodzajów aktywów (%). Wartość rynkowa = ile
rynek jest skłonny zapłacić.
Źródło : (Gasiński, Piskalnski, 2009).
64
W przeciągu ostatnich 20 lat nastąpił wzrost znaczenia aktywów niematerialnych
(rys. 18). Dane takie pochodzą głównie z dużych organizacji, w których wartościom
niematerialnym przypisywane jest obecnie większe znaczenie niż miało to miejsce
w przeszłości. Zdarzają się już sytuacje, że tak jak w przypadku Coca-Coli wartości
niematerialne obejmują już ponad połowę wartości rynkowej organizacji (w przypadku
np. Google – znaczną większość).
Poziom dojrzałości CSR
W każdym przedsiębiorstwie, które pretenduje do bycia społecznie i ekologicznie
odpowiedzialnym ważnym elementem jest określenie poziomu dojrzałości CSR, jaki ono
reprezentuje. Przyjmując określone kryteria można określić czy stopień zaangażowania
przedsiębiorstwa w realizację koncepcji CSR jest na poziomie minimalnym i wówczas
koniecznym jest podjęcie szeregu działań mających na celu rozwój tej koncepcji
w danym przedsiębiorstwie, czy też rzeczywiście przedsiębiorstwo ciągle doskonaląc się,
podejmując działania społecznie i ekologicznie odpowiedzialne osiągnęło stan pełnej
dojrzałości tej koncepcji. W ramach przeprowadzanej analizy można przyjąć określone
wskaźniki, kryteria ważne dla przedsiębiorstwa uwzględniające specyfikę jego działania,
branżę, wielkość, zasięg oddziaływania, jak też poszczególne zasadnicze obszary
funkcjonowania (tabela 13).
Tabela 13
Poziom dojrzałości CSR w przedsiębiorstwie
ZAANGAŻOWANIE
MINIMALNE
Poziom dojrzałości organizacji
w zakresie zrównoważonego rozwoju
PEŁNE
ZAANGAŻOWANIE
WŁĄCZENIE
Zasady i praktyka:
Zaangażowanie interesariuszy i identyfikowanie zagadnie
Ograniczone do nielicznych interesariuszy
Postawa defensywna
Pewien poziom dialogu
z interesariuszami
Systematyczne identyfikowanie interesariuszy
Pojawiające się zagadnienia są wyjaśniane
Rozpoznawanie i wykorzystywanie PR i przewag konkurencyjnych
Silne i ciągłe zaangażowanie
wszystkich znaczących
interesariuszy
Zagadnienia jasne i regularnie poddawane
przeglądom
Ustanowione sieci
informacji zwrotnej
Ukierunkowanie
na wzmacnianie relacji
Promowanie i wspieranie zrównoważonego
rozwoju na szerszą
skalę
65
Tabela 13
Poziom dojrzałości CSR w przedsiębiorstwie
INTEGRACJA
Zasady i praktyka:
Kluczowe czynniki napędzające
Rozliczanie kwartalne
w powiązaniu
z zyskami
Pierwszorzędna rola
zysków
Postawa reaktywna
napędzana
naciskami ze strony
ustawodawców,
organizacji
pozarządowych,
i / lub inwestorów;
decyzje podejmowane
na podstawie analizy
zwrotu kosztów
Elementy reputacji
/ zarządzania
ryzykiem dotyczące
zrównoważonego
rozwoju przewidziane
na długi termin
Pełna integracja
perspektywy
krótkoterminowej,
długoterminowej
i szerszego spojrzenia
Planowanie
proaktywne,
wyszukiwanie
możliwości
Dążenie
do doskonałości
w dziedzinie
zrównoważonego
rozwoju
Konsekwencja
w zaangażowaniu
liderów
Opublikowanie polityki
i celów CSR
Silne wpływy innych
niż wykonawcze funkcji
kierowniczych
Zewnętrzne
i wewnętrzne
podtrzymywanie
przywództwa
Integracja celu, wizji
i wartości Kluczowa
rola przeglądów
przeprowadzanych
w oparciu o audyty
i analizę wyników
Główne
zidentyfikowane
i zarządzane ryzyka
Wskaźniki
efektywności
opracowane oddzielnie
dla zrównoważonego
rozwoju
W pełni zintegrowana
polityka
zrównoważonego
rozwoju
Kierowanie się duchem
prawa, a nie jego literą
Raczej zapobieganie
niż naprawianie
Zasady i praktyka:
Przywództwo, wizja i ład
Bezpośrednie, wąskie
ukierunkowanie
Przestrzeganie jednego
lub kilku kodeksów
prawa publicznego
Zasady i praktyka:
Zarządzanie ryzykiem
„Gaszenie pożarów”
66
Zgodność książkowa
Wysiłki w kierunku
osiągnięcia zgodności
tam, gdzie istnieje
prawdopodobieństwo
przymusu
Szukanie
„bezpiecznych
przystani”
Tabela 13
Poziom dojrzałości CSR w przedsiębiorstwie
ZARZĄDZANIE
Zasady i praktyka:
Kultura zrównoważonego rozwoju
Minimalistyczna:
robi się tylko tyle, ile
trzeba
Podejście typu
reaktywnego,
dostrzeganie wyłącznie
sfery PR, o ile koszty
/ skutki nie są wysokie
Spełnianie tylko
podstawowych
wymogów
Dostrzeganie
związku między
zrównoważonym
rozwojem i przewagą
konkurencyjną oraz
ukierunkowanie
na PR i marketing
Opracowanie
programu
edukacyjnego
Kultura
zrównoważonego
rozwoju wpisana
na wszystkich
poziomach
Postawa oparta
na wartościach i etyce
Zrównoważony
rozwój uwzględniony
w planowaniu
i podejmowaniu
decyzji Powszechność
zrozumienia
zagadnień oraz
identyfikowania się
z nimi
Popularyzowanie
wiedzy na zewnątrz
organizacji
Określanie praw, granic
odpowiedzialności
i kompetencji
Stymulowanie
innowacyjności,
uczenie się
i przekazywanie
uprawnień
pracownikom
Ciągła ocena i uczenie
się
Uznawanie
i nagradzanie działań
przyczyniających się
do zrównoważonego
rozwoju
Zachęcanie
do zwiększania
różnorodności
i docenianie jej
Spójność wewnętrzna
i wspólny kierunek
Zasady i praktyka:
Zdolność budowania
Przynależność
do wskazanego
związku zawodowego
Poziom minimalny lub
poniżej standardów
Tylko prawa narzucone
ustawowo
Zasady i praktyka:
Główne kwestie dot. zarządzania, np. łańcuchem dostaw
Dostawcy oferujący
najniższe ceny
Jak najpóźniejsze
płatności
System oceny
dostawców bazujący
na zgodności
technicznej, kosztach
i terminach dostaw
Rozszerzanie kryteriów
podejmowania
decyzji o czynniki
środowiskowe
i społeczne
W pełni uznawana
wspólnota interesów
Wspomaganie najniższych poziomów tam,
gdzie jest to konieczne
67
Tabela 13
Poziom dojrzałości CSR w przedsiębiorstwie
Zasady i praktyka:
Ocena środowiskowa
Minimalny poziom
świadomości
Postawa obronna
Nie uwzględnia się
standardów
Rozwiązania doraźne
Kształcenie i szkolenie
Stosowanie polityki
środowiskowej
i standardów
zewnętrznych
Audyty / oceny
skutków / ryzyk
środowiskowych
Docenianie
i zintegrowanie
z procesem
podejmowania decyzji
Raczej zapobieganie
niż naprawianie
Istnienie minimalnych
systemów
Analiza potrzeb
Zintegrowane
projektowanie
i planowe
rozpowszechnianie
Okresowe przeglądy
i korekty Obsługa
wszystkich istotnych
odbiorców
PRZEJRZYSTOŚĆ
Zasady i praktyka:
Przegląd
Nie jest ceniona
Zasady i praktyka:
Raportowanie i budowanie zaufania
Mało lub brak, o ile nie
jest wymuszane
Poziom minimalny lub
wymagany
Źródło: (Gasiński, Pijanowski, 2011).
68
Selektywna,
w wyznaczonych
granicach
Kluczowi interesariusze
(wewnętrzni
i zewnętrzni)
otrzymują regularnie
raporty
Budowanie
zrozumienia
w środowisku
interesariuszy
Dążenie
do wyjaśniania
decyzji i skutków
oraz długofalowe
uświadamianie
i edukowanie
na szeroką skalę
Budowanie zaufania
i wiarygodności
Budowa systemu zarządzania społecznej odpowiedzialności biznesu
Praktyka pokazuje, że przedsiębiorstwa powinny komunikować swoje działania
odpowiedzialne społecznie po zakończeniu ich realizacji. Chcąc je właściwie przeprowadzić
można wesprzeć się tzw. „20 krokami do społecznej odpowiedzialności biznesu”. Należy
pamiętać, iż nie w każdym przedsiębiorstwie wszystkie one muszą zostać wykorzystane.
Lista ta stanowi pewien schemat, który należy zastosować poprzez pryzmat specyfiki
prowadzonej działalności, etapu rozwoju na jakim jest obecnie organizacja, zasobów
jakie ma do dyspozycji, czy realizowanego działania. Ponieważ koncepcja CSR to działania
długookresowe o charakterze ciągłym dlatego też wdrożenie takiego modelu to kwestia
nie miesięcy a lat.
20 kroków w budowaniu systemu zarządzania
społeczną odpowiedzialnością:
1. Identyfikacja kluczowych interesariuszy wewnętrznych i zewnętrznych.
2. Określenie (lub modyfikacja) długofalowej wizji rozwoju firmy
i operacyjnej misji, z uwzględnieniem wartości istotnych w działalności
firmy.
3. Wstępne sformułowanie priorytetów polityki społecznej.
4. Wyznaczenie osób odpowiedzialnych za realizację polityki społecznej
uwzględnieniem reprezentacji kadry menedżerskiej i pracowników.
5. Swoista „inwentaryzacja” dobrowolnych (nie wymaganych przez
prawo) programów i zobowiązań, realizowanych przez firmę
w ostatnich latach wobec poszczególnych grup interesariuszy.
6. Benchmarking branżowy - przegląd i szczegółowa analiza strategii
społecznej odpowiedzialności w „firmach odniesienia”.
7. Zorganizowanie spotkań z przedstawicielami najważniejszych grup
interesariuszy, aby lepiej poznać wzajemne oczekiwania, rezultaty
prowadzonych wcześniej programów.
8. Sformułowanie zasad polityki społecznej, z uwzględnieniem
istniejących oczekiwań i możliwości, realizowanych celów,
planowanych procedur.
9. Określenie szczegółowych zasad postępowania na podstawie
istniejących uwarunkowań (regulacje prawne, dobrowolne
zobowiązania, cele operacyjne, nakłady finansowe).
10. Budowanie i wdrażanie strategii odpowiedzialności wobec
poszczególnych grup interesariuszy (przede wszystkim: pracowników,
społeczności lokalnej i klientów).
11. Włączenie polityki społecznej do systemu wewnętrznej komunikacji
(intranet, gazeta zakładowa).
69
14. Prowadzenie szkoleń i warsztatów interaktywnych dla pracowników
na temat polityki społecznej.
15. Określenie metod oceny efektów (wskaźniki – KPI’s: key performance
indicators).
16. Dokumentowanie zasad, sposobów realizacji i wyników
(sprawozdawczość wewnętrzna)
17. Okresowy przegląd dokonywany przez kierownictwo firmy (lub przez
audytora zewnętrznego).
18. Włączanie do kryteriów wyboru kluczowych dostawców wymagań
dotyczących określonych elementów systemu odpowiedzialności.
19. Doskonalenie
systemu
zarządzania
zasobami
kadrowymi
z wykorzystaniem zasad polityki społecznej, pamiętając,
że o odpowiedzialnym charakterze firmy świadczą przede wszystkim
zwyczaje dotyczące traktowania pracowników.
20. Stopniowe upowszechnianie tych samych wartości w całym ciągu
dostawców i innych partnerów biznesowych.
21. Włączanie polityki społecznej w proces komunikacji zewnętrznej,
dostosowując język i formę do oczekiwań różnych grup interesariuszy
(witryna internetowa, raporty społeczne, inne publikacje, wystąpienia
publiczne).
22. Ciągłe doskonalenie zasad polityki społecznej i systemu komunikacji–
z uwzględnieniem otrzymywanych ocen, komentarzy, opinii ze strony
różnych grup interesariuszy wewnętrznych i zewnętrznych.
„PepsiCo podjęło się zadania zaangażowania dostawców i ich
edukowania w zakresie potencjalnych możliwości innowacji w ich
własnych działaniach (…) Udostępniając dostawcom narzędzia oceny
zużycia energii, które sami stosujemy, zaobserwowaliśmy zwrot
z inwestycji dla obu stron.”
Walter Todd,
Vice-President of Operations, PepsiCo UK & Ireland.
70
Bariery we wdrażaniu CSR
„Jesteśmy odpowiedzialni nie tylko za to,
co robimy, także za to, czego nie robimy.”
Molier
Główne przyczyny wciąż małego zainteresowania społeczną odpowiedzialnością
biznesu (nie tylko w Polsce) można rozpatrywać pod wieloma względami. Każdy przypadek
z pewnością należy potraktować indywidulanie, z uwagi na szereg uwarunkowań
m. in. specyfikę prowadzonej działalności, obszaru, zasięgu oddziaływania, wielkości
przedsiębiorstwa, uwarunkowań prawnych, społecznych, politycznych, w których dany
podmiot funkcjonuje. Nie mniej jednak można wyróżnić kilka podstawowych czynników
wpływających na małe zainteresowanie ideą CSR, stanowiących mniejsze, bądź większe
bariery dla poszczególnych przedsiębiorstw (tabela 14).
Tabela14
Przyczyny małego zainteresowania wdrażaniem koncepcji CSR przez przedsiębiorstwa
Przyczyny
Trudności, problemy
metodologiczne
• problemy (wewnętrzna opozycja pomiędzy celem ekonomicznym, a społecznym przedsiębiorstwa) i niejasności tkwiące
immanentnie w samej idei (wielość funkcjonujących obecnie
definicji CSR oraz ich nieprecyzyjność)
teoretyczne
• realizacja CSR oznacza pogodzenie oczekiwań społecznych,
sytuacji finansowej i kulturowej firmy oraz sytuacji ekonomiczno-społecznej kraju i świadomości moralnej społeczeństwa,
może to wpływać na różne podejście do zasad CSR w zależności od kultury danego społeczeństwa, jego sytuacji ekonomiczno-społecznej oraz jego poziomu moralnego;
• polska edukacja ekonomiczna, oparta jest jeszcze w duże mierze na ekonomii przestarzałej, według której - najogólniej - jedynym i wyłącznym celem działalności przedsiębiorstwa jest
nadal zysk - trudno do tego dopasować zasady CSR
praktyczne
• trudności we wdrażaniu CSR w praktyce - dominacja kryterium
skutecznościowego w ocenie działalności gospodarczej;
• trudność we wprowadzaniu teoretycznych zasad etycznych
do praktycznej działalności;
• sytuacja społeczno-gospodarcza - występująca rozbieżność
pomiędzy poziomem społecznym, a poziomem ekonomicznym społeczeństwa (im rozdźwięk większy, tym trudniej wdrażać strategię CSR)
71
Tabela14
Przyczyny małego zainteresowania wdrażaniem koncepcji CSR przez przedsiębiorstwa
historyczne-mentalne
• historia naszego kraju raczej nie sprzyjała rozwojowi prospołecznego sposobu myślenia oraz nie sprzyjała wykształceniu
umiejętności potrzebnych do budowy społeczeństwa odwołującego się do dobra wspólnego ( np. zasada liberum veto);
• obecnie obserwowany jest zbyt duży rozdźwięk pomiędzy
poziomem rozwoju gospodarczego, a poziomem rozwoju społecznego;
• mentalnie jako Polacy mamy tendencje do :
»» nie przestrzega prawa, omijania go lub wręcz łamania;
»» powszechnego przyzwolenia dla omijania czy łamania prawa;
»» powszechnego poddawania się funkcjonującym stereotypom, które dotyczą wielu dziedzin życia m. in. prowadzenia działalności gospodarczej (np. „pierwszy milion trzeba
ukraść”, „biznes to dżungla”), przestrzegania prawa (np.
„jeśli prawo milczy, mogę zrobić, co zechcę”, „co nie jest
nielegalne, musi być etyczne”) oraz stereotypy, usprawiedliwiające nieetyczne zachowania( np.: „wszyscy kradną”,
„tylko ryby nie biorą”)
materialno-organizacyjne
• słabsza sytuacja ekonomiczna polskich przedsiębiorstw w porównaniu z przedsiębiorstwami krajów zachodnich – wprowadzenie zasad CSR wymaga nakładów;
• niedostateczne zainteresowanie polskiej administracji propagowaniem CSR, czy wprowadzaniem przepisów i rozwiązań
zachęcających firmy do jej wprowadzania;
• słaby ruch konsumencki (w porównaniu z sytuacją w krajach
rozwiniętych), nie wywierający właściwej presji na podmioty
gospodarcze, które nie przestrzegają nawet minimalnych wymagań etycznych takich jak: zwyczajna przyzwoitość (zakładająca wykluczenie większości czynów nielegalnych) oraz sprawiedliwość dystrybutywna;
• słabość świata polityki, wysoka korupcja, znaczne bezrobocie,
a także transformacja gospodarcza charakteryzująca się bezdomnością aksjologiczną oraz odkładaniem problematyki natury etycznej na plan dalszy
niewiedza
• ekonomiczna - dotycząca chociażby zagadnień funkcjonowania przedsiębiorstw;
• merytoryczna - brak wiedzy na temat odpowiednich narzędzi
służących wprowadzaniu CSR i diagnozowaniu skutków jej
wdrożenia;
• filozoficzna - niezrozumienie zasad leżących u podłoża CSR,
w tym także filozoficznych jej źródeł;
• etyczna - brak wiedzy, co do znaczenia etyki w życiu społecznym
ciągle niewielkie
zaangażowanie społeczne
• jeszcze ciągle niewystarczające (mimo widocznej poprawy
w porównaniu do ostatnich kilku lat) społeczne zaangażowanie polskiego społeczeństwa
Źródło: (Mazur-Wierzbicka, 2008).
72
Pierwsze trzy grupy czynników (metodologiczne, teoretyczne, praktyczne) można
uznać za czynniki uniwersalne tj. dotyczą one zarówno polskich, jak też zagranicznych
przedsiębiorstw. W każdym kraju bez wyjątku, aby coś wdrożyć należy najpierw to poznać
i zrozumieć a dopiero później zastosować w praktyce. Brak konkretnych wytycznych,
rozbieżności interpretacyjne, niejednoznaczne definicje7, wszystko to może skutkować
wyraźnym zniechęceniem się przedsiębiorców do wdrażania CSR.
Stopień implementacji koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu zależy
także od rozbieżności pomiędzy poziomem społecznym, a poziomem ekonomicznym
społeczeństwa, sytuacji gospodarczej kraju, przestrzegania zasad etyki biznesu
w prowadzonej działalności gospodarczej. Niski poziom kapitału społecznego, czy też
nieetyczne zachowania nie są domeną jedynie polskich przedsiębiorstw.
Występują jednak czynniki, które w dużym stopniu dotyczą polskiej rzeczywistości
gospodarczej, stanowiąc znaczące bariery w implementacji zasad CSR przez polskie
przedsiębiorstwa. Wynikają one z uwarunkowań historycznych, mentalnych,
materialno-organizacyjnych, edukacyjnych, społecznych.
Zaszłość historyczna polskiego biznesu, dążenie do wolności, panująca przez ponad
40 lat gospodarka socjalistyczna, konieczność szybkiej transformacji po 1989 r., która
doprowadziła do dużego rozwarstwienia społeczeństwa, pojawiania się nowych zjawisk
(problem bezrobocia, zatrudniania na czarno, bezdomności, zjawisko wykluczenia
społecznego), to wszystko wpłynęło na dzisiejszy stan podejścia polskiego biznesu
do nowych koncepcji także CSR.
Dużą rolę odgrywa tu również mentalność społeczeństwa polskiego, która nie jest
ideowo tożsama z filozofią CSR. Głównie przejawia się to w niechęci do przestrzegania
prawa, społecznego przyzwolenia do jego omijania (zupełnie inaczej niż np. w Szwajcarii,
czy w krajach skandynawskich). Przeciętny Polak nie tylko, że nie protestuje wobec
tych, którzy łamią prawo, ale nawet nie ma im specjalnie tego za złe chyba, że owo
łamanie jest ze szkodą dla niego samego. Polacy także stosunkowo mało, w porównaniu
do innych społeczeństw krajów wysokorozwiniętych angażują się w akcje charytatywne,
wolontariackie, działają w organizacjach pozarządowych (NGO), czyli są odpowiedzialni
społecznie.
Znaczącą przeszkodą we wdrażaniu CSR przez przedsiębiorstwa jest także brak
wiedzy na ten temat8. Dopiero od niedawna problematyka społecznej odpowiedzialności
biznesu zaczęła być obecna na uczelniach wyższych, propagowana jest szerzej wśród
polskich przedsiębiorców - szczególnie tych z sektora MŚP.
Istnieje kilka możliwości, które pozwalają na zminimalizowanie, wyeliminowanie
barier we wdrażaniu CSR przez polskie przedsiębiorstwa. Są to:
1. podjęcie działań edukacyjnych (szczególnie na poziomie szkolnictwa wyższego)
w kierunku zwiększenia świadomości społeczeństwa, ze wskazaniem na młode
pokolenie, wchodzące na rynek pracy w zakresie postaw prospołecznych
i pozytywnych skutków jakie temu towarzyszą,
7 Na wielość i różnorodność definiowania społecznej odpowiedzialności biznesu zwrócono uwagę
w tej części podręcznika na stronach
8 Badania przeprowadzone w 7 szkołach wyższych w 2006 r. wykazały, że 70% studentów nie zna
idei CSR, przy czym w SGH tylko (albo aż) około 40%, podczas kiedy na UW aż ponad 80% (CSR oczami
studentów, 2006).
73
2. podjęcie działań wzmacniających demokrację,
3. podjęcie działań w kierunku ograniczenia negatywnych zjawisk społecznych,
prowadzących często do patologii m. in. korupcji, biurokracji, wykluczenia
społecznego,
4. podjęcie działań w kierunku edukowania konsumentów, podnoszenia ich
świadomości ekologicznej i społecznej oraz wzmocnienia w całym systemie
pozycji konsumenta, organizacji konsumenckich,
5. zintensyfikowanie działań państwa, rządu/samorządu promujących,
upowszechniających wiedzę z zakresu CSR, propagujących samą ideę społecznej
odpowiedzialności biznesu wśród gmin, powiatów.
6. stworzenie zachęt dla przedsiębiorców sprzyjających wdrażaniu zasad CSR.
Teoria interesariuszy
„Skuteczne prowadzenie działalności biznesowej
w złożonym globalnym środowisku wymaga
od przedsiębiorstw myślących o przyszłości
otwarcia na rożne grupy interesariuszy
i uwzględnienia ich perspektywy w strategicznych
decyzjach i inicjatywach w zakresie
zrównoważonego rozwoju.”
R. Offenheiser, President Oxfam America
Podstawą społecznej odpowiedzialności biznesu jest branie odpowiedzialności
przez przedsiębiorstwo za swoje działania w wymiarach: ekonomicznym, społecznym
i ekologicznym oraz przestrzeganie zasad etycznych. Wymaga to prowadzenia otwartego
i konstruktywnego dialogu z interesariuszami.
Teoria interesariuszy (ang. Stakeholders Theory) stanowi fundament CSR. Jej rozwój
datowany jest od 1984 r., kiedy to R. E. Freeman (uznawany za ojca teorii interesariuszy)
opublikował pracę pod tytułem „Strategic Management: A Stakeholder Approach”.
Według R. E. Freemana interesariusze (ang. stakeholders) to każda dająca się określić
grupa lub jednostka (instytucja, ale również środowisko naturalne), która może wpływać
lub jest pod wpływem działania przedsiębiorstwa za pośrednictwem jego produktów,
strategii, systemów zarządzania i procedur, procesów wytwórczych. Jest to najbardziej
znana i najogólniejsza definicja interesariusza. Uznaje się ją za tzw. definicję szeroką.
W literaturze przedmiotu spotkać się możemy także z wąskim ujęciem interesariuszy
definiowanych przez Freemana jako: „grupy, które mają żywotne znaczenie dla
przetrwania organizacji, bez wsparcia których organizacja nie mogłaby prawidłowo
funkcjonować”.
Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw realizowana jest w wielu obszarach,
które obejmują m. in.: pracowników, rynek, relacje z dostawami i odbiorcami, społeczność
lokalną, środowisko naturalne, instytucje publiczne (rys. 19). Relacje i zależności
pomiędzy interesariuszami a przedsiębiorstwem wynikają z potrzeb oraz ze wzajemnych
oczekiwań i zobowiązań.
74
Pracownicy
Menedżerowie
Dostawcy
Klienci
PRZEDSIĘBIORSTWO
Właściciele
Konkurenci
Społeczność
lokalna
Środowisko
naturalne
Rys. 19. Interesariusze przedsiębiorstwa
Źródło: (Crabb, odczyt: 08.09.2012).
Pracownicy stanowią najważniejszy zasób w organizacji oraz jej najbliższe
otoczenie. Jest to grupa szczególnie narażona na łamanie prawa, stosowanie wobec niej
nieuczciwych praktyk.
Na rynku kształtują się relacje przedsiębiorstwa z klientem. To rynek weryfikuje
wiarygodność, etyczność, zachowań przedsiębiorstw. Poprzez rynek dochodzi także
do komunikowania się interesariuszy przedsiębiorstwa.
Relacje organizacji z odbiorcami i dostawcami decydują o jej sukcesie. Dlatego też
muszą być one oparte na wiarygodnej współpracy, uczciwości, zaufaniu, partnerstwie.
Istotnego znaczenia nabierają w tym kontekście wspólne zasady, rzetelnie sprecyzowane
procedury, kodeksy etyczne, wyznawane wartości, które wykluczają zachowania
nieetyczne.
Społeczność lokalna stanowiąca otoczenie przedsiębiorstwa oczekuje od niego
jasnych, przejrzystych zasad i relacji.
Środowisko naturalne można nazwać milczącym interesariuszem. Przedsiębiorstwo
jest zobligowane do przestrzegania zasad dotyczących ochrony środowiska.
Odpowiedzialność za środowisko dotyczy wszystkich etapów cyklu życia produktów:
od dostawców i wykonawców, poprzez użytkowanie produktu przez klienta,
aż do utylizacji i recyklingu.
75
Podział interesariuszy
Interesariuszy możemy podzielić według różnych kryteriów. Najczęściej spotkać
możemy się z podziałem na interesariuszy: wewnętrznych i zewnętrznych (rys. 20) oraz
interesariuszy pierwszego stopnia i drugiego stopnia.
Interesariusze
wewnętrzni
właściciele
inwestorzy (akcjonariusze)
menedżerowie
pracownicy
związki zawodowe
zewnętrzni
klienci, dostawcy,
konkurenci, wierzyciele,
władze lokalne i centralne,
rządy innych państw,
organizacje pozarządowe,
społeczność lokalna,
środowisko przyrodnicze,
stowarzyszenia handlowe
i branżowe, media, sądy,
szkoły i uczelnie oraz inne
przedmioty z szeroko
rozumianego otoczenia
firmy
Rys. 20. Interesariusze wewnętrzni i zewnętrzni przedsiębiorstwa
Źródło: opracowanie własne.
Przy drugim podziale za interesariuszy pierwszego stopnia uznajemy takie podmioty,
które z przedsiębiorstwem łączą formalne umowy, kontrakty i porozumienia. Są to m. in.:
akcjonariusze, pracownicy, klienci, dostawcy. Interesariuszami drugiego stopnia, są zaś
organizacje wywierające wpływ na funkcjonowanie przedsiębiorstwa, ale nieprowadzące
z nimi transakcji gospodarczych. W tej grupie znajdują się zatem podmioty otoczenia
opiniotwórczego, społeczność lokalna, media, organizacje społeczne itp.
Interesariuszy charakteryzuje: zainteresowanie (ryzyko) i możliwość wywierania
wpływu na sukces firmy. Obrazuje to rysunek 21.
76
Poziom wpływu na sukces firmy
WYSOKI
Interesariusze:
...
Interesariusze:
...
Zapewnienie
zadowolenia,
angażowanie
Budowanie bliskich
rekacji szczególna uwaga
(kluczowa grupa)
Interesariusze:
...
Interesariusze:
...
Monitorowanie,
podstawowa
polityka
informacyjna
informowanie,
konsultowanie
NISKI
NISKI
Poziom zainteresowania firmą
WYSOKI
Rys. 21. Przykładowe oddziaływanie interesariuszy na przedsiębiorstwo
Źródło: (odczyt 25.08.2012).
Z punktu widzenia przedsiębiorstw istotnego znaczenia nabiera odpowiednie
zarządzanie interesariuszami. Początkiem całego procesu jest konieczność dokonania
analizy interesariuszy (rys. 22).
ETAP 1
Określenie interesariuszy organizacji
Wybór interesariuszy organizacji
Ustalenie hierarchii ważności interesariuszy
ETAP 2
Określenie relacjipomiędzy interesariuszami a organizacją
Określenie oczekiwań organizacji i interesariuszy
Ustalenie celów interesariuszy
Identyfikacja treści i formy interakcji (relacji)
ETAP 3
Ocena wpływu interesariuszy na organizację
Synteza ustaleń i wnioski
Ustalenie kierunków dalszych działań
Rys. 22. Proces analizy interesariuszy
Źródło: opracowano na podstawie (Lisiński, 2004).
77
Ze względu na złożoność celów przedsiębiorstwa po zmapowaniu interesariuszy, czyli
zidentyfikowaniu, wybraniu podmiotów o kluczowym znaczeniu dla przedsiębiorstwa,
mogących wywierać silny wpływ na realizowaną przez nie strategię biznesową należy
zwrócić uwagę na oczekiwania interesariuszy, które są bardzo różnorone nie tylko
pomiędzy poszczególnymi grupami, ale także wewnątrz każdej z grup interesariuszy.
Dobre rozpoznanie oczekiwań pozwala na wypracowanie strategii i najskuteczniejszych
sposobów postępowania wobec interesariuszy (tabela 15).
Tabela 15
Przykładowe oczekiwania interesariuszy
Interesariusze
Przykłady oczekiwań
Akcjonariusze/
Właściciele
•
•
•
•
•
•
wzrost wartości firmy
maksymalizacja wartości akcji
pełna i rzetelna informacja
kompetentne organy zarządzające
kształtowanie wizerunku firmy
publiczne przestzreganie zachowań firmy
Menedżerowie/
Pracownicy
•
•
•
•
•
•
satysfakcjonujące wynagrodzenie
wywiązywanie się ze zobowiązań w stosunku do pracowników
pełna i rzetelna informacja
zadowolenie z pracy
możliwość samorozwoju
sprawne zarządzanie firmą
Klienci
•
•
•
•
•
•
•
•
•
zadawalająca jakość i cena produktu
bezpieczeństwo i niezawodność
produktu
jasna i rzetelna informacja
ekonomiczne cechy produktu/usługi
projekt produktu/usługi
proces zakupu i obsługi klienta
personifikacja relacji z klientem
wizerunek firmy
Dostawcy/
Podwykonawcy/
Sprzedawcy/
Koopreranci
•
•
•
•
•
•
•
wiarygodność finansowa partnera
wywiązywanie się ze zobowiązań
opłacalność ekonomiczna
etyka działania
kultura i profesjonalizm działania
współdziałanie
jakość procesu komunikacyjnego
Społeczności lokalne
•
•
•
•
•
•
kultura i profesjonalizm działania
tworzenie miejsc pracy
prowadzenie bezpiecznej działalności
realizowanie i wspieranie działalności
społecznej i charytatywnej, mecenat i sponsoring
wspieranie rozwoju społeczności lokalnej, przemian strukturalnych
Środowisko
naturalne
• prowadzenie bezpiecznej działalności
• racjonalna eksploatacja zasobów naturalnych
• stosowanie technologii przyjaznych środowisku
78
Tabela 15
Przykładowe oczekiwania interesariuszy
Konkurencja
• uczciwa konkurencja
• przejrzystość i czytelność działań konkurencji
• kultura działań biznesowych
Instytucje finansowe
•
•
•
•
•
Instytucje rządowe
i społeczne
• przestrzeganie norm prawnych w zakresie zobowiązań publiczno-prawnych wobec samorządów i państwa
• wpłaty na rzecz funduszy celowych
• współpraca w zakresie stymulacji rozwoju krajowego i lokalnego
• wspieranie instytucji zajmujących się dobroczynnością i działalnością
społeczną
• wspomaganie działalności partii politycznych.
zysk z tytułu wypożyczenia kapitału
wiarygodne wyniki finansowe
wywiązywanie się ze zobowiązań
jawność, rzetelność i kompleksowość informacji
kompetentne organy zarządzające
Źródło: (Paliwoda-Matiolanska, 2009).
W przypadku relacji przedsiębiorstwa z interesariuszami warto odnieść się do serii
norm AA1000 (AA1000 SES - Stakeholder Engagement Standard), których myślą
przewodnią jest budowanie relacji, prowadzenie dialogu i angażowanie interesariuszy
celem budowy wartości przedsiębiorstwa, stymulowania innowacyjności, zarządzania
ryzykiem, dzięki świadomości otoczenia zewnętrznego organizacji. Standardy
te dostarczają wskazówek odnośnie operacyjnego, ale też i strategicznego podejścia
do tego zagadnienia. Kluczowym aspektem jest odpowiedzialność organizacji
(accountability) definiowana przez twórców Standardu AA 1000 jako:
„Odpowiedzialność oznacza uznanie i przyjęcie odpowiedzialności, oraz przejrzyste
postępowanie w tym względzie, za oddziaływanie polityki, decyzji, działań, produktów
i innych aktywności organizacji. Odpowiedzialność obliguje organizację do angażowania
interesariuszy w proces identyfikacji, definiowania i odpowiadania na kwestie związane
ze zrównoważonym rozwojem, oraz do raportowania, wyjaśniania i odpowiadania
na głosy interesariuszy w związku z decyzjami, działaniami i wynikami organizacji.”
Serię standardów AA1000 budują trzy narzędzia są to:
AA1000 Zasady Odpowiedzialności - zawiera ona trzy podstawowe zasady prowadzenia
zaangażowania interesariuszy: zasadę włączania, zasadę istotności i zasadę odpowiadania.
AA1000 Zaangażowanie Interesariuszy - jest to przewodnik pomocny w prowadzeniu
zaangażowania interesariuszy
AA1000 Weryfikacja - opisuje jak dokonać weryfikacji zarządzania interesariuszami pod
kątem zgodności z wytycznymi standardów AA1000.
Dzięki temu narzędziu przedsiębiorstwo może podjąć próbę odpowiedzi na pytania:
• Jak ustanowić odpowiednie zobowiązanie do angażowania interesariuszy i jak
zagwarantować pełną integrację w strategię i działalność operacyjną?
• Jak zdefiniować cel, zakres oraz kluczowych interesariuszy?
• Jak powinien wyglądać proces angażowania interesariuszy?
79
Praktyka
Warto wiedzieć…
W Polsce zaledwie od kilku lat prowadzone są przez jeszcze nieliczne
przedsiębiorstwa praktyki z zaangażowaniem interesariuszy. W oparciu
o wytyczne standardów z serii AA1000 ustrukturyzowany dialog
z interesariuszami prowadziły m. in. Orange Polska, Provident Polska, BritishAmerican Tobacco Polska, Grupa Żywiec i Kompania Piwowarska.
Dialog z interesariuszami
„Największy problem związany z komunikacją to iluzja, że do niej doszło”.
G. B. Shaw
Jak zaznaczono wcześniej niezmiernie ważną rolę w budowaniu relacji
z interesariuszami przypisuje się szeroko rozumianemu „prowadzonemu dialogowi”.
Bardzo często odbywa się on przy okazji prowadzenia rozmów typowo biznesowych,
zaś pozyskane podczas nich informacje nie są włączane do strategii zarządzania
przedsiębiorstwem. Według koncepcji CSR istotne jest aby poznać oczekiwania
interesariuszy oraz uwzględnić je w decyzjach przedsiębiorstwa dlatego też
przedsiębiorstwa powinny dążyć do sformalizowanego zaangażowania interesariuszy.
Umożliwia to zastosowanie międzynarodowego standardu AccountAbility z serii
AA1000. Najczęściej na proces taki składają się cztery elementy (rys. 23), które zmierzają
do ciągłego prowadzenia dialogu i doskonalenia go.
Identyfikacja i analiza
interesariuszy pozwala na lepsze
zrozumienie otoczenia
firmy oraz oczekiwań,
obaw i potrzeb
interesariuszy
Zaangażowanie
interesariuszy i
włączenie ich do
procesu decyzyjnego
poprzez konsultacje,
badania
konsumentów, panele
interesariuszy czy też
dialog
Odpowiadanie na
oczekiwania
interesariuszy i
komunikacja decyzji i
działań podjętych
przez
przedsiębiorstwo w
wyniku dialogu z
interesariuszami
Ewaluacja działań w
ramach dialogu z
interesariuszami i
zaplanowanie
kolejnych kroków w
procesie dialogu
Ciągłe prowadzenie
dialogu
Rys. 23. Przebieg sformalizowanego dialogu przedsiębiorstwa z interesariuszami
Źródło: opracowano na podstawie (Anam i in., 2012).
Dla prawidłowego funkcjonowania przedsiębiorstwa we wszystkich jego obszarach
istotne jest zidentyfikowanie oraz zbudowanie odpowiednich relacji z interesariuszami
80
szczególnie tymi, którzy są kluczowi. Niezmiernie ważną rolę w tym zakresie odgrywa
komunikacja, która powinna być wielokanałowa i kompleksowa. W społecznie
odpowiedzialnym zarządzaniu organizacją zwraca się także uwagę na specyfikę treści
komunikatów kierowanych do poszczególnych grup. Stan prowadzonego dialogu
przedsiębiorstw z interesariuszami wpływa na jego kondycję we wszystkich obszarach
podejmowanych działań. Warto zatem zwrócić uwagę na korzyści, ograniczenia
prowadzenia takowego dialogu oraz wykorzystać rekomendowane jego formy
(tabela 16, 17).
Przeprowadzone w Polsce badania wykazały, że dialog przedsiębiorstw
z interesariuszami (z pracownikami, klientami, organizacjami pozarządowym)
jest na bardzo niskim poziomie (rys. 24). Istotne jest zatem położenie w polskich
przedsiębiorstwach szczególnego nacisku na działania usprawniające w tym obszarze.
Pracownicy
2,1
Klienci
2,7
Organizacje pozarządowe
1,9
0
1
2
3
Rys. 24. Poziom rozwoju dialogu firm z poszczególnymi grupami interesariuszy w Polsce
Źródło: (Gólcz i in., 2011).
81
Tabela 16
Korzyści, ograniczenia prowadzenia dialogu organizacji z wybranymi interesariuszami
Grupa interesariuszy
Kluczowe korzyści
Główne ograniczenia
Pracownicy
Lepsze poznanie potrzeb i oczekiwań pracowników
Wzrost lojalności pracowników
Wzrost motywacji do pracy
Większa efektywność realizowanych projektów
Ograniczenie ryzyka strajków pracowniczych
Budowa wizerunku firmy jako odpowiedzialnego pracodawcy
Niewłaściwe rozumienie istoty dialogu
Nadużywanie definicji dialogu
Brak odpowiedniego podejścia zarządu do dialogu
Brak wiedzy na temat prowadzenia
dialogu
Klienci
Wzrost przychodów wynikający
z utrzymania obecnych klientów
oraz pozyskania nowych
Wzrost efektywności działań
Lepsze poznanie trendów rozwojowych rynku
Wzrost lojalności klientów
Wsparcie innowacyjności organizacji
Budowa pozytywnej reputacji firmy jako organizacji wychodzącej
naprzeciw oczekiwaniom klientów,
godnej zaufania i wiarygodnej
Zarządzanie ryzykiem związanym
z m.in. bojkotami, niską efektywnością podejmowanych działań
Rozproszenie klientów i brak reprezentatywności
Skłonność do monologu
Strach przed otwartością
Wybujałe oczekiwania klientów
Nieufność klientów
Brak reakcji po stronie firm na informacje
przekazywane przez klientów
Brak myślenia długofalowego Przeświadczenie o wysokich kosztach dialogu
Organizacje
pozarządowe
Pozyskanie wiedzy eksperckiej Brak strategii
na temat poszczególnych kwestii • Brak sieciowości NGO
CSR
• Brak strategii NGO
Możliwość otworzenia się na realne • Nieumiejętność definiowania popotrzeby i problemy lokalnej spotrzeb NGO
łeczności
• Brak wyznaczonych celów współLepsze zarządzanie sytuacjami krypracy przez firmy
zysowymi
Brak profesjonalizmu w podejmowaPromowanie i podejmowanie inno- nej współpracy
wacyjnych działań w zakresie spo- • Oferta NGO oderwana od specyfiłecznej odpowiedzialności
ki i potrzeb firmy
Wspomaganie rozwoju lokalnych • Brak mechanizmów biznesowych
społeczności
w NGO
Niwelowanie negatywnego oddzia- • Roszczeniowa postawa NGO
ływania
• Brak przygotowania kadrowego
NGO i firm
Komunikowanie się za pomocą różnego języka
Brak wiedzy o sobie nawzajem
Źródło: (Gólcz i in., 2011)
82
Tabela 17
Rekomendowane formy dialogu organizacji z wybranymi interesariuszami
Grupa interesariuszy
Rekomendowane formy dialogu
Pracownicy
Badanie opinii, satysfakcji pracowników
Fora intranetowe
Spotkania z zarządem, kadrą kierowniczą
Negocjacje zbiorowe
Rady pracownicze
Prowadzenie dialogu z pracownikami poprzez związki zawodowe
Newsletter
Skrzynka pomysłów
Obchód zarządu (kontakt bezpośredni)
Czat z członkami zarządu
Kształtowanie „liderów dialogu” z pracodawcą
Klienci
Inicjowanie dialogu poprzez informowanie”
Centrum Obsługi Klienta
Rzecznik klienta
Tworzenie społeczności internetowej
Spotkania bezpośrednie (klient instytucjonalny)
Spotkania bezpośrednie (klient indywidualny)
Dialog z NGO reprezentującym grupę konsumencką
Polubowne sądy konsumenckie
Sondaż deliberatywny
Organizacje
pozarządowe
Wypracowanie zasad podejmowania współpracy pomiędzy firmami
a NGO w formie dedykowanego podręcznika
Wyznaczenie osoby odpowiedzialnej za kontakt z drugą stroną współpracującą (w firmach i organizacjach pozarządowych)
Kodeks Postępowania w NGO
Promocja ekspertów – członków NGO
Strategia w NGO
Staże wzajemne
Forum Dialogu NGO – Biznes
Stworzenie sieci NGO
Warsztaty edukacyjne
Platforma NGO – Biznes
Certyfikacja NGO
Źródło: (Gólcz i in., 2011).
83
Praktyka
Na podstawie przeprowadzonych badań oraz szeregu dyskusji polscy
eksperci stworzyli kilka uniwersalnych tez, które można odnieść do dialogu
z każdą grupą interesariuszy, niezależnie od jej charakterystyki. Oto one:
• Kluczowym czynnikiem sukcesu w prowadzonym dialogu jest przyjęcie
właściwej postawy, a więc aktywne słuchanie partnera, otwartość
na jego komentarze i sugestie oraz wspólne dążenie do wypracowania
rozwiązania satysfakcjonującego wszystkie strony.
• Osiągnie długoterminowych, strategicznych korzyści z zaangażowania
interesariuszy wymaga planowania działań z uwzględnieniem długiego
horyzontu czasowego.
• Dialog jest procesem, w którym podtrzymanie wysokiego poziomu
efektywności jest możliwe przy założeniu doboru zróżnicowanych
narzędzi. W związku z tym warto rozważyć wdrożenie różnych form
dialogu i umożliwiać ich ewolucję.
• Najbardziej skuteczne są te formy dialogu, w których dominuje
pierwiastek ludzki, czyli bezpośredni kontakt i rozmowa pomiędzy
zaangażowanymi stronami.”
Ważne jest także zwrócenie uwagi na prowadzanie odpowiedniego dialogu
z interesariuszami. Poniżej przedstawiono pomocne wskazówki w tym zakresie.
Dialog z pracownikami:
• Edukuj pracowników odnośnie istoty zaangażowania w proces dialogu.
• Komunikuj kluczowe zasady dialogu oraz wdrażaj działania z nich wynikające.
• Wbuduj dialog w kulturę organizacyjną firmy.
• Angażuj zarząd.
• Przeprowadź wewnątrz organizacji audyt komunikacyjny.
• Zaplanuj dokładnie proces – ustal cele, osoby odpowiedzialne, określ szanse
i zagrożenia.
• Monitoruj regularnie proces dialogu i wdrażaj usprawnienia.
• Nie wykorzystuj wszystkich narzędzi naraz, po pewnym czasie zastępuj obecnie
używane narzędzia nowymi, o podobnym charakterze.
Dialog z klientami:
• Nie prowadź monologu – słuchaj aktywnie opinii klientów i wdrażaj działania
w odpowiedzi na nie.
• Nie bój się otwartości. Dobrze zaplanowany proces dialogu pomoże
zminimalizować wszelkie ryzyka.
• Przyjmij otwartą postawę i bądź gotowy do pójścia na kompromis.
• Myśl o procesie dialogu długoterminowo.
• Angażuj w dialog organizacje reprezentujące konsumentów.
84
•
•
Dopasuj formy dialogu do specyfiki i możliwości Twojej organizacji.
Postaw na formy dialogu, które bazują na bezpośrednim kontakcie i rozmowie.
Dialog z organizacjami pozarządowymi:
• Współpracuj z organizacjami, których profil może wspierać realizację celów
biznesowych przedsiębiorstwa.
• Poznaj dokładnie swojego partnera projektowego.
• Określ w jasny sposób ramy współpracy – harmonogram, podejście
do przepływu informacji, cele i mierniki.
• Wyznacz osobę odpowiedzialną za współpracę z NGO.
• Dostosuj język do odbiorcy.
• Planuj współpracę długoterminowo.
• Mierz efektywność podejmowanych działań i modyfikuj je regularnie.”
Szczególny interesariusz = konsument
„Wsłuchiwanie się w głos klientów
powinno stać się biznesem każdej firmy.”
T. Peters
Najistotniejszym interesariuszem rynkowym dla każdego przedsiębiorstwa jest
konsument, co ma swoje odniesienie także w normie ISO 26000, w której jedną
z podstawowych i efektywnych rekomendowanych praktyk CSR jest prowadzenie
dialogu i zaangażowania konsumentów. Kluczowymi zagadnieniami zawartymi w tej
normie dotyczącymi relacji z klientami i konsumentami są:
1. Uczciwy marketing i praktyki kontraktowe
2. Ochrona zdrowia i bezpieczeństwo konsumentów
3. Zrównoważona konsumpcja
4. Obsługa konsumenta – mechanizmy wsparcia, reklamacji i rozstrzygania sporów
5. Ochrona danych osobowych klientów
6. Dostęp do podstawowych usług
7. Edukacja i budowa świadomości klientów i konsumentów.
Obecnie gdy konsumenci mają do wyboru niezliczoną liczbę oferowanych im dóbr
i usług przedsiębiorstwa muszą coraz mocniej zabiegać o ich zainteresowanie. Współcześni
konsumenci są bardziej świadomi społecznie, ale i ekologicznie - rośnie (choć powoli)
liczba konsumentów, którzy dokonując zakupu kierują się kryteriami ekologicznymi,
etycznymi itp. Cena nie stanowi już u niektórych głównego motywu wyboru produktu
czy usługi, ważne jest aby produkt był wytwarzany w przedsiębiorstwach wykazujących
troskę o stan środowiska naturalnego, przestrzegających prawa człowieka, pracownika,
zasad etycznych, dbających o społeczność lokalną.
Ph. Kotler odnosząc się do kreowania wartości oferty poprzez wzbogacanie jej
o cechy zwiększające jej atrakcyjność funkcjonalną i niefunkcjonalną stwierdził „dziś
inteligentne firmy nie sprzedają produktów, a pakiety korzyści”. Na pakiety te składają się:
85
niższe ceny, zmniejszenie kosztów nabycia i użytkowania oraz oferowanie dodatkowych
korzyści. Przyjęcie przez przedsiębiorstwa powyższej filozofii świadczy o ich orientacji
prospołecznej, pozwala oferować konsumentom dodatkowe wartości. Efektywność
i skuteczność podejmowanych działań przez przedsiębiorstwa zależeć będzie od zmiany
sposobu gospodarowania oraz informowania klientów o ich aktywności prospołecznej
i społecznych korzyściach konsumpcji oferowanych przez nich produktów. Społecznie
odpowiedzialny biznes ma na celu nie tylko wykreowanie pozytywnego prospołecznego
wizerunku przedsiębiorstwa i dostarczanych przez niego dóbr, ale również prowadzi
do zmiany klientów w świadomych i lojalnych użytkowników jego produktów. To, że takie
działania są prowadzone i przynoszą wymierne efekty potwierdza wzrost zakupów
produktów np. ekologicznych (droższych od alternatywnych oferowanych na rynku)
w czasach kryzysu gospodarczego. Trend ten jest wykorzystywany przez niektóre firmy
- liderzy CSR przy realizacji projektów angażują interesariuszy tych obecnych, jak też
potencjalnych.
„Rynek certyfikowanej żywności ekologicznej w Polsce znajduje się
w fazie dynamicznego wzrostu. Szacujemy, że jego wartość wzrosła
w 2011 r. o 25 proc., do 375 mln zł, wobec 300 mln w 2010 r.
Oceniamy, że w tym roku utrzyma ponad 20-procentową dynamikę
i urośnie do 458 mln zł. Według naszych prognoz, w ciągu czterech
najbliższych lat jego wartość powinna się niemal podwoić,
przekraczając 700 mln zł w 2015 r.”
Agnieszka Górnicka,
prezes firmy badawczej Inquiry, która opracowała pierwszy
kompleksowy raport dotyczący rynku żywności ekologicznej w Polsce
Widać, że coraz częściej przedsiębiorstwa chcąc być wiarygodnymi w oczach
klientów, pozyskać ich zaufanie i lojalność prowadzą politykę biznesu odpowiedzialnego.
To właśnie zaufanie stanowi tą wartość, do której konsumenci przywiązują szczególną
wagę. Według danych badania Barometru Zaufania 2011, aż 85% respondentów w ciągu
ostatniego roku nabyło dobra lub usługi od przedsiębiorstw, co do których mieli zaufanie;
natomiast 73% respondentów świadomie nie dokonało zakupu produktów czy usług
od firm, którym nie ufało. Analizując te dane z punktu widzenia wymiaru finansowego
firmy widać, że zaufanie konsumentów jest bardzo „cenne”.
W dzisiejszych czasach firmom trudno jest zignorować potrzeby i wartości jakimi
przy wyborze dobra / usługi kieruje się konsument. Od uznania klienta poprzez
akceptację wyrobów przedsiębiorstwa zależy jego sukces. Z uwagi na to, że konsumenci
nie mają możliwości badania każdego produktu pod względem jakości, zdrowia;
sprawdzenia warunków, w jakich powstają produkty, firma polega na swojej reputacji
wypracowanej u klientów. Nagłaśnianie informacji dotyczących złych warunków pracy
(w firmie lub u jej dostawców), znacznego obciążania środowiska naturalnego przez
firmę, mogą doprowadzić do zniszczenia reputacji firmy (a odbudowanie zaufania jest
kosztowne i długotrwałe), bojkotu produktów. Konsumenci coraz lepiej zdają sobie
sprawę z wpływu jaki mogą wywierać poprzez swoje działania na przedsiębiorstwa.
86
Propagowanie koncepcji społecznej odpowiedzialności przez przedsiębiorstwa i aktywne
pokazywanie własnych działań w tym względzie podnosi świadomość klientów, a więc
również poziom oczekiwań wobec społeczności biznesu jako całości.
Pozostaje jednak część konsumentów, która potrzebuje wiedzy, aby móc świadomie
podejmować decyzje zakupowe. W takim przypadku rolą świadomie odpowiedzialnych
przedsiębiorstw jest ich edukowanie.
Wyniki badania ankietowego pokazują9, że Polacy oceniając przedsiębiorstwa
biorą pod uwagę przede wszystkim jakość ich produktów oraz sposób, w jaki traktują
swoich pracowników i kooperantów. Za problemy drugorzędne uznawali oni etyczne
i odpowiedzialne postępowanie, zaangażowanie w działalność społeczną i charytatywną
czy sposób postępowania firmy w odniesieniu do środowiska naturalnego.
Badania pokazały, że prawie 70% respondentów byłaby skłonnych zapłacić więcej
za produkty, co do których mieliby pewność, że są one przyjazne dla środowiska oraz,
że przy ich produkcji nie zatrudniono dzieci. Ponad 50% badanych zadeklarowało,
że nie kupiłoby produktu firmy, posiadając wiedzę, że nie jest ona społecznie
odpowiedzialna. W reakcji na informację o tym, że któraś z firm działa w sposób
społecznie nieodpowiedzialny 59% ankietowanych skrytykowało tę firmę w rozmowach
ze znajomymi, a 21% zrezygnowała z kupowania produktów tej firmy w przyszłości
(rys. 25).
nie kupuję wyrobów lub
usług tej firmy
21%
inne
5%
będę
mniej skłonny
używać ich w przyszłości
15%
krytykuję
tę firmę
w rozmowach z innymi
59%
Rys. 25. Jaki wpływ miały negatywne informacje o działalności firmy na Pana(i) do niej stosunek ?
(baza: respondenci, którzy słyszeli negatywne opinie o działalności przedsiębiorstw. N=401)
Źródło: (Postawy wobec…, 2003).
9 Wyniki badań dotyczyły postaw wobec społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR), zrealizowanego
przez Ipsos Polska. Badanie przeprowadzono w grudniu 2002 roku na reprezentatywnej ogólnopolskiej
próbie 1000–osobowej (powyżej 18 roku życia) dzięki wsparciu Philip Morris International i we
współpracy z Fundacją Komunikacji Społecznej. Badania zostały pogłębione wywiadami indywidualnymi,
które zrealizowano na przełomie marca i kwietnia 2003. Łącznie zrealizowano 21 wywiadów.
87
Informacje o pozytywnych działaniach przedsiębiorstwa stymulują ankietowanych
do zakupu jego produktów oraz pozytywnego komentowania jej działalności
w rozmowach ze znajomymi (rys. 26).
zdecydowałem się na zakup
wyrobów lub usług
tej firmy
30%
będę
bardziej skłonny
używać ich w przyszłości
17%
inne
13%
rozmawiam
o tej firmie z innymi
40%
Rys. 26. Jaki wpływ miały pozytywne informacje o działalności firmy na Pana(i) do niej stosunek?
(baza: respondenci którzy słyszeli pozytywne opinie o działalności przedsiębiorstw, N=211)
Źródło: (Postawy wobec…, 2003).
Odpowiedzialne zarządzanie łańcuchem dostaw
„Musimy mieć moralne osoby,
jeśli chcemy mieć moralny biznes.”
R.T De George
Kolejnym istotnym zagadnieniem w społecznie odpowiedzialnym funkcjonowaniu
przedsiębiorstwa jest łańcuch dostaw, czyli wszelkie kroki definiujące przebieg produkcji.
Jest to zatem seria procesów i zestaw podmiotów, które przyczyniają się do wytworzenia
określonego produktu/usługi.
Współcześnie problematyka dotycząca łańcucha dostaw jest obszerna i złożona.
Szczególnego znaczenia nabierają możliwości oddziaływania np. konkretnych sektorów
gospodarki na wprowadzanie zasad odpowiedzialnego biznesu do obszaru produkcji,
dostaw (tabela 18).
88
Tabela 18
Wpływ sektorów gospodarki na wprowadzanie zasad odpowiedzialnego biznesu do obszaru produkcji, dostaw
Sektor gospodarki
Możliwości oddziaływania
Biznes
• Monitorowanie standardów etycznych, ekonomicznych, społecznych i środowiskowych u dostawców.
• Komunikowanie o stosowanych standardach,
zwłaszcza wobec potencjalnych kontrahentów.
• Edukowanie partnerów biznesowych w zakresie
zrównoważonego rozwoju.
• Poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań w sferze
zarządzania dostawami.
Organizacje pozarządowe
• Monitorowanie standardów produkcji i upublicznianie informacji na temat zaobserwowanych nieprawidłowości.
• Wywieranie presji na sektor prywatny w kierunku
podnoszenia standardów społecznych i środowiskowych.
• Współpraca przy tworzeniu nowych rozwiązań
i wprowadzaniu standardów.
• Edukowanie konsumentów.
Administracja
• Wdrożenie systemu zielonych zamówień publicznych i kreowanie pozytywnych bodźców dla przedsiębiorstw w kierunku podnoszenia standardów
społecznych i środowiskowych produkcji oraz
usług.
• Współpraca przy tworzeniu nowych rozwiązań
i wprowadzaniu standardów.
Ośrodki naukowe i badawcze
• Prowadzenie pogłębionych badań i analiz dotyczących metod zrównoważonego zarządzania dostawami.
• Edukowanie studentów w temacie zrównoważonego rozwoju.
• Współpraca przy tworzeniu nowych rozwiązań
i wprowadzaniu standardów.
Źródło: (Ćwik, 2011).
Przedsiębiorstwa mogą współpracować z dostawcami z całego świata. Wielu
spośród dostawców czy podwykonawców działa tylko dla korzyści finansowych
zapominając często o kwestiach z zakresu odpowiedzialności ekologicznej (czyli
wykazywania troski o stan środowiska naturalnego), odpowiedzialności społecznej
(czyli m. in. przeciwstawiania się praktykom zatrudniania dzieci, pracy przymusowej,
nieprzestrzegania zasad bezpieczeństwa pracy). Przedsiębiorstwa, które opierają
swoje funkcjonowanie na koncepcji CSR promują i wdrażają odpowiedzialność również
w obszarze łańcucha dostaw.
Analizując odpowiedzialne zarządzanie łańcuchem dostaw można odnieść się
do trójwymiarowości samej koncepcji CSR. Wynika z tego, że proces zarządzania
łańcuchem dostaw można rozpatrywać z punktu widzenia ekonomicznego, społecznego
89
i ekologicznego. I tak, biorąc pod uwagę kryteria ekonomiczne zwraca się szczególną
uwagę na: uczciwe warunki kontraktów, terminowe wywiązywanie się ze zobowiązań
finansowych, nie wykorzystywanie przewagi ekonomicznej do negocjowania
nieadekwatnych cen i warunków umów, przeciwdziałanie korupcji, przestrzeganie
odpowiednich, uczciwych standardów współpracy.
W przypadku obszaru społecznego uwzględniać należy działania, które są zgodne
z prawem pracy i respektują prawa człowieka. Dotyczy to zarówno pracowników
(np. w wymiarze uczciwego wynagradzania, przestrzegania ustalonych godzin pracy,
bezpieczeństwa w miejscu pracy), jak również społeczności lokalnej.
Trzecim obszarem, o który należy zadbać poprzez podejmowanie określonych
działań jest środowisko naturalne. Wyrażaniem troski o stan środowiska w zarządzaniu
łańcuchem dostaw jest zwracanie uwagi na oddziaływanie na środowisko w całym cyklu
życia produktu tj. od fazy projektowania poprzez m. in. transport materiałów, racjonalne
gospodarowanie i wykorzystanie zasobów, aż po utylizację produktu. W całym łańcuchu
dostaw można dokonywać pomiarów np. ilości wydzielanych gazów cieplarnianych,
efektywności energetycznej, wpływu na bioróżnorodność, możliwości ponownego
użycia materiałów. Uzyskana w ten sposób wiedza zwiększa świadomość oddziaływania
na stan środowiska naturalnego i może stanowić podstawę do podjęcia dalszych kroków
w celu minimalizowania negatywnego oddziaływania na nie.
Relacje z dostawcami są uregulowane w normie ISO 26000 za pomocą określonych
wytycznych, które dotyczą:
1. Uwzględniania kryteriów społecznych i środowiskowych w praktykach
i procedurach dotyczących zakupów, dystrybucji i zawierania umów.
2. Zachęcania innych organizacji do uwzględniania wyżej wymienionych kryteriów.
3. Wsparcie małych i średnich organizacji we wdrażaniu CSR, włącznie
z podnoszeniem świadomości w zakresie społecznej odpowiedzialności biznesu,
najlepszych praktyk oraz udzielaniem dodatkowej pomocy.
4. Podnoszenia świadomości na temat społecznej odpowiedzialności biznesu
wśród organizacji, z którymi się współpracuje.
5. Promocja uczciwych i zgodnych z rzeczywistością kosztów i korzyści z tytułu
wdrożenia w łańcuchu wartości odpowiedzialnych społeczne praktyk.
Aby cały proces zarzadzania łańcuchem dostaw przebiegł prawidłowo i przynosił
oczekiwane efekty konieczne jest zbudowanie go na mocnych fundamentach, którymi
są podejmowane przez przedsiębiorstwo na samym początku odpowiedzialne społecznie
i ekologicznie działania. Przy rozpoczęciu współpracy z dostawcami, podwykonawcami
należy jasno, czytelnie przedstawić swoje im swoje oczekiwania, wymagania. Może
przyjmować to postać kodeksu postępowania, być zapisane w polityce zakupowej,
czy ujęte w kryteriach doboru dostawców. Następnie na podstawie przeprowadzonej
weryfikacji zgodności działań dostawcy z wymaganiami stawianymi przez zamawiającego
dokonuje się wyboru odpowiednich dostawców, podwykonawców i od tego momentu
rozpoczyna pracę także w kierunku doskonalenia standardów i ciągłego uczenia się
na podstawie danych i informacji własnych oraz tych pochodzących od dostawców.
Na każdym etapie łańcucha dostaw ważne jest przekazywanie informacji, komunikacja.
Przebieg procesu odpowiedzialnego łańcucha dostaw prezentuje rys. 27.
90
Określenie wymagań
przedsiębiorstwa
wobec dostawców
(np. w postaci
kodeksu
postępowania,
polityce zakupowej,
kryteriach doboru
dostawców).
Weryfikacja zgodności
działań dostawcy z
wymaganiami
zamawiającego
(pozwala ona
dokonywać wyboru
dostawców, którzy
spełniają określone
przez
przedsiębiorstwo
kryteria). Uzgodnienie
wspólnych celów CSR
(środowiskowych,
społecznych itp.).
Wybór dostawców i
wspólna praca nad
ulepszaniem
standardów poprzez
szkolenia, innowacje,
motywowanie
dostawców do
optymalizacji kosztów
i zmniejszenia ryzyka.
Prowadzenie działań
stale monitorujących
standardy, według
których funkcjonują
dostawcy; wspólne
ustalanie planów
naprawczych w celu
rozwiązywania
pojawiających się
problemów.
Stałe ulepszanie
standardów i ciągłe
uczenie się na
podstawie danych i
informacji własnych
i przekazywanych
przez dostawców.
Rewizja kryteriów
doboru dostawców
w razie
konieczności.
Rys. 27. Przebieg odpowiedzialnego łańcucha dostaw
Źródło: opracowano na podstawie (Anam i in. 2012).
W procesie zarządzania łańcuchem dostaw można korzystać z wielu różnorodnych
narzędzi, dzięki którym możliwe jest wprowadzanie do niego zasad społecznie
odpowiedzialnego biznesu. Ważne jest (jak wcześniej zaznaczano) określenie
dostawcom konkretnych wymagań. Dla społecznie odpowiedzialnych przedsiębiorstw
do tej pory obowiązujące standardy współpracy, kryteria doboru jak np. cena, jakość
stają się nie wystarczającymi i istnieje konieczność uzupełnienia ich o dodatkowe jak
np. spełnianie określonych standardów środowiskowych, dostarczanie ekologicznych
półproduktów, dostępność, czy obsługa logistyczna. Na każdym etapie procesu ważne
miejsce zajmuje edukacja. Tylko zrozumienie konieczności działania odpowiedzialnego
społecznie, ekologicznie, świadomość znaczenia wpływu podejmowanych działań
na każdym etapie łańcucha dostaw na środowisko naturalne, społeczność lokalną może
doprowadzić do pełnego włączania zasad odpowiedzialnego biznesu do działalności
każdego z podmiotów uczestniczących w łańcuchu dostaw. Świadomy wykonawca,
dostawca prowadzi audyty swojej działalności, wprowadza systemy monitorowania,
czy włącza do swojego systemu zarządzania aspekty środowiskowe, jakościowe etc.
Pomimo niewątpliwego wysiłku jaki należy podjąć przy wprowadzaniu, wykorzystywaniu
konkretnych narzędzi uzyskuje się efekty i to w trzech wymiarach: ekonomicznym,
ekologicznym i społecznym. Podkreślić należy, że każda organizacja w zależności
od specyfiki działania, jak i zajmowanego miejsca w całym łańcuchu dostaw powinna
stworzyć adekwatny do swoich potrzeb zbiór narzędzi, z których będzie korzystać
(rys. 28).
91
Opracowanie i komunikowanie kryteriów współpracy z dostawcami (ustalenie adekwatnych
wymogów ekonomicznych, społecznych, środowiskowych w formie odpowiednich dokumentów,
kodeksów, kryteriów przetargowych).
Narzędzia
Prowadzenie audytu u dostawców, a w razie wykrycia nieprawidłowości przygotowanie planu
naprawczego.
Edukowanie dostawców w kwestiach związanych ze zrównoważonym rozwojem.
Wprowadzanie systemów monitorowania aspektów ekonomicznych, społecznych i środowiskowych
w łańcuchu dostaw (np. obliczanie śladu węglowego).
Wprowadzanie standardów i norm (np. normy jakości, normy środowiskowe, standardy CSR).
Tworzenie kanałów komunikacji z dostawcami (uniemożliwienie zgłaszania inicjatyw, komunikacja
dwukierunkowa).
Rys. 28. Narzędzia wykorzystywane do włączania odpowiedzialnego biznesu do zarządzania
łańcuchem dostaw
Źródło: opracowano na podstawie (Ćwik, 2011).
Ciekawą inicjatywą dotyczącą zarządzania łańcuchem dostaw, wzbogacająca ją jest
tzw. procedura 10 kroków. Powstała ona w Chinach, z myślą o tamtejszych producentach
i sieciach handlowych. Ze względu na jej uniwersalność może być ona wykorzystywana
przez organizacje na całym świecie. Poniżej przedstawiono uogólnioną procedurę
10 kroków, którą można zastosować do różnych rodzajów łańcuchów dostaw na rynku
globalnym.
Krok 1 – współpraca z dostawcami
w celu lepszego zrozumienia nowych
uwarunkowań i nowych praw (dotyczących prawa pracy, zachowania zasobów środowiska naturalnego,
Krok 2 – ułatwienia i promocja
szkoleń (w celu lepszego zrozumienia
92
zależności, korzystanie z wykwalifikowanych trenerów, wykorzystanie
najlepszych praktyk biznesowych),
Krok 3 – pytaj firmy o ich obawy (przepływ informacji, wyrażanie
niepokojów i obaw, może być to pomocne w stworzeniu nowych planów
realizacji zadań, dopasowania do nowych wymogów, w tym odpowiedzialności),
Krok 4 – aktualizuj instrumenty
kontroli (wykorzystanie auditów,
okresowa kontrola, w celu aktualizacji i ewentualnej korekty instrumentarium),
Krok 5 – ewaluacja/analiza wyników oceny przedsiębiorstwa (daje
możliwości śledzenia postępów implementacji nowych rozwiązań i zaleceń),
Krok 6 – rozmowy z byłymi pracownikami (w kontekście ustalenia,
czy zwolnienia były legalne i czy pracownicy otrzymali odpowiednie uposażenie – istotne w kontekście Chin,
ale również przy analizie wdrażania
społecznej odpowiedzialności bizne-
su w innych, globalnych łańcuchach
dostaw),
Krok 7 – kalkulacja kosztów (dotyczy całego łańcucha, daje pełen obraz i zakres informacji dotyczących
wszystkich procesów wytwarzania),
Krok 8 – całkowity koszt produktu
będzie obejmował także transport
i inne czynności i procesy logistyczne
(analizowanie kosztów z punktu widzenia kosztów całkowitych/globalnych),
Krok 9 – jasność/jawność i rzetelność podpisywanych umów z pracownikami,
Krok 10 – zwiększenie i pokazanie
potencjału przedsiębiorstwa (zwiększyć wydajność i produktywność
w celu zmniejszenia kosztów pracy).
Odpowiedzialny łańcuch dostaw stwarza przedsiębiorstwu możliwość wywierania
wpływu na zachowania dostawców i podwykonawców. Pozwala na budowanie trwałych
relacji biznesowych. Jego funkcjonowanie w przedsiębiorstwie potwierdza stosowanie
w praktyce zasad zrównoważonego rozwoju, co uwiarygadnia podejmowane przez nie
działania.
„Przyszłość należeć będzie do innowacyjnych firm, które rozumieją,
że budowanie długoterminowej wartości dla akcjonariuszy i bycie
liderem w branży wymaga włączenia zasad zrównoważonego rozwoju
na każdym poziomie zarządzania: strategicznym i operacyjnym oraz
w łańcuchu dostaw.”
Anne Stausboll,
CEO, California Public Employees’ Retirement System (2012) 27
Dzięki prawidłowemu zarządzaniu łańcuchem dostaw konsument otrzymuje
transparentną informację dotyczącą oferowanego mu produktu czy usługi.
Ma świadomość, że wszelkie półprodukty stosowane do wytworzenia określonego dobra,
a w konsekwencji jakość dobra finalnego jest najwyższa i sprawdzona, że dobro zostało
wytworzone z poszanowaniem dla środowiska naturalnego, społeczności lokalnej. Takie
postępowanie przynosi przedsiębiorstwu szereg korzyści (rys. 29).
93
Zminimalizowanie
ryzyka
reputacyjnego
Optymalizacja
kosztów
Zminimalizowanie
ryzyka operacyjnego
Korzyści
odpowiedzialnego
zarządzania
łańcuchem
dostaw
Ułatwiony dostęp
do finansowania
Zminimalizowanie
ryzyka prawnego
Zwiększenie
lojalności
dostawców
Rys. 29. Korzyści odpowiedzialnego zarządzania łańcuchem dostaw
Źródło: opracowano na podstawie (Anam i in. 2012).
Odpowiedzialne zarządzanie łańcuchem dostaw to dziedzina ciągle rozwijająca się.
Klient interesuje się już nie tylko ceną produktu/usługi, ale także pochodzeniem składników
wyrobu, możliwościami utylizacji produktu etc. Prowadzi to do sytuacji, w której
producent aby sprzedać dany produkt musi podjąć współpracę z odpowiedzialnymi
dostawcami, podwykonawcami spełniającymi wymagania określone m. in. w normie
ISO 26000. Jest to przykład niczego innego, jak presji jaką może wywierać konsument
na przedsiębiorstwo nie tylko w zakresie prowadzonej działalności produkcyjnej, ale
także w obszarze podejmowanej przez nie współpracy z innymi podmiotami, których
działania wpływają na produkt finalny. Ważną rolę odgrywa tu również monitorowanie
odpowiedzialnego łańcucha dostaw poprzez organy nadzorujące rynek oraz
organizacje pozarządowe. Szansą dla przedsiębiorstw jest wdrażanie innowacyjnych
rozwiązań technologicznych, przyjaznych środowisku naturalnemu, technicznych oraz
organizacyjnych.
Analizując łańcuch dostaw należy mieć również na uwadze istniejącą politykę
zamówień publicznych. W Europie coraz częściej można spotkać się z prowadzeniem
tzw. zielonych przetargów. Oznacza to, że zamawiający zaczynają włączać kryteria lub
wymagania ekologiczne do procedur udzielania zamówień publicznych. Szukają tym
samym rozwiązań, które pozwolą na ograniczenie negatywnego wpływ produktów
i usług na środowisko, uwzględniając przy tym koszt całego cyklu życia produktu. Według
założeń Komisji Europejskiej do 2015 r. połowa udzielanych zamówień publicznych
ma uwzględniać aspekty środowiskowe. W naszym kraju „zielone przetargi” nie są jeszcze
zbyt popularne.
94
W Polsce zarzadzanie łańcuchem dostaw z uwzględnieniem zasad odpowiedzialnego
biznesu wymaga podjęcia szeregu przedsięwzięć. Dotyczy to w szczególności edukacji
rynku oraz tworzenia, zastosowania odpowiedniego instrumentarium. Edukacja może
odbywać poprzez pokazywanie dobrych praktyk (szczególnie tych rodzimych, najbardziej
zbliżonych w obszarze działania do konkretnego przypadku), jak też konsekwencji praktyk
nagannych. Znaczącą rolę należy przepisać komunikacji, prowadzeniu szerokiego dialogu
przez firmy, budowaniu relacji opartych na zaufaniu i zrozumieniu10, współpracy. Niestety
w Polsce sposób przepływu informacji w omawianym obszarze nie jest dopracowany.
Utrudnieniami w rozwoju odpowiedzialnego łańcucha dostaw są także: mała presja
ze strony konsumentów, mała motywacja do wprowadzania zmian, inwestowania w ten
obszar działalności, ograniczenia prawne tzw. „złe prawo”.
Praktyka
Firma HP wprowadziła program zróżnicowania dostawców w łańcuchu
dostaw, który sprzyja innowacyjności, przyczynia się także do rozwoju
gospodarczego społeczeństw, w których HP funkcjonuje. Program zapewnia
współpracę HP z dostawcami, którzy inaczej nie nawiązaliby kontaktów
handlowych z tą firmą, a którzy lepiej odzwierciedlają strukturę demograficzną
klientów HP. W Stanach Zjednoczonych objęto programem firmy, które
są własnością członków mniejszości narodowych, kobiet lub osób starszych.
Warto wiedzieć…
W 2008 roku uruchomiono portal „for Responsible Supply Chain
Management” (www.csr-supplychain.org), którego celem jest niesienie
wsparcia dla firm chcących wdrażać odpowiedzialne zarządzanie dostawami.
Portal powstał z inicjatywy CSR Europe (europejska sieć biznesu na rzecz
CSR) we współpracy z jego firmami członkowskimi (Titan, Volkswagen, HP,
L’Oreal) oraz w partnerstwie z Hellenic Network for CSR (HNCSR) i Business
Social Compliance Initiative (BSCI). Zawiera on szereg ekspertyz pochodzących
z audytów i szkoleń jakie prowadziły u dostawców międzynarodowe firmy
rożnych sektorów. Planowane jest poszerzenie formuły portalu m. in.
o udostępnienie większej liczby narzędzi oraz przetłumaczenie go na kolejne
języki.
W 2010 roku także przez CSR Europe został zainicjowany nowy projekt
o nazwie „Enterprise 2020”. Jego celem jest pobudzanie dialogu społecznego
oraz nawiązanie współpracy pomiędzy różnymi środowiskami, co doprowadzić
ma do powstania wspólnej wizji zrównoważonego biznesu przyszłości. Oprócz
poszerzania grona odbiorców poprzez m. in. przetłumaczenie istniejącego
10 Problematykę tę poruszono szerzej w części dotyczącej kapitału społecznego.
95
portalu na kolejne języki, dodanie nowych metod i instrumentów, stworzenie
narzędzi e-learningowych dla praktyków, chciano także m. in. inicjować dialog
z instytucjami Unii Europejskiej w celu promocji odpowiedzialnego zarządzania
dostawami w całej Europie. W ramach tego wspólnego przedsięwzięcia
powstał nowy portal poświęcony problematyce odpowiedzialnych dostaw.
W jego tworzenie zaangażował się Global Compact: http://supply-chain.
Kapitał społeczny
„Budowa państwa składa się z trzech etapów
– tworzenia instytucji nowego państwa,
kreowania gospodarki rynkowej oraz
kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego.
Pierwszy etap trwa 6 miesięcy,
drugi 6 lat, a trzeci co najmniej 60 lat”
Lord R. Dahrendorf
Kolejnym ważnym terminem związanym ze społeczną odpowiedzialnością biznesu
jest kapitał społeczny - obecnie szeroko analizowany szczególnie w naukach społecznych.
Przedsiębiorstwa społecznie odpowiedzialne budują swoje relacje z interesariuszami
zarówno zewnętrznymi, jak też wewnętrznymi na zaufaniu, szczerym i otwartym dialogu,
transparentności działań, uczciwości. Niezmiernie ważną rolę w ich funkcjonowaniu
stanowi zatem kapitał społeczny. Przegląd literatury ukazuje wielopłaszczyznowość
i niejednoznaczność tego pojęcia. Czym zatem jest kapitał społeczny? Jaką definicję
przyjąć? W tabeli 19 zestawiono cztery ujęcia kapitału społecznego.
Tabela 19
Przykładowe ujęcia kapitału społecznego
Autor
Koncepcja kapitału społecznego
P. Bourdieu
Wyodrębnił on kapitał społeczny obok ekonomicznego
i kulturowego.
Uważał, że kapitał społeczny odnosi się do takich zasobów,
jakie posiadają jednostki w kontekście wchodzenia przez
nie w relacje międzyludzkie.
Zdefiniował kapitał społeczny jako sumę zasobów aktualnych i potencjalnych, które należą się jednostce lub grupie
z tytułu posiadania trwałej, mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanej sieci relacji, znajomości, wzajemnego uznania.
96
Tabela 19
Przykładowe ujęcia kapitału społecznego
J. Coleman
Zdefiniował kapitał społeczny jako relacje międzyludzkie
kształtujące zaufanie, oczekiwania, zobowiązania występujące w danym środowisku społecznym.
Uważał, że kapitał społeczny występuje w trzech formach:
kanały informacji, zobowiązania i oczekiwania oraz efektywne sankcje i normy społeczne.
Uważał, ze aktorzy kierują się głównie własnym interesem,
zatem zanim zaangażują się w działania zbiorowe dokonują kalkulacji zysków i strat.
F. Fukuyama
Łączył kapitał społeczny ze społeczeństwem obywatelskim
rozumianym jako sfera wolnych stowarzyszeń i wspólnot,
które powstały i funkcjonują w opozycji do biurokracji
i centralizacji.
R. Putnam
Zdefiniował kapitał społeczny jako zasoby zawierające instytucje, postawy i wartości, relacje regulujące interakcje
między jednostkami, aby mógł dokonać się rozwój gospodarczy i społeczny.
Zwrócił uwagę na sieć horyzontalnych stowarzyszeń pomiędzy ludźmi, jakimi są instytucje kreowane oddolnie
przez aktorów życia w regionie odgrywając zarazem funkcje zaspokojenia podstawowych potrzeb poszczególnych
jednostek i całej społeczności. Zatem na kapitał społeczny
składają się sieci społeczne i normy społeczne. Przekładają się one na produktywność (w sensie gospodarczym, politycznym i społecznym).
Źródło: opracowano na podstawie (Geisler, Szczepański, 2006).
Kapitał społeczny jest znaczącym czynnikiem wpływającym na rozwój społecznogospodarczy kraju. W Polsce obszar ten mocno zaniedbany. Przeprowadzane badania
pokazują, że w sferze tej kraj nasz na tle innych państw (szczególnie europejskich)
nie wypada korzystnie – tylko 26% respondentów wyraża obecnie przekonanie,
że większości ludzi można ufać. Jednym z najbardziej charakterystycznych mierników
kapitału społecznego jest uczestnictwo w organizacjach społecznych. I w tym
przypadku potwierdza się niski poziom kapitału społecznego w Polsce. Zaledwie 11,0%
ankietowanych wg badań CBOS-u uczestniczy w organizacjach społecznych. Nieco
lepiej przedstawia się sytuacja w przypadku przeznaczania pieniędzy na cele społeczne,
charytatywne. Aktywność taką deklarował co czwarty Polak (24,9%).
Stan obecny kapitału społecznego w naszym kraju jest wysoce niezadawalający,
wymaga podjęcia szeregu działań stymulujących. Kwestia wzmocnienia kapitału
społecznego w Polsce podkreślana jest w aktualnych dokumentach rządowych,
szczególnie tych o wymiarze długookresowym – „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe”,
czy też „Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego biznesu 2050”.
W dokumencie „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” za jedno z zasadniczych
wyzwań uznano właśnie: Wzrost kapitału społecznego Polski (Wyzwanie 10). Założono,
iż podstawowym wyzwaniem dla naszego kraju jest zbudowanie zaufania, które stanowi
97
istotną wartość dodaną w procesach rozwojowych. Należy zatem podjąć wysiłek
budowania kapitału społecznego aby wzmocnić wiarygodność państwa oraz sprawność
podejmowanych przez nie działań. Wpłynie to na pogłębienie zaufania do własnego
państwa, a także do życia publicznego w ogóle. Należy także zadbać o kapitał społeczny
będący w posiadaniu poszczególnych jednostek. To od niego zależy jakość relacji,
zaufania, dialogu, współpracy, otwartość na postawy, poglądy i pomysły innych, poziom
innowacyjności i kreatywności zarówno w rodzinie, miejscu pracy (gdzie spędzamy
niemal połowę życia), jak i we wspólnocie lokalnej. Wymienione czynniki są zarazem
kluczowymi kompetencjami rozwoju gospodarczego, niezbędnymi do funkcjonowania
w stale zmieniającym się otoczeniu. Zwraca się uwagę na konieczność zadbania nie tylko
o kapitał rozwojowy (zdolność ludzi do ufania sobie we wszystkich wymiarach życia), ale
także o kapitał o charakterze sieciowym (opiera się na więziach sięgających poza krąg
najbliższych kontaktów).
Przy tworzeniu kolejnego dokumentu „Wizja zrównoważonego rozwoju dla
polskiego biznesu 2050” znaczącą rolę odegrały konsultacje z przedstawicielami biznesu.
Za jeden z sześciu kluczowych obszarów, newralgicznych dla polskich przedsiębiorców
z perspektywy zrównoważonego rozwoju uznano także kapitał społeczny. Wizję rozwoju
kapitału społecznego w Polsce do roku 2050 przedstawia rysunek 30.
Wizja 2050
Konkurencja i innowacjyjna Polska gospodarka
rozwija się w oparciu o kapitał społeczny
Ważne w przyszłości
Poczucie wspólnej odpowiedzialności
Partycypacja w proponowanych rozwiązaniach
Zmiana stylu życia w systemu wartości
Ważne i pilne
Tworzenie rozwiązań inicjujących i stymulujących
współpracę
Rys. 30. Wizja rozwoju kapitału społecznego
Źródło: (Wizja zrównoważonego…, 2012).
Kapitał społeczny stanowi z całą pewnością podstawę do budowy konkurencyjnej
oraz innowacyjnej gospodarki. Tylko gospodarka oparta na zaufaniu i przejrzystości,
dialogu i współpracy ma szanse na rozwój. Implikuje to podejmowanie działań
pozwalających na zmierzanie w kierunku zrównoważonego rozwoju całej gospodarki,
jak i poszczególnych jej podmiotów - także przedsiębiorstw. Jedną z dróg do osiągnięcia
98
zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw jest właśnie koncepcja CSR. Konkludując:
Jednym z podstawowych elementów pozwalających na działanie zgodnie z zasadami
społecznie odpowiedzianego biznesu, zrównoważonego rozwoju jest budowanie
przez przedsiębiorstwa kapitału społecznego. Przedsiębiorstwa muszą jednak w tym
obszarze uzyskać wsparcie od państwa oraz innych instytucji. Należy więc rozpocząć
od wypracowania takich rozwiązań, mechanizmów, które umożliwiają dialog i będą
stymulować wielostronną współpracę. To z kolei pozwoli na podjęcie dalszych kroków,
czyli pracę nad zmianą postaw konsumenckich, stylu życia społeczeństwa, w którym
zasadniczą rolę odgrywać będą: zaufanie, partnerstwo i odpowiedzialność. Aby budować
gospodarkę opartą na kapitale społecznym należy podjąć wysiłek edukacji, uświadamiania
znaczenia odpowiedzialnej, transparentnej, otwartej komunikacji w procesie budowania
zaufania nie tylko w relacjach międzyludzkich, ale także gospodarczych. Szczególny
nacisk powinien zostać także położony na zwiększanie poczucia współodpowiedzialności
za efekty podejmowanych działań, jak też na aktywizację uczestników rynku w życiu
gospodarczym.
To jaki jest poziom kapitału społecznego zależy od wielu czynników m. in.: dobrobytu
materialnego, poziomu cywilizacyjnego, stopnia swobody gospodarczej. Pomiędzy
biznesem a kapitałem społecznym istnieje konkretna relacja: im wyższy jest poziom
kapitału społecznego tym większe efekty ekonomiczne można uzyskać w biznesie.
Według profesora J. Czapińskiego, wysoki poziom kapitału społecznego jest
korzystny dla biznesu z wielu względów. A mianowicie: prowadzi do obniżenia
kosztów transakcyjnych, do długoterminowych inwestycji i dyfuzji wiedzy, solidarności
międzygrupowej, ograniczenia nadużyć dobra wspólnego, rozwoju trzeciego sektora
i społecznej kontroli działania władz; wpływa na skrócenie procesów inwestycyjnych,
zwiększenie rzetelności kontrahentów, zmniejszenie korupcji; ułatwia negocjacje. Zatem
w dobrze pojętym interesie przedsiębiorstwa jest budowanie, wzmacnianie kapitału
społecznego. Jednak najpierw należy podjąć wyzwania przed jakim stoi większość
polskich przedsiębiorstw (rys. 31).
Wzmacnianie
współpracy
Najważniejsze
wyzwania dla biznesu
w obszarze kapitału
społecznego
Budowanie
zaufania
społecznego
Rys. 31. Wyzwania dla biznesu w obszarze kapitału społecznego
Źródło: opracowano na podstawie (Wizja zrównoważonego…, 2012).
W kontekście możliwości uzyskania przez przedsiębiorstwa szeregu korzyści poprzez
budowanie kapitału społecznego warto zastanowić się nad konkretnymi ich potrzebami
w jego tworzeniu (rys. 32).
99
Potrzeba mechanizmów nagradzających współpracę między
podmiotami gospodarczymi i kooperację międzysektorową
Potrzeba standardów służących poprawie dostępu do informacji na
temat ekonomicznych, społecznych i środowiskowych aspektów
działalności przedsiębiorstw
Potrzeba współpracy i zaangażowania organizacji społecznych oraz
podmiotów ekonomii społecznej w pobudzanie aktywności społecznej
jednostek
Potrzeba przyjęcia długookresowego horyzontu działania przez
partnerów sprzyjającego długoterminowej i stabilnej współpracy z
biznesem
Potrzeba uczenia postaw sprzyjających współpracy już od
najwcześniejszych etapów edukacji
Potrzeba rozwiązań systemowych ukierunkowanych na promowanie
dobrych praktyk biznesowych w obszarze społecznej
odpowiedzialności biznesu
Potrzeba wspierania rozwoju przedsiębiorczości oraz innowacji
społecznych ukierunkowanych na realizację wspólnych celów
społeczności lokalnych
Potrzeba otwarcia się urzędników i polityków na dialog z biznesem
Rys. 32. Potrzeby przedsiębiorstw w budowaniu kapitału społecznego
Źródło: (Wizja zrównoważonego…, 2012).
Przedsiębiorstwa zgłaszają zapotrzebowanie na konkretne działania. Czy zostaną
one zrealizowane, czas pokaże. Z pewnością należy podejmować ciągły wysiłek,
aby Polska dysponowała znaczącym kapitałem społecznym. Będzie to z pożytkiem
dla społeczeństwa, gospodarki, środowiska naturalnego. Warto mieć na względzie,
że działania realizowane przez pojedyncze podmioty gospodarcze upowszechniają się
na większą skalę (makroskalę). To samo odnosi się do dokonywania wyborów, strategii
życia - pojedyncze wybory, decyzje wpływają na ogólne zjawiska społeczne.
Należy również zastanowić się nad tym, jaką rzeczywistą, konkretną rolę mogą
odegrać polscy przedsiębiorcy - szerzej biznes - w budowaniu kapitału społecznego
100
sprzyjającego również społecznej odpowiedzialności biznesu. Działań jakie można
podjąć w tym zakresie jest wiele. W dokumencie „Wizja zrównoważonego rozwoju dla
polskiego biznesu 2050” za podstawowe uznano:
• promocję aktywności społecznej poprzez tworzenie mechanizmów rynkowych
nagradzających taką aktywność,
• tworzenie i wdrażanie narzędzi dialogu z otoczeniem,
• stymulowanie rozwoju kapitału społecznego we własnych organizacjach poprzez
sposób organizacji pracy, stawianie odpowiednich wymagań pracownikom,
budowanie atmosfery opartej na pożądanych wartościach,
• promowanie i nagradzanie postaw opartych na etyce i przejrzystości w biznesie,
• kształtowanie odpowiedzialnych postaw wśród konsumentów poprzez
prospołeczne produkty i usługi,
• zapraszanie do współpracy i realizowania wspólnych działań i projektów
z innymi podmiotami sektora prywatnego, instytucjami i organizacjami z innych
sektorów, a także z lokalnymi władzami,
• poszukiwanie nowych sposobów finansowania i rozwoju innowacji,
• dążenie do poprawy transparentności, np. w zakresie aspektów środowiskowych,
społecznych i z obszaru ładu korporacyjnego.
Z pewnością powyższe działania nie wyczerpują wszystkich możliwości i całe
zagadnienie wymaga jeszcze prowadzenia dalszych rozważań, konsultacji, dyskusji.
W polskich przedsiębiorstwach możemy zaobserwować na przestrzeni ostatnich lat
trzy trendy zmian w obszarze zarządzania rozwojem kapitału społecznego. Są to:
1. Uznanie kapitału społecznego za istotny czynnik wspomagający strategię
rozwoju swojej firmy.
2. Zwiększone zainteresowanie koncepcją społecznej odpowiedzialności biznesu
oraz zarządzaniem wiedzą w przedsiębiorstwie.
3. Zwiększone zainteresowanie koncepcjami i metodami pomiaru kapitału
społecznego.
Podsumowując warto podkreślić, że rozwój społecznej odpowiedzialności biznesu
stwarza dogodne warunki pod budowę kapitału społecznego. Przywiązuje znaczącą rolę
do partnerstwa, otwartości, budowania szczerego dialogu i zaufania pomiędzy różnymi
podmiotami (pracownikami, przedsiębiorstwami, społecznością lokalną, organizacjami
pozarządowymi, administracją państwową). Stwarzanie dobrych warunków do pracy,
sprzyjającej atmosfery sprzyja skuteczności, kreatywności, lojalności pracowników.
Przekłada się to na budowanie wartości firmy, gdyż to od ludzi (również ich kapitału
społecznego) zależy realizacja celów tak operacyjnych, jak i strategicznych. Dobrze
zmotywowany pracownik, mający możliwość rozwoju zawodowego, poszerzający
swoją wiedzę i umiejętności, pracujący w przyjaznej atmosferze, zaangażowany
w realizację celów organizacji stanowi podstawę do wzmacniania pozycji firmy na rynku.
Rzeczywiste i strategiczne ukierunkowanie się przedsiębiorstwa na rozwój kapitału
społecznego między innymi poprzez podejmowanie działań społecznie i ekologicznie
odpowiedzialnych przełożyć się może na większą lojalność interesariuszy, wzmocnienie
marki, wizerunku, wymierne korzyści ekonomiczne.
101
Praktyka
Warto wiedzieć…
Przedsiębiorstwa coraz częściej poddają badaniom swój tzw. Social Equity.
Poprzez Social Equity (Kapitał Społeczny) rozumiana jest wartość społeczna
i środowiskowa jaką przypisują marce interesariusze. Budowa marki odbywa się
poprzez działania, które są tożsame z potrzebami, wartościami istotnymi dla
interesariusza.
GoodBrand Social Equity Index - GBSEI (Wskaźnik Kapitału Społecznego)
jest narzędziem pozwalającym na dokonanie analizy jak postrzegane
są marki w kontekście podejmowanych przez nie działań prospołecznych
i prośrodowiskowych. Odnosi się on do potrzeb współczesnego konsumenta,
który ma sprecyzowane wymagania, zna swoje prawa, oczekuje od firm
z których usług, produktów korzysta włączania się w działania prospołeczne
i proekologiczne. Wskaźnik ten jest pomocny dla zarządzających m. in.
przy monitorowaniu efektywności prowadzonych przez firmę inwestycji
w zrównoważony rozwój. Badania pokazują, iż obecnie ponad 70%
konsumentów w Polsce deklaruje, że przy wyborze marek bierze pod uwagę
również kwestie społeczne i środowiskowe.
Wskaźnik Kapitału Społecznego daje możliwość pomiaru kondycji marki
poprzez pryzmat wartości jej kapitału społecznego w 7 wymiarach: uczciwość/
bycie fair, bycie dobrym pracodawcą, zaangażowanie w społeczności lokalne,
zaangażowanie środowiskowe, „obywatelstwo korporacyjne”, bliskość
emocjonalna i dostarczanie wartościowych produktów.
Badanie Wskaźnika Kapitału Społecznego GBSEI zostało przeprowadzone
w Polsce i Niemczech w marcu 2009 roku. Objęto nim ponad 300 marek
w 22 kategoriach: od branży finansowej przez media, po telekomunikację,
przemysł kosmetyczny.
W kategorii „Marki Narodowe” przebadano marki: Prezydent, Premier,
Rząd, Sejm, ZUS, Kościół Katolicki, Polska oraz miasta: Warszawa, Kraków,
Wrocław, Gdańsk, Katowice, Poznań. Średnia wartość dla tej kategorii wyniosła
79.9 punktu, podczas gdy dla kategorii „Organizacje Charytatywne”– 156
punktów, dla kategorii „Bankowość, finanse, ubezpieczenia” - 76.5 punktów
a dla „Mediów” - 98.5 punktów.
Za markę narodową o najwyższej wartości społecznej w Polsce uznano
Kościół Katolicki (50.0 punktów powyżej średniej dla kategorii), kolejne marki:
Kraków (+19.2), Wrocław (+18.6), Polska (+16.8) i Gdańsk (+15.0), najsłabiej
wypadły Katowice (-22.5). W przypadku marek instytucji państwowych
najwyższej oceniono premiera- wartość powyżej średniej dla kategorii (+3.1).
Dla pozostałych organów punktacja nie była pozytywna i wyniosła: dla Rządu
(-14,7), dla Prezydenta (-19.9) i dla Sejmu (-29.6). Najniższą wartość wśród
102
marek narodowych uzyskał ZUS (39 punktów poniżej średniej dla kategorii).
W kategorii „Marki Charytatywne” zostało przebadanych 21 największych
polskich fundacji, stowarzyszeń i charytatywnych organizacji pozarządowych.
Najwyższą wartość wśród wszystkich 300 przebadanych marek (nie tylko
z kategorii „Marki Charytatywne”) uzyskała Wielka Orkiestra Świątecznej
Pomocy (+82 punkty powyżej średniej dla kategorii wynoszącej 156 punktów).
Najlepiej ocenionymi fundacjami w Polsce zostały również: Fundacja Anny
Dymnej „Mimo wszystko” (+45,7) oraz Fundacja TVN „Nie jesteś sam”
(+32.3). Wysoki kapitał społeczny uzyskał także Polski Czerwony Krzyż (+27,8),
„Podziel się posiłkiem” (Danone) (+23.7), Polska Akcja Humanitarna (+23.6),
Lekarze bez granic (+16.0), Fundacja Polsat „Podaruj dzieciom słońce” (+14.1)
oraz „Pajacyk” (13.4).
„Dobrze zaplanowana oraz dobrze zorganizowana
praktyka działań CSR jest w stanie pomóc firmom budować
silniejsze marki oraz ich reputację, przyciągać do siebie
utalentowanych ludzi oraz osiągać coraz większe korzyści
przy jednoczesnym oszczędzaniu kosztów.”
Laura Maanavilja
z CSR Europe
Trendy CSR
„Świat gospodarczy musi uporać się
z trzema kwestiami: co bierze, co wytwarza
i co wyrzuca.”
P. Hawken
Przedsiębiorstwa chcące utrzymać się na rynku, rozwijać się muszą zachowywać się
bardzo elastycznie dopasowując się do nieustannych, coraz szybciej zachodzących zmian
w ich otoczeniu. Ta ciągła zmienność powoduje trudności prognostyczne, trudności
w przewidywaniu trendów rozwoju społeczno – gospodarczego.
Koncepcja CSR podlega także ciągłym zmianom. W literaturze można doszukać się kilku
prognoz dotyczących dalszego kierunku rozwoju CSR. Według Forum Odpowiedzialnego
Biznesu podstawowymi trendami CSR są:
1. Raportowanie – zmierzanie od raportowania społecznego w kierunku
raportowania zintegrowanego.
2. CSR 2.0 – wzrost znaczenia mediów społecznościowych oraz nowych form
103
komunikowania w monitorowaniu i kształtowaniu działań biznesu
3. „Wiosna watch-dogów” i aktywizacja konsumentów - wzrost aktywności
organizacji strażniczych; nowe pokolenie konsumenta - wzrost znaczenia
ekologii, etyki, warunków pracy.
4. Tworzenie wspólnej wartości (CSV - Creating Shared Value).
ROZWÓJ TECHNOLOGII
nowe media -szybkość
przebiegu informacji,
łatwość w dostępie do
informacji, social media
GLOBALIZACJA
przejście od rynków
krajowych do rynku
globalnego, wzrost
ryzyka wzrost
współzależności
KRYZYS
wzrost niepewności,
poszukiwanie nowego
modelu gospodarki,
krytyczne spojrzenie na
kapitalizm
Zmiany
ZMIANY SPOŁECZNE wzrost jakości życia,
zmiana priorytetów,
wzrost zaangażowania
społecznego
Rys. 33. Główne determinanty współczesnych zmian
Źródło: (Ćwik, Oczyp, 2011).
W raporcie przygotowanym przez Ernst & Young z kolei wyróżniono następujące
trendy CSR-owe:
1. Raportowanie społeczne rośnie, ale wciąż rozwijają się nowe narzędzia.
2. Rośnie rola dyrektorów finansowych w kwestiach związanych ze zrównoważonym
rozwojem.
3. Głównymi interesariuszami programów CSR i raportowania społecznego
stają się pracownicy.
4. Pomimo braku regulacji, raportowanie na temat emisji gazów utrzymuje się
na wysokim poziomie, zwiększa się też zainteresowanie kwestiami wody.
5. Rośnie świadomość ograniczonych zasobów biznesowych.
6. Rankingi i ratingi są ważne dla dyrektorów.
Zamieszczono w nim także zbiór rekomendowanych działań. Oto one:
• Aktywnie wspieraj system zrównoważonego rozwoju i raportowania, który
będzie ilustrował przejrzystość raportowania finansowego.
• Angażuj dyrektorów finansowych w działania CSR-owe tak, aby włączyli
104
•
•
•
•
strategię zrównoważonego rozwoju w główną strategię biznesową.
Dostrzeż, że pracownicy są kluczowymi interesariuszami i istotnym źródłem
zaangażowania w zrównoważony rozwój. Zaangażowanie pracowników jest
konieczne, aby włączyć zrównoważony rozwój w kulturę korporacyjną.
Ujawnianie danych dotyczących emisji gazów cieplarnianych jest istotne bez
względu na regulacje, ze względu na funkcję jaką spełnia dla interesariuszy,
inwestorów, klientów i dostawców. Niezależna weryfikacja emisji gazów
cieplarnianych jest ważna dla wewnętrznych i zewnętrznych interesariuszy.
Dokonaj oceny dostępności i solidności strategicznych materiałów
biznesowych od strony CSR-u. Sporządź plan zarządzania ryzykiem i zintegruj
go z raportowaniem społecznym.
Dostrzeż istotę raportowania społecznego dla organizacji tworzących rankingi
i ratingi, szczególnie tych, które interesują inwestorów. Weź pod uwagę
weryfikację strony trzeciej.
Według znawcy problematyki z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu
B. Roka za główne trendy CSR przyjąć należy:
1. Zastępowanie przez nową naukę o odpowiedzialności biznesu tradycyjną
ekonomię i zarządzanie.
2. Program etyczny stanie się podstawą zaangażowania ludzi, a zaangażowanie
– kluczowym czynnikiem sukcesu w zarządzaniu.
3. Zadaniem biznesu będzie społeczna innowacyjność służąca do rozwiązywania
istotnych wyzwań cywilizacyjnych w nowy sposób.
Jednym z pojawiających się trendów CSR jest także budowanie swoistych pomostów
między biznesem a społeczeństwem, czyli tworzenie hybrydowych łańcuchów wartości.
Hybrydowy łańcuch wartości (HVC, Hybrid Value Chain) jest to model współpracy
oparty na zasadach rynkowych, nastawiony na zysk, który polega na integrowaniu
innowacji i przedsiębiorczości sektora biznesu z sektorem społecznym. Przedsiębiorstwo
nadaje przedsięwzięciom skalę działania, sprawność operacyjną oraz dostęp do zasobów
finansowych. Przedsiębiorcy społeczni i ich organizacje zapewniają niższe koszty
dogłębne rozumienie klientów, społeczności. Współdziałanie oparte jest na dialogu,
wspólnej pracy na rzecz tworzenia nowej wartości w otoczeniu rynkowym, gdzie każda
ze stron dokładnie rozumie (i akceptuje) ryzyko i korzyści. Zastosowanie HVC wymaga
spełnienia kilku warunków:
1. Stworzenie wspólnej wizji i celów opartych na nowej interpretacji potrzeb
klientów i niezbędnych zasobów.
2. Posługiwanie się od początku wspólnym (i hybrydowym) językiem, który kładzie
taki sam nacisk na osiąganie zysków i na oddziaływanie społeczne.
3. Wzajemne zaufanie, otwarta komunikacja i równowaga sił między partnerami.
To w jakim kierunku będzie rozwijać się koncepcja CSR stanowi obecnie pewną
niewiadomą. Faktem natomiast jest, że do tej pory osiągniecie obecnego wymiaru CSR
wymagało pokonania długiej drogi od chciwości przedsiębiorców, aż do ich społecznej
i ekologicznej odpowiedzialności (rys. 34).
105
CHCIWOŚĆ
FILANTROPIA
MARKETING
ZARZĄDZANIE
ODPOWIEDZIANOŚĆ
NOWE TRENDY
Rys. 34. Od chciwości do nowych trendów -rozwój CSR
Źródło: (Ćwik, Oczyp, 2011).
Praktyka
„Rynek w Polsce kształtuje się w coraz większym stopniu pod wpływem
zmian będących konsekwencją globalizacji. Nie wszystkie wyzwania z tym
związane są już u nas widoczne, ale ryzyko społeczne i ekologiczne będzie coraz
ważniejszym wyznacznikiem strategii długookresowych wielu przedsiębiorstw.
Ta świadomość jest coraz wyższa wśród menedżerów korporacji
ponadnarodowych, operujących na polskim rynku. Menedżerowie często
zaś żyją w fałszywym przekonaniu, że wiedzą wystarczająco dużo o różnych
rodzajach ryzyka, by sobie z nimi w przyszłości poradzić. Nie uświadamiają
sobie, że konkurencyjność przedsiębiorstwa w najbliższych latach będzie
zależeć w znaczącym stopniu od umiejętności podejmowania trafnych decyzji
strategicznych w obliczu wyzwań globalnych o charakterze społecznym,
ekonomicznym i ekologicznym” – twierdzi Bolesław Rok.
Praktyczny aspekt społecznej odpowiedzialności - stan
zaawansowania wdrażania CSR w Polsce
„Istnieje różnica pomiędzy dobrą
firmą i świetną firmą. Dobra firma oferuje
świetne produkty, natomiast świetna firma
oprócz tego dąży, aby uczynić świat lepszym.”
W.C. Ford z Ford Motor Company
Liczba przedsiębiorstw realizujących działania z obszaru CSR w Polsce nie jest duża,
świadczą o tym wyniki szeregu badań regionalnych, jak i tych ogólnopolskich. Z badań
wynika jednak także, że koncepcja ta zaczyna zyskiwać coraz większe grono zwolenników.
106
Niewątpliwie przyczyniła się do tego prowadzona akcja informacyjna, promocyjna
upowszechniająca wiedzę z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu. Analizując
rozwój idei CSR w Polsce można stwierdzić, iż obecnie w większości przedsiębiorstwa
polskie chcące funkcjonować w pełni odpowiedzialnie społecznie znajdują się na etapie
uczciwego postępowania przez co rozumieć należy przestrzeganie prawa, uwzględnianie
praw pracowników i klientów. Daleko nam jeszcze do postawy przedsiębiorcy tej
najbardziej pożądanej, czyli postawy społecznego wkładu. CSR jest postrzegane w Polsce
głównie przez pryzmat poprawy wizerunku danego przedsiębiorstwa. Odpowiedzialność
społeczna biznesu nie uzyskała do tej pory rangi ważnego elementu strategicznego
myślenia o rozwoju firmy, instytucji. Działania podejmowane w ramach CSR nie
są wynikiem realizacji celu strategicznego, ale odpowiadają na doraźną potrzebę. Jest
to typowe dla początkowego lub średnio zaawansowanego poziomu rozwoju społecznej.
W Polsce z roku na rok przybywa przedsiębiorstw, które chcą się rozwijać i zdobywać
przewagę konkurencyjną w sposób świadomy i odpowiedziany. Pokazują to m.in. kolejne
edycje programu „Przedsiębiorstwo Fair Play”, który działa w Polsce od 1997 r. i jest
afiliowany przy Krajowej Izbie Gospodarczej, zaś jego organizacją zajmuje się Instytut
Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym.
Warto wiedzieć, że jest to najstarszy ogólnopolski program certyfikujący
(weryfikacji dokonuje niezależna instytucja) w obszarze etyki biznesu oraz społecznej
odpowiedzialności biznesu. Poprzez promowanie kultury przedsiębiorczości
wkomponowuje się w działania UE i cele Zintegrowanego Programu dla Małych i Średnich
Firm. Cele programu (rys. 35) wpisują się w normy i wymagania określone w zasadach
koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu.
Cele programu
Promocja etyki w działalności gospodarczej, rozumianej jako zespół norm rzetelnego
postępowania we wzajemnych relacjach przedsiębiorców z klientami, kontrahentami,
pracownikami, wspólnikami oraz społecznością lokalną, władzą lokalną i państwową, działań
zgodnych z obowiązującym prawem i powszechnie przyjętymi normami społecznymi.
Wspieranie rozwoju firm poprzez promowanie przedsiębiorstw działających zgodnie z
prawem i zasadami etyki, promowanie finalistów programu na rynkach krajowych i
zagranicznych
Poprawianie wizerunkuprzedsiębiorstw polskich poprzez promowanie w środkach
masowego przekazu firm, które rzetelnie, zgodnie z zasadami etyki prowadzą działalność
gospodarczą.
Zachęcanie wszystkich firm w Polsce do zachowań etycznych i wprowadzania stosownych
zmian w wewnętrznejorganizacji pracy oraz podjęcia szkoleń w tym zakresie
Rys. 35. Cele programu „Przedsiębiorstwo Fair Play”
Źródło: (www. przedsiebiorstwo.fairplay.pl,odczyt 24.09.2012).
107
Wśród przedsiębiorstw które przejdą dwuetapowy proces weryfikacji otrzymują tytuł
i certyfikat „Przedsiębiorstwo Fair Play” lub inną z nagród przewidzianych w programie.
Główną nagrodą jest statuetka „Przedsiębiorstwo Fair Play”, którą otrzymują
najlepsze firmy spośród laureatów programu w danej edycji.
Przedsiębiorstwa będące laureatami Programu kierują się zasadami CSR. Oznacza
to, że m.in.:
• postępują uczciwie wobec klientów,
• mają dobre relacje z kontrahentami, terminowo regulują swoje wobec nich
zobowiązania,
• terminowo wywiązują się ze zobowiązań wobec skarbu państwa,
• ich reklama jest uczciwa i rzetelna, nie dyskredytują konkurencji,
• ich pracownicy mają sprzyjające warunki do pracy, jak też do rozwoju
zawodowego,
• aktywnie prowadzą działalność charytatywną,
• wspierają wszelkiego rodzaju inicjatywy kulturalne, edukacyjne oraz sportowe,
• troszczą się o stan środowiska naturalnego,
• potrafią usatysfakcjonować wymagających odbiorców.
„(…) Zdobycie po raz dziesiąty Certyfikatu, a tym samym Platynowej
Statuetki „Przedsiębiorstwo Fair Play”, przyniosło zakładowi wiele
wymiernych korzyści. Wzmocnił się wizerunek firmy, podniósł prestiż
i wiarygodność. Mieszkańcy zaufali nam na tyle, że zwracają się
do nas ze swoimi problemami z przeświadczeniem, że zostaną
obsłużeni rzetelnie i do końca. (…) Poprawiła się współpraca
z kontrahentami i dostawcami. Nastąpiła lepsza wydajność pracy,
załoga bardziej się zintegrowała (…).”
Henryk Jagoda
Prezes Zarządu Zakład Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. Kargowa
woj. Lubuskie
„Tytuł i certyfikat „Przedsiębiorstwo Fair Play” jest dla nas
wyróżnieniem, które zobowiązuje do rzetelnej pracy. Certyfikat
„Przedsiębiorstwo Fair Play” jest dowodem na to, że przestrzegamy
zasad etycznych, uczciwości kupieckiej, wszelkich zasad prawnych
oraz terminowo wywiązujemy się z wszelkich zobowiązań oraz
że w firmie istnieją właściwe relacje pracodawca-pracownik. Tytuł
„Przedsiębiorstwo Fair Play” niesie ze sobą wiele korzyści tj. promocję
w mediach, nawiązanie nowych kontaktów handlowych a przede
wszystkim znacząco widoczny jest wzrost zaufania ze strony klienta
niezależnie czy to odbiorca usług czy dostawca. Certyfikat pozytywnie
108
wpływa na poprawę wizerunku firmy.”
Marian Karaszkiewicz
Właściciel Przedsiębiorstwa Zaopatrzenia i Organizacji Inwestycji
Budowlanych „CORPINEX” Bydgoszcz woj. kujawsko-pomorskie
W roku 1998 laureatami I edycji Programu były trzy firmy, podczas gdy w roku 2008
już 753, niestety od roku 2008 liczba uczestników Programu zmniejsza się w roku 2011
było to już 589 firm (rys. 36).
Od kilku lat w czołówce laureatów programu „Przedsiębiorstwo” Fair Play
są przedsiębiorstwa pochodzące z województw: śląskiego, wielkopolskiego, kujawskopomorskiego, najmniej zaś z województw świętokrzyskiego oraz opolskiego.
Niestety województwo zachodniopomorskie nie jest mocno reprezentowane przez
przedsiębiorstwa z tytułem „Fair Play”, plasując się w roku 2010 na 14 pozycji, a roku
2011 na 13 pozycji (tabela 20).
Tabela 20
Liczba Laureatów według województw w latach 2010-2011
Województwo
Liczba Laureatów
2010
2011
dolnośląskie
42
39
kujawsko-pomorskie
65
63
lubelskie
19
19
lubuskie
32
26
łódzkie
58
51
małopolskie
29
24
mazowieckie
39
35
opolskie
11
10
podkarpackie
57
68
podlaskie
12
8
pomorskie
26
26
śląskie
98
96
świętokrzyskie
8
6
warmińsko-mazurskie
14
13
wielkopolskie
101
90
zachodniopomorskie
13
15
Źródło: opracowano na podstawie (www. przedsiebiorstwo.fairplay.pl,odczyt 24.09.2012).
109
liczba przedsiębiorstw
800
600
400
200
0
1998
2000
2002
2004
2006
lata
2008
2010
2011
Rys. 36. Liczba przedsiębiorstw, które uzyskały tytuł i certyfikat „Przedsiębiorstwo Fair Play” w latach
1998-2011
Źródło: opracowano na podstawie (www. przedsiebiorstwo.fairplay.pl,odczyt 24.09.2012).
Warto wiedzieć…
Laureaci „Przedsiębiorstwo Fair Play” za 2011 rok :
• zapewnili łącznie 98 tys. pracy miejsc,
• każdy przeznaczył przeciętnie na darowizny kwotę w wysokości 26,7
tys. zł,
• każdy przeznaczył przeciętnie na sponsoring kwotę w wysokości
29 tys. zł,
• przeznaczyli łącznie na działalność społeczną i charytatywną 33 mln zł.
Na coraz większe (choć jeszcze niewystarczające) społeczne i ekologiczne
zaangażowanie polskich przedsiębiorstw wskazują powstające raporty społeczne
przedsiębiorstw, przygotowywane przez Forum Odpowiedzialnego Biznesu tzw.
raporty podsumowujące, jak też raporty zawierające Indeks RESPECT (dotyczące
spółek odpowiedzialnych społecznie) tworzone przez Giełdę Papierów Wartościowych
w Warszawie od 2009 r. Tylko w 2010 r. indeks ten wzrósł o 37%, podczas gdy w tym
samym czasie wartość indeksu WIG20 wzrosła o 14%, a wartości pozostałych indeksów
czyli: mWIG40 i sWIG80 wzrosły odpowiednio 20% i 10%. Jak już wcześniej zaznaczono
realizowanie zasad CSR w Polsce łatwiej zaobserwować w dużych przedsiębiorstwach.
110
Przykład z regionu
Przedsiębiorstwo Fair Play w zachodniopomorskim.
Miejskie Wodociągi i Kanalizacja Sp. z o.o.; Koszalin; woj.
zachodniopomorskie; pobór, uzdatnianie i dostarczanie wody; zatrudnienie:
196 osób.
Koszalińskie
przedsiębiorstwo,
jest
jednym
z nielicznych
w zachodniopomorskim, które od lat nieprzerwanie zdobywa wyróżnienia
i nagrody świadczące o uwzględnianiu w prowadzonej działalności zasad
koncepcji społecznie odpowiedzialnego biznesu. Od roku 2003 jest laureatem
programu „Przedsiębiorstwo Fair Play”, co potwierdza jego rzetelność
i etyczność w prowadzonej działalności gospodarczej.
W listopadzie 2009 r. po raz drugi Spółka została wyróżniona w konkursie
„Panteon Polskiej Ekologii” (po raz pierwszy w roku 2004) za postawę
proekologiczną oraz duże zaangażowanie w ochronę środowiska. Wyróżnienie
zostało przyznane w kategorii „Przedsiębiorstwo” za projekt „Wspólnie
chrońmy środowisko - technologia i edukacja ekologiczna w służbie ochrony
środowiska”. Potwierdzeniem na słuszność przyznanej nagrody jest mi. in.
zaangażowanie przedsiębiorstwa w krzewienie edukacji ekologicznej wśród
społeczeństwa poprzez realizowanie szeregu przedsięwzięć np. „Święto
Wody”, ścieżka ekologiczna w oczyszczalni ścieków, cykliczne organizowanie
konkursu z zakresu ochrony środowiska „Moje Lato z H2O” dla uczniów szkół
podstawowych i gimnazjów z Koszalina, Światowy Dzień Ochrony Środowiska
na terenie obiektów oczyszczalni. Wszelkie te inicjatywy są wysoko oceniane
i doceniane przez społeczność lokalną. Na podkreślenie zasługuje fakt,
że koszaliński MWiK dostarcza ludności Koszalina i okolic wodę najwyższej
jakości po cenach, które są jednymi z najniższych w kraju.
Przedsiębiorstwo dba również o: dobre relacje z pracownikami,
przestrzeganie prawa pracy i prawa do zrzeszania się w związki zawodowe,
poszanowanie praw i godności pracowników, czego dowodem jest przyznanie
mu w 2009 r. przez Komisję Krajową NSZZ Solidarność Certyfikatu „Pracodawca
Przyjazny Pracownikom”.
Nieodłącznym elementem zarządzania Spółką jest wykazywanie
dbałości o jakość świadczonych usług, a także bezpieczeństwo i higienę pracy
w poszanowaniu środowiska naturalnego. Potwierdzeniem tego jest posiadany
przez MWiK od maja 2003 r. certyfikat Zintegrowanego Systemu Zarządzania
Jakością i Środowiskiem ISO 9001 i 14001. W 2004 r. Spółka wdrożyła System
Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy PN-N 18001. Celem tego
przedsięwzięcia było dążenie do zminimalizowania zagrożeń zawodowych,
które wynikają ze specyfiki prowadzonej działalności przez MWiK, jak też
całodobowego systemu pracy.
111
Miejskie Wodociągi i Kanalizacja Sp. z o.o. w Koszalinie poprzez prowadzoną
politykę, nastawienie na działania odpowiedzialne społecznie i ekologicznie
dynamicznie dostosowują swój system zarządzania do standardów
europejskich.
Przedsiębiorstw, które funkcjonuje podobnie jak Miejskie Wodociągi i Kanalizacja
Sp. z o.o. w Koszalinie jest niestety bardzo niewiele.
CSR a zachodniopomorski biznes
Przeprowadzone badania w 2011r. w województwie zachodniopomorskim
pokazują11, że dla większości przedstawicieli firm termin „społeczna odpowiedzialność
biznesu” jest nieznany. Porównując przedsiębiorstwa w sektorze MŚP – termin ten
jest znany w 20% przedsiębiorstwach średnich oraz w 13% przedsiębiorstwach małych
(tabela 21).
Tabela 21
Znajomość terminu CSR w zachodniopomorskim sektorze MŚP
Przedsiębiorstwa
Podregion
małe
średnie
szczeciński
Miasto
Szczecin
koszaliński
Tak
13%
20%
15%
15%
14%
Nie
87%
80%
85%
85%
86%
Źródło: (Mali i średni…, 2011).
Ciekawe jest również zwrócenie uwagi na fakt, z czym w większości intuicyjnie
(wobec powyższych wyników) kojarzy się CSR zachodniopomorskim przedsiębiorcom
(rys. 37).
Czołowe miejsce zajmują zagadnienia związane z pracownikiem jako interesariuszem
(przestrzeganie praw pracowniczych, przestrzeganie zasad bezpieczeństwa w miejscu
pracy), w następnej kolejności wskazano na dbanie o wizerunek firmy. Najmniej CSR
kojarzony był z sponsoringiem oraz działalnością charytatywną.
W przypadku działań pracowniczych podejmowanych w ramach CSR przez
zachodniopomorskich przedsiębiorców sektora MŚP najczęściej realizowane były
procedury bezpieczeństwa (96% ), co de facto wynika z obowiązku przestrzegania prawa.
Na drugim miejscu uplasowały się rozmowy z pracownikami na temat działań firmy
(w tym zmian itd.) - 84%. Świadczyć to może o włączaniu pracowników w podejmowane
11 Badanie przeprowadziła w 2011 r. firma Millward Brown SMG/KRC na zlecenie Stowarzyszenia
Kreatywni dla Szczecina w ramach projektu „CSR – wspólna sprawa” dofinansowanego ze środków
Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich i Miasta Szczecin.
112
przez przedsiębiorstwa działania. Brak jednak dodatkowych informacji, dotyczących
jakości przeprowadzanych rozmów. W większości badanych firm wprowadzano zmiany
z inicjatywy pracowników (72%). Na kolejnym miejscu (56%) znalazły się dodatkowe
świadczenia dla pracowników np.: udogodnienia dla matek, udogodnienia dla
pracowników umożliwiające odpoczynek w czasie pracy. Najgorzej wypał obszar szkoleń
antykorupcyjnych. Przeprowadzane one były jedynie w co trzeciej badanej firmie.
Przestrzeganie praw pracowniczych
100%
Przestrzeganie zasad bezpieczeństwa w miejscu pracy
96%
Dbanie o wizerunek firmy
96%
Przestrzeganie norm środowiskowych
92%
Podejmowanie decyzji biznesowych w zgodzie ze społecznością lokalną
92%
Zaangażowanie w recykling odpadów
92%
Zwracanie uwagina etycznycharakter działalności kontrachentów
92%
Podejmowanie decyzji biznesowych z uwzględnieniem skutków dla środowiska
90%
Przejrzystość prowadzonej działalności np. poddawanie się ocenie innym instytucjom
88%
Zaangażowanie pracowników w rozwiązywanie problemówfirmy
87%
Prowadzenie działalności gospodarczej zgodnie z prawem
85%
Ograniczanie zużycia energii w firmie
83%
Zaangażowanie pracowników w rozwiązywanie problemów społeczności lokalnej
81%
Działanie w ramach organizacji pozarządowych (stowarzyszeń, fundacji)
81%
Umożliwienie pracownikom anonimowego składania skarg i zażaleń
79%
Utrzymywanie stałych kontaktów z samorządem lokalnym
79%
Pomoc potrzebującym
Sponsoring
79%
69%
Rys. 37. Skojarzenia z CSR zachodniopomorskich przedsiębiorców sektora MŚP
Źródło: (Mali i średni…, 2011).
Kolejnym analizowanym obszarem było podejmowanie przez zachodniopomorskie
firmy działań proekologicznych. Badania pokazały, że systematycznie realizowanymi
czynnościami były:
• działania ograniczające zużycie wody lub energii - 78%,
• segregacja odpadów np. poprzez oddzielne pojemniki na szkło, plastik itd. 60%,
• wybór kontrahentów w oparciu o kryteria ekologiczne np. przestrzeganie przez
nich zasad ekologii - 31%,
• stosowanie w procesie produkcji surowców ekologicznych (z certyfikatem) 28%.
Warto podkreślić, że ponad 60% firm MŚP w województwie zachodniopomorskim
promowało zachowania proekologiczne najczęściej poprzez zbiórkę i segregację
materiałów oraz rozmowy i spotkania poświęcone ekologii.
113
Następny analizowany obszar dotyczył realizowanych przedsięwzięć na rzecz
społeczności lokalnej. Za działania prowadzone systematycznie uznano:
• rekrutowanie do pracy pracowników z lokalnego rynku pracy – 77%,
• uczestnictwo firmy w przedsięwzięciach realizowanych przez samorządy
lokalne, instytucje pozarządowe - 43%,
• wspieranie materialnie osób lub instytucji potrzebujących, organizacje
charytatywne – 43%,
• nieodpłatnie wykonywanie wybranych prac/usług na rzecz społeczności lokalnej
– 34%.
Prawie 60% firm wspierało osoby i organizacje charytatywne, niestety nie wszystkie
firmy robiły to systematycznie. W większości przypadków tego typu działania były
inicjowane przez Zarząd firmy (rys. 38).
67%
Głównie zarząd
28%
Zarząd i pracownicy
Głównie pracownicy
Nie wiem / trudno powiedzieć
4%
1%
Rys. 38. Inicjatorzy przedsięwzięć charytatywnych w zachodniopomorskich przedsiębiorstwach
sektora MŚP
Źródło: (Mali i średni…, 2011).
W przypadku podejmowanej działalności biznesowej przez badane przedsiębiorstwa
jedynie blisko połowa (48%) wskazała na to, że prowadzi ciągły, powtarzalny monitoring
poziomu satysfakcji klientów. 45% badanych posiadało spisane normy postępowania
w relacjach z kontrahentami, zaś 40% dysponowało narzędziami do mierzenia satysfakcji
klientów z produktów /usług oferowanych przez firmę. Zaskakującym wydaje się być
to, że tylko 39% respondentów miało wypracowane kodeksy etyczne. Niekorzystnie
wyglądała także sytuacja w obszarze posiadania przez firmy certyfikatów np. ISO. I tak,
normy jakości miało wdrożone 21% respondentów, zaś certyfikaty ekologiczne były
114
w posiadaniu jedynie 19% badanych firm.
Zachodniopomorskie przedsiębiorstwa zauważały także korzyści jakie wynikają
z CSR (rys. 39).
Wizerunek firmy, reklama
38%
Korzyści finansowe, oszczędności
13
Lepsza pozycja rynkowa
12%
Więcej klientów
7%
Zadowolenie pracowników
5%
Zadowolenie klientów
Przywiązanie klientów
4%
1%
Inne
17%
ŻADNE
17%
m.in.: prowadzi do
zwiększenia
zatrudnienia,
satysfakcja (ogólnie),
zwraca uwagę innych
Rys. 39. Korzyści ze stosowania CSR
Źródło: (Mali i średni…, 2011).
Najczęściej wskazywaną korzyścią była poprawa wizerunku firmy. Niemniej jednak
zastanawiające jest, że aż 17% ankietowanych nie zauważało żadnych korzyści, jakie może
dawać przedsiębiorstwu funkcjonowanie zgodnie z założeniami CSR. Na przykładzie
tym widać, jak konieczne jest edukowanie społeczeństwa w zakresie m. in. społecznej
odpowiedzialności przedsiębiorstw.
Oprócz korzyści respondenci wskazywali także na bariery z wprowadzaniem zasad
CSR w biznesie. Za główne trudności uznawane były: konieczne do ponoszenia na CSR
nakłady finansowe, zasoby ludzkie oraz organizacja firmy.
Analizując funkcjonowanie CSR w przedsiębiorstwach działających na terenie
województwa zachodniopomorskiego wspomnieć należy, że w ramach obowiązującej
Strategii Rozwoju Województwa Zachodniopomorskiego do roku 2020, w szóstym
celu strategicznym „Wzrost tożsamości i spójności społecznej regionu” przewidziano
„rozwój społecznej odpowiedzialności biznesu”. Jednak pomimo istnienia szeregu
regulacji prawnych, w województwie zachodniopomorskim brak jest systemowych
i skoordynowanych działań wspierających aktorów i inicjatywy CSR.
115
Tematy pokrewne CSR. Ciekawe zagadnienia.
Partnerstwo publiczno – prywatne
Partnerstwo publiczno – prywatne (PPP) stanowi niejako odpowiedź na pytanie
co należałoby zrobić, jeśli nie dysponuje się środkami na świadczenie usług publicznych
na takim poziomie, jaki jest oczekiwany przez społeczeństwo, w sytuacji gdy sektor
publiczny dąży do ograniczania kosztów funkcjonowania przy braku przyzwolenia
społecznego na prywatyzację zadań publicznych lub gdy prywatyzacja ta nie jest
możliwa np. z powodu braku wykazywanego zainteresowania nią sektora prywatnego,
czy braku racjonalności ekonomicznej. Na podkreślenie zasługuje fakt, że PPP zastępuje
prywatyzację natomiast nią nie jest. W przypadku partnerstwa publiczno-prywatnego
poszczególne fazy realizacji usług publicznych (projektowanie, budowa, zarządzanie,
eksploatacja) zostają zlecane (zamówienia publiczne) innym podmiotom, które za każdy
etap zrealizowanej umowy – zlecenia otrzymują ustaloną zapłatę.
Partnerstwo publiczno-prywatne to projekty inwestycyjno-eksploatacyjne
realizowane w oparciu o umowę długoterminową wspólnie – przez władze publiczne
i podmioty sektora prywatnego (podmioty rynkowe), których celem jest stworzenie
niezbędnej infrastruktury rzeczowej, finansowej i organizacyjnej, umożliwiającej
świadczenie usług publicznych. Z definicji tej wynika wspólnota podejmowanych działań
przez podmioty publiczne i prywatne, pozwalająca na realizację celów, dla których
istnieją tzn. dla partnera publicznego jest to świadczenie usług publicznych (do czego
zobowiązany jest poprzez przepisy prawa), dla partnera prywatnego jest to prowadzenie
działalności gospodarczej i osiąganie z tego tytułu zysków.
Za kluczowe elementy współpracy w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego
przyjąć można:
• współpracę sektora publicznego z sektorem prywatnym,
• umowny charakter (w ramach stosunku cywilnoprawnego),
• charakter celowy, realizacja przedsięwzięć (budowa infrastruktury, dostarczanie
usług) tradycyjnie wykonywanych przez stronę publiczną,
• optymalny podział zadań,
• podział ryzyk,
• obustronną korzyść.
Do podstawowych źródeł finansowania projektów PPP zalicza się przede wszystkim:
• instrumenty dłużne –głównie kredyty bankowe,
• instrumenty kapitałowe –głównie obligacje (instrument stosowany na większą
skalę dopiero od ok. 10 lat).
PPP charakteryzują określone właściwości, którymi są efektywność, skuteczność,
korzystność (rys. 40).
116
Efektywność –
mniejsze koszty
działania niż w
tradycyjnej
formule
realizacji zadań
publicznych
Skuteczność –
realizacja
potrzeb mimo
braku środków
w budżetach
publicznych
Korzystność –
możliwość
sprostania
nowym,
społecznie
uzasadnionym
wyzwaniom
Rys. 40. Właściwości PPP
Źródło: opracowano na podstawie (Herbst, Jadach-Sepioło, 2012a).
Właściwości PPP spowodowały, że jest ono coraz powszechniej używanym
instrumentem do realizacji publicznych inwestycji infrastrukturalnych i usługowych.
Przyjmując za podstawę analizy stopień dojrzałości i rozwojowość rynku PPP z analizy
danych wynika, że w czołówce światowej stosowania formuły PPP plasuje się Wielka
Brytania oraz Australia. O dojrzałości rynku PPP świadczy zarówno liczba realizowanych
projektów, tempo ich przyrastania, jak i rozwiązania instytucjonalno – prawne (jednostki
PPP, zapisy ustawowe, procedury, weryfikacja korzystności, strategie implementacji PPP,
wsparcie finansowe itp.). Istotne są zatem także działania regulacyjno – interwencyjne,
gdyż decydują one o przejrzystości uruchamianych procesów gospodarczych,
konkurencyjności i rzeczywistej korzystności i efektywności projektów PPP. Za przykład
mogą posłużyć Indie, gdzie w ostatnich latach realizowanych jest więcej projektów
PPP niż np. w Niemczech, czy nawet w Wielkiej Brytanii lecz kraj ten nie dysponuje
odpowiednio wykształconą infrastrukturą instytucjonalno – prawną, która zapewniałaby
optymalizowanie korzystności i efektywności stosowania formuły PPP.
W Polsce partnerstwo publiczno-prywatne jest stosunkowo młodym rynkiem.
Do liderów stosowania formy PPP należą województwo małopolskie (miasto Kraków),
wielkopolskie, dolnośląskie, mazowieckie pomorskie i śląskie.
W odniesieniu do PPP w Polsce można stwierdzić, że:
• potrzeby w zakresie usług publicznych w Polsce są ogromne, a możliwości
finansowe ich realizacji – ograniczone,
• pilną potrzebą jest implementacja PPP do polskiej praktyki realizacji zadań
publicznych,
• konieczna jest edukacja w zakresie PPP, co oznacza dostęp do profesjonalnie
przygotowanych i przeprowadzanych szkoleń i warsztatów, jak i wiedzy
dostarczanej przez ośrodki akademickie (wykłady programowe, studia
podyplomowe) oraz specjalistyczne ośrodki kształcenia kadr w administracji
publicznej (wykłady programowe, szkolenia dodatkowe) a także opracowywanie
i upowszechnianie wzorców dobrych praktyk,
• konieczne jest opracowanie polityki - strategii upowszechnienia PPP wraz
117
z całą niezbędną infrastrukturą instytucjonalno-programową pozwalającą
na zarządzanie realizacją strategii rozwoju PPP w Polsce.
Model flexicurity
Współcześnie ciągłe zmiany m. in. w obszarach: integracji gospodarczej na poziomie
europejskim i światowym, rozwoju nowych technologii (szczególnie w dziedzinie
informacji i komunikacji), starzenia się społeczeństwa Europy, pogłębiającej się w wielu
krajach segmentacji rynku pracy mają swoje odzwierciedlenie w zmieniającym się trybie
życia oraz pracy Europejczyków.
Komisja Europejska wraz z państwami członkowskimi odpowiadając niejako
na zachodzące przeobrażenia europejskiego rynku pracy rozpoczęła prace nad
stworzeniem zestawu wspólnych zasad w zakresie „flexicurity”, które stanowić mają
użyteczny układ odniesienia w staraniach, by mocniej otworzyć rynki pracy, zwiększyć
ich przystosowanie do zmian oraz stworzyć więcej produktywnych miejsc pracy.
Za flexicurity uznać można zintegrowaną strategię równoczesnego zwiększania
elastyczności i bezpieczeństwa rynku pracy.
Podstawowymi celami modelu flexicurity są:
• zagwarantowanie obywatelom UE wysokiego poziomu pewności zatrudnienia,
czyli możliwości szybkiego znalezienia pracy na każdym etapie życia zawodowego
oraz dużych szans rozwoju zawodowego w warunkach szybko zmieniającej się
gospodarki,
• zadbanie o to, aby zarówno pracownicy, jak i pracodawcy w jak największym
stopniu skorzystali z możliwości, jakie daje globalizacja.
Z powyższych celów wynika, że w modelu tym następuje wzajemne powiązanie
pomiędzy bezpieczeństwem i elastycznością.
Model flexicurity stwarza możliwości płynnego przechodzenia człowieka przez
kolejne etapy życia zawodowego tj. zakończenie okresu nauki i rozpoczęcie życia
zawodowego, zmiana pracy, podjęcie pracy po okresie bezrobocia lub braku zatrudnienia,
przejście na emeryturę. Daje również możliwości zmiany pracy na lepszą, awansu
i optymalnego rozwoju indywidualnych zdolności. Prowadzi także do uelastycznienia
organizacji pracy, dzięki czemu następuje szybsze i skuteczniejsze zaspokojenie
nowych potrzeb, opanowanie nowych umiejętności oraz pogodzenie pracy z życiem
prywatnym. W tym właśnie przejawia się elastyczność charakterystyczna dla tego
modelu. Co do bezpieczeństwa, to pozwala ono na utrzymanie aktualnie zajmowanego
stanowiska, wyposażenie ludzi w umiejętności przydatne w rozwoju zawodowym
i ułatwiające znalezienie nowej pracy, stwarza możliwości szkolenia dla wszystkich
pracowników, szczególnie dla osób o niskich kwalifikacjach i osób starszych. W modelu
flexicurity obie strony rynku pracy uzyskują szereg korzyści równocześnie z elastyczności
i z bezpieczeństwa.
Jednym z warunków odnoszenia korzyści z modelu flexicurity, jest zadbanie
o zaangażowanie partnerów społecznych. Ważne jest aby wszystkie zainteresowane
strony były przygotowane do podjęcia odpowiedzialności za zmiany. Zintegrowane
polityki w zakresie flexicurity wdraża się często w tych państwach, w których dużą rolę
118
odgrywa dialog partnerów społecznych, a przede wszystkim ich wzajemne zaufanie
i zaufanie do władz publicznych. Doświadczenia pokazały, że najlepszym podejściem
do opracowania polityki z zakresu flexicurity jest partnerstwo.
Komisja i państwa członkowskie na bazie doświadczeń i szeregu analiz wspólnie
uznały, że przy opracowaniu i wdrażaniu polityki w dziedzinie flexicurity istotne jest
ujęcie czterech podstawowych komponentów (rys. 41). Mają one pomóc pracownikom
obecnym i przyszłym w sprostaniu szeregu zmianom zachodzącym na rynku pracy.
Elastyczne i przewidywalne warunki umów (z
perspektywy pracownika i pracodawcy, a także osób
posiadających i nieposiadających stałego
zatrudnienia).
Jest to możliwe do osiągnięcia dzięki nowoczesnemu
prawu pracy, układom zbiorowym i organizacji pracy.
Kompleksowe strategie uczenia się przez całe
życie.
Zapewnia stałą zdolność pracowników, szczególnie
osób z najsłabszych grup społecznych, do
dostosowywania się i do bycia zatrudnionym.
Model flexicurity
Skuteczna aktywna polityka rynku pracy.
Pomaga w radzeniu sobie z szybkimi zmianami,
umożliwia skrócenie okresów bezrobocia i ułatwia
zmianę pracy.
Nowoczesne systemy zabezpieczenia społecznego.
Zapewnia odpowiednie wsparcie dochodów,
sprzyjające zatrudnieniu i ułatwiające mobilność na
rynku pracy.
Rys. 41. Elementy modelu flexicurity
Źródło: opracowano na podstawie: (Wspólne zasady wdrażania…, 2007).
Przykład praktyczny
„Złoty trójkąt” w Danii
Duński rynek pracy charakteryzuje się udanym połączeniem elastyczności
i bezpieczeństwa w wyniku połączenia elastycznego prawa pracy, stosunkowo
niskiej ochrony przed zwolnieniem, znacznych działań na rzecz uczenia się przez
całe życie i aktywnej polityki rynku pracy oraz wysokiego poziomu świadczeń
w ramach systemu zabezpieczenia społecznego. U początków tego systemu
leżało tzw. „porozumienie wrześniowe” z 1899 r., na mocy którego uzyskano
zgodę na prawo do zatrudniania i zwalniania pracowników w zamian za rozwój
publicznego systemu świadczeń dla bezrobotnych. W latach 60. XX w., wraz
z powołaniem Publicznej Służby Zatrudnienia, państwo wzięło na siebie znaczną
część ryzyka związanego z bezrobociem. Pod koniec lat 80. i na początku
lat 90. wprowadzono aktywne polityki rynku pracy w celu zmotywowania
bezrobotnych do poszukiwania i przyjmowania pracy oraz do podnoszenia
119
kwalifikacji. Do rozwijania umiejętności zachęcano poprzez system rotacji
miejsc pracy („job rotation”), umożliwiający pracownikom, zastępowanym
na krótki okres przez osoby bezrobotne, odbycie szkoleń. Połączenie tych
trzech elementów daje tzw. „złoty trójkąt”, złożony z elastycznych umów,
systemu zabezpieczeń społecznych i opieki społecznej zapewniającego wysokie
świadczenia oraz wysoko rozwiniętych aktywnych polityk rynku pracy. Dania
charakteryzuje się bardzo wysoką stopą zatrudnienia (77,4% w 2006 r.) oraz
bardzo niskimi stopami bezrobocia (3,9%), bezrobocia wśród młodzieży
(7,7%) i bezrobocia długoterminowego (0,8%), a także dużą rotacją miejsc
pracy (jedna czwarta pracowników pracowała u jednego pracodawcy krócej
niż rok), wysokim poziomem uczestnictwa w uczeniu się przez całe życie
(27,4%), niskim wskaźnikiem zagrożenia ubóstwem (12%) i wysokim poziomem
ogólnego poczucia bezpieczeństwa wśród ludności.
Partnerstwo trójsektorowe
Partnerstwo trójsektorowe to inicjatywa, w ramach której jednostki samorządu
terytorialnego (będące reprezentantami władz), podmioty gospodarcze i organizacje
trzeciego sektora podejmują współpracę celem rozwiązywania problemów lokalnych,
regionalnych oraz zapewnienia odpowiednich usług mieszkańcom wspólnot
samorządowych (rys. 42). W Polsce idea partnerstwa trójsektorowego zaczęła rozwijać się
wraz z zapoczątkowaniem przemian społeczno-ustrojowych, tj. od 1989 r.
sektor publiczny
partnerstwo
publicznoprywatne
partnerstwo
publicznospołeczne
partnerstwo
trójsektorowe
partnerstwo
biznesowospołeczne
sektor biznesowy
(prywatny)
sektor NGO’s
(społeczny)
Rys. 42. Formy współpracy partnerskiej między organizacjami trzech sektorów
Źródło: (Partnerstwo dla zrównoważonego rozwoju…, 2012).
120
Formy jakie może przyjmować partnerstwo trójsektorowe są częściowo
określone ustawowo. Mogą one także kształtować się pod wpływem praktyk działania
zainteresowanych stron. Szczególną rolę odgrywają w tym przypadku jednostki
samorządu terytorialnego. W partnerstwo trójsektorowe zaangażowane mogą być
różnorodne podmioty w zależności od celu podejmowanego przedsięwzięcia (rys. 43).
administracja
publiczne
lokalna
instytucje
zajmujące się
pomocą społ.
szkoły, i zdrowiem
wyższe
uczelnie
stowarzyszenia
rozwoju
lokalnego
instytucje
użyteczności
publicznej
stowarzyszenia towarzystwa
na rzecz
regionalne
ochrony
środowiska
stowarzyszenia
zajmujące się
kulturą, sportem stowarzyszenia
i org. czasu
kulturalne
wolnego
stowarzyszenia
realizujące
misję społ. lub
religijną
związki
gmin
władze
lokalne
osoby prywatne
i stowarzy- firmy
szenia
grupy
nieformalne
mieszkańcy
związki
zawodowe
regionalne
agendy
rządowe
agendy
rządowe
instytucje
publiczne
mieszkańcy
lub grupy
lokalne
agendy
rządowe
instytucje
finansowe
inni
producenci
banki
rolnicze
kasy pomocy
wzajemnej
stowarzyszenia
gospodarcze
firmy
o zasięgu
społeczność
ponadlokalnym
rolnicza
stowarzyprzedsięszenia
biorstwa
związki
służące
usług
spółdzielni
ochronie
interesów komunalnych
spółdzielnie
usługi instytucje
stow.
kulturalne, usługowe
zawodowe
radio,
prasa
Rys. 43. Potencjalni partnerzy w partnerstwie trójstronnym
Źródło: (Duriasz-Bułhak, Milewski, 2003).
Najczęstszym stymulatorem i motywatorem powstawania partnerstwa
trójsektorowego jest gmina. Dodatkowo pełni ona także wiele istotnych funkcji:
pośredniczy pomiędzy sektorami, wyznacza ramy organizacyjne zakresu współpracy,
nadzoruje ją oraz uwzględnia w bieżących i przyszłych planach działania. Ważne są także
określone czynniki, które sprzyjają rozwojowi partnerstwa trójsektorowego (rys. 44).
121
Czynniki
składające się na
rozwój
partnerstwa
trójsektorowego
potencjał społeczno-ekonomiczny partnerów
interesy poszczególnych mieszkańców i wspólnot lokalnych
uwarunkowania prawne
infrastruktura etyczna (procesy, mechanizmy, instytucje motywujące do
wysokich standardów postępowania), społeczna i techniczna
uwarunkowania kulturowe i demograficzne
poziom wzajemnego zaufania
sieć powiązań
obywatelskie zaaangażowanie
Rys. 44. Czynniki składające się na rozwój partnerstwa trójsektorowego
Źródło: opracowano na podstawie: (Itrich-Drabarek, 2011).
W przypadku partnerstwa trójsektorowego należy mieć na względzie zarówno słabe,
jak i mocne strony podmiotów, które będą je tworzyły. Przykładowe słabe i mocne strony
dla sektora biznesowego, sektora publicznego oraz organizacji pozarządowych zebrano
w tabeli 22.
Tabela 22
Mocne i słabe strony partnerów partnerstwa trójsektorowego
Wyszczególnienie
Mocne strony
Słabe strony
Biznes
• efektywność działania,
• odpowiadanie na potrzeby klientów,
• otwartość na innowacje,
• umiejętność zarządzania relacjami,
reputacją i ryzykiem
• zorientowanie na zysk,
• krótkoterminowe spojrzenie
Organizacje pozarządowe
• ochrona kultury, wolności, rozwoju
indywidualnego i prawa wyrażania się,
• przekazywanie informacji o sprawach, które dotyczą wszystkich,
• podejmowanie wyzwań sprzecznych z obowiązującymi poglądami,
• otwartość na innowacje
•
•
•
•
•
122
brak profesjonalizmu,
walka o przetrwanie,
niedoinformowane,
wąskie spojrzenie,
brak wiarygodności, gdy są włączone ponadlokalne procesy decyzyjne
lub dotyczą wąskich grup
Tabela 22
Mocne i słabe strony partnerów partnerstwa trójsektorowego
Sektor publiczny
• tworzenie warunków do rozwoju
społeczno-gospodarczego,
• ustanawianie przepisów i regulacji
• biurokracja,
• konserwatywność,
• kierowanie się ponownymi wyborami,
• gotowość poświęcenia środków dla
spraw publicznych jak zdrowie czy
edukacja
Źródło: (Partnerstwo trójsektorowe. W praktyce projektów., 2009).
Partnerstwo trójsektorowowe w znacznym stopniu dotyczy rozwoju zasobów
ludzkich poprzez wdrażanie takich rozwiązań jak: Centra Aktywności Lokalnej, lokalne
pakty na rzecz zatrudnienia, partnerstwa edukacyjne, partnerstwa na rzecz rozwoju,
partnerstwa na rzecz rozwoju ekonomii społecznej, rozwój turystyki (grupy partnerskie
Lokalnych Organizacji Turystycznych), rozwój inicjatywach realizowanych na obszarach
wiejskich (głównie w oparciu o program LEADER).
Dużym osiągnięciem polskiego życia publicznego jest rozwój trzeciego sektora,
jednak nacisk w tym obszarze powinien zostać położony przede wszystkim na współpracę.
Organizacjom pozarządowym potrzeba więcej czasu na zebranie doświadczeń
i potencjału, ale przede wszystkim wyjścia z roli petenta.
Ciekawą formą współpracy są Grupy Partnerskie - porozumienia organizacji
pozarządowych, samorządów i firm, które wspólnie działają na rzecz zrównoważonego
rozwoju społeczno-gospodarczego konkretnego regionu przy poszanowaniu środowiska
naturalnego. Organizacje te powstawały w Polsce od 1998 r. przy wsparciu Fundacji
Partnerstwo dla Środowiska. Są to porozumienia, których członkowie podpisali deklarację
współpracy i realizują wspólne przedsięwzięcia. Wiele z nich działa do dziś w Krajowej
Sieci Grup Partnerskich.
Przykład praktyczny
Grupa Partnerska „Wrzosowa Kraina” ze wschodniej części Borów Dolnośląskich
Lokalni producenci miodu i produktów z wosku pszczelego zaczęli
współpracować pod wpływem impulsu Fundacji Ekologicznej „Zielona
Akcja”. Dziś w Przemkowie co roku odbywa się Dolnośląskie Święto Miodu
i Wina, a miód wrzosowy z Borów Dolnośląskich jest produktem regionalnym
zarejestrowanym w Unii Europejskiej. Dla społeczności wciąż budujących swoją
lokalną i regionalną tożsamość tego typu rozwiązania stanowią właściwy punkt
odniesienia dla budowania własnych modeli współdziałania.
Klastr społeczny w gminie Cieszyn
Projekt skupia 15 podmiotów. Polega na partnerstwie i współdziałaniu
wszystkich trzech sektorów. Ze strony administracji publicznej uczestniczą
123
w nim Powiatowy Urząd Pracy w Cieszynie, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
w Cieszynie oraz Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości w Cieszynie.
W ramach klastra w Cieszynie powiodło się prowadzenie przedsiębiorstwa
społecznego, wspieranie spółdzielni socjalnych, firm nastawionych również
na przedsięwzięcia o charakterze społecznym, stowarzyszeń oraz innych
form aktywności budowanych na wartościach solidarności, wzajemności
i współdziałania. W odróżnieniu od innych modeli funkcjonowania podmiotów
ekonomii społecznej, klaster ma konkurować z firmami komercyjnymi, a jego
atutem ma być rozsądna cena za profesjonalne usługi będące efektem
współpracy różnych środowisk. W przyszłości ma pozyskiwać także fundusze,
które sprawią, że będzie zarówno grantodawcą, jak i inkubatorem przedsięwzięć
z zakresu ekonomii społecznej.
Wolontariat pracowniczy
Wymiar społeczny CSR jest jednym z najbardziej widocznych obszarów pod
kątem podejmowanych przez przedsiębiorstwa działań społecznie odpowiedzialnych.
Jest on szczególnie zauważalny przez interesariuszy zewnętrznych. Jedną z częściej
wymienianych aktywności przedsiębiorstw w ramach społecznego obszaru CSR, w którą
zaangażowani są interesariusze wewnętrzni – pracownicy jest wolontariat pracowniczy.
Wolontariat pracowniczy to działania polegające na podejmowaniu i wspieraniu
przez firmę działalności pracowników na rzecz organizacji pozarządowych i określonych
przepisami prawa instytucji. Pracownicy-wolontariusze świadczą różnego rodzaju prace
na rzecz potrzebujących, wykorzystując swoje umiejętności i zdolności, natomiast firma
umożliwia im podejmowanie takich inicjatyw oraz wspiera ich działania finansowo lub
organizacyjnie.
W zależności od możliwości finansowych, organizacyjnych przedsiębiorstwa, jak
również potrzeb społeczności oraz inicjatywy, kreatywności samych pracowników można
wyróżnić różne formy wolontariatu pracowniczego (tabela 23).
Oprócz tego, że możemy spotkać się z różnymi formami podejmowanych
przedsięwzięć w ramach wolontariatu pracowniczego, należy zwrócić uwagę na możliwości
podejmowanych działań, czyli istniejące rodzaje wolontariatu pracowniczego (rys. 45).
To jaką formę przybierze wolontariat pracowniczy, jaki rodzaj działań wolontariackich
zostanie podjęty w firmie zależy od wyboru grupy docelowej, czyli beneficjentów
podejmowanych przez wolontariuszy przedsięwzięć. Od wyboru grupy docelowej,
dobrego opracowania zestawu narzędzi wspierających prace wolontarystyczne, stopnia
zaangażowania samych wolontariuszy zależy powodzenie podejmowanych działań.
To beneficjenci realizowanych przedsięwzięć wpływają na to, że wolontariusze chcą
z nimi pracować wielokrotnie.
Wśród beneficjentów wyróżniamy dwie grupy: beneficjentów bezpośrednich,
do których bezpośrednio dociera wsparcie wolontariuszy oraz beneficjentów pośrednich,
do których wsparcie dociera za pośrednictwem osób, którym wolontariusze pomagają.
124
Wolontariat pracowniczy przynosi szereg korzyści głównie dwóm grupom tj.
społeczeństwu i osobom potrzebującym oraz samym pracownikom (rys. 46).
Tabela 23
Przykładowe formy wolontariatu pracowniczego
Forma
Opis działań
Udział w ogólnokrajowych
akcjach społeczno-charytatywnych
Firma bierze udział w akcjach organizowanych przez podmioty trzecie
oraz zachęca pracowników aby wzięli w nich również udział w charakterze wolontariuszy (działanie np. pomoc w organizacji i przeprowadzeniu
akcji).
Tworzenie własnych programów społecznych
Firma angażuje pracowników w realizację programu społecznego, którego jest inicjatorem, udziela im pełnego wsparcia organizacyjnego,
merytorycznego, finansowego.
Łączenie
wolontariatu
z wyjazdami integracyjnymi bądź szkoleniowymi
Wyjazdy organizowane przez firmę przyczyniają się integrowania zespołu poprzez wspólną, dobrowolną pracę pracowników wykonywaną
na rzecz podmiotów potrzebujących.
Projekty inicjowane przez
pracowników
Pracownicy sami przygotowują własne, całościowe projekty wolontariackie, firma zaś pomaga w ich realizacji np. finansowo, organizacyjnie,
doradczo. Zdarza się, że w ramach wsparcia przedsiębiorstwo udziela
pracownikom-wolontariuszom dnia wolnego na realizację projektów.
Zbiórka pieniędzy lub darów od wolontariuszy
Firma przeprowadza wśród swoich pracowników zbiórkę (np. pieniędzy,
darów – ubrania, żywność, zabawki) na rzecz potrzebujących. Forma
zbiórki zależy od potrzeb adresatów pomocy.
Źródło: (Firma=zaangażowanie, 2009).
Prace biurowe i
organizacyjne
Wsparcie przy
wykonywaniu
prostych prac
Opieka nad
zwierzętami
Rodzaje działań
wolontariackich
Organizowanie
wolnego czasu i
wspieranie osób
potrzebujących
Przekazywanie wiedzy i
umiejętności podczas
spotkań
merytorycznych
Rys. 45. Rodzaje działań wolontariackich
Źródło: (Firma=zaangażowanie, 2009).
125
Korzyści dla
społeczeństwa i
osób
potrzebujących
Korzyści dla
pracowników
bezpośrednie korzyści wynikające
z samej pracy wolontariusza,
pomoc w nagłaśnianiu oraz
rozwiązywaniu problemów
społecznych, przełamywaniu
negatywnych stereotypów o
ludziach dotkniętych chorobami,
niepełnosprawnością czy
wykluczeniem społecznym,
wywieranie wpływu na
budowanie
współodpowiedzialności za
społeczeństwo
szansa na możliwość realizowania
przez pracowników własnych
zainteresowań i pasji
niezwiązanych z biznesem, pracą,
poczucie satysfakcji z
realizowania pożytecznych i
wartościowych działań na rzecz
innych,
inspiracja do działań, pomoc w
rozwijaniu kreatywnego
myślenia,
okazja do nawiązania nowych
kontaktów, a także do integracji
ze współpracownikami
Rys. 46. Korzyści z wolontariatu pracowniczego
Źródło: (Firma=zaangażowanie, 2009).
Dobre przygotowanie działań wolontariatu pracowniczego warunkuje ostateczny
efekt. Duże znaczenie odgrywa tu stworzenie odpowiednich warunków w firmie
do realizacji określonego projektu wolontariackiego. Firma podejmując się działalności
z zakresu wolontariatu pracowniczego musi brać pod uwagę m. in. to, że wdrożenie
programu wolontariatu pracowniczego to działanie obliczone na lata, zarząd firmy musi
wspierać i rozumieć rolę wolontariatu pracowniczego, zaś sam wolontariat pracowniczy
może zaistnieć na rożnych etapach rozwoju firmy.
Warto wiedzieć, …
Barwy Wolontariatu - to ogólnopolskie wydarzenie, którego realizację
zainaugurowała w Międzynarodowym Roku Wolontariatu 2001 Sieć Centrów
Wolontariatu w Polsce. Nosił on wówczas tytuł „Wolontariat - nowe spojrzenie
na pracę społeczną”. Różnorodność obszarów społecznych, w których pracują
wolontariusze, pojawiające się nowe role i funkcje które mogą oni pełnić
sprawiają, że wolontariat w naszym kraju staje się szalenie barwny. Konkurs
stworzył możliwość nie tyle do wybrania i uhonorowania najlepszych,
bo trudno tu zadecydować czyj wysiłek, zaangażowanie były lepsze, ważniejsze,
co do zaprezentowania ciekawych sylwetek wolontariuszy, wyjątkowych akcji
wolontarystycznych, podzielenia się swoimi refleksjami i doświadczeniami.
Wolontariusze podczas dorocznej Gali Wolontariatu otrzymują symboliczne
126
statuetki i pamiątkowe dyplomy, podziękowania oraz muzyczny upominek
- koncert gwiazd polskiej sceny muzycznej. Całość transmitowana jest
na żywo przez Telewizję Polską - Program 2. Kapituła nagradza laureatów
w 5 kategoriach: 1) pomoc społeczna i ochrona zdrowia, 2) ekologia,
3) edukacja, kultura i sport, 4) rozwój lokalny i demokracja, 5) pomoc osobom
niepełnosprawnym. Od 2005 roku obowiązuje nowa kategoria: Wolontariat
Biznesu, która prezentuje sylwetki i postawy wolontariuszy ze środowiska
biznesu, którym sprzyjają i których wspierają zatrudniające ich firmy.
127
Studia przypadków
Studium przypadku 1
L’ORÉAL:
Stypendia promujące kobiety w nauce
Francuska firma L’Oréal prowadzi produkcję i sprzedaż kosmetyków do pielęgnacji
skóry twarzy i ciała, do pielęgnacji i koloryzacji włosów oraz makijażu i perfum. Jedna z jej
filii znajduje się w Polsce. Została założona w 1992 r. Obecnie zatrudnionych jest w niej
około 1000 pracowników. Na początku swojej działalności L’Oréal Polska koncentrował się
na dystrybucji kosmetyków masowych oraz profesjonalnych kosmetyków do włosów.
Od 2000 r. L’Oréal Polska posiada również działy produktów luksusowych oraz produkty
dystrybuowane do aptek. Na polskim rynku portfolio L’Oréala obejmuje 22 marki.
Strategia rynkowa firmy polega na dostosowaniu produktów do lokalnych (regionalnych)
potrzeb, dbałości o jakość produktów, bezpieczeństwo i innowacyjność, oferowaniu
doradztwa w punktach sprzedaży oraz prowadzeniu jasnej komunikacji z konsumentem.
Firma L’Oréal deklaruje, iż jest społecznie odpowiedzialna. Swoją politykę buduje
na założeniach dotyczących świadomości ekologicznej oraz zrównoważonego rozwoju.
Potwierdzeniem społecznego zaangażowania firmy są realizowane przez nią kolejne
programy np.:
• „L’Oréal Polska dla Kobiet i Nauki” – program stypendialny dla młodych kobiet
naukowców,
• „Piękniejsze Życie” – program adresowany do kobiet chorych na choroby
nowotworowe, realizowany we współpracy z innymi firmami kosmetycznymi,
• „Fryzjerzy Świata wobec AIDS” – program edukacyjno-profilaktyczny, którego
celem jest szerzenie wiedzy na temat HIV/AIDS za pośrednictwem fryzjerówedukatorów,
• „Łatwiejszy dostęp do wiedzy” – program skierowany do dzieci z rodzin
potrzebujących w dzielnicy Białołęka oraz Pruszkowa, gdzie mieszczą się
siedziby firmy i fabryki.
Jedną z szeregu inicjatyw podejmowanych przez firmę w ramach m. in. działań
społecznie odpowiedzialnych jest: „L’Oréal Polska dla Kobiet i Nauki przy wsparciu
Polskiego Komitetu do spraw UNESCO”. Jej początki sięgają roku 1998. Wówczas L’Oréal
podpisała umowę z UNESCO o współpracy, na mocy której po-wstał światowy program
„L’Oréal for Women and Science” („L’Oréal dla Kobiet i Nauki”), który działa już w 85 filiach
Grupy L’Oréal. W ramach programu specjalne naukowe jury, w skład którego wchodzą
znakomici naukowcy, nobliści przyznaje rokrocznie nagrody wybitnym badaczkom oraz
stypendia naukowe dla młodych doktorantek. Niewątpliwym sukcesem było otrzymanie
w 2009 r. przez dwie laureatki Nagrody For Women in Science Nagrody Nobla w dziedzinie
medycyny oraz chemii. Konwencja programu wynikała ze zwrócenia uwagi na dwa
zasadnicze elementy. Po pierwsze chęć odwołania się do naukowych fundamentów firmy,
a po drugie uznanie, iż świat nauki jest niedostatecznie reprezentowany przez kobiety.
128
W Polsce inicjatorem programu był Dział Komunikacji Korporacyjnej L’Oréal Polska,
pierwszą jego edycję uruchomiono w 2001 r. Odbywającemu się konkursowi nadano
nazwę „L’Oréal Polska dla Kobiet i Nauki przy wsparciu Polskiego Komitetu do spraw
UNESCO”. W skład jury wchodzą naukowcy reprezentujący takie dyscypliny jak: biologia
molekularna, medycyna, biotechnologia, mikrobiologia, chemia, immunologia. Program
ma wsparcie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Jury przyznaje co roku roczne
stypendia dla 3 doktorantek (do 35 lat) i 2 badaczek (do 45 lat) kończących pracę
habilitacyjną, prowadzących badania w dziedzinie nauk biologiczno-medycznych.
Stypendium dla doktorantek opiewa na kwotę 20 tys. zł rocznie, zaś dla badaczek jest
to kwota 25 tys. zł rocznie.
Inicjatywa stanowi zewnętrzne narzędzie do realizacji strategicznego programu
zaangażowania społecznego. Celem jej prowadzenia jest zaprezentowanie opinii
publicznej, że firma angażuje się w rozwiązywanie problemów społecznych. Stypendia
przyznawane są kobietom-naukowcom specjalizującym się w badaniu chorób
nowotworowych, układu krążenia, czy psychosomatycznych. Laureatki programu
poszukują skutecznego leku na jedną z chorób, albo badają jej genetyczne podłoże.
Celem programu jest wsparcie kobiet prowadzących badania naukowe. Realizacja
programu stypendialnego ma również za zadanie budowanie rynkowego wizerunku firmy
jako podmiotu wspierającego rozwój najnowszych technologii naukowych w przemyśle
kosmetycznym oraz działającego na rzecz emancypacji kobiet. Firma poprzez program
zyskuje także u pracowników opinię firmy, „w której jest poczucie misji i szerszego celu,
daleko wykraczającego poza działalność komercyjną”.
Program przynosi zatem określone korzyści zarówno firmie, jak też interesariuszom,
którymi w tym przypadku są stypendystki programu.
Korzyści dla firmy:
• Wzmocnienie pozytywnego wizerunku jako firmy związanej z nauką. Badania
przeprowadzone w 2008 r. przez Uniwersum wśród 10 tys. studentów
z 30 wyższych uczelni na całym świecie wskazały na L’Oréal jako na najlepsze
miejsce do pracy wśród firm naukowych. Kierownictwo firmy jest zdania,
że wpływ na to miał m. in. prowadzony cyklicznie program stypendialny.
• Nawiązanie relacji ze środowiskiem naukowym w Warszawie, Gdańsku, Łodzi,
Poznaniu.
• Poprawa atmosfery wśród kobiet pracujących w firmie, poprzez
„wypracowywanie wrażliwości pracowników na problemy społeczne oraz
dawanie przykładu pomocy drugiemu człowiekowi”.
Korzyści dla interesariuszy - (stypendystki- kobiety-naukowcy):
• wsparcie finansowe umożliwiające prowadzenie badań naukowych.
Inne korzyści:
• Program przyczynia się do rozwoju i podwyższania poziomu badań w dziedzinach
związanych z chorobami onkologicznymi, krążeniowymi, psychosomatycznymi,
udarami etc.
• Program przekłada się na dyskurs społeczny, dotyczący miejsca kobiet w nauce.
Obecnie, wśród członków rzeczywistych Polskiej Akademii Nauk, kobiety
129
stanowią 3,14%, w gronie noblistów w dziedzinie medycyny, chemii, fizyki – 3%.
Firma L’Oréal Polska nie bada efektywności programu. Za jego główny miernik
można przyjąć liczbę nadsyłanych co roku zgłoszeń i przyznanych stypendiów. Każdego
roku do programu zgłasza się ponad 70 uczestniczek. W ramach światowego programu,
od 1998 r. przyznano około 500 stypendiów młodym kobietom-naukowcom.
L’Oréal Polska zamierza dalej prowadzić program, widząc realne zapotrzebowanie
społeczne na tego rodzaju inicjatywy. Planowane jest dotarcie do ośrodków naukowych,
które do tej pory nie brały udziału w programie, często są to mniejsze ośrodki naukowe.
Pytania badawcze
•
•
•
•
•
•
•
•
130
Do jakich grup interesariuszy zaadresowana jest inicjatywa i w jaki
sposób na nie oddziałuje?
Jakie korzyści (wewnętrzne i zewnętrzne) odniesie firma w wyniku
realizacji inicjatywy?
W jaki sposób inicjatywa może pomóc firmie w realizacji jej
strategicznych celów biznesowych?
W jaki sposób firma może przezwyciężyć bariery napotkane podczas
wdrażania inicjatywy?
W jaki sposób firma może rozwijać / ulepszać inicjatywę?
Jaki element stanowi polską specyfikę w tej globalnej inicjatywie?
Jakie inne badania mogłyby być wspierane przez L’Oréal?
Czy w Polsce problem niedostatecznej reprezentacji kobiet w nauce
wymaga podejmowania działań systemowych? W jaki sposób
przedsiębiorstwa mogą włączyć się w projektowanie rozwiązań tego
Studium przypadku 2
KOMPANIA PIWOWARSKA:
Firma wobec problemu społecznego
Kompania Piwowarska SA (KP) powstała w 1999 r. poprzez połączenie Lech
Browary Wielkopolski SA oraz Browarów Tyskich Górny Śląsk SA. Właścicielem spółki
jest międzynarodowy koncern piwowarski South African Breweries (SABMiller) będący
obecnie jednym z największych, światowych producentów piwa. Spółka działa w ponad
60 krajach na sześciu kontynentach. W skład jej portfolio wchodzi ponad 150 marek
piwa zarówno międzynarodowych, jak i lokalnych (m.in. Grolsch, Pilsner Urquell, Miller,
Tyskie).
Kompania Piwowarska to największa firma piwowarska branży spożywczej w Polsce.
Do jej marek zalicza się m. in. piwa: Tyskie (najlepiej sprzedająca się marka), Żubr (druga
na polskim rynku marka piwa pod względem wielkości sprzedaży), Dębowe Mocne, Lech,
Redd’s.
Za główną strategię rynkową firma przyjęła przeciwdziałanie niekorzystnym
warunkom makroekonomicznym w Polsce i za granicą oddziałującym na branżę. Zaliczono
do nich m. in.: niesprzyjającą pogodę; ogólne spowolnienie w branży piwowarskiej
- po wielu latach dynamicznego wzrostu; wzrost kosztów surowca; podwyżkę akcyzy;
nowe regulacje wprowadzające dalsze ograniczenia reklamy napojów alkoholowych.
Kompania Piwowarska działa społecznie odpowiedzialnie. Przywiązuje ona wagę
do bycia społecznie odpowiedzialnym w całym łańcuchu dostaw. Kładzie szczególny
nacisk na prowadzenie otwartego dialogu z odbiorcami i dostawcami na rzecz
zrównoważonego rozwoju, który stanowi jeden z priorytetów strategii KP. Do głównych
wartości korporacyjnych firmy, na których opiera się CSR zaliczyć należy:
1. Nasi ludzie stanowią naszą najtrwalszą przewagę,
2. Odpowiedzialność każdego jest jasna i osobista,
3. Pracujemy i wygrywamy w zespołach,
4. Rozumiemy i szanujemy naszych klientów i konsumentów,
5. Reputację mamy tylko jedną.
Tak, jak i inne browary należące do grupy SABMiller, tak też Kompania Piwowarska
wyznaczyła sobie 10 priorytetów zrównoważonego rozwoju, które obejmują:
• przeciwdziałanie nieodpowiedzialnej konsumpcji alkoholu,
• zwiększanie produkcji piwa przy wykorzystaniu mniejszej ilości wody,
• zmniejszanie zużycia energii i emisji dwutlenku węgla,
• odzysk i recykling odpadów opakowaniowych,
• odpowiedzialną gospodarkę odpadami, minimalizację odpadów przekazywanych
na wysypisko,
• wspólne z dostawcami i klientami zaangażowanie na rzecz zrównoważonego
rozwoju,
• poszanowanie praw człowieka,
• działania na rzecz społeczności lokalnych (w ramach strategii inwestycji
131
•
•
społecznych firmy),
zmniejszanie skutków HIV i AIDS w obszarach, na które mamy wpływ,
przejrzystość informacji o postępach działań na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Zarząd stale monitoruje podejmowane przez firmę zobowiązania i stopień realizacji
celów. Dzięki przeprowadzanej samoocenie możliwe jest m.in. dopasowanie priorytetów
oraz wprowadzanie zmian w zależności od lokalnych wymagań.
Jednym z przedsięwzięć odpowiedzialnych społecznie podjętych przez
Kompanię Piwowarską jest inicjatywa „Warto być za!”. Została ona zapoczątkowana
w 2006 r. jako odpowiedź na występujące w Polsce zjawisko wykluczenia społecznego,
będącego wynikiem ubóstwa. Ma ona na celu aktywizację oraz wsparcie organizacji
pozarządowych w realizacji projektów adresowanych do najbiedniejszych. W ramach
programu został ogłoszony konkurs grantowy skierowany do organizacji pozarządowych,
który KP dofinansowała w 90%. Z założenia wybrane projekty mają służyć poprawie
jakości życia oraz warunków bytowych kilkunastu tysięcy osób z całej Polski. Dzięki
realizacji programu doszło do zawiązania współpracy pomiędzy Kompanię Piwowarską
a środowiskiem polskich organizacji pozarządowych.
Przebieg inicjatywy „Warto być za!” rokrocznie przebiega według jednego
opracowanego schematu:
• przyjmowanie wniosków od organizacji pożytku publicznego,
• ocena wniosków przez Zespół Ekspertów, przygotowanie rankingu,
• nominacja przez Radę Programową projektów, które zostaną poddane pod
głosowanie opinii publicznej,
• głosowanie,
• podsumowanie wyników,
• organizacja konferencji prasowej połączonej z galą finałową i ogłoszenie
zwycięzców,
• podpisanie umów z laureatami konkursu, przekazanie środków finansowych,
• realizacja zwycięskich projektów,
• przedstawienie przez laureatów sprawozdań finansowego i merytorycznego,
w tym audyt przez partnera wspomagającego – KPMG.
Za podstawowy cel inicjatywy przyjęto aktywizację i wspieranie organizacji pożytku
publicznego, których działania zmierzają do minimalizowania zagrożenia wykluczeniem
społecznym z powodu ubóstwa będącego wynikiem m.in. bezrobocia, niskich kwalifikacji,
narkomanii, uzależnienia od alkoholu. Dodatkowo w ramach przedsięwzięcia prowadzona
jest działalność informacyjno-edukacyjna, której celem jest podniesienie świadomości
społecznej z zakresu wykluczenia społecznego oraz ukazania sposobów skutecznego
mu przeciwdziałania.
W program zaangażowani są interesariusze z różnych grup m. in. są to: samorządy,
których przedstawiciele wchodzą w skład Rady Programowej; sektor publiczny, który
reprezentuje urząd Rzecznika Praw Obywatelskich; organizacje pozarządowe, których
członkowie codziennie mają styczność z pomocą społeczną.
Inicjatywa niesie ze sobą wiele korzyści dla firmy i jej interesariuszy.
132
Korzyści dla KP:
• budowa pozytywnego wizerunku Kampanii Piwowarskiej,
• budowa pozytywnych relacji z samorządami lokalnymi oraz organizacjami
pozarządowymi.
Korzyści dla interesariuszy:
• umożliwienie efektywnej walki ze zjawiskiem wykluczenia społecznego
i ubóstwem,
• działalność edukacyjno-informacyjna,
• nagłośnienie problemu wykluczenia społecznego i ubóstwa,
• budowa społeczeństwa obywatelskiego w skali mikro poprzez integrację
społeczności lokalnych wokół idei przeciwdziałania wykluczeniu.
Kampania Piwowarska sprawdza wskaźniki dotyczące wpływu społecznego.
Wszystkie projekty realizo-wane w ramach „Warto być za!” podlegają audytowaniu przez
KPMG.
Wśród laureatów programu znalazły się m.in.:
• Fundacja Pomocy Młodzieży im. Jana Pawła II „Wzrastanie”, która przygotowała
mieszkania dla usamodzielniających się podopiecznych Domu dla Dzieci
w Łopuszce Małej,
• Fundacja „Razem Raźniej”, która zaplanowała działania na rzecz rodzin
dysfunkcyjnych dzielnicy socjalnej Osada w Tychach,
• Fundacja Domy Wspólnoty Chleb Życia siostry Małgorzaty Chmielewskiej,
która uruchomiła „Manufakturę”, ośrodek pracy i edukacji zapewniający
szkolenia zawodowe i tymczasowe zatrudnienie dla 60 osób rocznie z powiatu
opatowskiego w woj. Świętokrzyskim,
• Pogotowie Społeczne, które opiekuje się bezdomnymi i mieszkańcami osiedla
socjalnego Darzybór w Poznaniu,
• Caritas Diecezji Kieleckiej, która uruchomiła świetlicę dla dzieci z rodzin ubogich
i dotkniętych problemami społecznymi ze wsi Ślęcin w woj. świętokrzyskim.
Co roku liczba osób biorących udział w głosowaniu ogólnopolskim nad wyborem
projektów do realizacji wzrasta, co świadczy o skutecznej kampanii informacyjnej
dotyczącej tej inicjatywy.
133
Pytania badawcze
•
•
•
•
•
•
•
•
134
Do jakich grup interesariuszy zaadresowana jest inicjatywa i w jaki
sposób na nie oddziałuje?
Jakie korzyści (wewnętrzne i zewnętrzne) odniesie firma w wyniku
realizacji inicjatywy?
W jaki sposób inicjatywa może pomóc firmie w realizacji jej
strategicznych celów biznesowych?
W jaki sposób firma może przezwyciężyć bariery napotkane podczas
wdrażania inicjatywy?
W jaki sposób firma może rozwijać / ulepszać inicjatywę?
Co firma z branży piwowarskiej mogłaby zrobić – w zakresie strategii
biznesowej – aby wychodzić na przeciw problemom wykluczenia
społecznego?
Czy firma powinna przejmować obowiązki sektora publicznego
(budowanie społeczeństwa obywatelskiego)? Dlaczego? Jakie
są konsekwencje tych działań?
W jaki sposób firmy mogą odpowiadać na problemy społeczne?
Zagadnienia do dyskusji do części pierwszej
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Opłacalność zrównoważonego biznesu w dzisiejszych realiach
gospodarczych, społecznych, środowiskowych.
Status quo – czy zmiana w sposobie zarzadzania np. poprzez praktyki
CSR- koszty i korzyści.
Odpowiedzialny biznes: czas na nowe, strategiczne podejście.
CSR i związki zawodowe.
Nowe trendy w angażowaniu interesariuszy, czyli panele interesariuszy
w praktyce.
Wpływ kryzysu gospodarczego na rozwój koncepcji CSR w Polsce.
Odpowiedzialny biznes w warunkach światowego kryzysu
gospodarczego.
Społeczna odpowiedzialność – nieodłączny element nowoczesnego
zarządzania.
Czy w Polsce jest miejsce dla biznesu etycznego i odpowiedzialnego?
CSR jako wartość dodana w oczach inwestorów.
CSR w programach motywacyjnych dla zarządów przedsiębiorstw.
CSR w relacjach B2B.
Sposoby skutecznego wdrażania zasad odpowiedzialnego biznesu.
Czy filantropia to CSR?
Jak dużo trzeba robić, by móc nazwać się odpowiedzialną firmą?
Korzyści dala przedsiębiorstw i interesariuszy z podejścia systemowego
do CSR.
Działania legalne (w sensie prawnym) a działania społecznie
odpowiedzialne (etyczne)- analiza.
Generowanie zysku a społeczna odpowiedzialność biznesu.
Czy organizacje mogą być „częściowo” społecznie odpowiedzialne?
Jak można wykorzystać narzędzia CSR w celu zmniejszenia ryzyk
w łańcuchu dostaw?
Jak skutecznie zarządzać odpowiedzialnością w łańcuchu dostaw?
Jak zobowiązać dostawców i podwykonawców do odpowiedzialnych
zachowań?
Jakie koszty i korzyści przynosi firmom raportowanie?
Czy polskie firmy potrafią komunikować się w otwarty i demokratyczny
sposób?
Jak działają w Polsce organizacje strażnicze? Które mają największą
siłę oddziaływania?
Czy CSV jest faktycznie nową koncepcją czy to tylko rewitalizacja CSR?
Jakie bariery mogą pojawić we wdrażaniu CSR przez firmy?
135
Bibliografia
→→ A history of Corporate Social Responsibility.
Concepts and Practices, A. B. Caroll, w: A. Crane,
A. McWilliams D. Matten, J. Moon, D. Siegel
(red.), The Oxford Handbook of Corporate Social
Responsibility, Oxford University Press, Nowy Jork
2008.
→→ Anam L., E. Szul-Skjoeldkrona, E. Zamościńska, Jak
zyskać na odpowiedzialności? CSR w strategiach
spółek giełdowych, Wydawca: CSRinfo, Warszawa
2012.
→→ Anam L., ISO 26000 - nowa norma społecznej
odpowiedzialności, „Zarządzanie Jakością” 2010,
Nr 3 – 4.
→→ Filek J., Społeczna odpowiedzialność biznesu – tylko
moda czy nowy model prowadzenia działalności
gospodarczej?, UOKiK, Kraków 2006.
→→ Filek, J., Przyczyny małego zainteresowania ideą CSR
w Polsce, w: M. Bąk, P. Kulawczyk (red.), Społeczna
odpowiedzialność biznesu w małych i średnich
przedsiębiorstwach, IBnDiPP, EQUAL, Warszawa
2008.
→→ Firma=zaangażowanie, Forum Odpowiedzialnego
Biznesu, Warszawa 2009.
→→ Augustyniak Sz., Odpowiedzialność do policzenia,
Magazyn finansistów CFO, 2008, nr 1.
→→ Flejterski S., 2C - Dzień trzeci, w: Publikacja
przygotowana i wydana w ramach projektu
pn.„Wiatr w żagle przedsiębiorczości społecznej”,
Polska Fundacja Społeczeństwa Przedsiębiorczego,
Szczecin, listopad 2010.
→→ Brillan J. J., Nowoczesne mestody i koncepcje
zarządzania, PWE,Warszwa 2002.
→→ Freeman R.E., Strategic Management: A Stakeholder
Approach, Pitman, Boston 1984.
→→ Budinich V., Serneels S., HVC, czyli rynek, zysk
i innowacje społeczne, Harvard Bussiness Review
Polska,www. osektorze.ngo.pl/wiadomosci/778684.
html (odczyt, 25.10.2012).
→→ Fukuyama F., Zaufanie. Kapitał społeczny a droga
do dobrobytu, Fukuyama Francis, PWN, WarszawaWrocław1997.
→→ Carroll A., The Piramid of Corporate Social
Responsibility: Toward the Moral Management
of Organizational Stakeholders, Business Horizons,
July-August 1991, www.cbe.wwu.edu/dunn/rprnts.
pyramidofcsr.pdf (odczyt 14.09.2012).
→→ Carroll A.B, Buchholtz, Ethics and Stakeholder
Management, South Western College Business
& Society, 2003.
→→ Ćwik N., Oczyp P., Trendy CSR, Forum
Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa, 2011.
→→ Ćwik N., Wspólna odpowiedzialność. Rola
dostaw i zakupów, w: N. Ćwik (red.), Wspólna
odpowiedzialność. Rola dostaw i zakupów. Forum
Odpowiedzialnego Biznesu, 2011.
→→ Gasiński T., Pijanowski S., Zarządzanie ryzykiem
w procesie zrównoważonego rozwoju biznesu,
Publikacja przygotowana na zlecenie Ministerstwa
Gospodarki, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa
2011.
→→ Gasiński T., Piskalski G., Zrównoważony. biznes.
Podręcznik dla małych i średnich przedsiębiorstw,
Warszawa 2009.
→→ Geisler R., Szczepański S. M., Społeczna
odpowiedzialność biznesu a kapitał społeczny,
Referat przygotowany na konferencję Kapitał
społeczny i partycypacja obywatelska a rozwój
gospodarczy. Teoria i badania. Organizator: Katedra
Socjologii Wsi i Miasta. Uniwersytet Łódzki,
4-6.09.2006 r. Łódź.
→→ Czapiński J., Kapitał społeczny w: J. Czapiński,
T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2009, Kraków
2010.
→→ Gołaszewska-Kaczan U., Społeczna gospodarka
rynkowa – gospodarka społeczna – społeczna
odpowiedzialność, „Optimum” Studia ekonomiczne”
2011, nr 4.
→→ Czubała A., Znaczenie społecznej odpowiedzialności
w budowaniu wizerunku przedsiębiorstwa,
w: Wyzwania zarządcze w zmieniającym się
otoczeniu, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
– Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2011.
→→ Gołaszewska-Kaczan
U.,
Społeczna
odpowiedzialność przedsiębiorstwa jako instrument
walki konkurencyjnej, w: J. Szabłowski (red.),
Strategie konkurencji przedsiębiorstw – wybrane
zagadnienia, WSFiZ w Białymstoku, Białystok 2004.
→→ Duriasz-Bułhak J., Milewski R., Partnerstwo
w rozwoju lokalnym, Wydawca Fundacja
wspomagania Wsi, Warszawa 2003.
→→ Gołaszewska-Kaczan U., Zaangażowanie społeczne
przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Uniwersytetu
w Białymstoku, Białystok, 2009.
→→ European Competitiveness Report (SEC(2008)2853),
Komisja Europejska, Bruksela 2008.
→→ Gólcz M., Grygoruk J., Kowalewska M., Kuchenbeker
J., Machoń M., Błędy i bariery w dialogu firm
z interesariuszami w Polsce, Polska Konfederacja
136
Pracodawców
2011.
Prywatnych
Lewiatan,
Warszawa Szkoły Biznesu, Warszawa 1999.
→→ Grifin R.W., Podstawy zarządzania organizacjami,
PWN, Warszawa 1996.
→→ Kroik J., Bachorski-Rudnicki M., Przedsiębiorstwo,
jako obiekt społecznej odpowiedzialności biznesu
(CSR), „ Problemy Jakości” 2011, nr 3.
→→ Grzegorzewska - Ramocka E., Cele społeczne
przedsiębiorstwa, a kierunki inwestowania, Handel
Wewnętrzny. Marketing - Rynek - Przedsiębiorstwo
4-5/2001,
Instytut
Rynku
Wewnętrznego
i Konsumpcji, Warszawa 2001.
→→ Kunasz M., Effectiveness, competitiveness and
sustainable development, w: B.Kryk (red.),
Competition, competitivness and sustainable
development, Katedra Mikroekonomii Uniwersytetu
Szczecińskiego, Szczecin 2006.
→→ Itrich-Drabarek J., Partnerstwo trójsektorowe
na poziomie lokalnym, Studia i analizy, Studia
Politologiczne 2011, vol. 20.
→→ Kunasz M., Resource approach in building a longterm competitive advantage of enterprise, w: D.
Kopycińska (red.), Theoretical and practical aspects
of competitiveness, Katedra Mikroekonomii
Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006.
→→ Janicki T., Hipolit Cegielski - jego życie i dzieło.
z: www.thc.org.pl/hipolit-cegielski
(odczyt
15.09.2012)
→→ Jarzębska, E., Wprowadzenie do koncepcji CSR
i zrównoważonego rozwoju, Jak uczyć o społecznej
odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju,
Forum Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa 2011.
→→ Karbowski A., Bielińska A., Żygłowicz M., Selwa
M., Chlebek M., Makuch Ł., Raport z badania „CSR
oczami studentów”, Szkoła Główna Handlowa,
Warszawa 2006.
→→ Klimkiewicz K., Społeczna odpowiedzialność biznesu
jako element budowania wizerunku pracodawcy, XII
Konferencja Biura Karier w Krakowie, AGH, Kraków
2010.
→→ Komunikat KE dotyczący Odpowiedzialności
społecznej biznesu: Wkład biznesu w zrównoważony
rozwój, COM (2002) 347 z dnia 2.07.2002 r.
→→ Komunikat Komisji, Europa 2020. Strategia
na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju
sprzyjającego włączeniu społecznemu, Bruksela,
3.3.2010, KOM (2010) 2020.
→→ Komunikat z badań CBOS, Zaufanie społeczne,
Warszawa 2010.
→→ Kopper J., Korzyści z odpowiedzialnego zarządzania
łańcuchem dostaw, w: N. Ćwik (red.), Wspólna
odpowiedzialność. Rola dostaw i zakupów. Forum
Odpowiedzialnego Biznesu, 2011.
→→ Kopycińska
D.,
Koncepcja
społecznej
odpowiedzialności firmy – poezja teorii i proza
życia, w: W. Gasparski, J. Dietl (red.), Etyka
biznesu w działaniu, doświadczenia i perspektywy,
Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001.
→→ Korpus
J.,
Społeczna
odpowiedzialność
przedsiębiorstw
w obszarze
kształtowania
środowiska pracy, Wydawnictwo Placet, Warszawa
2006.
→→ Kotler Ph., Kotler o marketingu. Jak kreować
i opanowywać rynki, Wydawnictwo Profesjonalnej
→→ Kunasz M., Tangible and intangible resources in the
process of shaping the value of business entity, w: T.
Bernat (red.), Economic Issues in Practice, Katedra
Mikroekonomii
Uniwersytetu
Szczecińskiego,
Szczecin 2005.
→→ Kunasz M., Zasoby przedsiębiorstwa w ujęciu teorii
ekonomii, „Gospodarka Narodowa” 2006, nr 10.
→→ Kuraszko I., Augustyniak Sz., 15 polskich przykładów
społecznej odpowiedzialności biznesu, Forum
Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa 2009.
→→ Kuraszko I., Zrównoważony rozwój a kapitał ludzki,
FOB, www. fob.pl, (odczyt 09.09. 2012).
→→ Lisiński M., Metody Planowania Strategicznego,
PWE, Warszawa 2004.
→→ Makuch Ł., Normy i standardy społecznej
odpowiedzialności biznesu (CSR), Przewodnik
po kluczowych
standardach
społecznej
odpowiedzialności
biznesu
oraz
relacjach
i współzależnościach pomiędzy nimi zachodzących,
Warszawa marzec 2011.
→→ Mali
i średni
przedsiębiorcy
regionu
zachodniopomorskiego
wobec
społecznej
odpowiedzialności biznesu. Raport z badania
społecznego, Wrzesień 2011.
→→ Mazur-Wierzbicka
E.,
Ochrona
środowiska
a integracja europejska. Doświadczenia polskie.
Difin, Warszawa 2012.
→→ Mazur-Wierzbicka E., Polskie realia stosowania
zasad społecznej odpowiedzialności biznesu korzyści i przeszkody, w: G. Maniak (red.), Problemy
ekonomii i polityki gospodarczej, Wydawnictwo
Katedra
Mikroekonomii
Uniwersytetu
Szczecińskiego, Szczecin 2008.
→→ Mazur-Wierzbicka E., Zarządzanie środowiskowe
jako
narzędzie
odpowiedzialnego
biznesu,
w: Społeczna odpowiedzialność biznesu jako wyraz
reorientacji działania współczesnych firm, red.
M. Porada-Rochoń, Stowarzyszenie Kreatywni dla
137
Szczecina, Szczecin 2011.
→→ Moeller K., Eldar T. Corporate Responsibility
Towards Society: A local Perspective. European
Foundation for the Improvement of Living and
Working Conditions. Dublin 2003.
→→ N. Ćwik (red.), Wspólna odpowiedzialność. Rola
dostaw i zakupów. Forum Odpowiedzialnego
Biznesu, 2011
→→ Nakonieczna J.,
przedsiębiorstw
Warszawa 2008.
Społeczna odpowiedzialność
międzynarodowych,
Difin,
→→ Ocena stanu wdrażania standardów społecznej
odpowiedzialności biznesu, PARP, Warszawa 2011.
→→ Odnowiona strategia UE na lata 2011-2014 dotycząca
społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
Komisja Europejska, Komisja Europejska, Bruksela,
dnia 25.10.2011, KOM(2011) 681.
→→ Paliwoda-Matiolanska
A.,
Odpowiedzialność
społeczna
w procesie
zarządzania
przedsiębiorstwem, C. H. Beck, Warszawa 2009.
→→ Partnerstwo dla zrównoważonego rozwoju
– dlaczego warto i jak łączyć siły?, „Ekorozwój
w gminie”, Biuletyn 2012, nr 5.
→→ Partnerstwo trójsektorowe.W praktyce projektów
Niniejszy
projekt
realizowany
jest
przez
Stowarzyszenie Agrolinia na zlecenie Ministerstwa
Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2009.
→→ Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, M. Boni (red.),
Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa lipiec
2009.
→→ Postawy wobec społecznej odpowiedzialności
biznesu, Ipsos, Warszawa, 2003.
→→ Promocja europejskiego projektu dla społecznej
odpowiedzialności biznesu. Komisja Europejska.
Zielona Księga: COM(2001) 366 wersja ostateczna,
18 lipca 2001.
→→ Rok
B.,
Odpowiedzialny
biznes
w nieodpowiedzialnym świecie. Akademia Rozwoju
Filantropii w Polsce, Forum Odpowiedzialnego
Biznesu, Warszawa, 2004.
→→ Rok B., Wykład nt. „Jest 492 trendy CSR. Przedstawię
je wszystkie” wygłoszony podczas Akademii
Odpowiedzialnego Biznesu, 20-21 kwietnia
2012 r. w Warszawie.
→→ Ryan L.V., Sójka J., Etyka biznesu: Z klasyki
współczesnej myśli amerykańskiej, Wydawnictwo
W drodze, Poznań 1997.
→→ Rybak M., Etyka
odpowiedzialność
Warszawa 2007.
138
menedżera – społeczna
przedsiębiorstwa,
PWN,
→→ Rybak M., Społeczna odpowiedzialność biznesu
- idea i rzeczywistość, Gospodarka Narodowa 2001,
nr 3.
→→ Rybak M., Społeczna odpowiedzialność biznesu
- idea i rzeczywistość, Gospodarka Narodowa
3/2001, Wydawnictwo Szkoła Główna Handlowa,
Warszawa 2001.
→→ Six key trends in corporate sustainability, Ernst
& Young, GreenBiz Group 2012.
→→ Społeczna odpowiedzialność biznesu w MŚP,
Broszura na podstawie badania: CSR and
Competitiveness European SMEs’ Good Practice,
Projekt finansowany przez: Komisję Europejską
(odczyt 29.08. 2012).
→→ Społeczna odpowiedzialność biznesu w środowisku
pracy na Mazowszu biznes, Dialog społeczny,
Nowoczesne Mazowsze, Ogólnopolski Pracowniczy
Związek Zawodowy - Konfederacja Polska, Warszawa
2010.
→→ Stafiej-Bartosik A. „Realizacja inwestycji w sposób
odpowiedzialny, czyli zrównoważony rozwój
w praktyce”, PwC, (odczyt 13.09.2012).
→→ Stawicka E., Teoria a praktyka wobec koncepcji
społecznej odpowiedzialności w biznesie, Zeszyty
Naukowe SGGW, EIOGZ, 2010, nr 83.
→→ Stowarzyszeniowo-obywatelski kapitał społeczny,
Komunikat z badań, CBOS, Warszawa, Wrzesień
2008.
→→ Trudel R., Cotte J., Does it Pay to be Good?, MIT
Sloan Management Review, Winter 2009.
→→ Tundys B., Możliwości zastosowania zasad Global
Compact w kreowaniu zielonego łańcucha
dostaw, w: M. Porada-Rochoń (red.), Społeczna
odpowiedzialność biznesu jako wyraz reorientacji
działania współczesnych firm, Stowarzyszenie
Kreatywni dla Szczecina, Szczecin 2011.
→→ Warsza P., Najlepsze praktyki, „Niezależny dodatek
tematyczny dystrybuowany wraz z dziennikiem
Gazetą prawną”, 14 grudnia 2009.
→→ Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego
biznesu 2050. Raport-streszczenie, maj 2012.
→→ World Investment Report 2011, Non-Equity Modes
of International Production and Development,
UNCTAD.
→→ Woźniak-Miszewska
M.,
Wybrane
aspekty
społecznej odpowiedzialności biznesu inwestorów
zagranicznych, w: M. Porada-Rochoń (red.),
Społeczna odpowiedzialność biznesu jako wyraz
reorientacji
działania
współczesnych
firm,
Stowarzyszenie Kreatywni dla Szczecina, Szczecin
2011,
→→ Wspólne zasady wdrażania modelu flexicurity.
Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego,
Rady, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów, Komisja
Wspólnot Europejskich, Bruksela, dnia 27.6.2007.
→→ www.
przedsiębiorstwo.fairplay.pl,
24.09.2012).
(odczyt
→→ www.csrinfo.org/pl, (odczyt 22.08.2012).
→→ www.koalicjacr.pl, (odczyt 29.09.2012).
→→ www.maximilianpiekut.salon24.pl/393655,csroni-tak-na-serio-czy-robia-nas-w-balona
(odczyt
17.09.2012).
→→ www.mwik.koszalin.pl, (odczyt 1.10.1012).
→→ www.ramzes.pl/spoleczna-odpowiedzialnoscbiznesu, (odczyt 08.09.2012).
→→ www.raportroczny2010.gpw.pl,
10.09.2012).
(odczyt
→→ www.wolontariatpracowniczy.pl,
30.10.2012).
(odczyt
→→ Zbiegeń-Maciąg L., Etyka w zarządzaniu, CiM,
Warszawa 1997.
→→ Żemigała M., Jakość w systemie zarządzania
przedsiębiorstwem,
Wydawnictwo
Placet,
Warszawa 2008.
→→ Zwiech P., Argumenty zwolenników i przeciwników
społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
– przyczynek do dyskusji, Prace Naukowe Studentów
i Młodych Pracowników Nauki, Towarzystwo
Naukowe Organizacji i Kierownictwa, Oddział
w Poznaniu, 2012.
→→ Zwiech P., Initial Situation of the Member States
in the Context of Strategic Objectives of Europe 2020
Strategy, Transformations in Business & Economics,
Vol. 10, No 2A (23A), 2011.
→→ Zwiech P., Poziom zatrudnienia w krajach Unii
Europejskiej – realizacja celów Strategii Lizbońskiej
i wytycznych strategii Europe 2020, w: Wybory
podmiotów decyzyjnych w warunkach globalizacji,
D. Kopycińska (red.), Wyd. Volumina, Szczecin 2010.
139
140
CZĘŚĆ II
Przykładowe zagadnienia z zakresu
CSR dla kierunków społecznoekonomicznych
„Nie wszystko, co można obliczyć, liczy się i
nie wszystko, co się liczy, można obliczyć.”
Einstein A.
Stosowanie formuły Work Life Balance jako wyraz
odpowiedzialności społecznej pracodawcy
„Wyobraź sobie życie jako grę, w której żonglujesz pięcioma piłkami.
Nazwijmy je – praca, rodzina, zdrowie, przyjaciele oraz dusza
– wciąż utrzymujesz je w powietrzu. Wkrótce zrozumiesz, ze praca
jest jak gumowa piłka. Za każdym razem, gdy ja opuścisz, odbije się
i wróci do ciebie. Ale pozostałe cztery piłki – rodzina, zdrowie,
przyjaciele i dusza – zrobione są ze szkła. Jeśli opuścisz jedną z nich,
pozostanie nieodwracalnie zarysowana, nadszarpnięta, okaleczona,
uszkodzona lub nawet zdruzgotana. Nigdy nie będzie już taka sama.
Musisz to zrozumieć i dążyć do równowagi w swoim życiu”.
B. G. Dyson
Prezes i dyrektor generalny Coca-Cola Enterprises
podczas wystąpienia w Georgia Tech, 6 września 1996 r.
Organizacje społecznie odpowiedzialne w obszarze dotyczącym ich interesariusza
wewnętrznego „pracownika” podejmują działania w kierunku umożliwienia
mu pogodzenia jego życia osobistego z zawodowym (czyli Work Life Balance). Firmy
społecznie odpowiedzialne powinny zwracać uwagę na fakt, że dany człowiek jest
nie tylko ich pracownikiem, ale pełni także różne inne role społeczne np. żony, męża,
rodzica, dziecka, przyjaciela, członka lokalnej społeczności. Zatem człowiek oprócz
czasu poświęconego na pracę musi mieć również czas i energię na utrzymywanie relacji
osobistych, regenerację sił, własny rozwój.
Idea Work Life Balance narodziła się w Stanach Zjednoczonych w drugiej połowie
lat 80-tych XX wieku. Stosowanie tej formuły niejako zostało wymuszone przez
pracowników, którzy przy wyborze miejsca pracy biorą pod uwagę nie tylko warunki
finansowe, ale również inne czynniki jak np. atmosfera w pracy, czy właśnie możliwość
godzenia obowiązków zawodowych z życiem prywatnym.
Work Life Balance to nic innego jak zachowanie równowagi miedzy życiem
zawodowym i prywatnym, bez ograniczania potrzeby samorealizacji, przy zwracaniu
uwagi na jej wielowymiarowość. W tym kontekście potrzebę samorealizacji należy
odnosić także do innych aspektów życia niż jedynie życie zawodowe.
W Polsce koncepcja ta nie jest jeszcze mocno rozpowszechniona, ale chętnie
wykorzystywana przez świadomych pracodawców. Pracodawca odpowiedzialny
za swoich pracowników zdaje sobie sprawę z tego, jak negatywne w skutkach zarówno
dla pracownika, jak też dla firmy może być nieumiejętne godzenie życia zawodowego
i prywatnego. Brak takiej równowagi, zbyt mocne zaangażowanie się w pracę zawodową
przy równoczesnym zaniedbaniu obowiązków w życiu prywatnym może doprowadzić
m. in. do:
• zmęczenia i wypalenia zawodowego,
• problemów w życiu prywatnym, które negatywnie odbijają się na efektywności
i zaangażowaniu pracownika w wykonywanie swoich obowiązków służbowych,
142
•
spadku motywacji.
Szerszą skalę następstw braku równowagi na styku praca-życie rodzinne zawarto
w tabeli 1.
Tabela 1
Następstwa braku równowagi w sferze: życie zawodowe - życie prywatne
Dla społeczeństw w skali makro
(krajowej, regionów etc.)
• malejąca liczba urodzeń,
• odraczanie narodzi pierwszego dziecka,
• rosnąca liczba rozwodów,
• rosnąca liczba rodzin niepełnych,
• rosnące nierówności społeczne,
• bezrobocie,
• rosnąca
zapadalność
na choroby serca, raka
i neurologiczne,
• niedostateczna opieka nad
dziećmi i osobami starszymi,
• rosnąca sfera patologii
wśród nich
Dla organizacji gospodarczych
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
absencja,
wzrost fluktuacji, utrata
inwestycji w kapitał ludzki,
mniejsze
zaangażowanie
w pracy,
stres,
mniejsza
koncentracja
w pracy,
gorsza jakość w pracy
i mniejsza produktywność,
gorsze relacje z klientami
i częstsza ich utrata,
mniejsza kreatywność i innowacyjność
Dla pracowników, a także dla
bezrobotnych i wykluczonych
oraz ich rodzin
•
•
•
•
•
•
•
•
stres,
konflikty w rodzinie,
gorsza opieka nad dziećmi,
rozwody,
alkoholizm,
narkomania,
uzależnienie od nikotyny,
zaburzenie łaknienia (objadanie się),
• brak poczucia bezpieczeństwa
• rodzinnego i pracy
Źródło: (Borkowska, 2003).
Programy Work Life Balance
Do programów równowaga praca–życie rodzinne można podejść w dwojaki
sposób: szeroko - wówczas bierze się pod uwagę politykę zatrudnienia i politykę
rodzinną realizowaną przez rząd, bądź wąsko, gdzie koncentruje się na działaniach
podejmowanych przez pracodawców. Narzędzia wykorzystywane w obu ujęciach można
przyporządkować do czterech głównych grup:
• różne formy organizacji pracy i czasu pracy najczęściej są to tzw. niestandardowe
formy zatrudnienia: elastyczne godziny pracy, niepełny etat, telepraca, umowy
o dzieło i umowy zlecenia, praca w domu jobsharing, (dzielenie się pracą),
• dostępne dla pracowników urlopy oraz zwolnienia z obowiązku świadczenia
pracy udzielane z powodu obowiązków rodzinnych pracownika - w tym
przypadku należy zwrócić uwagę na kwestię zachowania prawa do zasiłku
w okresach niewykonywania pracy lub prawa do wynagrodzenia,
• formy świadczeń dla pracowników korzystających z różnych form opieki nad
życiowo niesamodzielnymi członkami rodziny (dzieci, osoby starsze, osoby
niepełnosprawne),
• beneficja pracownicze, które przyznawane są w związku z koniecznością
godzenia pracy z obowiązkami rodzinnymi w warunkach wysokich wymagań
143
ze strony pracodawcy.
Naturalnie poszczególne narzędzia należy dopasowywać do konkretnych
warunków. Zdarza się też tak, że w różnych warunkach, mogą być wykorzystywane
rozmaite kombinacje co do ich formy i zakresu. Ich cechą wspólną jest wspieranie
tych pracowników, którzy mogą doświadczać problemów przy równoważeniu ich życia
zawodowego z prywatnym. Zdarza się, że stosowanie przez pracodawcę wspomnianych
narzędzi skierowanych do konkretnych grup beneficjentów prowadzi do oskarżania
go o dyskryminację pozostałych pracowników, o gorsze traktowanie pozostałych grup
osób zatrudnionych. Jest to sygnał do szerszego propagowania fundamentalnych
przesłanek i założeń dotyczących podejmowania działań na rzecz równowagi praca–życie
rodzinne. Z założenia programy temu służące są programami antydyskryminacyjnymi,
dzięki którym możliwe jest wyrównywanie szans, wspieranie potrzebujących pomocy.
Warto zwrócić uwagę na fakt tworzenia się programów Work Life Balance
w przedsiębiorstwach. Na przykładową ścieżkę ich budowy składa się 10 zadań dla
różnych jednostek w firmach, tak by powstał optymalny program równowagi:
• badanie struktury społeczno-demograficznej zatrudnienia,
• analiza wyników określonych ocen, czyli ocena efektów pracy: ocena potencjału
rozwojowego pracowników,
• analiza interesów, potrzeb, oczekiwań pracowników,
• badanie satysfakcji pracowników i przyczyn jej braku,
• analiza celów zadań firmy względem komórek wewnętrznych, ewentualnie
pojedynczych pracowników szczególnie ważnych dla firmy,
• analiza pakietów wynagrodzeń pod katem trafności proporcji pomiędzy ich
głównymi modułami, w szczególności udziału beneficjentów (w tym świadczeń
dodatkowych),
• analiza porównawcza kafeterii z potrzebami/oczekiwaniami pracowników,
• opracowanie zmodyfikowanych kafeterii i całych pakietów wynagrodzeń dla
poszczególnych komórek, grup pracowników i ewentualnie pojedynczych
pracowników,
• opracowanie projektu działań pozamaterialnych, podnoszących satysfakcje
pracowników i sprzyjających równowadze pracy i życia,
• konsultowanie całości programów praca-życie, ewentualnie korekta-wdrażanie.
Najczęściej spotykane narzędzia wykorzystywane w praktyce przez pracodawców
z obszaru Work Life Balance mające pomóc pracownikom godzić ich obowiązki zawodowe
i prywatne scharakteryzowano w tabeli 2.
Ujęte w tabeli rozwiązania stanowią jedne z najczęściej praktykowanych, dzięki
którym pracownicy mogą godzić życie zawodowe i prywatne. Mają one charakter typowo
formalny. Naturalnie nawet najlepsze narzędzia mogą zawieść jeśli nie będzie do nich
adekwatnego podejścia. Zwraca się w tym przypadku uwagę na taką podstawową rzecz
jak podejście pracodawcy i pracownika do rozdziału ról zawodowych i prywatnych.
Zarówno pracownik, jak i pracodawca muszą mieć świadomość, że miejsce pracy nie
jest w stanie zastąpić życia prywatnego, rodziny. Jeśli zabraknie takiego podejścia
to żadne narzędzia nie pomogą zachować wspomnianej równowagi. Dlatego ważne jest
144
kierowanie się kilkoma podstawowymi zasadami, które wspierają ideę Work Life Balance:
• nie zostawać w pracy po godzinach (oprócz sytuacji wyjątkowych),
• nie zabierać pracy do domu,
• nie odbierać telefonu służbowego po godzinach pracy i w weekendy,
• nie umawiać spotkań służbowych po godzinach pracy,
• nie rozmawiać o problemach w pracy po godzinach pracy, także podczas
spotkań towarzyskich ze współpracownikami.
Tabela 2
Rozwiązania stosowane przez firmy w ramach Work Life Balance
Rozwiązanie
Opis
Dłuższe urlopy
macierzyńskie
W niektórych firmach, młodym mamom przyznawane są dodatkowe tygodnie wolnego, ponad ten przysługujący zgodnie z prawem urlopu macierzyńskiego.
Urlopy
tacierzyńskie
Partnerski styl życia, zmieniająca się rzeczywistość społeczna, spowodowała niejako naturalnie, że ojcowie chcą opiekować się małymi dziećmi, tym bardziej w sytuacji, gdy kobieta zarabia więcej. Firmy odpowiadając na takie zapotrzebowanie
skłaniają się ku przyznawaniu urlopów tacierzyńskich, umożliwiając ojcom spędzanie czasu z potomstwem.
Praca zdalna
Ten rodzaj pracy nazywany także telepracą, stwarza pracownikowi możliwości wykonywania swojej pracy z domu, wówczas gdy nie koliduje to z jego obowiązkami.
Firma zapewnia pracownikowi niezbędny do wykonywania pracy sprzęt (np. komputer, dostęp do internetu, telefon).
Elastyczny czas
pracy
To udogodnienie polegające na tym, że pracownik może wykonywać swoją pracę w czasie przez siebie kontrolowanym, nie zaś regulaminowo określonym np.
od 8.00 do 16.00. Ten rodzaj pracy wymaga od pracownika dużej samodyscypliny,
możliwy jest przy zadaniowym trybie pracy.
Powrót
po urlopie
macierzyńskim
na część etatu
Po zakończonym urlopie macierzyńskim wiele kobiet chciałoby wrócić do pracy, ale
nie od razu na cały etat. Dla tych matek firmy stwarzają możliwość powrotu do pracy na część etatu, który wraz upływem czasu jest wydłużany, aż osiągnie wymiar
pełnego.
Źródło: (Giemza i in., 2010)
Ujęte w tabeli rozwiązania stanowią jedne z najczęściej praktykowanych, dzięki
którym pracownicy mogą godzić życie zawodowe i prywatne. Mają one charakter typowo
formalny. Naturalnie nawet najlepsze narzędzia mogą zawieść jeśli nie będzie do nich
adekwatnego podejścia. Zwraca się w tym przypadku uwagę na taką podstawową rzecz
jak podejście pracodawcy i pracownika do rozdziału ról zawodowych i prywatnych.
Zarówno pracownik, jak i pracodawca muszą mieć świadomość, że miejsce pracy nie
jest w stanie zastąpić życia prywatnego, rodziny. Jeśli zabraknie takiego podejścia
to żadne narzędzia nie pomogą zachować wspomnianej równowagi. Dlatego ważne jest
kierowanie się kilkoma podstawowymi zasadami, które wspierają ideę Work Life Balance:
• nie zostawać w pracy po godzinach (oprócz sytuacji wyjątkowych),
• nie zabierać pracy do domu,
• nie odbierać telefonu służbowego po godzinach pracy i w weekendy,
• nie umawiać spotkań służbowych po godzinach pracy,
145
•
nie rozmawiać o problemach w pracy po godzinach pracy, także podczas
spotkań towarzyskich ze współpracownikami.
Work Life Balance – trudności, korzyści
W rozwoju programów Work Life Balance jest ogromny potencjał. Uzyskiwane
dotąd korzyści są niewspółmierne do tego, co jeszcze mogą zyskać zarówno pracodawcy,
jak i pracownicy dzięki ich umiejętnym wykorzystaniu. Największy obszar potencjalnych
działań znajduje się w ułatwieniu łączenia macierzyństwa z pracą oraz bardziej
równomiernym rozłożeniu obowiązków opiekuńczych np. poprzez stosowania na szerszą
skalę urlopów tacierzyńskich. Jednak rozwój programów praca–rodzina napotyka
na wiele barier (rys. 1). Za najważniejsze uznać można:
• brak powszechnej świadomości, że działania podejmowane w ramach Work Life
Balance przynoszą korzyści obu stronom tj. pracodawcom i pracownikom (są
zgodne z podejściem win–win (wygrana-wygrana)),
• niedostateczna wiedza z zakresu możliwych do stosowania rozwiązań, metod
oraz rezultatów jakie one przynoszą,
• zła organizacja pracy, nadmierne nakładanie obowiązków na pracowników,
• skoncentrowanie się na ekonomicznych wskaźnikach w ocenie efektów działania
przedsiębiorstwa,
• brak zrozumienia przez pracodawców występowania silnej zależności pomiędzy
oceną jakości życia w tym życia rodzinnego, a efektywnością i zaangażowaniem
pracownika.
- mniejsza możliwość kontroli pracownika przy
pracy z domu,
- koszty związane z dłuższymi urlopami
macierzyńskimi,
- mniejsza elastyczność – pracownik nie jest
obecny cały czas w biurze
- ustalenie systemu kontroli i rozliczania z
wykonywanych zadań,
- wcześniejsze przygotowanie zastępstwa, aby
maksymalnie ograniczyć koszty związane z
urlopem macierzyńskim,
- wcześniejsze planowanie wszelkich spotkań
Rys. 1. Trudności ze stosowania Work Life Balance oraz możliwości ich przezwyciężania
Źródło: (Giemza i in., 2010).
W praktyce spotykane są także takie sytuacje, kiedy to programy wsparcia zgodne
z ideą Work Life Balance oferowane przez pracodawcę nie spotykają się z zainteresowaniem
ze strony pracowników. Przyczyną takiego zachowania się pracowników są najczęściej
względy finansowe, gdyż korzystanie z uprawnień rodzicielskich w wielu przypadkach
146
wiąże się z otrzymywaniem niższego wynagrodzenia. Zatem osoby, które nie mogą
sobie pozwolić na zmniejszenie dochodów nie będą korzystać z proponowanych
im rozwiązań praca–rodzina, mimo odczuwanego konfliktu na tym obszarze. Dodatkowo
warto zaznaczyć, że korzystanie z urlopów czy zwolnień na opiekę wpływa niekorzystne
na nabywanie uprawnień emerytalnych.
Jak zawsze w obszarze zarządzania zasobami ludzkimi najważniejszy jest człowiek.
Dotyczy to także wymiaru zachowania równowagi pomiędzy życiem zawodowym
a prywatnym pracowników. Wszystko zależy od podejścia przełożonych do kwestii
korzystania z uprawnień dotyczących utrzymania równowagi pomiędzy pracą a życiem
prywatnym. Mogą oni np. nie wyrażać zgody na pewne rozwiązania, bądź też zniechęcać
zainteresowanych do wkraczania na drogę formalną w tym zakresie. Efektem tego jest
najczęściej frustracja i stres wywołane taką sytuacją u pracownika i często konieczność
rozstrzygnięcia alternatywy: dobre stosunki z szefem albo skorzystanie z przysługujących
uprawnień. Zdarzają się również sytuacje, kiedy to na skutek skorzystania z programów
Work Life Balance pracownik jest pomijany w awansach, szkoleniach itp., w skrajnych
przypadkach może być także zwolniony z pracy. Powyższe praktyki są nieodpowiedzialne
społecznie i nie wpisują się w realizację koncepcji CSR w firmie.
Za najczęściej spotykane w praktyce przedsiębiorstw negatywne następstwa
korzystania z programów Work Life Balance wymienia się:
• nierytmiczność pracy (w odróżnieniu od pracy w stałych godzinach),
• trudność rozdzielenia czasu pracy i czasu poza pracą (praca w domu, telepraca),
• niewłaściwe adresowanie wsparcia (np. elastyczne godziny pracy dla słabo
zorganizowanych osób, brak warunków do pracy w domu w przypadku
telepracy, czy pracy w domu),
• wyalienowanie w środowisku pracy (zarówno z powodu pracy poza firmą, jak
i braku akceptacji ze strony współpracowników dla „przywilejów”).
Wyeliminowanie powyższych następstw jest możliwe poprzez swobodę wyboru,
dopasowanie stosowanych instrumentów do potrzeb ich adresatów, podniesienie
świadomości pracodawców oraz pracowników w zakresie samej idei Work Life Balance,
jej celów, zasad, stosowanych narzędzi, programów.
Stosowanie programów sprzyjających harmonizacji życia zawodowego i rodzinnego
jest źródłem wielu korzyści dla pracodawcy i pracownika (tabela 3).
Interesujące podejście metodologiczne dotyczące badań nad równowagą pomiędzy
życiem rodzinnym a życiem zawodowym wypracowano w OECD. Zaproponowano
wprowadzenie tzw. indeksu WLB, który uwzględnia stopień zaspokojenia potrzeb
na usługi opieki nad dzieckiem do lat 3 poza rodziną, wysokość zasiłku macierzyńskiego,
wymiar urlopu macierzyńskiego, świadczenia związanego z chorobą członka rodziny
(w tym uzupełniającego świadczenia wypłacanego przez pracodawcę), zakresu
dobrowolnej pracy niepełnoetatowej oraz elastycznego czasu pracy i elastycznej
organizacji pracy. Najwyższy poziom indeksu WLB zanotowano w Holandii, Szwecji, Danii
(3-3,5). Jednocześnie są to kraje o wysokim wskaźniku zatrudnienia kobiet w wieku
24–39 lat. Natomiast najniższy indeks WLB odnotowano dla Hiszpanii, Grecji, Włoch (od
–2 do –3,5). Także w tych krajach zarejestrowano najniższy wskaźnik zatrudnienia kobiet
w wieku 24–39 lat (por. z rys.2).
147
Tabela 3
Zasadnicze korzyści ze stosowania formuły Work Life Balance
Work life Balance
Korzyści dla pracodawcy
Korzyści dla pracownika
• stabilizacja zatrudnienia,
• ograniczenie kosztów naboru nowych pracowników,
• wzmocnienie zaangażowania pracowników
poprawa motywacji do pracy,
• poprawa produktywności,
• ochrona inwestycji w pracownika,
• redukcja absencji,
• łagodzenie trudności wynikających z przerw
w pracy, z powodów osobistych,
• ułatwienie naboru nowych pracowników,
• budowa pozytywnego wizerunku firmy
• łagodzenie konfliktu praca– życie osobiste/
rodzinne,
• ułatwienie godzenia obowiązków zawodowych z rodzinnymi,
• redukcja stresów,
• ograniczenie obaw o utratę pracy,
• większa motywacja do pracy,
• ochrona nabytych kwalifikacji,
• poprawa produktywności,
• wpływ na zarobki
Źródło: (Balcerzak-Paradowska, 2008).
Jedna osoba pracująca
Słowenia
Słowacja
Polska
Malta
Litwa
Łotwa
Węgry
Estonia
Czechy
Cypr
Szwecja
Hiszpania
Portugalia
Holandia
Luksemburg
Włochy
Irlandia
Grecja
Wielka Brytania
Niemcy
Francja
Finlandia
Dania
Belgia
Austria
Dwoje pracujących
62%
27,5%
63%
26,5%
36%
32%
40%
55,5%
30,5%
62%
55%
31,5%
53%
28%
60%
30%
69%
21,5%
50,5%
39,8%
26%
68,3%
44%
37,5%
38%
39%
38%
41%
34%
33%
34%
48%
55,2%
50%
55%
49,5%
48%
50%
55,5%
47%
56%
32%
60,5%
25%
68%
22%
30%
28%
52%
55%
Rys. 2. Status ekonomiczny osób pozostających w związkach małżeńskich/partnerskich w EU–27,
2006 r.
Źródło: (Ratajczyk, 2010).
148
Przykłady stosowania przez pracodawców programów
Work Life Balance
Zagranica
W Holandii została wprowadzona ustawa o finansowaniu przerw w karierze.
Zapis taki ma zachęcać do łączenia pracy zawodowej i życia prywatnego, w tym
dalszej edukacji pracowników. Pracownik ma prawo wnioskować o udzielenie
długotrwałego (2-6 miesięcy) urlopu np. na podnoszenie swoich kwalifikacji.
Jeśli urlop ten przeznaczy na kształcenie się, wówczas otrzyma dodatkowo
finansową rekompensatę części utraconych w czasie nauki dochodów. Na czas
nieobecności swojego pracownika pracodawca jest zobligowany do przyjęcia
na jego miejsce osoby, która utrzymuje się ze świadczeń opieki społecznej
lub wracającej do pracy po przerwie zawodowej. W Holandii wprowadzono
także preferencje podatkowe dla pracodawców, którzy dofinansowują
opiekę instytucjonalną nad dziećmi swoich pracowników. Skutkiem tego
w 2005 r. dofinansowanie takie otrzymało 70% pracowników wychowujących
dzieci. Poziom pomocy pozwala na korzystanie z takiej formy opieki nawet
rodzinom o niewysokich dochodach.
Z kolei we Włoszech pojawiła się nowa forma pracy tzw. częściowe
samozatrudnienie, które polega na koordynowaniu przez pracodawcę
wolnego współpracownika. Jest to pośrednia forma pracy pomiędzy miedzy
zatrudnieniem podporządkowanym a samozatrudnieniem.
Dane z Niemiec wskazują, że 25% tamtejszych pracodawców pomaga
rodzicom finansowo, 42% oferuje kilkudniowe przerwy w pracy dla osób
wychowujących małe dzieci, a tylko 0,5% prowadzi własne żłobki bądź
przedszkola.
We Francji na 220 tys. miejsc ogółem w żłobkach i przedszkolach 15 tys.
miejsc oferują firmy dla dzieci swoich pracowników.
W Wielkiej Brytanii 3% pracodawców zatrudniających 5 i więcej
pracowników prowadzi własne placówki opiekuńcze, zaś kolejne
8% pracodawców pomaga rodzicom finansowo w opiece nad dziećmi. Około
40% pracodawców wypłaca wyższy niż obowiązkowy zasiłek macierzyński.
W Hiszpanii 8% firm oferuje wydłużony urlop macierzyński.
W Danii część pracodawców uzupełnia do 100% wynagrodzenia
obowiązkowy zasiłek macierzyński będący na poziomie 90% wynagrodzenia.
Polska
Przykładowe programy Work Life Balance realizowane w Polsce zawarto
w tabeli 4.
149
Tabela 4
Przykłady praktyczne wdrażania programów Work Live Balance w Polsce
Firma
Podejmowane działania
Dr Irena Eris
Zadaniowy czas pracy dla kobiet w ciąży oraz przebywających na urlopie macierzyńskim.
Xerox Polska
Możliwość korzystania z klubu fitness przez kobiety w ciąży oraz młode mamy;
stworzenie specjalnego dodatku do firmowego kwartalnika „Xerox Mama”.
IBM Polska
Wsparcie dla młodych mam w integracji ze środowiskiem pracy po powrocie
z urlopu macierzyńskiego/wychowawczego poprzez przygotowany specjalnie
w tym celu program „Będziemy w kontakcie”.
Masterfoods Polska
Wprowadzenie programu elastycznej formy pracy (możliwość dowolnego zagospodarowania godzin porannych i popołudniowych, w jednym dniu w tygodniu praca w domu on-line, wówczas gdy pozwala na to charakter stanowiska)
by umożliwić godzenie roli matki z pracą.
Źródło: (Sadowska-Snarska, 2008, Lendzion, 2009, Bogdanowicz 2010).
Praktyka
Firma przyjazna rodzicom - Danone
Celem praktyki jest stworzenie w firmie atmosfery przyjazności wobec
pracowników posiadających rodziny oraz ułatwienie powrotu do pracy
kobietom po urlopach macierzyńskich.
Początkowo program był skierowany tylko do matek wracających
po urlopach macierzyńskich, jednak po przeanalizowaniu potrzeb pracowników,
zdecydowano kierować projekt do wszystkich pracowników.
W ramach projektu zostały wprowadzone udogodnienia w najważniejszych
dla pracowników obszarach:
1. Równowagi między życiem prywatnym a zawodowym:
»» 1 miesiąc dodatkowego urlopu macierzyńskiego,
»» 6-godzinny dzień pracy dla kobiet przez 2 miesiące po powrocie
z urlopu macierzyńskiego,
»» dodatkowy dzień urlopu okolicznościowego dla ojców z tytułu
narodzin dziecka.
2. Pozytywnego nastawienia i macierzyństwa:
»» 6-miesięczny okres ochronny po powrocie z urlopu
macierzyńskiego lub wychowawczego,
»» ścieżka powrotu dla kobiet wracających z urlopu macierzyńskiego,
»» dni otwarte w fabrykach dla pracowników i ich rodzin,
»» pikniki firmowe dla pracowników i ich rodzin.
3. Elastyczności:
»» pokój do karmienia,
150
»» elastyczne formy i godziny pracy.
5. Wsparcia:
»» poród rodzinny dla wszystkich pracownic danone,
»» szczepienia przeciwko pneumokokom dla dzieci pracowników,
»» wyprawka,
»» paczki świąteczne dla dzieci pracowników,
»» dofinansowanie wypoczynku pracowników.
Wprowadzenie programu zostało zainicjowane przez pracowników,
w ramach przeprowadzonego w 2007 roku badania opinii. Utworzono grupę
roboczą z reprezentantów różnych działów firmy. Pierwszym etapem projektu
było przeprowadzenie wywiadów z pracownikami wszystkich szczebli i działów
w celu poznania potrzeb i oczekiwań. Następnie grupa pracowała nad wyborem,
uszczegółowieniem i wprowadzeniem konkretnych rozwiązań.
Pracownicy są na bieżąco informowani o zmianach i nowych benefitach,
poprzez:
• Prezentację programu na corocznym spotkaniu kierowników,
• Broszurę informacyjna przesyłaną do wszystkich pracowników,
• Komunikację w czasie dni firmy przyjaznej rodzicom,
• Publikacje w gazetce wewnętrznej „Życie Danone”,
• Informacje przekazywane bezpośrednio przez HR Business Partnera.
Społecznie odpowiedzialne inwestowanie
Społecznie odpowiedzialne zachowanie się biznesu ma swoje odzwierciedlenie
także na rynku finansowym, czego przykładem jest oferta funduszy inwestycyjnych,
w której znaleźć można m. in. etyczne fundusze inwestycyjne.
Inwestowanie społecznie odpowiedzialne (Socially Responisble Investing - SRI)
jest koncepcją inwestowania środków indywidualnych lub należących do instytucji
w przedsiębiorstwa społecznie odpowiedzialne. Dokonuje się to najczęściej
za pośrednictwem funduszy inwestycyjnych lub funduszy emerytalnych.
Inwestycje odpowiedzialne społecznie można zdefiniować jako „proces inwestycyjny,
który bierze pod uwagę skutki społeczne i środowiskowe, zarówno pozytywne, jak
i negatywne w kontekście rygorystycznych analiz finansowych. Jest to proces identyfikacji
i inwestycji w spółki, które spełniają pewien standard społecznej odpowiedzialności
biznesu”.
Pierwsze fundusze inwestycyjne, które uwzględniały zasady etyczne pojawiły się
w latach 70-tych XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Ich powstanie związane było m. in.
z kampaniami przeciwko wojnie w Wietnamie czy apartheidowi w RPA (teoria głosząca
konieczność osobnego rozwoju społeczności różnych ras). Obecnie fundusze SRI zyskują
coraz większe grono zwolenników. Uwarunkowane jest to głównie dwoma czynnikami:
151
1. Zwiększająca się świadomość inwestorów, którzy chcą inwestować w branżach
działających etycznie, unikają zaś tych, których działalność może być dyskusyjna.
2. Stosunkowo wysokie stopy zwrotu jakie osiągają fundusze. Jest to niewątpliwie
zachęta dla tych inwestorów, którzy chcą dywersyfikować swoje portfele
inwestycyjne.
Inwestorzy coraz częściej są bardziej ufni w stosunku do firm, które swoje działania
opierają na określonym systemie wartości, gdzie zasady zrównoważonego rozwoju
stawiane są ponad dążenie do maksymalizacji zysku za wszelką cenę. Strukturę
uczestników SRI przedstawiono na rysunku 3.
• Agencje ratingowe i badawcze
• Agencje informacyjne
• Instytucje finansowe prowadzące
działalność maklerską
• Dostawcy indeksów
• NGOsy, media
• Zakup jednostek
uczestnictwa funduszy
• Powierzenie aktywów
w zarządzanie
• Korporacje
międzynarodowe
• Spółki krajowe
• Firmy prywatne
• Start up’y
Rys. 3. Struktura uczestników SRI
Źródło: (Sroka, 2011).
Istnieje wiele kategorii funduszy SRI. Najbardziej popularnymi są tzw. „dark green”
(bez udziału firm związanych z przemysłem naftowym, tytoniowym, zbrojeniowym)
oraz fundusze związane z ochroną klimatu. Ma to swoje uzasadnienie -według Eurosif
(Europejskiego Forum Inwestycji Społecznych) - w podejściu inwestorów instytucjonalnych
oraz indywidualnych do zagadnień społecznie odpowiedzialnych, w których za istotne
wskazane zostały te, odnoszące się do zmian klimatu, wydajności ekologicznej, zdrowia
i żywienia. Prognozy oparte na danych liczbowych wskazują, że rynek SRI będzie się
rozwijał. W Stanach Zjednoczonych według danych Social Investment Forum wartość
rynku SRI wzrosła w okresie 1995-2007 o 324%. Dla porównania w analogicznym
152
czasie wartość „klasycznych” aktywów wzrosła o 260%. Tendencja wzrostowa dotyczy
także rynku europejskiego. Najbardziej dynamicznym obszarem wzrostowym SRI jest
inwestowanie społeczne. Social Investment Forum oszacował globalną wartość rynku
SRI na 4,96 bln USD, którego 53% stanowi rynek europejski, zaś 39% rynek amerykański.
Autorzy raportu Responsible Investing: A Paradigm Shift from Niche to Mainstream
prognozują, że RI do 2015 r. będą stanowiły 20% wszystkich zarządzanych globalnych
aktywów. W najbliższych latach stopa wzrostu wartości aktywów na rynku SRI będzie
wynosiła 25%, zaś najpóźniej do 2015 r. rynek SRI nie będzie już kojarzony jedynie
z rynkiem niszowym.
Rynek inwestowania społecznie odpowiedzialnego zaczyna rozwijać się również
na rynkach wschodzących Johannesburgu, Brazylii, Izraelu czy w Indiach. Powstają tam
produkty np. indeksy zrównoważonego rozwoju, których główną rolą jest promowanie
samej idei odpowiedzialnego biznesu.
Jednym z wyzwań w rozpowszechnieniu odpowiedzialnego podejścia do inwestycji
jest dążenie do zniwelowania różnic, dysproporcji, jakie występują pomiędzy dwoma
podstawowymi uczestnikami rynku tj. akcjonariuszami, którzy są dawcami kapitału
i przedsiębiorcami, którzy są jego biorcami. Istotne bariery, jakie pojawiają się na drodze
budowania SRI wynikają głównie z braku pokrycia horyzontów trwania inwestycji,
odmiennych poziomów utożsamiania się z inwestycją, różnego sposobu ujmowania,
rozumienia inwestycji odpowiedzialnych społecznie. Na rysunku 4 przedstawiono
wspominane różnice. Za biorców kapitału uznano osoby zarządzające przedsiębiorstwem,
które rozumieją termin „inwestycja” jako pozyskanie kapitału od pozostałych grup.
Na świecie występuje wiele różnorodnych indeksów SRI. Są one pomocne
inwestorom przy wyborze spółek spełniających wysokie standardy CSR. Stanowią
one także ważne narzędzie służące menedżerom funduszy SRI do tworzenia nowych
produktów odpowiedzialnego inwestowania, do porównywania wyników spółek. Dla
spółek natomiast mogą być narzędziem do zarządzania ryzykiem, zmniejszania kosztów,
zwiększenia wiarygodności i reputacji, a przez to zyskania zaufania interesariuszy.
Warto wspomnieć, że nie istnieje możliwość inwestowania w określony indeks SRI.
Można jednak inwestować w fundusze, które śledzą wyniki danego indeksu. Fundusz
kupuje akcje ujęte w indeksie, proporcjonalnie do ich reprezentacji w tym indeksie.
W takim przypadku mamy do czynienia z tzw. pasywnym stylem inwestowania.
W tabeli 5 przedstawiono najpopularniejsze indeksy SRI.
Dla przedsiębiorstwa włączenie go do indeksu spółek odpowiedzialnych
społecznie jest okazją do podnoszenia standardów CSR, do wprowadzania nowych
rozwiązań społecznie odpowiedzialnych, do ciągłej weryfikacji funkcjonowania CSR
w przedsiębiorstwie.
Zakwalifikowanie się do, np. funkcjonującego na warszawskiej giełdzie RESPECT
Indeksu, wymaga spełnienia wielu kryteriów z zakresu CSR, ładu korporacyjnego
i informacyjnego. To, jak firma wypełnia te kryteria, weryfikowane jest poprzez
profesjonalny audyt. Przedsiębiorstwa, które zostaną zweryfikowane pozytywnie
wchodzą w skład indeksu. Przynosi im to szereg korzyści m. in. stają się zauważone przez
inwestorów, mogą zwiększyć swoją wartość.
RESPECT Index jest pierwszym tego typu indeksem w regionie Europy ŚrodkowoWschodniej, został uruchomiony przez Giełdę Papierów Wartościowych w listopadzie
153
2009 rok. tj. w dniu, kiedy Giełda ogłosiła wyniki pierwszego ratingu giełdowych
spółek odpowiedzialnych społecznie. Znaczący udział w indeksie mają spółki zaliczane
do WIG20, czyli podmioty mające znaczną kapitalizację i dużą płynność, których akcje
są chętnie kupowane przez inwestorów krajowych i zagranicznych.
przeważnie krótki
preferowany długi,
lecz zazwyczaj
(ze względu na
wymagania klientów)
ogranicza się do
średniego
przeważnie długi
preferowany:
stabilny akcjonariat;
niestety rozliczanie
z wyników znacznie
skraca tę
perspektywę
maksymalizacja
zysku przy danym
poziomie ryzyka
inwestycji
nastawienie na
zwiększanie wartości
w określonym
horyzoncie czasu,
przy ograniczonym
poziomie ryzyka
powiększanie
wartości
przedsiębiorstwa
i/lub uzyskiwanie
rosnących
przepływów
dywidendowych
preferowany:
realizacja projektów
o dodatnim NPV;
często jednak
pod naciskiem
akcjonariusza
większościowego:
maksymalizacja
wyniku finansowego
netto
kluczowe; w wielu
przypadkach jedyny
analizowany czynnik
istotne, ale nie
najważniejsze;
główny nacisk
kładziony jest na
zdolność spółki do
kreowania
przepływów
pieniężnych dla
akcjonariuszy
umiarkowane,
głównie
w przypadku
sprzedaży
udziałów w spółce
istotne dla kosztu
pozyskania kapitału
(zarówno w drodze
emisji akcji lub
obligacji czy
w postaci kredytu
bankowego),
ale także z punktu
widzenia wysokości
premii menedżerskich
bardzo nietrwała
poprzez stosunkowo
łatwy sposób
wyjścia z inwestycji
silna, głównie ze
względu na poziom
zaangażowania
kapitałowego i częsty
brak możliwości
natychmiastowego
wycofania z inwestycji;
sporadyczne
zaangażowanie
w funkcjonowanie
spółki
bardzo silna
przejawiająca
się dużym
zaangażowaniem
w funkcjonowanie
spółki
silna, lecz
ograniczona głównie
obowiązującym
stosunkiem pracy;
konflikt interesów
na linii menedżer właściciele
niewielkie ze
względu na krótki
horyzont inwestycji
umiarkowane; brak
nacisku ze strony
klientów; trudność
kwantyfikacji ich
wpływu na wartość
spółki
dostrzeganie
znaczenia
aspektów ESG
w procesie
budowania wartości
przedsiębiorstwa
oraz ograniczania
ryzyk jego
funkcjonowania
szczególne
uwzględnienie
aspektów
o dodatnim wpływie
na wynik finansowy
Rys. 4. SRI z perspektywy inwestora i zarządzającego przedsiębiorstwem
Źródło: (Kaźmierkiewicz, 2011).
154
Tabela 5
Wybrane indeksy SRI
Indeks
Charakterystyka
DJSI World
(Dow Jones Sustainability Index)
Indeks powstał w 1999 roku. Jest pierwszym globalnym indeksem śledzącym wyniki finansowe światowych liderów wzrostu
zrównoważonego, czyli spółek, które chcą zwiększać w przyszłości swoją rentowność koncentrując działania jednocześnie
na trzech podmiotach: akcjonariuszach, społeczeństwie i środowisku naturalnym.
FTSE4Good
Kryteria włączenia do indeksu mają na celu pomóc inwestorom
zminimalizować ryzyko społeczne, ekologiczne i etyczne. Kryteria obejmują odpowiedzialność korporacyjną, prawa człowieka,
działania środowiskowe, zaangażowanie interesariuszy, przeciwdziałanie korupcji. Brak w tych indeksach spółek z branży
tytoniowej, zbrojeniowej, związanej z energią nuklearną i wydobyciem uranu.
FTSE KLD
(KLD400)
400
Social
Index
Jest to indeks obejmujący amerykańskie akcje. Indeks powstał
w 1990 roku i jest pierwszym wzorcem indeksu skonstruowanego na podstawie czynników ESG. Jest powszechnie uznawanym punktem odniesienia dla badających wpływ czynników
ESG na wyniki w portfelach inwestycyjnych. Indeks w 90% stanowią duże spółki, w 9% średnie (dla dywersyfikacji sektorowej)
i w 1% małe firmy o nienagannych wynikach społeczno - środowiskowych. W indeksie brak firm z branż: tytoniowej, hazardowej, alkoholowej, zbrojeniowej, energii nuklearnej, spółek,
które nie spełniają kryteriów finansowych (kapitalizacja, zysk,
płynność, cena akcji, wskaźnik zadłużenia do kapitału własnego).
Źródło: (Kwiatkowska, www.odpowiedzialne-inwestowanie.pl, odczyt 8.11.2012; Kwiatkowska, 2011).
Aby spółka mogła być włączona do RESPECT Indeksu musi przejść proces weryfikacji.
Składają się na niego trzy etapy. W dwóch pierwszych wyłania się spółki, które spełniają
najwyższe kryteria związane z ich atrakcyjnością inwestycyjną. Oznacza to, że muszą
mieć one odpowiednio wysoki poziom płynności oraz prze-strzegać najwyższe
standardy w zakresie Corporate Governance i relacji inwestorskich. W trzecim etapie
weryfikacji, spółki wypełniają ankietę odpowiadając na pytania przygotowane w oparciu
o międzynarodowe standardy raportowania, tj. Global Reporting Initiative . Ankieta
została dostosowana do polskiej rzeczywistości społeczno-gospodarczej. Dzięki niej
możliwa jest weryfikacja istotnych dla CSR obszarów działalności firm tj. ekonomicznego,
społecznego i środowiskowego.
RESPECT Index jest to indeks dochodowy, co oznacza, że przy jego obliczaniu
uwzględniane są dochody z tytułu dywidend i praw poboru. Liczba uczestników indeksu
jest zmienna. Jej aktualizacja następuje co pól roku.
Od pierwszej publikacji 19 listopada 2009 r. do ostatniej sesji czerwca 2011 r. stopa
zwrotu indeksu RESPECT wyniosła 53%. Wartość indeksu RESPECT wynosi około
2500 pkt., a stopa zwrotu tego indeksu tylko w 2011 r. wynosi 10 % (dane na 30 czerwca
2011 r.).
155
Przedstawione na rysunku 5 dane pokazują, że inwestycja w akcje spółek społecznie
odpowiedzialnych była bardziej zyskowna niż inwestowanie w indeksy obejmujące spółki
nie stosujące takich zasad.
Rys. 5. Stopy zwrotu z indeksu RESPECT w porównaniu z indeksami GPW
Źródło: (Jóźwiak, 2011).
Rynek inwestycji społecznie odpowiedzialnych w Polsce znajduje się dopiero
w początkowej fazie rozwoju. W porównaniu z krajami Europy Zachodniej czy Stanami
Zjednoczonymi w Polsce na rynku tym angażowanych jest bardzo mało środków.
Dla porównania w USA wielkość rynku SRI stanowił ok. 12% wszystkich zarządzanych
aktywów, w Europie w 2008 roku było to 17,6%, zaś w roku 2010 odnotowano wzrost
do ponad 40%, w Polsce (według Raportu Eurosif 2010) wynosi to ok. około 0,3%
zarządzanych aktywów tj. w przybliżeniu ok. 1 miliard Euro.
Powolny rozwój rynku SRI w Polsce wynika z małej liczby firm uznawanych
za społecznie odpowiedzialne notowanych na Warszawskiej Giełdzie Papierów
Wartościowych. Szansą na rozwój rynku SRI jest wchodzenie na polski rynek zagranicznych
funduszy inwestycyjnych. Czynnikiem korzystnie wpływającym na rozwój tego rynku jest
również wzrost świadomości społecznej wśród polskich przedsiębiorców.
Z punktu widzenia społecznie odpowiedzialnego inwestowania należy podjąć
działania poprawiające obecną sytuację w naszym kraju na rzecz zwiększania rynku SRI.
Przeprowadzone badania dotyczące perspektyw rozwoju rynku inwestycji
odpowiedzialnych społecznie (SRI) w Polsce”12, wykazały, że:
• 55% badanych inwestorów interesowało się już wcześniej etycznym czy
społecznym wymiarem swoich inwestycji. Najbardziej popularnym źródłem
informacji na temat etycznego inwestowania z jakiego korzystali inwestorzy
12 Ogólnopolskie badanie „Inwestowanie Etyczne 2011” zostało przeprowadzone we współpracy
ze Stowarzyszeniem Inwestorów Indywidualnych w Polsce (SII). Badanie zostało zrealizowane na
361-osobowej próbie respondentów. Narzędziem badawczym była zestandaryzowana ankieta, która
była umieszczona na stronie internetowej SII w okresie pomiędzy styczniem a kwietniem 2011 r. Ankieta
zawierała pytania zamknięte i półotwarte oraz część metryczkową. Badani inwestorzy (96% badanych
inwestowało aktywnie na GPW w Warszawie) byli to w większości ludzie młodzi w wieku do 40 lat (77%
respondentów). Mężczyźni stanowili 83% badanych. Wielkość portfela inwestycyjnego ulokowanego na
GPW w Warszawie wynosiła przeważnie od 10 tys. do 50 tys.zł. 40% badanych zadeklarowało się jako
osoby wierzące, 34% jako osoby wierzące i praktykujące oraz 24% jako agnostycy lub ateiści.
156
•
•
•
•
•
•
•
indywidualni w Polsce były media tj. internet, prasa, telewizja.
59% ankietowanych słyszało o inwestycjach odpowiedzialnych społecznie (SRI),
inwestowaniu etycznym czy też odpowiedzialności społecznej firm.
67% badanych nie wykorzystuje koncepcji SRI czy CSR w praktyce inwestycyjnej.
Jedynie około 26% ankietowanych czyta Raporty dotyczące stosowania Dobrych
Praktyk. 9% respondentów korzysta z indeksu giełdowego RESPECT Index. Tylko
4% badanych inwestuje w fundusze inwestycyjne typu SRI.
Najważniejsze kryteria pozytywne doboru spółek do portfela zdaniem badanych
to szanowanie praw pracowniczych, ochrona środowiska naturalnego oraz
wytwarzanie produktów czy usług społecznie pożytecznych.
W przypadku kryteriów negatywnych najbardziej istotne dla respondentów
okazały się, te które dotyczyły łamania praw człowieka, czerpania przez spółki
dochodów z pornografii czy prowadzenia testów na zwierzętach.
50% ankietowanych zainwestowałaby w przykładowy fundusz etyczny jeśli jego
wyniki byłyby przynajmniej przeciętne lub nieznacznie niższe od przeciętnych.
11% inwestorów zainwestowałoby w przykładowy fundusz SRI, nawet jeśli
miałby on wyniki niższe od przeciętnych. Średni poziom premii etycznej wyniósł
około 3,6%.
Prawie 70% ankietowanych ulokowałoby do 30% swoich oszczędności
w przykładowy fundusz SRI.
Badania pokazały, że pomimo, iż poziom świadomości idei SRI wśród polskich
inwestorów indywidualnych jest stosunkowo wysoki, to jednak w małym stopniu
korzystają oni z różnych form czy narzędzi SRI. Niewątpliwe wpływa na to jeszcze mało
rozwinięty rynek inwestycji społecznie odpowiedzialnych w Polsce, na którym dodatkowo
oferowanych jest niewiele narzędzi czy produktów SRI. Na rozwój rynku SRI w Polsce
z pewnością wpłynęłoby:
• zwiększenie liczby funduszy etycznych w Polsce,
• większa promocja indeksu RESPECT,
• wprowadzenie czynników ESG (Environmental, Social, Corporate governance
- czynniki środowiskowe, społeczne i ładu korporacyjnego) do analiz
inwestycyjnych czy strategii biznesowych to działania.
Ciekawe były także wyniki badań ukazujące zależności pomiędzy przekonaniami
religijnymi a zainteresowaniem ideą SRI. Osoby, które deklarowały się jako wierzące
i praktykujące były bardziej otwarte niż agnostycy na ideę inwestycji typu SRI.
Kolejną interesującą zależnością była zależność między płcią a zainteresowaniem
ideą SRI. Badania wykazały, że to kobiety chętniej podejmują decyzje o inwestycji
w przykładowy fundusz etyczny niż mężczyźni. Częściej także czytają Raporty dotyczące
stosowania Dobrych Praktyk.
Analiza zebranych informacji pozwoliła na wyciagnięcie optymistycznego
wniosku, że istnieje potencjalny rynek odbiorców na produkty typu SRI w Polsce, zaś
analiza poszczególnych zmiennych demograficznych w relacji do skłonności badanych
do inwestowania SRI jest ważną informacją dla etycznych funduszy inwestycyjnych
w Polsce, które szukają potencjalnej grupy docelowej odbiorców.
157
Raportowanie zgodne z Global Reporting Initiative (GRI)
Global Reporting Initiative (GRI) jest to organizacja non-profit, która powstała
w Bostonie w 1997r. Opracowała ona kompleksowe ramy raportowania kwestii
zrównoważonego rozwoju, które umożliwiają wszystkim organizacjom niezależnie
od wielkości, sektora działalności oraz lokalizacji mierzenie według jednakowych
standardów, wytycznych podejmowanych przez nie działań w zakresie kluczowych
obszarów zrównoważonego rozwoju, a następnie ich upublicznianie w postaci raportów.
Organizacje korzystające z raportowania zgodnego z Global Reporting Initiative uzyskują
większą przejrzystość w wymiarach: ekonomicznym, społecznym, środowiskowym,
co przekłada się na zwiększenie ich wiarygodności, budowanie zaufania u interesariuszy,
wzmacnianie ich pozycji na rynku. W Ramowych Zasadach Raportowania GRI ujęte
są zarówno treści ogólne, jak i szczegółowe (specyficzne dla danego sektora), które
zostały uznane przez wielu interesariuszy z całego świata za możliwe do zastosowania
w procesie raportowania kwestii zrównoważonego rozwoju.
Wytyczne stworzone przez GRI są często używane w połączeniu z innymi
odpowiednimi inicjatywami międzynarodowymi. Organizacja współpracuje strategicznie
z wieloma ważnymi instytucjami, organizacjami np. z Organizacją Współpracy
Gospodarczej i Rozwoju, ONZ, Międzynarodową Organizacją ds. normalizacji ISO 26000.
Sieć GRI jest otwarta dla wszystkich osób i organizacji zainteresowanych działaniem
zgodnym z założeniami zrównoważonego rozwoju i raportowaniem prowadzanej
działalności w ramach tejże koncepcji. GRI nadzoruje sieć 30.000 specjalistów
z całego świata, reprezentujących korporacje, rządy, organizacje pozarządowe, firmy
konsultingowe, stowarzyszenia przedsiębiorców, organizacje ratingowe, uniwersytety,
instytuty badawcze. Wszyscy oni przyczyniają się do stałego rozwoju ram raportowania
GRI.
Global Reporting Initiative działa w kierunku światowej zrównoważonej gospodarki
poprzez zapewnienie organizacyjnych wytycznych raportowania. Światowa zrównoważona
gospodarka powinna łączyć długoterminową rentowność ze sprawiedliwością społeczną
i troską o środowisko naturalne. Wynika z tego, że przedsiębiorstwa chcąc budować
światową zrównoważoną gospodarkę w prowadzanej działalności muszą zwracać uwagę
na wszystkie obszary zrównoważonego rozwoju.
Raportowanie zrównoważonego rozwoju w organizacjach polega na mierzeniu,
ujawnianiu oraz ponoszeniu odpowiedzialności względem wewnętrznych i zewnętrznych
interesariuszy za wyniki i wydajność w obszarach: ekonomicznym, społecznym
i środowiskowym. Sam raport zrównoważonego rozwoju powinien zawierać informacje
z zakresu wydajności danej organizacji przy uwzględnieniu założeń zrównoważonego
rozwoju. Ważne jest aby obok aspektów pozytywnych pokazane zostały także
te negatywne. Raporty zrównoważonego rozwoju oparte na Ramowych Zasadach
Raportowania GRI są tworzone w następujących celach:
• stanowią punkt odniesienia (benchmark) i podstawę oceny wydajności
danej organizacji w zakresie adresowania kwestii zrównoważonego rozwoju
w odniesieniu do prawa, norm, kodeksów, standardów,
• demonstrują wpływ organizacji oraz pozostawanie pod wpływem oczekiwań
w zakresie zrównoważonego rozwoju,
158
•
porównują wydajność danej organizacji w czasie oraz względem innych
organizacji.
Na wytyczne do raportowania kwestii zrównoważonego rozwoju składają się zasady
raportowania (rys. 6). Zawierają one opis rezultatów, jakie organizacja spodziewa się
osiągnąć poprzez raport i które stanowią pomoc na każdym etapie procesu
raportowania przy podejmowaniu decyzji, dotyczących wyboru zagadnień i wskaźników
do uwzględnienia oraz sposobu ich prezentacji. Zasady raportowania podzielono na dwie
grupy tj. zasady dotyczące definiowania zawartości raportu oraz zasady zapewniania
odpowiedniej jakości i właściwej prezentacji informacji (rys. 7).
Zasady
raportowania
Wytyczne do
raportowania
kwestii
zrównoważonego
rozwoju
Wytyczne do
raportowania
Standardowe
informacje
Rys.6. Elementy składowe wytycznych GRI
Źródło: opracowano na podstawie: (Wytyczne do raportowania…, odczyt 6.11.2012).
Zasady dotyczące
definiowania zawartości
raportu
Zasady zapewniania
odpowiedniej jakości i
właściwej prezentacji
informacji
• istotność,
• uwzględnianie interesariuszy,
• kontekst zrównoważonego
rozwoju,
• kompleksowość
•
•
•
•
•
•
wyważenie,
porównywalność,
dokładność,
terminowość,
przejrzystość,
wiarygodność
Rys. 7. Podział zasad raportowania
Źródło: opracowano na podstawie: (Wytyczne do raportowania…, odczyt 6.11.2012).
159
W wytycznych do raportowania zawarte są opisy działań, jakie organizacja
raportująca może podjąć lub opcje, które może rozważyć przy podejmowaniu decyzji
o treści raportu. Wytyczne stanowią także ogólną pomoc w interpretacji i stosowaniu
Ramowych Zasad Raportowania GRI.
Ostatnim elementem wytycznych do raportowania kwestii zrównoważonego
są standardowe informacje. W części tej znajdują się trzy rodzaje istotnych informacji
z zakresu:
• strategii i profilu - informacje tu zawarte pokazują ogólny kontekst pomocny
w rozumieniu wyników organizacji, dotyczący strategii, profilu i struktury
nadzoru,
• podejścia do zarządzania - zamieszczone są tu informacje ukazujące sposób,
w jaki organizacja adresuje dany zestaw tematów by pokazać kontekst dla
lepszego zrozumienia wyników w danym obszarze,
• wskaźników wyników - ujęte tu wskaźniki, pozwalają na uzyskanie
porównywalnych informacji z zakresu wyników ekonomicznych, społecznych
i środowiskowych organizacji.
Wskaźniki GRI są pogrupowane w każdym obszarze zrównoważonego rozwoju
tj. ekonomicznym, społecznym i środowiskowym na wskaźniki podstawowe
(tabela 6) i wskaźniki dodatkowe (tabela 7).
Tabela 6
Podstawowe wskaźniki wyników według GRI
Rodzaj wskaźników
Aspekt
Symbol
Opis
Ekonomiczne
Wyniki
ekonomiczne
EC1
Bezpośrednia wartość ekonomiczna wytworzona i podzielona z uwzględnieniem przychodów, kosztów operacyjnych, wynagrodzenia pracowników, dotacji i innych inwestycji
na rzecz społeczności, niepodzielonych zysków
oraz wypłat dla właścicieli kapitału i instytucji
państwowych.
EC2
Implikacje finansowe i inne ryzyka oraz szanse dla działań organizacji wynikające ze zmian
klimatycznych.
EC3
Pokrycie zobowiązań emerytalnych organizacji
wynikających z programów o zdefiniowanych
świadczeniach.
EC4
Znaczące wsparcie
od państwa.
EC6
Polityka, praktyki oraz udział wydatków przeznaczonych na usługi lokalnych dostawców
w głównych lokalizacjach organizacji.
Obecność
na rynku
160
finansowe
uzyskane
Tabela 6
Podstawowe wskaźniki wyników według GRI
Środowiskowe
EC7
Procedury w zakresie zatrudniania pracowników z rynku lokalnego oraz procent wyższego
kierownictwa pozyskanego z rynku lokalnego
w głównych lokalizacjach organizacji.
Pośredni wpływ
ekonomiczny
EC8
Wkład w rozwój infrastruktury oraz świadczenie usług na rzecz społeczeństwa poprzez
działania komercyjne, przekazywanie towarów
oraz działania pro-bono. Wpływ tych działań
na społeczeństwo.
Surowce/
materiały
EN1
Wykorzystane surowce/materiały
wagi i objętości.
EN2
Procent materiałów pochodzących z recyklingu wykorzystanych w procesie produkcyjnym.
EN3
Bezpośrednie zużycie energii według pierwotnych źródeł energii.
EN4
Pośrednie zużycie energii według pierwotnych
źródeł energii.
Woda
EN8
Łączny pobór wody według źródła.
Bioróżnorodność
EN11
Lokalizacja i powierzchnia posiadanych, dzierżawionych lub zarządzanych gruntów zlokalizowanych w obszarach chronionych lub
obszarach o dużej wartości pod względem bioróżnorodności poza obszarami chronionymi
bądź przylegających do takich obszarów.
EN12
Opis istotnego wpływu działalności, produktów i usług na bioróżnorodność obszarów
chronionych i obszarów o dużej wartości pod
względem bioróżnorodności poza obszarami
chronionymi.
EN16
Łączne bezpośrednie i pośrednie emisje gazów
cieplarnianych według wagi.
EN17
Inne istotne pośrednie emisje gazów cieplarnianych według wagi.
EN19
Emisje substancji zubożających warstwę ozonową według wagi.
EN20
Emisja związków NOx, SOx i innych istotnych
związków emitowanych do powietrza według
rodzaju związku i wagi.
EN21
Całkowita objętość ścieków według jakości
i docelowego miejsca przeznaczenia.
EN22
Całkowita waga odpadów według rodzaju odpadu i metody postępowania z odpadem.
Energia
Emisje, ścieki
i odpady
według
161
Tabela 6
Podstawowe wskaźniki wyników według GRI
EN23
Łączna liczba i objętość istotnych wycieków.
EN26
Inicjatywy służące zmniejszeniu wpływu produktów i usług na środowisko i zakres ograniczenia tego wpływu.
EN27
Procent odzyskanych materiałów ze sprzedanych produktów i ich opakowań według kategorii materiału.
Zgodność
z regulacjami
EN28
Wartość pieniężna kar i całkowita liczba sankcji
pozafinansowych za nieprzestrzeganie prawa
i regulacji dotyczących ochrony środowiska.
Zatrudnienie
LA1
Łączna liczba pracowników według typu zatrudnienia, rodzaju umowy o pracę i regionu.
LA2
Łączna liczba odejść oraz wskaźnik fluktuacji
pracowników, według grup wiekowych, płci
i regionu.
Relacje między
pracownikami
a kierownictwem
LA4
Odsetek zatrudnionych objętych umowami
zbiorowymi.
LA5
Minimalne wyprzedzenie, z jakim informuje się o istotnych zmianach operacyjnych, wraz
ze wskazaniem, czy okresy te są określone
w umowach zbiorowych.
Bezpieczeństwo
i higiena pracy
LA7
Wskaźnik urazów, chorób zawodowych, dni
straconych oraz nieobecności w pracy oraz
liczba wypadków śmiertelnych związanych
z pracą według regionów.
LA8
Edukacja, szkolenia, doradztwo, programy prewencyjne oraz programy kontroli ryzyka, które
zapewniają pomoc w przypadku poważnych
chorób pracownikom, ich rodzinom lub członkom społeczności lokalnej.
Edukacja
i szkolenia
LA10
Średnia liczba godzin szkoleniowych w roku
przypadających na pracownika według struktury zatrudnienia.
Różnorodność
i równość szans
LA13
Skład ciał nadzorczych i kadry pracowniczej
w podziale na kategorie według płci, wieku,
przynależności do mniejszości oraz innych
wskaźników różnorodności.
LA14
Stosunek podstawowego wynagrodzenia mężczyzn i kobiet według zajmowanego stanowiska.
Produkty
i usługi
Społeczne
162
Tabela 6
Podstawowe wskaźniki wyników według GRI
Procedury
odnośnie
zamówień
inwestycji
HR1
Procent i całkowita liczba umów inwestycyjnych zawierających klauzule dotyczące praw
człowieka lub które zostały poddane kontroli
pod tym kątem.
HR2
Procent znaczących dostawców i podwykonawców poddanych weryfikacji pod kątem
przestrzegania praw człowieka oraz działania
podjęte w tej kwestii.
HR4
Całkowita liczba przypadków dyskryminacji
oraz działania podjęte w tej kwestii.
Swoboda
zrzeszania się
i prawo
do sporów
zbiorowych
HR5
Działania zidentyfikowane jako mogące stwarzać zagrożenie dla prawa do swobody zrzeszania się i prawa do sporów zbiorowych oraz
inicjatywy wspierające te prawa.
Praca dzieci
HR6
Działania zidentyfikowane jako niosące
ze sobą istotne ryzyko wykorzystywania pracy
dzieci oraz środki podjęte w celu eliminacji takich przypadków.
Praca
przymusowa
i obowiązkowa
HR7
Działania zidentyfikowane jako niosące
za sobą istotne ryzyko wystąpienia pracy przymusowej lub obowiązkowej oraz środki podjęte w celu eliminacji takich przypadków.
Społeczność
lokalna
SO1
Charakter, skala i efektywność programów
i praktyk w zakresie oceny i zarządzania wpływem działalności organizacji na społeczność
lokalną, włączając wpływ wejścia na dany rynek, prowadzenia i zakończenia działalności.
Korupcja
SO2
Procent i całkowita liczba jednostek biznesowych poddanych analizie pod kątem ryzyka
związanego z korupcją.
SO3
Procent pracowników przeszkolonych w zakresie polityk i procedur antykorupcyjnych organizacji.
SO4
Działania podjęte w odpowiedzi na przypadki
korupcji.
Udział w życiu
publicznym
SO5
Polityka dotycząca udziału w życiu publicznym
i lobbingu.
Zgodność
z regulacjami
SO8
Wartość pieniężna kar i całkowita liczba sankcji pozafinansowych z tytułu niezgodności
z prawem i regulacjami.
163
Tabela 6
Podstawowe wskaźniki wyników według GRI
Zdrowie i bezpieczeństwo
klienta
PR1
Etapy cyklu życia produktu, na których ocenia się wpływ produktów i usług na zdrowie
i bezpieczeństwo w celu poprawy wskaźników
oraz procent istotnych kategorii produktów
i usług podlegających takim procedurom.
Oznakowanie
produktów
i usług
PR3
Rodzaj informacji o produktach i usługach
wymaganych na mocy procedur oraz procent
znaczących produktów i usług podlegających
takim wymogom informacyjnym.
Komunikacja
marketingowa
PR6
Programy dotyczące przestrzegania prawa,
standardów i dobrowolnych kodeksów regulujących kwestie komunikacji marketingowej,
z uwzględnieniem reklamy, promocji i sponsoringu.
Zgodność
z regulacjami
PR9
Wartość pieniężna istotnych kar z tytułu niezgodności z prawem i regulacjami dotyczącymi
dostawy i użytkowania produktów i usług.
Źródło: opracowano na podstawie: (Wytyczne do raportowania…, odczyt 6.11.2012).
Tabela 7
Dodatkowe wskaźniki wyników według GRI
Rodzaj wskaźników
Aspekt
Symbol
Opis
Ekonomiczne
Obecność
na rynku
EC5
Wysokość wynagrodzenia pracowników najniższego
szczebla w stosunku do płacy minimalnej na danym
rynku w głównych lokalizacjach organizacji.
Pośredni wpływ
ekonomiczny
EC9
Zidentyfikowanie i opis znacznego pośredniego
wpływu ekonomicznego wraz z wyróżnieniem skali
i zakresu oddziaływania.
Energia
EN5
Ilość energii zaoszczędzonej dzięki konserwacji/
remontom infrastruktury i poprawie efektywności
energetycznej dotychczas stosowanych rozwiązań.
EN6
Inicjatywy podjęte w celu dostarczenia produktów
i usług efektywnych energetycznie lub opartych
na energii odnawialnej oraz wynikające z tych rozwiązań redukcje zapotrzebowania na energię.
EN7
Inicjatywy podjęte w celu zmniejszenia pośredniego
zużycia energii z uwzględnieniem osiągniętego stopnia redukcji.
EN9
Źródła wody znacząco zubożone przez nadmierny
pobór wody.
Środowiskowe
Woda
164
Tabela 7
Dodatkowe wskaźniki wyników według GRI
EN10
Procent i łączna objętość wody podlegającej recyklingowi i ponownemu wykorzystaniu.
EN13
Siedliska chronione lub zrewitalizowane.
EN14
Strategie, obecne działania i plany zarządzania wpływem na bioróżnorodność.
EN15
Liczba gatunków znajdujących się w Czerwonej Księdze Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej
Zasobów (IUCN) oraz na krajowych listach gatunków
zagrożonych, zidentyfikowanych na obszarze oddziaływania organizacji według stopnia zagrożenia wyginięciem.
EN18
Inicjatywy podjęte w celu redukcji emisji gazów cieplarnianych i uzyskane efekty.
EN24
Waga transportowanych, importowanych, eksportowanych lub przetworzonych odpadów uznanych
za niebezpieczne (w rozumieniu Aneksu I, II, III i VIII
Konwencji Bazylejskiej) oraz procent odpadów przemieszczanych transgranicznie.
EN25
Rodzaj, rozmiar, status ochronny oraz znaczenie dla
bioróżnorodności akwenów wodnych i związanych
z nimi siedlisk, na które istotny wpływ ma zrzucana
przez organizację raportującą woda i wycieki.
Transport
EN29
Znaczący wpływ na środowisko wywierany przez
transport produktów i innych dóbr oraz materiałów,
z których korzysta organizacja w swej działalności
oraz transport pracowników.
Ogólny
EN30
Łączne wydatki i inwestycje przeznaczone na ochronę środowiska według typu.
Zatrudnienie
LA3
Świadczenia dodatkowe zapewniane pracownikom
pełnoetatowym, które nie są dostępne dla pracowników czasowych lub pracujących w niepełnym wymiarze godzin według głównych jednostek organizacyjnych.
Bezpieczeństwo
i higiena pracy
LA6
Odsetek łącznej liczby pracowników reprezentowanych w formalnych komisjach (w których skład
wchodzi kierownictwo i pracownicy) ds. bezpieczeństwa i higieny pracy, które doradzają w zakresie programów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz monitorują takie programy.
LA9
Kwestie bezpieczeństwa i higieny pracy, uwzględnione w formalnych porozumieniach zawartych
ze związkami zawodowymi.
Bioróżnorodność
Emisje, ścieki
i odpady
165
Tabela 7
Dodatkowe wskaźniki wyników według GRI
Edukacja
i szkolenia
LA11
Programy rozwoju umiejętności menedżerskich
i kształcenia ustawicznego, które wspierają ciągłość
zatrudnienia pracowników oraz ułatwiają proces
przejścia na emeryturę.
LA12
Odsetek pracowników podlegających regularnym
ocenom jakości pracy i przeglądom rozwoju kariery
zawodowej.
Procedury
odnośnie
zamówień
inwestycji
HR3
Całkowita liczba godzin szkoleniowych na temat polityk i procedur regulujących kwestie przestrzegania
praw człowieka w zakresie prowadzonej działalności
oraz procent przeszkolonych pracowników.
Praktyki
w zakresie
bezpieczeństwa
HR8
Procent personelu odpowiadającego za zapewnienie bezpieczeństwa przeszkolonego w zakresie polityk i procedur danej organizacji dotyczących różnych
aspektów praw człowieka związanych z prowadzoną
działalnością.
Prawa ludności
rdzennej
HR9
Łączna liczba przypadków naruszenia praw ludności
rdzennej oraz podjęte działania.
Udział w życiu
publicznym
SO6
Całkowita wartość finansowa i rzeczowa darowizn
na rzecz partii politycznych, polityków i instytucji
o podobnym charakterze według krajów.
Naruszanie
zasad wolnej
konkurencji
SO7
Całkowita liczba podjętych wobec organizacji kroków prawnych dotyczących przypadków naruszeń
zasad wolnej konkurencji, praktyk monopolistycznych oraz ich skutki.
Zdrowie i bezpieczeństwo
klienta
PR2
Całkowita liczba przypadków niezgodności z regulacjami i dobrowolnymi kodeksami w zakresie wpływu produktów i usług na zdrowie i bezpieczeństwo
na każdym etapie cyklu życia, z uwzględnieniem rodzaju skutków.
Oznakowanie
produktów
i usług
PR4
Całkowita liczba przypadków niezgodności z regulacjami oraz dobrowolnymi kodeksami dotyczącymi
oznakowania i informacji o produktach i usługach
według skutków.
PR5
Praktyki związane z zapewnieniem satysfakcji klienta, w tym wyniki badań pomiaru satysfakcji klienta.
Komunikacja
marketingowa
PR7
Całkowita liczba przypadków niezgodności z regulacjami i dobrowolnymi kodeksami regulującymi kwestie komunikacji marketingowej, z uwzględnieniem
reklamy, promocji i sponsoringu według rodzaju
skutków.
Ochrona prywatności klienta
PR8
Całkowita liczba uzasadnionych skarg dotyczących
naruszenia prywatności klientów oraz utraty danych.
Źródło: opracowano na podstawie: (Wytyczne do raportowania…, odczyt 6.11.2012).
166
Studium przypadku
POLKOMTEL
Partnerstwo technologiczne
Polkomtel Sp. z.o.o. jest operatorem sieci telefonii komórkowej Plus uruchomionej
w 1996 r. Właścicielem 100% udziałów Polkomtel Sp. z o.o. jest Spartan Capital
Holdings sp. z o.o. Firma jako pierwsza na rynku oferowała swoim klientom przesyłanie
wiadomości MMS, możliwość odsłuchiwania SMS, przesyłanie danych w technologiach
GPRS i EDGE. Od września 2004 r. także jako pierwsza firma na rynku uruchomiła
usługi telefonii komórkowej trzeciej generacji, łącznie z UMTS, a w 2006 roku HSDPA.
Polkomtel Sp. z o.o. zapewnia swoim klientom szeroki, kompleksowy zestaw usług
telekomunikacyjnych, które skierowane są zarówno do klientów biznesowych, jak
i indywidualnych, oferowany pod markami: PLUS - system abonamentowy, SIMPLUS
- system przedpłacony, MixPlus - system łączący elementy abonamentu i usługi
przedpłaconej, Sami Swoi - prosta telefonia komórkowa w systemie przedpłaconym, iPlus
- bezprzewodowy dostęp do Internetu. Sieć Plus oferuje jeden z najszerszych zasięgów
technologii 3G w Polsce. Polkomtel świadczy usługi telefonii komórkowej oraz usługi
kierowane do firm, m.in. techniki transmisji danych: HSCSD, UMTS i HSDPA, GPRS/EDGE.
Za swój główny cel Spółka przyjęła utrzymanie wysokiej pozycji na rynku. Firma rozwija
wszelkie usługi, które pozwalają jej na obniżanie kosztów łączności, jak też przyspieszają
i ułatwiają procesy wymiany informacji (np. Mobilne Biuro, Mobilny Przedstawiciel).
Polkomtel mocno angażuje się w działania z zakresu społecznej odpowiedzialności
od początku istnienia. W sferze jego szczególnego zainteresowania jest obszar
zaangażowania społecznego. Realizuje on inicjatywy i projekty dotyczące kultury,
edukacji, ochrony zdrowia, sportu i bezpieczeństwa. Do programów realizowanych
w ramach działań społecznie odpowiedzialnych zaliczyć możemy: stworzony wraz
z Górskim Ochotniczym Pogotowiem Ratunkowym (GOPR), Tatrzańskim Ochotniczym
Pogotowiem Ratunkowym (TOPR) i Wodnym Ochotniczym Pogotowiem Ratunkowym
(WOPR) Zintegrowany System Ratownictwa, stworzenie telefonu zaufania dla dzieci
i młodzieży 116 111. Polkomtel wykazuje także troskę o środowisko naturalne podejmując
działania proekologiczne np. zbiórka i recykling zużytych telefonów komórkowych.
Angażuje się również w krzewienie kultury i edukacji, czego dowodem może być
chociażby akcja społeczno-edukacyjna „Bystrzaki Plusa”. Firma dba także o swoich
pracowników organizując spotkania i konferencje, których celem jest poprawa jakości
pracy zespołowej oraz usprawnienie komunikacji wewnętrznej w firmie.
Spółka wykorzystuje też jedną z najbardziej popularnych i najczęściej stosowanych
metod wspierania społecznych inicjatyw: SMS PR charytatywne. Środki przekazywane
są na pomoc ofiarom tragedii, klęsk żywiołowych, ratowanie zdrowia i życia ludzkiego.
Operator sieci Plus nie pobiera prowizji od SMS - ów przekazywanych na cele
charytatywne. Plus współpracuje z wieloma organizacjami m. in. Fundacją Polsat,
Fundacją TVN, Fundacją Ewy Błaszczyk A kogo, Fundacją Anny Dymnej - Mimo Wszystko,
Polskim Czerwonym Krzyżem, Caritasem.
Jedną ze szczególnych inicjatyw społecznie odpowiedzialnych jest stworzenie
167
Zintegrowanego Systemu Ratownictwa dla WOPR, GOPR i TOPR. Firma wspomaga pracę
służb ratowniczych w kraju głównie poprzez usprawnianie infrastruktury informatycznokomunikacyjnej dla WOPR, TOPR oraz GOPR. W tym celu przekazuje ona sprzęt
i środki dla poprawy komunikacji pomiędzy ofiarami wypadków a ratownikami, oraz
ratownikami i centralami przyjmującymi zgłoszenia. Polkomtel w ramach społecznie
odpowiedzialnego zaangażowania stworzył dwa ratownicze numery telefonu: 0 601
100 100 (działający na obszarze województw podlaskiego i warmińsko-mazurskiego
oraz na całym polskim wybrzeżu) i 0 601 100 300 (działający w górach). Firma
przekazuje również służbom ratowniczym niezbędne wyposażenie i nowoczesny,
specjalistyczny sprzęt ratunkowy zgodny ze wcześniej zgłoszonym przez ratowników
zapotrzebowaniem. Oprócz zapewnienia łączność komórkowej wspiera także finansowo
całą inicjatywę. Dodatkowym elementem jest zaangażowanie się firmy w organizowanie
akcji propagujących zasady bezpiecznej turystyki wodnej i górskiej. Oprócz typowo
stosowanych rozwiązań telekomunikacyjnych Polkomtel daje możliwość wykorzystywania
lokalizacji przy użyciu systemu GPS. Dotyczy to monitoringu wodnych karetek pogotowia
Mazurskiego WOPR, transmisji danych lokalizacji ratowników TOPR przez urządzenia
umieszczane na odzieży ratowników zaopatrzone w poprawkę D-GPS13 oraz lokalizacji
pojazdów terenowych Podhalańskiej Grupy GOPR. Sam projekt ciągle ewoluuje i jest
uzupełniany o kolejne rozwiązania technologiczne służące poprawie bezpieczeństwa np.
uruchomiony w 2008 r. System Ostrzegania Pogodowego na Mazurach.
Zintegrowany System Ratownictwa służy wszystkim nie tylko użytkownikom sieci
Polkomtela. Niejako uzupełnieniem całego programu jest prowadzona działalność
edukacyjno-informacyjna m. in. podczas sponsorowanych przez firmę imprez, na których
zaproszeni ratownicy uczą zasad bezpiecznej turystyki oraz prezentują działania
ratownicze. Cały program Zintegrowanego Systemu Ratownictwa został stworzony
w Departamencie Klientów Kluczowych, jednak w jego realizację włączyły się poprzez
swoje działania także inne działy. I tak, np. w Departamencie Rozwoju Produktów i Usług
pracujący tam inżynierowie odpowiadają za konfigurację sieci oraz usługi dodatkowe,
w Departamencie Komunikacji Marketingowej oraz w Biurze Komunikacji Korporacyjnej
pracownicy angażują się na rzecz promocji w mediach numerów ratunkowych oraz zasad
bezpiecznej turystyki wodnej i górskiej, zaś bezpośrednio z ratownikami współpracuje
oraz koordynuje projekt wewnątrz firmy Biuro Komunikacji Korporacyjnej. Biuro
odpowiada za bieżące kontakty z przedstawicielami służb ratowniczych, koordynację
działań i obiegu informacji związanych z realizacją projektu wewnątrz spółki oraz
monitorowanie możliwości rozwoju projektu przy wykorzystaniu nowych technologii
i rozwiązań.
Polkomtel rozpoczął współpracę z jednostkami ratowniczymi w Polsce
w 2000 r. na początku były to typowe działania sponsorujące, które wraz z upływem
czasu przekształciły się w dojrzałą współpracę, partnerski projekt.
Fundamentalnym celem inicjatywy jest usprawnienie komunikacji między
potrzebującymi a ratownikami oraz pomiędzy samymi ratownikami a ich centralami
przyjmującymi zgłoszenia od poszkodowanych. Stworzony system daje możliwość
szybszego dotarcia z pomocą do poszkodowanych osób i udzielenia im pomocy.
13 DGPS (ang. Differential Global Positioning System) – technika pomiarów GPS, która pozwala na
uzyskanie większej dokładności, niż przy standardowym pomiarze jednym odbiornikiem.
168
Podczas wdrażania i realizacji złożonych działań w ramach inicjatywy nie obyło się
bez pewnych utrudnień. Największym problemem było doprowadzenie do pełnej
integracji wszystkich elementów systemu, jak również dostosowanie go do warunków
i potrzeb pracy ratowników. W momencie przekazania go ratownikom system musiał
być w pełni sprawny, sami ratownicy zaś musieli nauczyć się prawidłowo go obsługiwać.
Ponieważ był to pierwszy system o takim charakterze nie było możliwości wzorowania się
na doświadczeniach innych.
Cała inicjatywa przynosiła szereg korzyści zarówno firmie, jak i jej interesariuszom.
Korzyści dla:
• firmy - Polkomtel uczy się i pozyskuje informacje do usprawniania swoich usług,
wzmocnił się także wizerunek firmy, co bezpośrednio przełożyło się na wzrost
wartość marki, polepszeniu uległy również relacje firmy z sektorem publicznym,
• twórców programu, którzy zdobyli nowe umiejętności i mogą je wykorzystać
przy realizacji innych projektów, oraz czują osobistą satysfakcję z uczestniczenia
w realizacji wartościowego i potrzebnego społecznie projektu,
• pracowników niezaangażowanych bezpośrednio w pracę nad systemem, którzy
mogą czuć się dumni i bardziej identyfikować się z wartościami istotnymi dla
firmy,
• ratowników, którzy samodzielnie nie byliby w stanie stworzyć porównywalnego
rozwiązania technologicznego (system znacząco skrócił czas od zgłoszenia
wypadku do podjęcia interwencji, zaś sprzęt przekazany przez Polkomtel
pozwala na lepsze wykorzystanie sił i środków),
• społeczeństwa - dzięki systemowi i ludziom go obsługującym udzielono pomocy
kilku tysiącom ludzi.
Od początku funkcjonowania dzięki systemowi służby GOPR, TOPR i WOPR
przeprowadziły ponad 7 tys. akcji i interwencji po wywołaniu połączenia na numery
0 601 100 100 i 0 601 100 300. Udzielono pomocy kilku tysiącom osób znajdującym się
w stanie zagrożenia życia bądź zdrowia. Przeprowadzona inicjatywa usprawniła system
ratownictwa w Polsce.
Dobra współpraca pomiędzy firmą Polkomtel a ratownikami będzie trwała nadal.
Oprócz kontunuowania współpracy przy Zintegrowanym Systemie Ratownictwa
planowane są także inne przedsięwzięcia m. in. wdrożone zostaną rozwiązania z zakresu
monitoringu, systemów informacyjnych i ostrzegawczych oraz naturalnie kontynuacja
i rozwój działań związanych z komunikacją.
169
Pytania badawcze
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
170
Do jakich grup interesariuszy zaadresowana jest inicjatywa i w jaki
sposób na nie oddziałuje?
Jakie korzyści (wewnętrzne i zewnętrzne) odniesie firma w wyniku
realizacji inicjatywy?
W jaki sposób inicjatywa może pomóc firmie w realizacji jej
strategicznych celów biznesowych?
W jaki sposób firma może przezwyciężyć bariery napotkane podczas
wdrażania inicjatywy?
W jaki sposób firma może rozwijać / ulepszać inicjatywę?
W jaki sposób struktura własności firmy wpływa na wybór
beneficjenta działań? Czy struktura własności ma także wpływ
na skalę zaangażowania?
Jaki wpływ inicjatywa może mieć na konkurencyjność firmy na rynku?
Jakie elementy są istotne w partnerstwie prywatno-publicznym?
Jakie jeszcze grupy można włączyć w inicjatywę?
W jakich obszarach funkcjonowania firma mogłaby rozwijać kolejne
działania z zakresu społecznej odpowiedzialności?
Zagadnienia do dyskusji do części drugiej
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Możliwości rozwoju Work Life Balance w Polsce.
Koncepcja CSR jako narzędzie stymulujące współpracę między
przedsiębiorcami i pracownikami przedsiębiorstw.
Dlaczego odpowiedzialność społeczna jest ważna?
Znaczenie zasad Global Compact dla CSR.
Społeczna odpowiedzialność biznesu jako źródło wartości firmy.
Zrównoważony biznes a konkurencyjność MSP.
Zasady CSR a normy prawa.
Opłacalność zrównoważonego biznesu.
Komunikowanie CSR.
Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw. Teoria a praktyka.
Miejsce sponsoringu i mecenatu (sport, kultura, służba zdrowia)
w CSR.
CSR a wsparcie w postaci transferu dóbr i usług oferowanych przez
firmę (usługi budowlane, księgowe, internetowe itd.).
CSR „prorodzinny”.
Bezpieczeństwo pracy a CSR.
Miejsce inwestycji w kompetencje pracowników (szkolenia)
w koncepcji CSR.
Analiza stanu wdrażania standardów społecznej odpowiedzialności
biznesu w Polsce i na świecie.
Raportowanie według wytycznych Global Reporting Initiative (GRI).
RESPECT- polski indeks spółek odpowiedzialnych społecznie.
Indeksy FTSE4Good- zwiększenie inwestycji odpowiedzialnych
społecznie.
Dow Jones Sustainability Indexes- ocena w zakresie zrównoważonego
rozwoju.
Zarządzanie wiedzą a CSR.
Kreowanie wartości przedsiębiorstwa poprzez CSR.
Modele biznesowe oparte na zaufaniu w kontekście kapitału
społecznego przedsiębiorstwa.
Rola instytucji publicznych w kreowaniu CSR.
171
Karta przedmiotu CSR dla kierunków społecznoekonomicznych
Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw
CSR dla kierunków społeczno-ekonomicznych
Forma zajęć
wykład
ćwiczenia
Wymiar zajęć
20
10
Cel przedmiotu/
modułu
Celem przedmiotu jest przybliżenie studentom problematyki z zakresu CSR oraz
nabycie przez studentów praktycznych umiejętności wykorzystywania różnorodnych instrumentów odpowiedzialnego zarządzania w przedsiębiorstwie.
TREŚCI PROGRAMOWE
Liczba godzin
Forma zajęć - wykład
20
1. Rola przedsiębiorstw (biznesu) w społeczeństwie
1
2. Geneza i rozwój koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
1
3. Podstawy teoretyczne koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
2
4. Dialog i współpraca z interesariuszami
2
5. Kluczowe obszary CSR: zaangażowanie społeczne, środowisko
2
6. Relacje z pracownikami jako kluczowy obszar CSR
2
7. CSR jako instrument budowania przewagi konkurencyjnej firmy
2
8. Standaryzacja i normalizacja społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw normy: ISO 26000 SA8000, AA1000, ISO 14001, EMAS, Czystsza produkcja etc.
2
9. Raportowanie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
1
10. Zasady CSR w polityce gospodarczej Unii Europejskiej i państw członkowskich
2
11. Partnerstwo Publiczno-Prywatne, NGO a CSR
2
12. Znaczenie kapitału społecznego dla społecznej odpowiedzialności biznesu
1
…
Forma zajęć - ćwiczenia - propozycje
10
1. Zaangażowanie społeczne jest czy go brak? - Realia polskie. Panele dyskusyjne
2
2. Projektowanie polityki CSR w organizacji i komunikowanie jej interesariuszom
2
3. Aplikacja CSR do public relations – warsztaty
2
4. Ewolucja CSR w Polsce – dyskusja
2
5. Proces tworzenia strategii CSR w MŚP - warsztaty
2
…
172
Metody kształcenia
Wykłady z prezentacjami multimedialnymi, Projekty indywidualne,
studia przypadków
Forma zaliczenia przedmiotu
Zależna od prowadzącego: kolokwium, praca zaliczeniowa, aktywny udział na zajęciach
Literatura podstawowa
• B. Rok, Odpowiedzialny biznes w nieodpowiedzialnym świecie,
Forum Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa 2004
• M. Żemigała, Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa
Oficyna Wolters Kluwer Business, Kraków 2007
• A. Paliwoda-Matiolańska, Odpowiedzialność społeczna w procesie zarządzania przedsiębiorstwem, Wydawnictwo C.H.Beck,
Warszawa 2008
• N.C. Smith, G. Lenssen, Odpowiedzialność biznesu. Teoria
i praktyka. Studio Emka, Warszawa 2009
• J. Adamczyk, Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw,
PWE, Warszawa 2009
Literatura uzupełniająca
• Społeczna odpowiedzialność instytucji finansowych, red. P. Kulawczuk, M. Bąk, FRUG i IBnDiPP, Sopot 2009
• B. Rok, Trzy strategie odpowiedzialnego biznesu dla polskich
firm, “Odpowiedzialny biznes 2007”, Harvard Business Review
Polska,
• 2007
• M. Rybak, Etyka menedżera społeczna odpowiedzialność
przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2004
173
Bibliografia
→→ Balcerzak-Paradowska B., Ocena kierunków zmian
w polityce rodzinnej w Polsce w aspekcie godzenia
życia zawodowego z rodzinnym, w: C. SadowiskaSnarska (red.), Równowaga praca–życie– rodzina,
Białystok 2008.
→→ Bogdanowicz M., Godzenie życia zawodowego
i prywatnego, w: Koncepcja CSR oraz elastyczne
formy pracy instrumentami wspomagającymi
adoptowanie przedsiębiorstw i pracowników
do zmian gospodarczych., Publikacja powstała
w ramach projektu: Koncepcja CSR oraz elastyczne
formy pracy instrumentami wspomagającymi
adoptowanie przedsiębiorstw i pracowników
do zmian gospodarczych, Wrocław 2010.
funkcji personalnej, J.P. Lendzion, A. StankiewiczMróz (red.), Politechnika Łódzka, Łódź 2009.
→→ Kuraszko I., Augustyniak Sz., 15 polskich przykładów
społecznej odpowiedzialności biznesu cz. I, Forum
Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa 2009.
→→ Kwiatkowska I. SRI - Większy zwrot z inwestycji,
czy inwestycje dla idei, w: www.odpowiedzialneinwestowanie.pl (odczyt 8.11.2012).
→→ Kwiatkowska I., Rola czynników ESG w polityce
inwestycyjnej
instytucji
finansowych,
w: Odpowiedzialne inwestycje kapitałowe,
M. Krukowska (red.), Pracodawcy RP, Warszawa
2011.
→→ Borkowska S., O równowagę między pracą
i życiem: Unia Europejska–Polska w: S. Borkowska
(red.), Programy praca–życie a efektywność firm,
Warszawa 2003.
→→ Nowicka A. D., Społeczna odpowiedzialność
pracodawcy w polityce zatrudnienia, rekrutacji
i Zarządzaniu Zasobami Ludzkimi, Wyższa Szkoła
Pedagogiczna w Warszawie, Warszawa 2011.
→→ Dżoga M., Gajewski Z., Grygoruk I., Kuchenbeker J.,
Pyda E., Rybczyńska A., Szymonek J., Dobra Praktyka
CSR Element strategii firmy. Poradnik metodyczny,
Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych
Lewiatan, Warszawa 2010.
→→ Ratajczyk W., Praktyki wspierania równowagi praca–
życie w wybranych krajach Unii Europejskiej, ACTA
UNIVERSITATIS LODZIENSIS, FOLIA OECONOMICA
240, Łódź 2010.
→→ Eurosif, Asset Management in Europe, 2010.
→→ Giemza D., Sawicz A., Kalisz M., Symołon E., Ibisz
M., Więch-Łazor G., Lewicki M., Firma=pracownicy.
Zeszyt 4, Forum Odpowiedzialnego Biznesu,
Warszawa 2010.
→→ Jóźwiak
S.,
Inwestowanie
społecznie
odpowiedzialne - chwilowa moda czy trwała
tendencja?, w: Odpowiedzialne inwestycje
kapitałowe, M. Krukowska (red.), Pracodawcy RP,
Warszawa 2011.
→→ Kaźmierkiewicz P., Perspektywy inwestorów
w rozwoju SRI, w: Odpowiedzialne inwestycje
kapitałowe, M. Krukowska (red.), Pracodawcy RP,
Warszawa 2011.
→→ Koncepcja Work-Life Balance a kierunki rozwoju
174
→→ Sadowska-Snarska
C.,
Równowaga
życie-rodzina, Wydawnictwo Wyższej
Ekonomicznej, Białystok 2008.
pracaSzkoły
→→ Sroka R., Wprowadzenie, w: Odpowiedzialne
inwestycje kapitałowe, M. Krukowska (red.),
Pracodawcy RP, Warszawa 2011.
→→ Wytyczne do raportowania zrównoważonego
kwestii rozwoju, 2000-2006 Global Reporting
Initiative
(www.globalreporting.org,
odczyt
6.11.2012).
→→ Zwiech P., Gawrycka M., Wasilczuk J., Szklany sufit
i ruchome schody – kobiety na rynku pracy, CeDeWu
sp. z o.o., Warszawa 2007.
→→ Zwiech P., Rodzaje dyskryminacji kobiet na rynku
pracy, „Polityka Społeczna” 2011 nr 4.
CZĘŚĆ III
Przykładowe zagadnienia z zakresu
CSR dla kierunków inżynieryjnotechnicznych
„Poważne problemy, przed którymi stoimy
nie mogą być rozwiązane na tym poziomie
myślenia, na którym byliśmy, kiedy je stworzyliśmy.”
Einstein A.
Międzynarodowy standard społecznej odpowiedzialności
biznesu norma ISO 26000
Norma ISO 26000 (właściwie przewodnik ISO 26000 (Guidance on Social
Responsibility) została wypracowana przez Międzynarodową Organizację
Normalizacyjną. Jej przyjęcie ogłoszono 1 listopada 2010 r. Pracowało nad nią przez sześć
lat 450 ekspertów, obserwatorów z 99 krajów oraz 42 organizacji międzynarodowych
i regionalnych zaangażowanych w różne aspekty odpowiedzialności społecznej. Dzięki ich
pracy oddano do dyspozycji organizacji długo wyczekiwane narzędzie, którego głównym
zadaniem jest wspieranie organizacji we wdrażaniu zasad społecznej odpowiedzialności.
Dzięki treściom zawartym w normie udało się usystematyzować wiedzę, ujednolicić
stosowane w CSR definicje. Konstrukcja dokumentu pozwala na to, aby był on użyteczny
zarówno dla przedsiębiorstw, jak i instytucji rządowych i pozarządowych. ISO 26000
nie stanowi pierwszej inicjatywy dotyczącej społecznej odpowiedzialności, jednak jest
pierwszą zbudowaną na konsensusie opartym na wiedzy i doświadczeniu wielu grup
interesariuszy. Norma ta jako jedna z nielicznych nie podlega procesowi certyfikacji.
Są zarówno zwolennicy tego, aby rzeczywiście organizacje wdrażające ISO 26000 nie
podlegały zewnętrznej ocenie, certyfikacji, są także przeciwnicy takiego stanowiska.
Zwolennicy uważają, że brak certyfikacji w przypadku ISO 26000 jest zaletą z uwagi
na możliwości dopasowania się organizacji do zmieniających się warunków rynkowych,
otoczenia - podkreślają znaczenie elastyczności wytycznych. Przeciwnicy uważają z kolei,
że brak certyfikacji doprowadzi do nadużyć na rynku i nie daje możliwości obiektywnego,
rzetelnego porównywania wzajemnego firm, szczycących się posiadaniem normy.
W przyszłości jednak nie wyklucza się, iż norma ISO 26000 będzie wymagała certyfikacji.
Na podkreślenie zasługuje fakt, że z założenia ISO 26000 nie jest standardem systemu
zarzadzania.
Norma ISO 26000 jest normą uniwersalną, przez co należy rozumieć możliwość jej
zastosowania do organizacji różnego profilu działania, różnej wielkości, zasięgu. Stanowi
to jeden z jej znaczących atutów.
Z reguły organizacje wyrażają zainteresowanie wdrażaniem CSR ponieważ uważają,
że stwarza to nowe szanse i zwiększa uzyskiwane korzyści oraz pozwala na lepsze
kontrolowanie ryzyka występowania zagrożeń.
176
Tabela 1
Zbiorcze zestawienie najistotniejszych obszarów CSR wraz z obszarami funkcjonalnymi przedsiębiorstwa i realizowanymi w nich zadaniach
Obszar CSR
Kluczowe zagadnienia w wybranym obszarze CSR
Relacje
z pracownikami
• zapewnienie prawa do godziwego wynagrodzenia, sprawiedliwego traktowania i niedyskryminowania ze względu
na płeć, poglądy, przynależność rasową, itp.,
• zapewnienie prawa do godziwych warunków pracy,
bezpieczeństwa i zdrowia pracowników,
• zapewnienie prawa do informacji o bezpieczeństwie i warunkach pracy,
• zapewnienie prawa wolności
w czasie wolnym od pracy,
nietykalności, uczestnictwa
w decyzjach dotyczących zatrudnienia
Środowisko
• ograniczenie zużycia surowców i energii,
• podnoszenie
świadomości
wpływu działalności na środowisko naturalne,
• uwzględnianie założeń środowiskowych na etapie projektowania innowacyjnych produktów i technologii
Obszar funkcjonalny firmy powiązany z obszarem CSR
Realizowane przez firmę zadania w wybranym obszarze
funkcjonalnym
Zatrudnienie
i zasoby ludzkie
• zapewnienie odpowiednich standardów i warunków pracy oraz opieki
zdrowotnej i socjalnej,
• rozwój zasobów ludzkich,
szkolenia,
• dbanie o równowagę pomiędzy życiem osobistym
a zawodowym,
• przeciwdziałanie dyskryminacji
Organizacja
i zarządzanie
• zapewnienie sprawności
struktur organizacyjnych,
• dbanie o wysoki poziom
wsparcia informacyjnego
i przejrzystej komunikacji,
• stworzenie jasnych procedur obsługi klienta,
czasu realizacji usług,
współpracy z dostawcami,
Usługi
• zachowanie tajemnicy
handlowej,
• praktyki antykorupcyjne
Finanse
i inwestycje
• podejmowanie inicjatyw
na rzecz ochrony środowiska,
• nawiązywanie współpracy z organizacjami pozarządowymi
Badania i rozwój
• podejmowanie projektów mających pozytywny wpływ na środowisko
naturalne,
odrzucanie
projektów o wpływie negatywnym,
• uwzględnianie założeń
środowiskowych na etapie projektowania produktów i technologii
177
Tabela 1
Zbiorcze zestawienie najistotniejszych obszarów CSR wraz z obszarami funkcjonalnymi przedsiębiorstwa i realizowanymi w nich zadaniach
Uczciwe
praktyki
rynkowe
Zaangażowanie
społeczne
i rozwój
• walka z korupcją, defraudacją
i praniem brudnych pieniędzy,
• uczciwa konkurencja,
• poszanowanie prawa własności,
• promowanie odpowiedzialności społecznej
• działania przyczyniające się
do poprawy jakości życia społeczeństwa,
• nawiązywanie
partnerstw
na rzecz rozwoju
Źródło: (Rabiański 2011).
178
Usługi
• etyczna i rzetelna informacja na temat świadczonych usług,
• uwzględnianie społecznych i ekologicznych
aspektów
współpracy
z kooperantami
Finanse
i inwestycje
• stosowanie przejrzystych
praktyk rachunkowych,
• nadzór i kontrola nad
firmą
Marketing
• nadzór i kontrola nad firmą,
• uczciwe praktyki rynkowe,
• walka z korupcją, defraudacją i praniem brudnych
pieniędzy,
• uczciwa konkurencja,
• prawa własności,
• promowanie odpowiedzialności społecznej
• marketing
społeczny
i etyczny,
• przejrzysta komunikacja
marketingowa z wszystkimi interesariuszami,
• ochrona danych osobowych
Finanse
i inwestycje
• efektywne wykorzystanie dostępnych zasobów
(w tym finansowych),
• analiza
długofalowych
konsekwencji podjętych
inwestycji
Badania i rozwój
• prowadzenie działalności
B+R nastawionej na poprawę jakości życia,
• zwiększanie liczby posiadanych certyfikatów,
w tym jakości
Norma ISO 26000 – budowa
Norma ISO 26000 stanowi praktyczny przewodnik po koncepcji społecznej
odpowiedzialności firm, przybliża kluczowe wartości i idee, definiuje ramy CSR organizacji.
ISO 26000 dostarcza wszystkim organizacjom wytycznych dotyczących:
• idei, terminologii i definicji dotyczących odpowiedzialności społecznej,
• źródeł, cech i kierunków rozwoju odpowiedzialności społecznej,
• zasad i procedur dotyczących odpowiedzialności społecznej,
• kluczowych obszarów i zagadnień odpowiedzialności społecznej,
• tworzenia, wdrażania i promowania zachowań odpowiedzialnych społecznie
w samej organizacji, oraz – poprzez stosowane przez nią zasady i praktyki
– w sferze jej wpływów,
• pogłębiania zaangażowania interesariuszy i ich identyfikacji z organizacją,
• przekazywania informacji o zaangażowaniu, wynikach i innych obszarach
związanych z odpowiedzialnością społeczną.
Norma ISO 26000 złożona jest z przedmowy, aneksu, bibliografii, indeksu oraz
siedmiu zasadniczych punktów tj.:
1. Zakres standardu.
2. Terminologia.
3. Istota społecznej odpowiedzialności.
4. Główne zasady społecznej odpowiedzialności.
5. Identyfikacja społecznej odpowiedzialności i zaangażowanie interesariuszy.
6. Przewodnik społecznej odpowiedzialności w powiązaniu z organizacją,
człowiekiem, środowiskiem itd.
7. Wytyczne w sprawie integracji społecznej odpowiedzialności z działaniami
organizacji.
Norma ma wspierać wszelkie organizacje w podejmowanych przez nie działaniach
dążenia do zrównoważonego rozwoju. Pokazać, że w obecnym świecie samo
przestrzeganie ustanowionego prawa jest już niewystarczające, że warto wyjść poza
nałożone prawem zobowiązania. Norma stanowi uzupełnienie, dopełnienie różnego
rodzaju narzędzi, które także mogą być wykorzystywane przez organizacje chcące być
odpowiedzialne społecznie (to, że organizacja wdroży ISO 26000 nie wyklucza stosowania
innych metod, narzędzi, instrumentów).
W normie ISO 26000 zdefiniowano kluczowe obszary odpowiedzialności społecznej
organizacji biznesowych (rys. 1).
Do każdego z obszarów kluczowych zostały przyporządkowane poszczególne
zagadnienia (tabela 2).
179
Holist ic approach
6.8*
Communi ty
i nvolvement
and devel opment
6.3*
H uman rights
Organizational
6.2*
6.7*
OR G AN I ZATI O N
Con su m er
issu es
6.4*
Lab our
practices
governance
6.6*
Fai r operati ng
practi ces
6.5*
The environment
Int erdependence
* The figures denote the corresponding clause numbers in ISO 26000.
Rys. 1. Kluczowe obszary ISO 26000
Źródło: ISO 26000.
Tabela 2
Kluczowe obszary i zagadnienia normy ISO 26000 - Obszar kluczowy: Zarządzanie organizacją.
Obszar kluczowy
Zagadnienia
Prawa człowieka
Zagadnienie 1: Należyta staranność
Zagadnienie 2: Zagrożenia dla praw człowieka
Zagadnienie 3: Unikanie współsprawstwa
Zagadnienie 4: Rozpatrywanie skarg
Zagadnienie 5: Dyskryminacja i grupy szczególnie wrażliwe
Zagadnienie 6: Prawa obywatelskie i polityczne
Zagadnienie 7: Prawa ekonomiczne, społeczne i kulturalne
Zagadnienie 8: Fundamentalne zasady i prawa w miejscu pracy
Zarządzanie
zasobami
ludzkimi
Zagadnienie 1: Zatrudnienie i stosunek pracy
Zagadnienie 2: Warunki pracy i ochrona socjalna
Zagadnienie 3: Dialog społeczny
Zagadnienie 4: Bezpieczeństwo i higiena pracy
Zagadnienie 5: Rozwój i szkolenie w miejscu pracy
180
Tabela 2
Kluczowe obszary i zagadnienia normy ISO 26000 - Obszar kluczowy: Zarządzanie organizacją.
Środowisko
naturalne
Zagadnienie 1: Zapobieganie zanieczyszczeniu
Zagadnienie 2: Zrównoważone korzystanie z zasobów
Zagadnienie 3: Przeciwdziałanie i przystosowanie do zmian klimatycznych
Zagadnienie 4: Ochrona środowiska, bioróżnorodności i przywrócenie naturalnych siedlisk
Uczciwe praktyki
biznesowe
Zagadnienie 1: Przeciwdziałanie korupcji
Zagadnienie 2: Odpowiedzialne zaangażowanie polityczne
Zagadnienie 3: Uczciwa konkurencja
Zagadnienie 4: Promocja odpowiedzialności społecznej w łańcuchu wartości
Zagadnienie 5: Poszanowanie praw własności
Sprawy
konsumenckie
Zagadnienie 1: Uczciwy marketing, rzetelna informacja, uczciwe wzorce umów
Zagadnienie 2: Ochrona zdrowia i bezpieczeństwa konsumentów
Zagadnienie 3: Zrównoważona konsumpcja
Zagadnienie 4: Obsługa i wsparcie konsumenta, załatwianie skarg i rozwiązywanie sporów
Zagadnienie 5: Ochrona prywatności i danych osobowych konsumentów
Zagadnienie 6: Dostęp do niezbędnych usług
Zagadnienie 7: Edukacja i świadomość
Zaangażowanie
i rozwój
społeczności
Zagadnienie 1: Zaangażowanie społeczności
Zagadnienie 2: Edukacja i kultura
Zagadnienie 3: Tworzenie miejsc pracy i rozwój umiejętności
Zagadnienie 4: Rozwój i dostęp do technologii
Zagadnienie 5: Tworzenie bogactwa i dochodów
Zagadnienie 6: Zdrowie
Zagadnienie 7: Inwestycje społeczne
Źródło: opracowano na podstawie (Norma ISO 26000 tłumaczenie …, 2011).
Istotny z punktu widzenia stosowania normy ISO 26000 jest zawarty w niej zbiór
zasad. Za podstawowe zasady uznano:
1. Accountability.
2. Przejrzystość (transparency).
3. Etyka (ethical behaviour).
4. Uwzględnianie interesariuszy (respect for stakeholder interests).
5. Przestrzeganie prawa (respect for the rule of law).
6. Poszanowanie międzynarodowych norm (respect for international norms
of international behaviour).
7. Poszanowanie praw człowieka (respect for human rights).
Naturalnym jest, że powyższe zasady mogą być uzupełnione o inne, dodatkowo
ujęte w poszczególnych obszarach społecznej odpowiedzialności. Zebrane w normie
zasady stanowią niejako kompas dla funkcjonowania organizacji (Anam, 2010).
W celu zobrazowania budowy normy, zależności jakie w niej zachodzą można
posłużyć się schematem (rys. 2). Widoczne są na nim wyodrębnione obszary kluczowe,
jak też poszczególne działy tworzące całą normę.
181
182
Dział 3
Dział 2
Rys. 2. Schematyczne podsumowanie ISO 26000
Źródło: (Norma ISO 26000 tłumaczenie …, 2011).
Zasady odpowiedzialności
społecznej
- odpowiedzialność
- transparencja
- etyczne postępowanie
- poszanowanie praw interesariuszy
- poszanowanie przepisów prawa
- poszanowanie międzynarodowych
norm prowadzenia działalności
- poszanowanie praw człowieka
rozwojem
Dział 4
Zrozumienie odpowiedzialności
społecznej
Historia i charakterystyka, relacje
między odpowiedzialnością społeczną
a zrównoważonych rozwojem
Słowniczek
Definicje najważniejszych
pojęć
Dział 1
Zakres
Wytyczne dla wszystkich
rodzajów organizacji, niezależnie
od ich rozmiaru lub położenia
geograficznego
Ocena i rozwój działań i praktyk
organizacji związanych
z odpowiedzialnością społeczną
Bibliografia: Miarodajne źródła
i dodatkowe wytyczne
Środowisko
naturalne
Uczciwe
praktyki
biznesowe
Działania dla
wprowadzenia
odpowiedzialności
społecznej
w organizacji
Związek charakterystyki organizacji
z odpowiedzialnością społeczną
Zarządzanie
zasobami
ludzkimi
Komunikacja
w przedmiocie odpowiedzialności
społecznej
Wprowadzenie
odpowiedzialności
społecznej w organizacji
Prawa
człowieka
Zarządzanie organizacją
Uznanie odpowiedzialności
społecznej
Kluczowe obszary odpowiedzialności
społecznej
Dwie podstawowe
zasady odpowiedzialności
społecznej
Dział 6
Dodatek: przykłady dobrowlnych
inicjatyw i narzędzi związanych
z odpowiedzialnością społeczną
Polepszenie wiarygodności
związanej z odpowiedzialnością społeczną
Dobrowolne inicjatywy
na rzecz odpowiedzialności
społecznej
Dział 7
Zaangażowanie
i rozwój
społeczności
Zrozumienie odpowiedzialności
społecznej organizacji
Sprawy
konsumenckie
Zaangażowanie
interesariuszy
Dział 5
Maksymalizacja wkładu organizacji w
ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ
Proces wdrażania ISO 26000 przez organizację
Pierwszym etapem wdrażania ISO 26000 przez organizację powinno być
zapoznanie się z charakterystyką odpowiedzialności społecznej i określenie jej związku
ze zrównoważonym, trwałym rozwojem (Dział 3). Zalecane jest również dokonanie przez
organizację przeglądu zasad odpowiedzialności społecznej, które opisane są w Dziale
4. Stosując odpowiedzialność społeczną, organizacje powinny przestrzegać tych zasad
i stosować je, w koniunkcji ze szczegółowymi zasadami odnoszącymi się do każdego
z kluczowych obszarów (Dział 6).
Zanim organizacja będzie analizować kluczowe obszary i zagadnienia
odpowiedzialności społecznej, jak też związane z nimi zasady i oczekiwania (Dział
6) powinna zastanowić się nad dwoma podstawowymi aspektami odpowiedzialności
społecznej: po pierwsze uznania odpowiedzialności społecznej w swojej sferze wpływów,
po drugie identyfikacji z interesariuszami i poziomu ich zaangażowania (Dział 5).
Gdy organizacja zapozna się z podstawami CSR, zidentyfikuje kluczowe obszary
i zagadnienia odpowiedzialności społecznej powinna dążyć do uwzględniania
odpowiedzialności społecznej w swoich działaniach i procesie decyzyjnym. Pomocne
w tym przypadku są wytyczne zawarte w Dziale 7 normy. Należy wziąć pod uwagę
takie procesy jak: uczynienie odpowiedzialności społecznej integralną częścią zasad
wedle których funkcjonuje organizacja, podjęcie wewnętrznych i zewnętrznych rozmów
na temat odpowiedzialności społecznej, regularny przegląd efektów działań i praktyk
związanych z odpowiedzialnością społeczną.
Dalsze wytyczne dotyczące kluczowych obszarów i sposobów wdrażania
odpowiedzialności społecznej znajdują się w materiale źródłowym (Bibliografia) oraz
przeglądzie narzędzi i dobrowolnych inicjatyw (których przykłady, zebrane na całym
globie, zawiera Dodatek A). Przy wdrażaniu i praktykowaniu odpowiedzialności
społecznej, naczelnym celem organizacji powinno być zmaksymalizowanie swojego
wkładu w zrównoważony, trwały rozwój.
Korzyści wynikające ze stosowania normy ISO 26000
Organizacje wdrażające normę ISO 26000 mogą uzyskiwać szereg korzyści w każdym
z wyodrębnionych w niej obszarach (tabela 3).
183
Tabela 3
Kluczowe obszary CSR – potencjalne korzyści
Obszary kluczowe Zagadnienia kluczowe dla tych obszarów
CSR w rozumieniu
ISO 26000
Potencjalne korzyści z praktykowania
1. Ład organizacyjny
Proces podejmowania decyzji w organizacji.
Transparentność, przejrzystość, otwartość. Etyczne postępowanie. Odpowiedzialność za podjęte zobowiązania.
Uwzględnianie interesariuszy. Efektywne
wykorzystanie zasobów. Przyzwoity poziom reprezentacji w kadrze zarządczej
kobiet. Zwiększanie udziału pracowników
w procesie decyzyjnym związanym z tematami CSR. Śledzenie skutków podejmowanych decyzji oraz jasne określanie
odpowiedzialności zarówno za pozytywne, jak i negatywne rezultaty działań organizacji.
Posiadanie wiedzy pozwalającej podejmować lepsze decyzje.
Lepsze zrozumienie nastrojów
społecznych i wiążąca się z tym
większa zdolność unikania ryzyk
i wyszukiwania szans. Włączenie
interesariuszy zwiększa zaufanie
do organizacji i zrozumienie dla jej
działań.
2. Prawa człowieka
Wszystkie niezbywalne prawa, które
przysługują ludziom
z samego faktu bycia osobami obdarzonymi godnością.
Zagwarantowanie prawa pracownikom
do swobodnego zrzeszania się w związki
zawodowe i układy zbiorowe. Eliminacja
wszelkich form pracy przymusowej, pracy
dzieci oraz wszelkich form dyskryminacji w środowisku pracy (np. ze względu
na płeć, wyznanie, orientację seksualną,
niepełnosprawność).
Ochrona reputacji – uznanie przez
interesariuszy, że organizacja łamie prawa człowieka może skutkować utratą zaufania publicznego
oraz obniżeniem lojalności pracowników.
3. Relacje z pracownikami
Wszystkie występujące w praktyce
organizacji relacje
z pracownikami
świadczącymi na jej
rzecz prace, zarówno wewnątrz, jak
i na zewnątrz organizacji.
Wszyscy świadczący pracę na rzecz organizacji muszą wykonywać ją na podstawie stosownej umowy. Nie należy
stosować praktyk mających na celu wyłącznie pozbycie się części odpowiedzialności ciążącej na pracodawcy w sytuacji
typowego stosunku pracy. Należy uznać
znaczenie bezpieczeństwa zatrudnienia
zarówno dla indywidualnego pracownika,
jak i społeczeństwa jako całości. Należy
aktywnie zarządzać zasobami ludzkimi
w celu uniknięcia dużych sezonowych
wahań poziomu zatrudnienia. W odpowiednim czasie należy zapewnić informację i konsultacje z przedstawicielami pracowników dotyczące sposobu możliwie
największego ograniczenia negatywnych
skutków zmiany w sposobie działania,
związanych np. z zamknięciem fabryki
lub przeniesieniem produkcji. Eliminacja wszelkich form dyskryminacji (j.w.).
Znaczący
pozytywny
wpływ
na zdolność organizacji do pozyskiwania nowych pracowników,
motywowania i utrzymania już
będących jej pracownikami lub
członkami, wynikająca z tego poprawa zdolności do realizacji celów organizacji. Poprawa bezpieczeństwa i zdrowia pracowników,
co zwiększa ich zaangażowanie
w poszukiwanie związanych z CSR
szans i ograniczenie ryzyka. Pozytywny wpływ na reputację organizacji.
184
Tabela 3
Kluczowe obszary CSR – potencjalne korzyści
Zawieranie kontraktów tylko z kontrahentami, którzy są w stanie zagwarantować godną pracę swoim pracownikom.
Nieczerpanie korzyści z niewłaściwych
praktyk mających miejsce w stosunku
do podwykonawców, dostawców – organizacja powinna uznawać odpowiedzialność za pracę wykonywaną na jej rzecz
przez inne organizacje. W zależności
od okoliczności, w przypadkach uzasadnionych, organizacja podejmuje działania
kontrolne, np. umieszcza w kontraktach
odpowiednie klauzule, prowadzi niezapowiedziane wizyty i inspekcje. Stosowane kodeksy postępowania powinny być
zgodne z międzynarodowymi normami.
Podczas działań za granicą wykorzystywanie w możliwie największym stopniu
lokalnych zasobów.
4. Środowisko naturalne
Wpływ
decyzji
i działań organizacji
na środowisko przyrodnicze.
Ograniczanie zużycia surowców i energii,
ograniczanie produkcji niebezpiecznych
odpadów oraz innego rodzaju zanieczyszczeń (promieniowania, wibracji itp.).
Świadomość wpływu na zmiany klimatu
(emisja gazów cieplarnianych). Ochrona
i odbudowywanie naturalnych ekosystemów, unikalnych zasobów środowiska,
poszanowanie dla różnorodności biologicznej (zagrożone gatunki, funkcjonowanie ekosystemów itp.). Identyfikowanie
potencjalnych negatywnych skutków
środowiskowych, wprowadzanie mechanizmów mających na celu internalizację
zewnętrznych kosztów środowiskowych,
uwzględnianie założeń środowiskowych
na etapie projektowanie produktu (eco-design, analiza cyklu życia – LCA/LCM).
Oszczędności wynikające z bardziej wydajnego wykorzystania zasobów, mniejszego zużycia wody,
niższych wydatków na utylizację
odpadów, oszczędności wynikające z bardziej efektywnego wykorzystania i odzyskiwania surowców (niższa materiałochłonność
i energochłonność). W dłuższej
perspektywie strategiczne zwiększenie dostępności surowców,
przyczynienie się do ograniczenia
negatywnych skutków zmian klimatu (ograniczenie emisji CO2).W
związku z rosnącą świadomością
społeczeństw pozytywny wpływ
na reputację.
5. Uczciwe praktyki
rynkowe
Etyczne
postępowanie
organizacji w stosunku
do wszystkich innych podmiotów.
Walka z korupcją, defraudacją i praniem
brudnych pieniędzy, odpowiedzialne angażowanie się w sferze publicznej (np.
lobbing w polityce), uczciwa konkurencja, poszanowanie prawa własności, promowanie odpowiedzialności społecznej
w relacjach z innymi podmiotami, np.
poprzez umieszczanie w kontraktach zapisów dotyczących kwestii społecznych,
środowiskowych i BHP oraz przeprowa-
Poprawa otoczenia społecznego
i ekonomicznego, w której organizacja funkcjonuje. Poprzez
zwalczanie korupcji, promowanie
uczciwości w polityce oraz zachęcanie do uczciwej konkurencji i poprawy uczciwości transakcji kształtowane jest bardziej sprawiedliwe
otoczenie społeczne i ekonomiczne. Uczciwość stwarza wszystkim
185
Tabela 3
Kluczowe obszary CSR – potencjalne korzyści
dzanie w miarę możliwości kontroli i inspekcji, a także dzielenie ewentualnych
kosztów, wdrażanie odpowiednich procedur w tych obszarach oraz szkolenie
pracowników. Uczciwa konkurencja, niepraktykowanie zmów cenowych.
organizacjom równe warunki działania, przyczynia się do innowacyjności oraz w dłuższej perspektywie
redukcji kosztów.
6. Relacje z konsumentami
Odpowiedzialność
za dobra i usługi
oferowane konsumentom.
Uczciwy i przejrzysty marketing, dostęp
do informacji oraz procesu zawierania
umów. Ograniczanie ryzyka wynikającego
z użytkowania wyrobów i usług poprzez
odpowiednie projektowanie, klauzule
informacyjne, serwis dla użytkowników
oraz procedury reklamacji. Stymulowanie
zrównoważonej konsumpcji.
Wybory konsumenckie mają silny
wpływ na sukces organizacji. Poprzez angażowanie się we współpracę z konsumentami organizacje
mogą skuteczniej odpowiadać
na ich oczekiwania, poprawić swoją reputację a także ograniczyć
potencjalne sytuacje konfliktowe
dotyczące oferowanych wyrobów
i usług.
7. Zaangażowanie
społeczne i rozwój
Relacje organizacji
z innymi organizacjami obecnymi
na obszarze jej działań oraz przyczynianie się do poprawy
jakości życia w jego
wszystkich wymiarach.
Przyczynianie się do realizacji Milenijnych
Celów Rozwoju: eliminacja skrajnego
ubóstwa i głodu, zapewnienie powszechnego nauczania na poziomie podstawowym, promowanie równości płci
i awansu społecznego kobiet, ograniczenie umieralności dzieci, poprawa opieki
zdrowotnej nad kobietami w okresie macierzyństwa, zwalczenie HIV/AIDS, malarii
oraz innych chorób, zapewnienie ochrony
środowiska, stworzenie globalnego partnerstwa na rzecz rozwoju. Poszanowanie
praw osób będących członkami lokalnych
społeczności. Nawiązywanie partnerstw
z innymi organizacjami działającymi
na rzecz rozwoju społecznego. Podejmowanie inwestycji społecznych, które
nawiązują do działalności firmy, także
we współpracy z organizacjami pozarządowymi.
Przyczynianie się do wspólnego
dobra, wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego oraz instytucji, które stanowią ważny element
stabilności, spójności i sprawiedliwości społecznej. Poprawa zarówno jakości życia społeczności, jak
i zdolności organizacji do realizacji
własnych celów. Pozytywny wpływ
na reputację organizacji oraz morale jej pracowników. Organizacja
może w dłuższej perspektywie
czerpać zysk z rozwoju społeczno-ekonomicznego społeczności
lokalnej, np. wyższego poziomu
edukacji.
Źródło: (Gasiński, Piskalski, 2009).
186
Praktyka
Odpowiedzialność społeczna KGHM- droga przez ISO 26000
Tematyka zrównoważonego rozwoju i odpowiedzialnego biznesu
ma priorytetowe znaczenie w kontekście realizacji strategii KGHM na lata
2009–2018. Pomyślność jej realizacji jest uzależniona bowiem od jakości
relacji i współpracy z administracją samorządową, postaw i zaangażowania
pracowników i organizacji pracowniczych oraz od reputacji Firmy wśród
mieszkańców Zagłębia Miedziowego (rys. 2).
Społeczność lokalna
Administracja na poziomie samorządowym
Regulatorzy (organy nadzoru i kontroli,
np. Wyższy Urząd Górniczy)
KGHM
Klienci, kontrahenci
Pracownicy
Rys.2. Kluczowi interesariusze KGHM
Źródło: (Raport społecznej...2012).
Aby ujednolicić wprowadzone dotychczas działania i nadać im nowy,
bardziej całościowy wymiar, w 2011 roku podjęto decyzję o przygotowaniu
pierwszej strategii odpowiedzialności społecznej i zrównoważonego rozwoju.
Podczas prac analiza kwestii CSR została połączona z filarami strategii
biznesowej oraz wymaganiami normy ISO 26000.
Misją KGHM Polska Miedź S.A.
jest optymalne wykorzystanie zasobów naturalnych
jako drogi do wzrostu wartości firmy”.
W 2011 roku w KGHM Polska Miedź S.A. rozpoczęły się prace nad strategią
odpowiedzialności społecznej. Aby przygotować się do tego zadania Firma
dokonała przeglądu międzynarodowych trendów, stan-dardów i praktyk CSR
w branży wydobywczej, zidentyfikowała kluczowych interesariuszy i kwestie
CSR dla Firmy. Kolejnym etapem tego procesu było przeprowadzenie wywiadów
z kadrą kierowniczą oraz ocena do-tychczasowych działań CSR prowadzonych
przez przedsiębiorstwo.
187
Wizją Spółki w obszarze CSR jest osiągnięcie w perspektywie 2018
roku pozycji stabilnie rozwijającego się, profesjonalnego, globalnego lidera,
dbającego o dobro wspólne i zrównoważoną gospodarkę zasobami.
Aby ją zrealizować przyjęto strategię, która opiera się na czterech
kierunkach działań, powiązanych z filarami strategii biznesowej.
I. INNOWATOR PRZYJAZNY ŚRODOWISKU
KGHM Polska Miedź S.A. wyznacza najwyższe standardy ochrony
środowiska oraz poszukuje innowa-cyjnych, efektywnych
i niskoemisyjnych rozwiązań operacyjnych.
Cele:
»» Wdrożenie rozwiązań minimalizujących oddziaływanie Spółki
na środowisko naturalne.
»» Wytyczanie najwyższych standardów w obszarze gospodarki
odpadami.
»» Zbudowanie wizerunku KGHM Polska Miedź S.A. jako firmy
podejmującej innowacyjne działania na rzecz środowiska
naturalnego.
II. DOBRY SĄSIAD I ZAUFANY INWESTOR
KGHM Polska Miedź S.A. to zaufany lider dobrego sąsiedztwa,
prowadzący dialog i partnerską współpracę ze swoim otoczeniem
w oparciu o strategię, skalę i jakość swojej działalności społecznej.
Cele:
»» Zbudowanie trwałych ram dialogu i współpracy z samorządami
i innymi podmiotami w Zagłębiu Miedziowym.
»» Zbudowanie długofalowej strategii zaangażowania społecznego
w zakresie wsparcia regionu i umocnienia wizerunku Spółki.
»» Osiągnięcie pozycji „inwestora z wyboru” z uwagi na dbałość
o przestrzeganie praw człowieka oraz uwzględnianie oczekiwań
społeczności lokalnych.
III. SPRAWNIE ZARZĄDZANY PARTNER BIZNESOWY
KGHM Polska Miedź S.A. jest zarządzany zgodnie z zasadami ładu
korporacyjnego i etyki.
Cele:
»» Zbudowanie
pozycji
Spółki
jako
przedsiębiorstwa
transparentnego, zarządzanego zgodnie z najlepszymi praktykami
ładu korporacyjnego.
»» Zbudowanie kultury organizacji opartej na wartościach etycznych.
»» Wzmocnienie pozycji Firmy jako rzetelnego i etycznego partnera
biznesowego.
»» Wytyczanie najwyższych standardów w zakresie odpowiedzialności
za produkt i dbałości o klienta.
188
IV. ODPOWIEDZIALNY PRACODAWCA
KGHM Polska Miedź S.A. prowadzi zgodną z najwyższymi standardami
BHP, przejrzystą i opartą na dialogu politykę w sprawach pracowniczych.
Cele:
»» Osiągnięcie doskonałości w zakresie rozwoju i pełnego
wykorzystania potencjału twórczego pra-cowników.
»» Zminimalizowanie ilości zagrożeń dla zdrowia i bezpieczeństwa
pracowników.
Elementem prac nad strategią CSR jest opracowanie pierwszego
raportu społecznej odpowiedzialności biznesu za lata 2010–2011, zgodnie
z metodologią Global Reporting Initiative, prezentującego dokonania Firmy
i zapraszającego do dialogu.
189
Budownictwo zrównoważone
Współcześnie zrównoważony rozwój stanowi wyznacznik podejmowanej
działalności politycznej, społecznej, gospodarczej. Koncepcja ta wchodzi w zakres
szeregu obowiązujących strategii, programów zarówno organizacji międzynarodowych
np. UE, jak też krajowych (zasada zrównoważonego rozwoju jest konstytucyjną zasadą
Polski), czy lokalnych (ujmowana jest ona w strategiach miast, gmin, przedsiębiorstw).
Zrównoważony rozwój zgodnie z ustawą „Prawo ochrony środowiska” (Dz U nr 62 poz.
626 z 2001 r.) jest definiowany jako „rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje
proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych z zachowaniem
równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych w celu
zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych
społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń”.
Znaczącą pozycję w działaniach zmierzających do realizacji założeń zrównoważonego
rozwoju zajmuje budownictwo, którego znaczenie w gospodarce Unii Europejskiej
zostało podkreślone przez Inicjatywę Rynków Wiodących LMI (Lead Market Initiative).
W inicjatywie tej za jeden z sześciu wiodących rynków ze względu na duży potencjał
rozwojowy oraz podatność na innowacje uznano właśnie budownictwo. Ten sektor
gospodarki jest istotny dla zrównoważonego rozwoju, gdyż wpływa na: środowisko,
społeczeństwo, ekonomię.
Środowisko - budowa i eksploatacja budynków jest przyczyną 42% końcowego zużycia
energii w UE, emisji 35% gazów cieplarnianych do atmosfery, jak również znacznego
zużycia surowców takich jak woda czy kruszywo (piasek, żwir itp.). Zagrożeniem dla
środowiska są także pozostałości po rozbiórce obiektów budowlanych.
Społeczeństwo – przeciętny obywatel rozwiniętego kraju spędza we wnętrzu
budynków około 80% swojego życia. Od sposobu budowy, stworzonych warunków,
komfortu użytkowania biur i mieszkań zależy w dużym stopniu jakość życia ludzi.
Ekonomia – w Unii Europejskiej budownictwo zatrudnia 7% siły roboczej oraz
generuje około 10% PKB.
Dla realizacji koncepcji zrównoważonego rozwoju ważny jest zatem rozwój
budownictwa, ukierunkowany na wprowadzanie innowacyjnych technologii,
nowoczesnych rozwiązań, które jednocześnie będą:
• korzystne ekonomicznie,
• dbały o zdrowie i komfort użytkowników,
• zmniejszały negatywny wpływ budynków na środowisko naturalne oraz klimat.
W kontekście powyższych informacji widoczne jest, że zrównoważone budownictwo
jest niezwykle szerokim pojęciem, które poza aspektem budowlanym ma również
wydźwięk ekonomiczny, kulturalny i społeczny. Wynikają z tego podstawowe cele
budownictwa zrównoważonego (rys. 3).
Przyczyn powstania idei zrównoważonego budownictwa jest wiele. Jednak główne
z nich dotyczą:
• oddziaływania budownictwa na otocznie, środowisko naturalne,
• zaostrzających się norm prawne (krajowych, unijnych),
• wzrostu świadomości konsumentów.
190
Dostępność i wygoda projektowanych budynków i
związanych z nim urządzeń, a także piękne i
zdrowe, zielone środowisko miejskie i wiejskie
(miasta ograniczające tereny zabudowane a
powiększające stale areały zieleni i miejsc do
odpoczynku, wprowadzające lepsze warunki do
poruszania się rowerem lub niskoemisyjnymi,
dostępnymi środkami komunikacji miejskiej są
chętniej zamieszkiwane).
Trwałość i jakość rozwiązań materiałowych,
konstrukcyjnych, projektowych aby poprawić
istniejące i kształtować nowe warunki
zamieszkania i pracy (za priorytety uzanje się tu:
ograniczenie zużycia energii i zużywania zasobów
naturalnych, ograniczenie produkcji odpadów i
transportu).
Cele
zrównoważonego
budownictwa
Ekonomia - miasto kraj czy kontynent jest chętniej
wybierany na siedzibę do mieszkania lub
lokowania firmy, jeśli są tam zdrowe warunki
bytowe, wówczas wzrasta wartość inwestycji a
koszty inwestycji szybciej się zwracają; innym
aspektem są koszty eksploatacji, które wpływają
na naszą zasobność – wydajemy mniej na energię,
zużycie wody, wywóz odpadów.
Lepsze życie pokolenia obecnego i następnych
(zadaniem na dzisiaj jest świadome budowanie, by
nie umniejszać szansy przyszłego pokolenia na
wartościowe życie).
Rys.3. Zasadnicze cele zrównoważonego budownictwa
Źródło: (www. zrownowazonebudownictwo.pl, odczyt 03.10.2012).
Trójwymiarowość zrównoważonego budownictwa
Zrównoważony rozwój dąży do harmonizowania trzech wymiarów: ekonomicznego,
ekologicznego i społecznego. Także budownictwo zrównoważone można rozpatrywać
z perspektywy 3 płaszczyzn: ekonomicznej, ekologicznej i ergonomicznej (socjalnokulturowej).
Wymiar ekonomiczny. Z wymiarem tym związane są przede wszystkim koszty jakie
należy ponieść na inwestycje, powstające przez cały cykl życia budynków. Bez wątpienia
zastosowanie innowacyjnych, ekologicznych rozwiązań, powoduje, że wykonawstwo jest
droższe, aniżeli rozwiązania tzw. „popularne”. Należy wziąć pod uwagę nie tylko koszty
zastosowanych rozwiązań, ale również dokładnie skalkulować koszty dotyczące:
• postawienia budynku w tym zakup działki z uzbrojeniem terenu; projektu;
budowy - materiałów i technologii; ochrony, dokumentacji, opłat notarialnych,
pośrednika, ubezpieczenia,
• użytkowania budynku w tym mediów takich jak woda, ogrzewanie, prąd, ścieki,
odpady oraz utrzymania (np. sprzątanie, konserwacja, modernizacja),
• rozbiórki, wywozu gruzu, ponownego przeznaczenia i zutylizowania odpadów.
Niemniej jednak niższe koszty eksploatacji budynku wynikające z zastosowania
191
efektywniejszych technologii pozwalają na uzyskiwanie znacznych oszczędności.
Ważne jest, aby na etapie planowania zrównoważonej inwestycji budowlanej dążyć
do redukowania materiałochłonności i energochłonności, celem znacznego obniżenia
kosztów. Oznacza to m.in. poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań materiałowotechnologicznych (np. systemów kontroli środowiska wewnętrznego, systemów
oszczędzania wody i energii), wyszukiwanie odpowiednich materiałów budowlanych.
Wymiar ekologiczny. Każdy budynek oddziałuje na środowisko naturalne w całym
cyklu swojego życia. Za istotne mierzalne elementy ekologicznej budowli uznać należy:
wykorzystanie powierzchni, energię pierwotną (odnawialną/nieodnawialną), wpływ
na „dziurę ozonową”, wpływ na ocieplenie klimatu, wpływ na jakość powietrza, wpływ
na zanieczyszczenie wód powierzchniowych i gruntowych, wytwarzanie odpadów:
śmieci, ścieków, hałasu jak i zaśmiecanie wizualne. Wymiar ekologiczny widoczny
najlepiej jest poprzez:
• uzyskiwane oszczędności energii (zwiększenie efektywności energetycznej
budynku),
• ochronę zasobów naturalnych (ograniczenie zużycia surowców),
• zmniejszenie emisji CO2 do atmosfery,
• wykorzystanie energii odnawialnej (słonecznej, wiatrowej, z ziemi),
• efektywne wykorzystanie wody,
• ograniczenie ilości odpadów i zanieczyszczeń,
• redukcję zanieczyszczeń wód powierzchniowych i gruntowych,
• recykling materiałów budowlanych,
• zwiększenie powierzchni biologicznie czynnych (pionowych i poziomych, np.
dachy zielone, elewacje zielone),
• stosowanie ekologicznych technologii i materiałów budowlanych (innowacyjne
rozwiązania).
Wymiar ergonomiczny. Za główne priorytety płaszczyzny ergonomicznej
zrównoważonego budownictwa należy uznać: estetykę, komfort mieszkania, ochronę
zdrowia i bezpieczeństwo użytkowników. Mierzalnymi elementami ergonomii są:
• dobrze zaprojektowany obiekt i miasto - akceptacja prowadzi do zadowolenia
i wpływa na jakość życia oraz przyczynia się do podnoszenia wartości budowli,
• dostępność budowli - wpływa na jej użyteczność przez grupy osób
niepełnosprawnych, ale też dzieci i starszych, budowla bez barier automatycznie
jest postrzegana jako wygodna i przyjazna,
• wpływ na zdrowie takich właściwości jak temperatura, powietrze, cisza,
światło - wymagania zdrowotne eliminują używanie materiałów czy
rozwiązań powodujących hałas, powstawanie budynków niedoświetlonych
i źle przewietrzonych, niedostępnych - należy więc zapewnić odpowiedni
mikroklimat w pomieszczeniach budynku poprzez właściwą temperaturę
i wilgotność powietrza, jak też zadbać o optymalne oświetlenie i stworzyć
ochronę przed hałasem.
„Zanim zaczną obowiązywać energetyczno-klimatyczne ograniczenia
użytkowania energii, trzeba rozwinąć rynek z ofertą zrównoważonych
192
obiektów tak, aby było z czego dokonywać zrównoważonych
wyborów. Obiekty z oferty muszą być opisywane liczbami. Cena
metra kwadratowego nie może być jedynym parametrem oferty.
Powinien być podawany roczny koszt eksploatacji oraz wiele
innych parametrów. Wszystko winno być liczone z perspektywy
pracy, wypoczynku, zdrowia itd. Pożądana jest wycena cech
o charakterze nierynkowym, jak krajobraz, czyste powietrze, cisza,
lokalizacja – przekładająca się m.in. na komfort komunikacyjny,
postrzegany poprzez dojazd do pracy, szkoły, szpitala, lotniska
i in. z wyceną kryteriów takich jak: niezawodność, czas, koszt,
komfort, bezpieczeństwo. Niezbędna jest prognoza wartości obiektu
jako inwestycji. Standardem powinna być ogólnodostępna, jak
najpełniejsza zrównoważona charakterystyka każdego obiektu:
mieszkania, budynku, osiedla, dzielnicy, miasta.”
Jan Rojewski
Główny specjalista w Biurze Infrastruktury Urzędu m.st. Warszawy
Zrównoważone budownictwo - podstawowe elementy, założenia
Budownictwo zużywa ponad 40% energii oraz emituje około 35% gazów
cieplarnianych do atmosfery. Przypada na nie prawie 50% masy przetwarzanych
materiałów. Zużywa do produkcji ogromne ilości zasobów np. roczna światowa produkcja
betonu wymaga 20 mld ton kruszywa,1,5 mld ton cementu oraz 0,8 mld ton wody. Znaczne
zużycie zasobów naturalnych oraz wpływ na stan środowiska naturalnego tego sektora
gospodarki doprowadziły do pojawienia się nowych płaszczyzn, horyzontów działania.
Producenci materiałów budowlanych, inwestorzy stanęli przed nowymi wyzwaniami,
w znacznej mierze związanymi z problematyką zrównoważonego budownictwa, przed
tym co wyróżnia zrównoważone inwestycje (rys.4) i czemu należy sprostać.
Firma budowlana realizując inwestycje w ramach „zrównoważonego budownictwa”
jest zobligowana dostosować sposób organizacji placu budowy, charakter prac
budowlanych pod określone wymagania. Do głównych zaliczyć należy:
• ograniczenie poziomu emisji hałasu - od wykonawcy oczekuje się np.
zastosowania elektrycznego wibrowania betonu zamiast pneumatycznego, czy
też mocowania powierzchni deskowania z użyciem klucza a nie młota,
• ograniczenie poziomu emisji pyłów i osadów w czasie prac budowlanych od wykonawcy oczekuje się np. zbudowania wytrzymałej i regularnie sprzątanej
drogi dojazdu dla pojazdów dostawczych; zadbania o to, by w czasie upałów
i okresów pozbawionych deszczy drogi były regularnie nawilżane w celu
ograniczenia ilości kurzu unoszącego się w powietrzu,
• ograniczenie poziomu zanieczyszczenia powietrza - od wykonawcy oczekuje się
zmniejszenia emisji substancji zanieczyszczających oraz drażniących zapachów,
aby to osiągnąć najczęściej wykorzystuje się urządzenia z napędem gazowym
lub elektryczne zamiast urządzeń napędzanych paliwem czy termicznych,
• ograniczenie ilości odpadów, ograniczenie poziomu zanieczyszczeń wód
193
•
i gruntów - od wykonawcy oczekuje się zastosowania oszczędnych instalacji
i systemów licznikowych, podłączonych bezpośrednio do sieci kanalizacji oraz
specjalnych zbiorników dekantacyjnych na wodę (pozwalające oddzielać wodę
od osadu),
ograniczenie poziomu zużycia energii elektrycznej - od wykonawcy oczekuje się
zainstalowania liczników do dokonywania comiesięcznych odczytów zużycia
energii.
Wszelkie powyższe wymagania dotyczą poszczególnych etapów zrównoważonego
budownictwa tj. zarówno fazy projektowania, jak też późniejszej - realizacji inwestycji
(rys.5).
Często budynki zrównoważone określa się czterema słowami:
1. zmniejszenie (ang. Reduce) mniejsze zużycie materiałów budowlanych,
zasobów naturalnych i energii do wzniesienia budynku,
2. ponowne użycie (ang. Reuse) – materiały konstrukcyjne są ponownie używane
tam, gdzie jest to możliwe,
3. odzysk (ang. Recycle) – przy wznoszeniu budynku wykorzystywane są materiały
z recyklingu, a budynek jest tak projektowany, aby materiały mogły być
odzyskane,
4. odnawialność (ang. Renewable) – energia pochodzi z zasobów naturalnych
i nośników odnawialnych, a komponenty budowlane są wykonane z surowców
odnawialnych.
odpowiednia
lokalizacja
zmniejszenie
produkcji
odpadów
właściwe
projektowanie
Wyróżniki
zrównoważonej
inwestycji
oszczędne
zużycie
energii, wody
i materiałów
niekłopotliwa
konserwacja
obiektu
optymalne
warunki
wewnątrz
budynku
Rys. 4. Elementy wyróżniające zrównoważoną inwestycję
Źródło: (Raport – partnerstwo…, 2011).
194
Założenia
zrównoważonego
budownictwa
Etap projektowania
całościowe podejście do procesu
powstawania inwestycji,
merytoryczne przygotowanie uczestników
procesu inwestycyjnego,
zmiana sposobu projektowania tak, by od
samego początku w realizację zaangażowani byli przedstawiciele wszystkich grup
biorących udziałw całym cyklu życia
zrównoważonej inwestycji budowlanej
Etap realizacji inwestycji
współpraca wszystkich firm wykonawczych
w zakresie celów prowadzenia zrównoważonej inwestycji i wypracowania
odpowiednich procedur postępowania,
prowadzenie monitoringu poszczególnych
etapów i obiektów w trakcie budowy,
kontrola wykorzystywanych produktów,
pomiar rzeczywistych wyników (np.
termografia IR, blower, zużycie energii,
wody),
wprowadzanie działań naprawczych, jeśli
zajdzie taka potrzeba,
informowanie i szkolenie użytkowników
Rys. 5. Założenia zrównoważonego budownictwa
Źródło: opracowano na postawie (Raport – partnerstwo…, 2011).
„Podczas realizacji budynku zrównoważonego od samego początku
powinien uczestniczyć w niej specjalista od zrównoważonego
rozwoju lub odpowiednio przygotowany w tym zakresie architekt.
Jest to bardzo ważna funkcja, a często mało jeszcze doceniana.
Już podczas wyboru lokalizacji pod przyszłą inwestycję pomaga
on w analizie wielu czynników takich jak: istniejące skażenie
terenu, źródła hałasu, zanieczyszczenie powietrza, możliwość
zainstalowania odnawialnych źródeł energii, czy uwzględnienie
uwarunkowań sąsiedzkich. Dokładnie przeprowadzone analizy
na tym etapie inwestycji mogą dać cenne wytyczne do dalszej pracy
nad zrównoważonym projektem oraz znacząco ograniczyć ryzyko
związane z powstawaniem nowego przedsięwzięcia, co jest bardzo
ważne dla inwestora. Na kolejnym etapie, jakim jest koncepcja
architektoniczna, przeprowadzane są szczegółowe analizy kształtu
budynku, zacienienia, kierunku wiatru, dające podstawy do decyzji
195
związanych z doborem odpowiednich materiałów i kształtowaniem
przegród budowlanych. Bardzo pomocne przy takich opracowaniach
są oprogramowania komputerowe, w których przeprowadza się
symulacje – termiczną czy modelowanie energetyczne budynku.
Wszystkie te prace, przeprowadzone na początku, dają inwestorowi
wiele możliwości związanych z kreowaniem inwestycji przyjaznej
środowisku, oszczędnej i zdrowej dla użytkowników w przyszłości.”
Agnieszka Kalinowska-Sołtys
Architekt / project manager
Wielokryterialne systemy certyfikacji ekologicznej budownictwa
Zrównoważone budownictwo tak jak wiele innych dziedzin podlega ocenie. Służą
do tego m. in. wielokryterialne systemy certyfikacji ekologicznej. Posiadanie certyfikatu
przez określony budynek podnosi jego rangę, prestiż. Dla deweloperów jest najlepszą
wizytówką pokazującą ich zaangażowanie na rzecz ochrony środowiska naturalnego,
dla najemców gwarancją „zdrowych, przyjaznych pomieszczeń”, przynoszących
korzyści ekonomiczne. Każdy system certyfikacji składa się z różnych kategorii, które
zawierają grupy kryteriów jakim musi sprostać zrównoważony budynek. Istnieją także
systemy oceny uwzględniające tylko jedno kryterium, jak ma to miejsce w przypadku
np. certyfikatu Green Building wydawanego przez Komisję Europejską. Może również
dochodzić do sytuacji, kiedy to jeden budynek posiada kilka certyfikatów, np. certyfikat
LEED i BREEAM lub certyfikat LEED i Green Building. Charakterystykę wybranych
wielokryterialnych systemów certyfikacji ekologicznej zawarto w tabeli 4.
Idea zrównoważonego budownictwa jest wspierana i promowana przez różne
organizacje typu non-profit (np. międzynarodowa World Green Building Council, polska
Polish Green Building Council PLGBC). Zadanie tych organizacji jest uświadamianie
społeczeństwu zalet zrównoważonego budownictwa.
Systemy BREEAM i LEED są dostępne w Polsce. Promują je głównie międzynarodowe
firmy, obecne na naszym rynku. Różnice występujące w procesie oceny w tych dwóch
systemach przedstawia tabela 5.
Systemy certyfikacji wielokryterialnej odgrywają istotną rolę są dla rozwoju
budownictwa zrównoważonego. Wydana przez niezależną organizację certyfikacja
pozwala w sposób jednoznaczny wskazać na prawdziwie zrównoważony budynek.
196
Tabela 4
Wielokryterialne systemy certyfikacji ekologicznej budownictwa
Nazwa
Pochodzenie
O rga n i za c j a
przyznająca
Rozdaje budynków
LEED
(Leadership
in Energy
and Environmental
Design)
System amerykański
USGBC
(U.S. Green
Building
Council)
Budynki różnego typu (zarówno nowe, jak i istniejące): budynki przemysłowe, biurowe, handlowe,
mieszkalne, szpitalne, szkolne, założenia urbanistyczne, wnętrza budynków.
W systemie LEED budynek zrównoważony może
otrzymać jedną z czterech ocen: LEED pass, LEED
silver, LEED gold i LEED platinum.
BREEAM
(Building
Research Establishment
Environmental
Assessment
Method)
System brytyjski
BRE
(Building
Research Establishment)
Budynki różnego typu (zarówno nowe, jak i istniejące): biurowe, przemysłowe, handlowe oraz założenia urbanistyczne znajdujące się w dowolnym
miejscu na świecie.
System jest rozpowszechniony do certyfikacji budynków w Europie (schemat BREEAM Europe Commercial).
System zawiera pięć poziomów ocen: pass, good,
verygood, excellent i outstanding.
DGNB
(Deutsche
Gesellschaft
für Nachhaltiges Bauen).
System niemiecki
Niemieckie
Stowarzyszenie
Budownictwa
Ekologicznego
(Deutsche Gesellschaft für
Nachhaltiges
Bauen)
Umożliwia otrzymanie certyfikatu na trzech poziomach: bronze, silver, gold.
W najbliższych latach system DGNB będzie rozpowszechniany i stosowany również w Polsce, ponieważ obecnie trwają prace nad dostosowaniem
go do warunków polskich.
Źródło: opracowano na podstawie (Pluta, 2012).
Tabela 5
Różnice w procesie oceny według systemu BREEAM i LEED
Rodzaj zagadnienia
BREEAM
LEED
Preferencje
klientów/najemców
system często wybierany w Europie
system amerykański, popularny również na świecie
Punktacja/
minimalna liczba
punktów wymagana
przy najniższej
ocenie
40
40
197
Tabela 5
Różnice w procesie oceny według systemu BREEAM i LEED
Elementy
obowiązkowe
przy niższej cenie stateczniki do świetlówek 30 kHz (w zależności od oceny
wymagania rosną
10% reedukacji energii całkowitej w
budynku, wliczając energię do ogrzewania/chłodzenia, urządzeń mechanicznych, oświetlenia, jak również
użytkową, czyli komputery, sprężarki,
maszyny itp.; każdy budynek jest porównywany do budynku modelowego zbudowanego zgodnie z minimum
wg ASHRAE; inne wymagania takie
jak: zmniejszone zużycie wody o 20%
w stosunku do norm amerykańskich,
zakaz używania freonów CFC, segregacja odpadów oraz ograniczenie zanieczyszczeń w trakcie prowadzenia
budowy, spełnienie norm ASHRAE w
zakresie wentylacji, ograniczenie lub
całkowity zakaz palenia papierosów
Przepisy budowlane
europejskie, możliwość dostosowania do przepisów lokalnych
amerykańskie, bez możliwości adaptacji do przepisów lokalnych, np.
polskich
Instalacje
normy europejskie
normy ASHRAE (normy amerykańskie
bardziej restrykcyjne od polskich) regulujące praktycznie wszystko – od
oświetlenia LPD (lighting power density) w W/sf, czyli natężenie oświetlania w Watach na jednostkę, poprzez
wydajność urządzeń mechanicznych,
po metodologię obliczeń energetycznych z użyciem programu eQuest
Energia (procentowy
udział w ogólnej
punktacji)
19% (wystarczy polski certyfikat energetyczny)
35% (zgodnie z normami ASHRAE)
Udział konsultanta w
procesie certyfikacji
konieczny licencjonowany asesor
konsultant LEED Accredited Professional (AP) nie jest obowiązkowy, ale
otrzymanie dobrej oceny bez udziału
konsultanta jest praktycznie niemożliwe
Materiały biurowe
i wykończeniowe
ocena odbywa się na podstawie materiały budowlane powinny mieć
deklarowanego składu – materiały aprobaty amerykańskie
powinny mieć europejskie aprobaty
techniczne
Punkty za
innowacyjność
maks. 10
198
maks. 4
Tabela 5
Różnice w procesie oceny według systemu BREEAM i LEED
Przygotowanie
raportu/język
raport przygotowywany jest przez wszystkie dokumenty, włącznie z zaasesora w języku angielskim, ale za- łącznikami, muszą być w języku anłączone materiały ewidencyjne mogą gielskim
być w języku polskim*
Dokumentacja
jednostki metryczne
Koszt certyfikacji
(opłata dla
organizacji
certyfikującej)
zmienny, w zależności od powierzch- zmienny, w zależności od powierzchni certyfikowanego budynku (£2900- ni certyfikowanego budynku
£5000)**
Koszty dodatkowych
ekspertyz
podobne***
podobne***
Koszty inwestycyjne
podobne***
podobne***
Punktacja
Pass 30-44 punkty
Good 45-54 punkty
Very good 55-69 punktów
Excellent 70-84 punkty
Outstanding powyżej 85 punktów
Certified 40-49 punktów
Silver 50-59 punktów
Gold 60-79 punktów
Platinum powyżej 80 punktów
jednostki zgodne z normami amerykańskimi
* za dodatkową opłatą 1500 funtów brytyjskich
** np. koszt dla średniej wielkości budynku (5000–50 000 m2) wynosi 3600 funtów brytyjskich
*** zależą od typu projektu, wielkości oraz poziomu certyfikacji – zazwyczaj określane są indywidualnie
Źródło: (Raport – partnerstwo…, 2011).
Znormalizowane oblicze zrównoważonego budownictwa
W odniesieniu do problematyki zrównoważonego budownictwa Komisja
Europejska zobowiązała Europejski Komitet Normalizacyjny CEN do zapewnienia
przemysłowi metod umożliwiających dostarczanie informacji na temat właściwości
środowiskowych budynków i wyrobów budowlanych. W konsekwencji w 2005 roku
został utworzony Komitet Techniczny CEN/TC 350 „Zrównoważone budownictwo”
(„Sustainability of construction Works”), którego zadaniem jest prowadzenie prac nad
normami związanymi ze zrównoważonym budownictwem na poziomie europejskim.
Opracowywane do tej pory przez CEN/TC 350 oraz PKN/KT 307 (Polski Komitet
Normalizacyjny) normy poszerzyły zakres przyjętej za podstawową problematyki o dwa
dodatkowe powiązane ze zrównoważonym budownictwem obszary tj. właściwości
społecznych i właściwości ekonomicznych (rys.6).
Jak widać normy z zakresu zrównoważonego budownictwa dotyczyć mają zarówno
zasad ogólnych, jak również oceny wyrobu i oceny budynku.
199
Właściwości
środowiskowe
Właściwości
społeczne
Właściwości
ekonomiczne
EN 15643-1 Ocena zrównoważoności budynków - postępowania ogólne
Zasady
ogólne
EN 15643-2 Ocena
budynków - postanowienia
dotyczące środowiskowych
właściwości użytkowych
EN 15643-3 Ocena
budynków - postanowienia
dotyczące środowiskowych
właściwości społecznych
EN 15643-2 Ocena
budynków - postanowienia
dotyczące środowiskowych
właściwości ekonomicznych
Ocena
budynku
EN 15798 Ocena
środowiskowych
właściwości użytkowych
EN 16309 Ocena
społecznych właściwości
użytkowych
EN ? Ocena ekonomicznych
właściwości użytkowych
Ocena
wyrobu
EN 15804 Deklaracje
środowiskowe wyrobów
(EPD)
EN 15942 Formaty
komunikacji b2b dla
informacji zawartych w EPD
Rys. 6. Właściwości, normy zrównoważonego budownictwa
Źródło: (Głowacz, Adamus, 2012).
Zrównoważone budownictwo – aspekt prawny
O tym, iż zrównoważone budownictwo jest zagadnieniem bardzo aktualnym
i istotnym dowodzą m. in. pojawiające się regulacje prawne, konieczność dostosowania się
już w najbliższych latach do podjętych w ramach UE zobowiązań. Przepisy dotyczą
również szeregu działań, które w sposób pośredni związane są ze zrównoważonym
budownictwem (tabela 6).
W ramach realizacji zrównoważonego rozwoju Unia Europejska podjęła szereg
inicjatyw, zmian legislacyjnych, które mają włączyć w ten proces również sektor
budownictwa (rys. 7).
Zgodnie z przepisami już od 9 lipca 2013 r. każdy nowo powstały budynek
będzie musiał spełniać odpowiednie normy dotyczące minimalnej charakterystyki
energetycznej. Wymóg ten dotyczy także budynków już istniejących, w których planuje się
przeprowadzanie większej modernizacji. Kolejne znaczące dla budownictwa od końca
2020 r. wyzwanie związane jest z dyrektywą 2010/31/UE. Nakłada ona obowiązek prawie
zerowego zużycia energii przez nowe budynki (dla budynków użyteczności publicznej
od 2018 r.). Wynika z tego, że konieczne już teraz jest zgłębienie tematyki tworzenia
budynków zero energetycznych, gdzie znaczącą rolę odegrają innowacje (np. korzystanie
z odnawialnych źródeł energii) oraz nowoczesne materiały budowlane.
Niestety w Polsce brak całościowej regulacji prawnej wspierającej zrównoważone
budownictwo. Niezbędne jest sporządzenie odpowiednich przepisów wykonawczych
200
ustanawiających realizację projektów wykorzystujących energię odnawialną;
systemowych rozwiązań w prawie podatkowym; ulg i dotacji unijnych dla zrównoważonego
budownictwa; przepisów regulujących współpracę inwestorów z instytucjami mogącymi
dofinansowywać inwestycje zrównoważone (np. przez ekopożyczki).
Tabela 6
Wybrane przykłady prawa europejskiego dotyczącego zrównoważonego budownictwa
Temat
ENERGY
BEL
LA-
Nazwa
Data
Numer
Dyrektywa w sprawie etykiet energetycznych
produktów związanych z energią
19.05.2010
2010/30/UE
CPR
Rozporządzenie ustanawiające zharmonizowa- 04.04.2011
ne warunki wprowadzania do obrotu wyrobów
budowlanych (CPR)
(UE) 305/2011
EPBD
„Recast” dyrektywy w sprawie charakterystyki 19.05.2010
energetycznej budynków (EPBD)
2010/31/UE
ECOLABEL
Rozporządzenie w sprawie oznakowania ekologicznego UE
(WE) 66/2010
EMAS
Rozporządzenie w sprawie dobrowolnego 25.11.2009
udziału organizacji w systemie ekozarządzania
i audytu we Wspólnocie
(WE) 1221/2009
ECODESIGN
Dyrektywa ustanawiająca ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla
produktów związanych z energią
2009/125/WE
01.02.2010
31.10.2009
Źródło: (www.zb.itb.pl/prawo-europejskie, odczyt 07.10.2012).
Wsparcie idei zrównoważonego rozwoju w sektorze budowlanym w UE
Polityka UE w sprawie
energii i zmian klimatu
Inicjatywa Rynków Pionierskich dla
Europy (LMI) 2007 - zrównoważone
budownictwo jako jeden z sześciu
obszarów priorytetowych w kontekście
innowacyjności Unii Europejskiej.
Dyrektywa 2009/28/WE - zaleca
promowanie stosowania energii ze
źródeł odnawialnych, wyznacza cele
ilościowe dla państw członkowskich dla Polski to 15% udziału w OZE w
2020 r.
Polityka 3x20 oznacza redukcję emosji
gazów cieplarnianych o 20% (w
porównaniu z poziomem z 1990 r.),
zwiększenie udziału energii ze źródeł
odnawialnych do 20% poprzez
poprawę efektywności energetycznej
Plan działań na rzecz
zrównoważonej konsumpcji
i produkcji
Nowelizacja dyrektywy w sprawie
ekologicznych zasad projektowania
wyrobów - 2009/125/UE - cel:
wdrożenie oceny aspektów
ekologicznych do projektowania
wyrobów związanych ze zużyciem
energii (ErP), przy uwzględnieniu
wszystkich faz jego cyklu życia.
Nowelizacja rozporządzenia w sprawie
EMAS - 1221/2009/WE - cel wyróżnienie firm ponadprzeciętnie
dbających o środowisko naturalne
Nowelizacja rozporządzenia w sprawie
wspólnotowego oznakowania
ekologicznego - 66/2010/WE - cel promocja produktów o niskiej
szkodliwości dla środowiska,
oferowanych na terenie wspólnoty.
Zamówienia publiczne
na rzecz poprawy
środowiska
Komunikat Komisji
Europejskiej KOM (2008)
400 - budownictwo
wskazane jest jako jeden z
obszarów priorytetowych,
w których należy wdrożyć
praktyki „zielonych
zamówień publicznych”
Rys. 7. Wsparcie idei zrównoważonego rozwoju w sektorze budowlanym w UE
Źródło: opracowano na podstawie (Raport – partnerstwo…, 2011).
201
Stan zrównoważonego budownictwa w Polsce
W Polsce zrównoważone budownictwo zaczyna dopiero szukać swojego miejsca
w sektorze budowlanym. Pomimo, iż jest to problematyka stosunkowo nowa
obserwowany jest powolny wzrost zainteresowania szczególnie firm międzynarodowych
budynkami biurowymi tzw. „zielonymi biurami”. Dzięki zastosowanym w nich
technologiach proekologicznych, nowoczesnym materiałom budynki te w porównaniu
do budynków tradycyjnych zużywają około 30% mniej energii, są przyjazne dla
środowiska, dla ludzi w nich pracujących. Niemniej jednak pojawia się szereg problemów
związanych z powstawaniem zrównoważonych inwestycji w Polsce. Za główne problemy
uznać można:
• rzadko spotykane ścisłe współdziałanie wszystkich uczestników procesu
projektowego, począwszy już od fazy koncepcji budynku (z reguły projekt
koncepcyjny powstaje bez udziału specjalistów z różnych branż),
• brak spójności i fragmentaryczność regulacji prawnych dotyczących kwestii
tożsamych ze zrównoważonym budownictwem obecnych w Prawie budowlanym,
Ustawie o Zagospodarowaniu Przestrzennym i aktach wykonawczych,
• brak systemu wsparcia budownictwa zrównoważonego ze strony instytucji
państwowych,
• rzadko wykorzystywane nowoczesne technologie, umożliwiające ograniczanie
strat ciepła, pozyskiwanie energii ze źródeł odnawialnych.
Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele. Można upatrywać ich w:
• braku wiedzy, niskiej świadomości co do „zrównoważonych rozwiązań”
oraz powszechnego przekonania, że wymagają one znacznych nakładów
finansowych,
• zawodności funkcjonowania narzędzi typu świadectwa energetyczne, które
stały się niewiarygodne w wyniku nierzetelnego ich wykonywania,
• rozbieżnościach pomiędzy rzeczywistymi parametrami materiałów budowlanych
a tych deklarowanych przez producentów - prowadzi to co nieprawdziwości
obliczeń np. dotyczących cieplno-wilgotnościowych przegród budowlanych,
czego wynikiem są większe niż zakładane straty ciepła w budynkach,
• chęci wykonywania inwestycji po najniższych kosztach, bez dbałości o wymogi
technologiczne,
• braku wyciągania konsekwencji wobec uczestników procesu inwestycyjnego
w przypadku nierzetelnego wykonywania powierzonego im zakresu prac
(odnosi się to zarówno do dziedziny produkcji materiałów budowlanych, jak też
wykonawstwa, organizacji procesu budowy),
• braku mechanizmów wspierających inwestorów, a przede wszystkim
– odbiorców końcowych, czyli użytkowników budynków,
• braku szeroko dostępnej informacji na temat zasad budowania zgodnie
z regułami zrównoważonego rozwoju,
• braku świadomości, wiedzy, zarówno w branży budowlanej, jak i w społeczeństwie
z zakresu prawidłowego procesu powstawania zrównoważonych inwestycji
budowlanych oraz zastosowania odpowiednich technologii i rozwiązań.
202
•
braku długofalowego myślenia o korzyściach wynikających z wdrażania
projektów inwestycyjnych przyjaznych środowisku.
Doświadczenia polskich deweloperów i ekspertów wskazują na klika podstawowych
działań, dzięki którym mógłby w Polsce nastąpić wzrost zrównoważonego budownictwa.
Są to:
• wyraźniejsze wsparcie tej idei przez państwo i samorządy, co spowodowałoby
zwiększoną presję na interesariuszy rynku budowlanego w całym łańcuchu
projektowania i używania budynków,
• przeprowadzenie szerszej edukacji obejmującej zarówno inwestorów
indywidualnych, jak też wykonawców projektów publicznych (m.in. architektów,
konstruktorów, firm budowlanych) promującej przykłady zbudowanych
w sposób zrównoważonych obiektów oraz zwiększającej społeczną świadomość
korzyści z budowania w sposób zrównoważony; zwracanie uwagi na rachunek
ekonomiczny takiego przedsięwzięcia, na który składają się nie tylko same
koszty budowy, ale też cały cykl życia budynku, głównie jego eksploatacji,
• wprowadzenie zmian prawnych, które byłyby sprzyjające zrównoważonemu
budownictwu, np. wymogów zrównoważenia w przetargach na publiczne
projekty budowlane, bądź też wdrożenie ulg inwestycyjnych i preferencyjnych
stawek podatków dla „zielonych” budynków (obecnie w Polsce tego typu
inwestycje nie są premiowane),
• promowanie rozwiązań, które ułatwiają finansowanie inwestycji: wprowadzanie
na szerszą skalę stosowania ulg dla projektów przyjaznych środowisku przez
firmy ubezpieczeniowe, zachęcanie banków do finansowania zrównoważonych
inwestycji budowlanych na preferencyjnych warunkach.
Przykład
Biurowiec Oxygen w Szczecinie
Szczeciński biurowiec Oxygen to kolejna inwestycja komercyjna w Polsce,
która otrzymała ekologiczny certyfikat GreenBuilding. Biurowiec Oxygen jest
9-kondygnacyjnym obiektem w centrum Szczecina. W obiekcie zastosowano
nowoczesne rozwiązania technologiczne. Biurowiec został wyposażony, m. in.
w wysokiej klasy łącza teleinformatyczne, system bezpieczeństwa, nowoczesny
i energooszczędny system klimatyzacji, monitoring i system kontroli dostępu.
Wyróżnienie dla biurowca jest dowodem na to, że inwestor zadbał o zrównoważony
rozwój i proekologiczny charakter inwestycji. Użytkownicy budynku mogą korzystać,
m. in. z przychodni medycznej, coffee baru, saloniku prasowego i klubu fitness.
Do dyspozycji pracowników i klientów biurowca jest 181 miejsc postojowych
na parkingach naziemnym i podziemnym.
Nowe inwestycje biurowe dewelopera będą miały także certyfikaty ekologiczne.
Spółka, przygotowując się do stosowania standardów BREEAM, wprowadziła
program, który pozwala na odpowiednie przygotowanie merytoryczne i powołała
zespół specjalistów złożony z certyfikowanych asesorów BREEAM.
203
Praktyka
Hochtief Development Poland
Warszawski oddział deweloperski Hochtief powstał w 1998 roku, realizuje
projekty biurowe, mieszkaniowe, usługowo-handlowe i szpitalne. Hochtief
Development jest aktywny na rynku europejskim od 1991 roku. Obecnie
stanowi jeden z oddziałów spółki Hochtief Solutions AG z siedzibą w Essen.
Specjalizuje się w projektowaniu, realizacji i sprzedaży przyszłościowych
projektów biurowych, hotelowych, mieszkaniowych i handlu detalicznego.
Oferowane usługi sięgają od fazy planowania po etap przekazania projektu,
od poszukiwania właściwej działki po zarządzanie projektem pod kątem
maksymalizacji jego wartości. Każdy projekt pilotowany jest przez doświadczone
zespoły specjalistów i poddawany systematycznej ocenie pod kątem możliwości
sukcesu.
Hochtief kieruje się w swojej działalności perspektywami przyszłego
rozwoju, dlatego przejmuje odpowiedzialność za społeczeństwo i środowisko.
Podstawą zrównoważonego działania jest wizja firmy:
„Hochtief buduje świat jutra.” – Razem z naszymi partnerami stwarzamy
warunki działania w różnych sferach życia społecznego, przekraczamy granice,
wytyczamy nowe drogi i długofalowo pomnażamy wartości powierzone naszej
opiece.”
W realizacji wizji firma kieruje się wyznaczonymi zasadami przewodnimi:
• usługi dopasowane do potrzeb klienta,
• odnoszący sukcesy pracownicy,
• działalność prowadzona według zasad zrównoważonego rozwoju,
• strategia podporządkowana pomnażaniu wartości.
Corporate responsibility (CR) Hochtief jest ściśle związana ze strategią
firmy, która obejmuje sześć obszarów:
• Zrównoważone usługi i produkty
Cel: firma chce stać się międzynarodowym liderem na rynku
zrównoważonych projektów w segmencie budownictwa i usług
związanych z budownictwem. Dlatego chce poszerzać spektrum
swoich usług w całym cyklu życia projektów infrastrukturalnych,
obiektów oraz urządzeń i instalacji.
• Ochrona klimatu
Cel: Razem z klientami firma chce ograniczać emisję CO2.
• Ochrona zasobów
Cel: Firma chce chronić i oszczędzać zasoby naturalne oraz
optymalizować ich wykorzystywanie.
204
•
•
•
Atrakcyjne miejsce pracy
Zaangażowanie w inicjatywy społeczne
Compliance i etyka w biznesie
Odgrywają one ważną rolę we wszystkich obszarach działalności firmy
i pomagają jej w zachowywaniu zasad odpowiedzialności społecznej. Firma
wyznaczamy sobie różnorakie wyzwania w zakresie zrównoważonego rozwoju
poprzez realizację określonych zadań.
Ze względu na swoje zaangażowanie w działania na rzecz zrównoważonego
rozwoju Hochtief od 2006 roku wymieniany jest w Dow Jones Sustainability
Indexes.
205
Studium przypadku
Skanska
Zrównoważone budownictwo
Skanska Property Poland wywodzi się z Grupy Skanska, która powstała
w 1887 r. w Szwecji. Firma jest deweloperem powierzchni biurowych. W Polsce działa
od 1997 r., należy do sektora MSP, zatrudnia 54 osoby. Firma dokonuje inwestycji
w największych polskich miastach – Warszawie, Łodzi, Wrocławiu, Poznaniu i Katowicach.
Misję firmy można zawrzeć w trzech punktach:
1. tworzenie zielonych budynków biurowych, dzięki czemu następuje ograniczenie
negatywnego wpływu na środowisko naturalne,
2. wspieranie zrównoważonego rozwoju,
3. wyznaczanie standardów zielonego budownictwa.
Podejmowane przez firmę działania potwierdzają wypełnianie przez nią przyjętej
misji. Widoczne jest np. na polu certyfikacji, czyli weryfikacji przez zewnętrznego
audytora podejmowanych działań w ramach zrównoważonego budownictwa. Dwa
budynki będące inwestycją firmy (warszawskie biurowce Deloitte House i Marynarska
Point oraz wrocławski Grunwaldzki Center) jako pierwsze uzyskały certyfikat Green
Building. Skanska Property Poland podjęła się również zadania wdrożenia na polskim
rynku systemu oceny nieruchomości LEED. Wszystkie inwestycje firmy mają powstawać
zgodnie z jego wymaganiami.
Dla Skanska społeczna odpowiedzialność biznesu stanowi integralną część
strategii biznesowej na poziomie globalnym, jak i lokalnym. Zasadniczym elementem
podejmowanych przez nią działań w ramach CSR jest tworzenie budynków zgodnie
z zasadami zrównoważonego rozwoju oraz poszanowaniem środowiska naturalnego.
Kluczowymi obszarami zaangażowania firmy są:
• Ochrona środowiska naturalnego (tworzenie inwestycji zgodnie z zasadami
zrównoważonego rozwoju, wyznaczanie standardów w zakresie zielonego
budownictwa w Polsce, optymalizacja eksploatacji powierzchni biurowych).
• Bezpieczeństwo i higiena pracy (stworzenie stanowiska menedżera ds. BHP,
angażowanie pracowników i partnerów biznesowych w inicjatywy promujące
bezpieczeństwo na budowach).
• Promocja etyki w biznesie.
Za podstawę realizacji strategii społecznej odpowiedzialności biznesu Skanska
Property Poland przyjęła szereg standardów, które zostały określone przez:
• Kodeks Postępowania – będący zbiorem zasad obowiązujących we wszystkich
spółkach należących do grupy Skanska. Dotyczy to m.in.: ochrony praw
pracowników, środowiska naturalnego i etycznej działalności na rynku.
• Strategię „5 zer” – dokument dotyczący standardów pracy obowiązujących
w grupie Skanska. Obejmuje on zasady:
»» Zero strat na projektach.
206
•
»» Zero wypadków.
»» Zero zagrożeń środowiskowych.
»» Zero naruszeń etyki.
»» Zero usterek.
Strategię „Rozwój Przynoszący Zyski” – globalna strategia biznesowa
firmy, koncentrującą się na rozwoju działalności budowlanej i projektów
deweloperskich, jak również ustanowieniu pozycji lidera w zakresie
bezpieczeństwa pracy, rozwoju ludzi, etyki oraz zielonego budownictwa.
Firma będąc odpowiedzialna społecznie duży nacisk kładzie na komunikowanie się
z interesariuszami (rys. 8). Stosuje różnorodne formy komunikacji, do których zaliczyć
można:
• Organizację spotkań, konferencji prasowych, spotkań one-to-one
z dziennikarzami, liderami opinii, partnerami biznesowymi.
• Redagowanie mailingów i newsletterów skierowanych do najemców i innych
partnerów biznesowych firmy.
• Udział w konferencjach i spotkaniach branżowych.
• Przygotowanie na użytek wewnętrzny i zewnętrzny publikacji poświęconych
zielonemu budownictwu.
• Organizację wydarzeń specjalnych dla pracowników związanych z ochroną
środowiska naturalnego, promocją etyki w biznesie czy bezpieczeństwem
w miejscu pracy.
Firma sporządza również od 1996 r. raporty społecznej odpowiedzialności
na poziomie globalnym. Na poziomie lokalnym przygotowuje podsumowania efektów
działań CSR w trzech obszarach: ochrona środowiska naturalnego, etyka w biznesie, BHP.
pracownicy
firmy
szeroka opinia
publiczna
Kluczowi
interesariusze
najemcy inwestycji
biurowych Skanska oraz
ich pracownicy, dostawcy,
partnerzy biznesowi
media
Rys. 8. Kluczowi interesariusze Skanska Property Poland
Źródło: (Ćwik, i in. 2012).
207
Strategia CSR firmy realizowana jest na szczeblu centralnym, gdzie podejmowane
są czynności z zakresu jej planowania, wdrażania, koordynacji oraz na szczeblu lokalnym,
gdzie dochodzi do implementacji poszczególnych działań w regionalnych biurach Skanska
Property Poland.
Firma podejmuje szereg inicjatyw społecznie odpowiedzialnych. Najważniejsze
z nich zestawiono poniżej, na rysunku 9.
Działania związane z
odpowiedzialnością
wobec środowiska
naturalnego
„Zielona inicjatywa Skanska” - wszystkie społecznie odpowiedzialne projekty
związane z ochroną środowiska, zarówno na poziomie lokalnym, jak i
globalnym
Strategia zielonego budownictwa w ramach strategii zrównoważonego
rozwoju - inicjatywa, która zakłada tworzenie wszystkich komercyjnych
inwestycji Skanska Property Poland zgodnie z zasadami zielonego
budownictwa. Biurowce Skanska spełniają wysokie wymagania
międzynarodowych systemów certyfikujących nieruchomości: LEED, Green
Building.
Stworzenie w Skanska Property Poland stanowiska menedżega ds.
zrównoważonego rozwoju - wsparcie wszystkich jednostek firmy we
wdrażaniu zasad zrównoważonego rozwoju i nowych, ekologicznych
rozwiązań.
Projekty związane z
odpowiedzialnością w
miejscu pracy
Tydzień bezpieczeństwa Skanska - inicjatywa, której głównym celem jest
promocja bezpieczeństwa na budowach (m.in. bezpiecznej organizacji prac
na wysokości, zasad ewakuacji w sytuacji pożaru).
Stworzenie w Skanska Property Poland stanowiska menedżera ds. BHP promocja kultury pracy opartej na bezpieczeństwie.
Inicjatywy związane z
promocją etyki w
biznesie
Promocja wśród pracowników i partnerów biznesowych Skanska zasad
zapisanych w Kodeksie Postępowania
Rys. 9. Wybrane inicjatywy społecznie odpowiedzialne w Skanska Property Poland
Źródło: (Ćwik, i in. 2012).
W ramach podejmowanych przez firmę inicjatyw warto przybliżyć jedną z nich
- strategię zielonego budownictwa, która realizowana jest w ramach strategii
zrównoważonego rozwoju Skanska. Jej celem jest zapewnienie Skanska Property Poland
pozycję lidera – dewelopera zielonych budynków/powierzchni.
208
Głównym obszarem i celem strategii Skanska przewidzianej na lata 2011–2015 jest
zajmowanie pozycji lidera w branży w kwestiach środowiskowych i „zielonych”.
Firma w ramach realizowanego programu stworzyła wewnętrzny system oceny
budynków pod nazwą Color Palette. Na system oceny składają się następujące poziomy:
• Vanilla – budynek spełniający wymogi prawne, standardy obowiązujące
w określonym kraju.
• Green – budynek przewyższający wymogi prawne, standardy obowiązujące
w określonym kraju. Jego wpływ na środowisko jest bliski zeru.
• Deep Green – budynek, którego wpływ na środowisko jest zerowy.
Zgodnie z zasadą ciągłego doskonalenia firma dąży do tego, aby jej projekty osiągnęły
poziom najwyższy - Deep Green.
Strategia zielonego budownictwa jest odpowiedzią na globalne problemy
środowiskowe. Stąd też firma społecznie odpowiedzialna jaką jest Skanska za podstawę
swojej działalności przyjęła zrównoważony rozwój. Przejawia się to w wykorzystywaniu
przy tworzeniu budynków innowacyjnych i energooszczędnych rozwiązań, dzięki którym
minimalizowane jest negatywne oddziaływanie budynków na środowisko naturalne, jak
też firma osiąga wymierne korzyści ekonomiczne (oszczędności).
Każdy budynek Skanska poddawany jest (pre)certyfikacji w systemie ekocertyfikacji
LEED. System ten definiuje poszczególne elementy zielonego budownictwa (tabela 7).
Adresatem programu są wszyscy interesariusze firmy. Za jego wdrożenie
odpowiedzialny jest menedżer ds. zrównoważonego rozwoju. Ze względu na specyfikę
programu jego prawidłowa realizacja wymaga zaangażowania także osób z innych
działów firmy m. in.: leasingu, marketingu, działu prawnego. Program składa się
z 4 podstawowych etapów (rys. 10).
Firma w ramach podejmowanych społecznie odpowiedzialnych działań przykłada
duże znaczenie do czynnego udziału w nich interesariuszy. Pracownicy zaangażowani
są w rożne działania wspierające założenia strategiczne firmy, m.in. szkolenia i certyfikacje
z zakresu LEED, jak również działania edukacyjne dotyczące zrównoważonego rozwoju.
Skanska wspiera także najemców w świadomym wykorzystywaniu walorów zielonego
budownictwa. Firma współpracuje z odpowiedzialnymi partnerami biznesowymi, np.
w zakresie dostarczania zielonej energii, ekspertami z zakresu zrównoważonego rozwoju,
których angażuje w liczne konferencje tematyczne.
Wiarygodność prowadzonych przedsięwzięć potwierdzają liczne wskaźniki jakimi
posługuje się firma, dotyczące:
• zmniejszenia negatywnego oddziaływania na środowisko,
• pozyskania realnych oszczędności,
• poprawy komfortu pracy.
Bierze się tutaj pod uwagę m. in. zużycie energii, wody, analizę kosztów eksploatacji,
liczbę zachorowań wśród pracowników firmy.
Dzięki realizacji strategii zielonego budownictwa firma i jej interesariusze uzyskują
szereg korzyści m. in.: trwałe ograniczenie negatywnego wpływu na środowisko naturalne,
wzrost świadomości społecznej dotyczących kwestii środowiskowych, wyższą jakość
budynków, zwiększone zainteresowanie firm poszukujących biur w zrównoważonych
209
(zielonych) budynkach.
Celem firmy jest, aby każdy powstający budynek spełniał najwyższe normy,
wykraczające poza wymagania LEED, a więc aby był Deep Green według klasyfikacji
Color Palette. Potwierdzeniem realizacji tak przyjętego celu jest budowa pierwszego
budynku Skanska Deep Green, w którym zastosowane zostaną najnowsze technologie
i rozwiązania, np. źródła geotermalne. W przyszłości Skanska planuje budowę budynku
neutralnego – zeroenergetycznego.
Tabela 7
Elementy zielonego budownictwa
Element zielonego budownictwa
Charakterystyka
Ekotereny
• wybór terenów wcześniej użytkowanych,
• pieszy dostęp do środków komunikacji miejskiej, usług
(typu: banki, szkoły itp.), stacje zasilania pojazdów elektrycznych
Woda
• ograniczenie zużycia wody (efektywne zużycie wody) poprzez zastosowanie dwufazowych spłuczek w toaletach,
bezwodnych pisuarów, wodooszczędnych kranów i toalet,
ponownego wykorzystania wody szarej i deszczowej
Energia
• redukcja zużycia energii dzięki zastosowaniu innowacyjnych
technologii: wysokowydajnych systemów mechanicznych,
redukcji mocy oświetlenia, montażu systemu daylight, fasad i okien o wysokich parametrach izolacyjności, systemu
odzyskiwania ciepła (z biur do ogrzewania garażu), systemu
wentylacji opartego na belkach chłodzących,
• instalowanie paneli fotowoltaicznych,
• wykonywanie pomiarów realnego zużycia energii w budynku i na powierzchniach najemców
Materiały
• magazynowanie materiałów nadających się do ponownego
zużycia (recyklingu), materiałów o niskiej zawartości związków lotnych, zgodnych z „zielonymi” certyfikatami/systemami istniejącymi na świecie (np. Green Seal Standard,
Carpet Rug Institute itp.)
Poprawa komfortu pracy
• więcej świeżego powietrza w biurach,
• dostęp do światła dziennego,
• indywidualny system kontroli ciepła na powierzchniach
open space itp.
Źródło: (Ćwik, i in. 2012).
210
Projektowanie
przygotowywana jest koncepcja, jakie zielone rozwiązania będą
zastosowane
Precertyfikacja LEED
Budowa
certyfikacja i implementacja zakładanych rozwiązań
Certyfikacja ukończonego budynku
Rys. 10. Poszczególne etapy strategii zielonego budownictwa
Źródło: (Ćwik, i in. 2012).
Pytania badawcze:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Jak firma rozumie CSR – czym jest dla niej społeczna odpowiedzialność,
jakich obszarów dotyczy?
Czy realizowane przez firmę działania z zakresu CSR pasują do jej
misji i rodzaju prowadzonego biznesu? Jakie dodatkowe działania
widziałabyś/widziałbyś w tym zestawie?
Czy przesłanki dla podjęcia inicjatywy,wskazane przez firmę, uznajesz
za wystarczające?
W jaki sposób inicjatywa może pomoc firmie w realizacji jej
strategicznych celów biznesowych i celów CSR?
Do jakich grup interesariuszy skierowana jest inicjatywa i w jaki
sposób na nie oddziałuje?
Jakie korzyści (wewnętrzne i zewnętrzne) odniesie firma w wyniku
realizacji inicjatywy?
Jak oceniasz sposób ewaluacji inicjatywy?
W jaki sposób zmierzyłabyś/zmierzyłbyś efektywność projektu?
W jaki sposób firma może przezwyciężyć bariery napotkane podczas
wdrażania inicjatywy?
W jaki sposób firma może rozwijać/ulepszać inicjatywę?
Czy znasz inne przykłady działalności społecznej firm z branży
budowlanej?
W jaki sposób branża budowlana może przyczynić się do realizacji
zasad odpowiedzialnego biznesu?
211
Zagadnienia do dyskusji do części trzeciej
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
212
Znaczenie oraz rola norm i standardów CSR.
Wytyczne OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych.
Jak rozwijać CSR na poziomie firmy (wybór branży etc. )? Jakie kroki
należy podjąć?
Etapy budowania strategii CSR w organizacji.
CSR a innowacyjność.
ISO 26000 - za i przeciw certyfikacji.
Znaczenie społeczno-gospodarcze i środowiskowe nowych technologii.
Efektywność energetyczna jako przejaw społecznej odpowiedzialności
przedsiębiorstw.
Nowe źródła energii jako przykład CSR.
Społecznie odpowiedzialne rozwiązania w energetyce.
Jakość w systemach zarządzania.
BHP w systemach zarządzania.
Doskonalenie systemów zarządzania.
Rola normalizacji w zrównoważonym rozwoju.
ISO 26000 szanse i ograniczenia dla przedsiębiorstw.
Jakość oraz trwały sukces organizacji- ISO 9004.
Systemowe zarządzanie ciągłością biznesową BS 25999.
Zrównoważony transport.
Projektowanie wyrobów a CSR.
Karta przedmiotu CSR dla kierunków inżynieryjnotechnicznych
Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw
CSR dla kierunków inżynieryjno-technicznych
Forma zajęć
wykład
ćwiczenia
Wymiar zajęć
20
10
Cel przedmiotu / modułu
Celem przedmiotu jest przybliżenie studentom problematyki z zakresu CSR oraz nabycie przez studentów praktycznych umiejętności wykorzystywania różnorodnych instrumentów odpowiedzialnego zarządzania w przedsiębiorstwie.
TREŚCI PROGRAMOWE
Liczba godzin
Forma zajęć –wykład
20
1. Podstawy teoretyczne koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
2
2. Dialog i współpraca z interesariuszami
2
3. Kluczowe obszary CSR: zaangażowanie społeczne, środowisko, relacje z pracownikami
2
4. Standaryzacja i normalizacja społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw normy: ISO 26000, SA8000, AA1000, ISO 14001, EMAS, Czystsza produkcja etc.
4
5. Zrównoważone budownictwo i ład przestrzenny
2
6. Innowacje i nowe technologie oraz ich znaczenie społeczno-gospodarcze oraz środowiskowe
2
7. Raportowanie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
2
8. Efektywność energetyczna jako przejaw społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
2
9. Nowe źródła energii jako przykład CSR
2
…
Forma zajęć – ćwiczenia - propozycje
10
6. Dobre i złe praktyki CSR - studia przypadków
2
7. Społecznie odpowiedzialny biznes w wybranych branżach przemysłu i usług - 2
warsztaty
8. Zastosowanie innowacje i nowych technologii a CSR - studia przypadków
2
9. Przedsięwzięcia normalizacyjne w społecznej odpowiedzialności - studia przypadków
2
10. Proces tworzenia strategii CSR w MŚP - warsztaty
2
…
Metody kształcenia
Wykłady z prezentacjami multimedialnymi, Projekty indywidualne, studia
przypadków
213
Forma zaliczenia
przedmiotu
Zależna od prowadzącego: kolokwium, praca zaliczeniowa, aktywny udział
na zajęciach
Literatura podstawowa
• B. Rok, Odpowiedzialny biznes w nieodpowiedzialnym świecie, Forum
Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa 2004
• M. Żemigała, Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa Oficyna
Wolters Kluwer Business, Kraków 2007
• A. Paliwoda-Matiolańska, Odpowiedzialność społeczna w procesie zarządzania przedsiębiorstwem, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2008
• N.C. Smith, G. Lenssen, Odpowiedzialność biznesu. Teoria i praktyka.
Studio Emka, Warszawa 2009
• J. Adamczyk, Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw, PWE, Warszawa 2009
• Energia w czasach kryzysu, red. K. Kuciński, Difin, 2006
Literatura
uzupełniająca
• Społeczna odpowiedzialność instytucji finansowych, red. P. Kulawczuk,
M. Bąk, FRUG i IBnDiPP, Sopot 2009
• B. Rok, Trzy strategie odpowiedzialnego biznesu dla polskich firm, “Odpowiedzialny biznes 2007”, Harvard Business Review Polska,
• 2007
• M. Rybak, Etyka menedżera społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2004
• Znormalizowane systemy zarządzania, red. J. Łańcucki, Wydawnictwo
Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Poznań 2010
• Zarządzanie środowiskowe w przedsiębiorstwie, red. A. Graczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2008
Bibliografia
→→ „Prawo ochrony środowiska” (Dz U nr 62 poz. 626
z 2001 r.).
→→ Pluta A, www. inteligentnybudynek.eu (dostęp
29.09.2012).
→→ Anam L., ISO 26000 - nowa norma społecznej
odpowiedzialności, „Zarządzanie Jakością „2010,
nr 3-4.
→→ Rabiański R., Biznes odpowiedzialny społecznie.
Zagadnienia, korzyści, praktyki, Partnerstwo
Transgeniczne, 2011.
→→ Ćwik N., Grzybek M.,Saracyn B., 15 polskich
przykładów społecznej odpowiedzialności biznesu
- część II, Forum Odpowiedzialnego Biznesu,
Warszawa, 2012.
→→ Raport – partnerstwo na wszystkich etapach cyklu
życia zrównoważonej inwestycji budowlanej,
Inwestycje Budowlane, 2011.
→→ Gasiński T., Piskalski G., Zrównoważony. biznes.
Podręcznik dla małych i średnich przedsiębiorstw,
Warszawa 2009.
→→ Głowacz M., Adamus Ł., System norm
europejskich dotyczących oceny właściwości
budynków i wyrobów budowlanych w kontekście
zrównoważonego
rozwoju,
Opublikowane
na Zrównoważone Budownictwo (http://www.
zb.itb.pl) Numer: XXXVIII, 11.05.2012.
→→ Łańcucki J., Znormalizowane systemy zarządzania,
Wydawnictwo
Uniwersytetu
Ekonomicznego
w Poznaniu, Poznań 2010.
→→ Norma ISO 26000 tłumaczenie wykonane w ramach
projektu „CSR - wspólna sprawa”, Szczecin 2011.
214
→→ Raport społecznej odpowiedzialności biznesu 2010–
2011, KGHM Polska Miedź S.A., Lubin 2012.
→→ www.zrownowazonebudownictwo.pl
03.10.2012).
(odczyt
→→ www.argox.com.pl (odczyt 05.10.2012).
→→ www.hochtief-development.pl (odczyt 07.10.2012).
→→ www.regiodom.pl (odczyt 6.10.2012).
→→ www.zb.itb.pl (odczyt 03.10.2012).
→→ Zrównoważone budownictwo a wsparcie państwa
i samorządów, „THINKTANK”, 2012, Artykuł
nr R1213P03.
CZĘŚĆ IV
Przykładowe zagadnienia z zakresu CSR
dla kierunków przyrodniczych
„Służmy poczciwej sławie, a jako kto może,
niech ku pożytku dobra spólnego pomoże.”
J. Kochanowski „Pieśń XIX”
Ekoodpowiedzialne działania firm
Każda firma bez względu na to czy jest tego świadoma, czy nie wpływa poprzez
prowadzoną przez siebie działalność na stan środowiska naturalnego. W zależności
od wielkości firmy, branży skala tego oddziaływania jest różna. W trosce o stan środowiska
naturalnego organizacje powinny włączyć się w działania na rzecz jego ochrony w takim
stopniu, w jakim pozwalają jej na to możliwości.
Podejmowanie działań mających na celu ograniczanie negatywnego wpływu
na stan środowiska naturalnego, często włączanie problematyki środowiska naturalnego
do systemu zarządzania firmą, zamieszczanie jej w strategii firmy, czy też tworzenie polityki
środowiskowej świadczy o odpowiedzialności społecznej, ponoszeniu odpowiedzialności
za przyszłe pokolenia (zgodnie z założeniami zrównoważonego rozwoju) oraz gotowości
organizacji do kreowania świadomego społeczeństwa.
Najważniejsze to uczynienie pierwszego kroku w kierunku działań proekologicznych.
Rozpoczęty proces, w który powinni być zaangażowani pracownicy firmy będzie się
rozwijał i zataczał coraz szersze kręgi. Bardzo ważne jest zaangażowanie pracowników
w działania służące ochronie środowiska naturalnego, wzbudzenie w nich świadomej
postawy proekologicznej. To oni mają największy wpływ na tworzenie firmy przyjaznej
środowisku, stanowiąc przy tym nieocenioną wartość dodaną.
Im więcej przedsiębiorstw będzie podejmowało działania chroniące środowisko
naturalne, poprzez naprawianie wyrządzonych szkód, zapobieganie powstawaniu
nowych, minimalizowaniu zagrożeń, tym większe korzyści będą osiągać przedsiębiorstwa,
społeczeństwo i coraz mniej obciążone zanieczyszczeniami będzie środowisko naturalne.
Każda z firm może odpowiednio ukształtować swój profil proekologiczny, ustalić zestaw
działań, jakich podejmie się w ramach ochrony środowiska naturalnego. Dotyczyć
to może jednego lub większej ilości działów. Przykładowe sposoby funkcjonowania
proekologicznego przejawiające się m. in. w ograniczaniu zużycia podstawowych
surowców jak np. energia, woda, papier w najważniejszych działach bądź zespołach
funkcjonujących w organizacji przedstawia tabela 1.
Tabela 1
Przykładowe działania proekologiczne podejmowane przez przedsiębiorstwa
Działy
Surowce/odpady
Energia
Marketing komunikacja
216
maksymalne
korzystanie
z dziennego
światła podczas
pracy
Woda
Odpady
Papier
ponowne wykorzystywanie
surowców
ograniczenie
zużycia papieru,
używanie eko papieru, wydawanie
publikacji/ materiałów promocyjnych w wersji
elektronicznej
Tabela 1
Przykładowe działania proekologiczne podejmowane przez przedsiębiorstwa
Logistyka, flota
ograniczone
stosowanie klimatyzacji
HR, BHP
promowanie tele
i video konferencji, e-learning
Produkcja,
produkt, opakowanie
optymalizacja
zużycia energii,
wymiana sprzętu
na nowszy,
bardziej energooszczędny
Zakupy, dostawy
korzystanie
z energii odnawialnej lub
wytwarzanej
w kogeneracji
IT
wdrażanie globalnych rozwiązań
optymalizujących
zużycie energii
przez systemy,
komunikacja
do pracowników
i klientów
korzystanie z eko
myjni (zużywających mniej wody)
odzyskiwanie
uszkodzonych
podczas transportu towarów,
ponowne stosowanie opakowań
transportowych
wprowadzenie
elektronicznych
listów przewozowych
wdrożenie
elektronicznego
obiegu dokumentów wdrożenie
elektronicznego
obiegu dokumentów
stosowanie e dokumentacji,
drukowanie
dwustronne,
przygotowywanie materiałów
konferencyjnych/
szkoleniowych
w formie elektronicznej
optymalizacja
zużycia wody
w procesie produkcji (np. myci
butelek, słoików
nie pod bieżącą
wodą)
segregacja odpadów, ponowne
wykorzystywanie
surowców
ograniczenie
ilości papieru
do produkcji opakowań, zmniejszenie opakowań
produktów
stosowanie
wodooszczędnych kranów,
stosowanie filtra
na kran (zamiast
kupowania wody)
wybór produktów
bez opakowań/
w opakowaniach
zwrotnych lub
nadających się
do recyklingu,
wybór produktów wykonanych
z recyklingu/
z materiałów biodegradowalnych
lub z przetworzonych/ o dłuższej
żywotności
korzystanie
z eko papieru
(z certyfikatem,
z recyklingu itp.),
wystawianie
e-faktur
zobowiązywanie dostawców
do odbierania
opakowań
po swoich produktach
ustawianie w drukarkach domyślnego wydruku
dwustronnego
i prezentacji ppt
w trybie 2 slajdy
na stronę
Źródło: (Kowalska-Ocneanu i in., 2009).
217
Przedsiębiorstwo chcąc funkcjonować odpowiedzialnie ekologicznie nie powinno
skupiać się jedynie na działaniach ograniczających ich negatywny wpływ na środowisko.
Ważne jest także wsparcie prowadzanych przedsięwzięć poprzez podnoszenie
świadomości ekologicznej pracowników, edukację, skuteczną komunikację w firmie.
Działania prośrodowiskowe firmy w obszarze – BIURO
Biuro to wszystkie działy tworzące firmę. Jego funkcjonowanie opiera się na szeregu
codziennych czynnościach np. praca przy komputerze, wykorzystywanie innych sprzętów
biurowych jak np. skanery, drukarki, faksy, telefony itp., wykorzystywanie materiałów
biurowych: papieru, długopisów, tuszu, zszywaczy, spinaczy. Zatem prowadzona w biurze
działalność opiera się na wykorzystywaniu wszelkich niezbędnych surowców: energii
elektrycznej, wody czy papieru.
Budynki administracyjne - biura są w posiadaniu każdej firmy niezależnie od branży.
Każde przedsiębiorstwo może więc chronić środowisko naturalne podejmując działania
proekologiczne. Ograniczanie wykorzystywania zasobów środowiska w biurze firma może
zacząć od zdań podstawowych, małych, które czasami wydają się wręcz oczywistymi.
Poprzez codzienne ich stosowanie staną się z biegiem czasu działaniami rutynowymi,
dzięki którym długookresowo zmniejszy się negatywne oddziaływanie przedsiębiorstwa
na środowisko naturalne. Firma może dążyć do:
• optymalizacji zużycia energii,
• redukcji zużycia wody,
• oparcia relacji z dostawcami o kryteria ekologiczne,
• zmniejszenia odpadowości.
To właśnie w biurze firma jest w stanie przy niewielkich nakładach finansowych
wprowadzić wiele rozwiązań mających pozytywny wpływ na środowisko naturalne.
Firma powinna przede wszystkim wykorzystać potencjał jaki tkwi w ludziach
młodych, którzy z reguły nie posiadają zbyt dużej wiedzy np. w zakresie ochrony
środowiska, ekologii, jednak bardzo szybko tę wiedzę przyswajają, co najważniejsze
wykazują nią zainteresowanie. Są otwarci na rozwiązania, pomysły proekologiczne
i chętnie je wdrażają. Firma chcąc działać proekologiczne powinna zatem podjąć się
edukacji pracowników w tym zakresie. Pracę „u podstaw” należałoby rozpocząć od tzw.
metody małych kroków. Oznacza to, że najpierw należałoby pokazać, że podejmowanie
niewielkich działań wykonywanych przez pracowników podczas codziennych czynności
może przynieść np. korzyści finansowe - segregacja surowców wtórnych. Można zbierać
wszystko: makulaturę, puszki, zużyte tonery etc. Co więcej uzyskane pieniądze np.
ze sprzedaży makulatury mogą być przeznaczone na cel społeczny. Przy każdej nawet
najmniejszej inicjatywie podejmowanej przez przedsiębiorstwo należy uświadamiać
pracowników o jej celowości. Zatem podstawą wszelkich działań „eko” jest uwzględnianie
zachowań, działań ekologicznych w prostych, codziennych czynnościach, wpisania
ekologicznych standardów, kryteriów w każdy etap funkcjonowania firmy.
Istotnym elementem oprócz podnoszenia edukacji i świadomości ekologicznej
pracowników jest pobudzenie ich do zaangażowania się w kwestie działań na rzecz
„eko-biura”, nie tylko wykonywania odgórnych zaleceń, ale także zgłaszania własnych
218
inicjatyw. Można postawić sobie pytanie: jak zatem zachęcić pracowników do tego typu
aktywności? Wiele firm stosuje od dawna sprawdzone sposoby, czyli przeprowadzanie
różnorodnych konkursów, akcji (tabela 2).
Konkursy pozwalają na wprowadzanie rywalizacji (pozytywnej) pomiędzy
pracownikami, co zwiększa atrakcyjność działań na rzecz ekologii. Pracownicy rywalizują
o atrakcyjne nagrody, a czasem prestiż i wdrożenie zaproponowanego rozwiązania
czy pomysłu. Dzięki prowadzeniu akcji przy okazjach różnorodnych wydarzeń
odbywających się, bądź organizowanych przez firmy, w czasie których często dochodzi
do integracji pracowników, edukacji, rozrywki można pokazać pracownikom ekologię
w sposób atrakcyjny i ciekawy.
Tabela 2
Konkursy akcje o charakterze proekologicznym
Firma
Działanie
IKEA
Co roku firma uczestniczy w globalnym konkursie IKEA Dobre Gospodarowanie. W ramach konkursu organizowane są ekologiczne miesiące: „Miesiąc Oszczędności Papieru”, „Zabijmy Watta”, „Pogromcy Śmieci”.
Fortis Bank
W ramach równoważenia negatywnego wpływu na środowisko zorganizowano akcję sadzenia drzewek. Do akcji zaproszono pracowników z ich
rodzinami, ale także dzieci z Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, z którym bank
współpracuje.
Kompania Piwowarska
Akcja „Zielona Szafa” skierowana była do kobiet i promowała recykling
ubrań. W Poznaniu, Tychach i Warszawie biletem wstępu na „Zieloną szafę” było przyniesienie minimum jednego „ciucha” na wymianę. Ubrania
i dodatki trafiały do wspólnej puli, a potem następowało mierzenie, polowanie, wybieranie.
Źródło: (Eko – Biuro, 2008).
Ważną kwestią jest również przekonanie zarządu firmy do podejmowania działań
proekologicznych. Najlepiej w tym przypadku pokazać, że ekologicznie to znaczy
ekonomicznie poprzez uwypuklenie działań służących zarówno ochronie środowiska,
jak i przynoszących korzyści finansowe firmie oraz wskazując na dobrą reputację firmy
będącej ekologiczną, nie tylko na zewnątrz, ale przede wszystkim wewnątrz organizacji.
Dodatkowym argumentem jest pokazanie zaangażowania pracowników w działania
ekologiczne i sukcesy jakie odnoszą oni na tym polu.
W tworzenie eko-biura powinny zostać włączone osoby z różnych działów
firmy (zakupów, komunikacji, IT, floty, prawnego, zarządzania/ ochrony środowiska,
HR,) mających różne kompetencje. Tak, jak przy innych zadaniach, inicjatywach,
tak i w przypadku tworzenia eko-biura warto aby został powołany specjalny zespół
zajmujący się tylko tą problematyką, odpowiedzialny za podejmowane działania.
Najlepiej byłoby aby zespół ten tworzyły osoby, które już wykazały się inicjatywami
w tym zakresie, mają swoje pomysły, idee oraz chcą się włączyć w tworzenie eko-biura.
Ważnym dla ekologicznego funkcjonowania biura jest wzbudzenie w pracownikach
przekonania, że ich codzienne czynności, wykonywane obowiązki biurowe mogą mieć
wymiar ekologicznych tzn.:
219
•
•
•
•
każdy pracownik może codziennie segregować śmieci,
każdy pracownik może codziennie drukować dwustronnie, bądź na potrzeby
wewnętrzne na papierze już jednostronnie zadrukowanym,
każdy pracownik może codziennie używać ekologicznego papieru,
każdy pracownik może codziennie wykonywać wiele innych czynności, zwracając
uwagę na wpływ tych działań na środowisko.
Pracownicy powinni mieć świadomość, że w każdym dniu można podejmować
w swojej pracy działania chroniące środowisko naturalne, że może stać się to stylem
pracy. Warunkiem jest systematyczność takich działań.
Zachęcić pracowników do działań, inicjatyw i akcji proekologicznych może
odpowiedni sposób komunikacji np. stosowanie dowcipnego języka. Istotnymi środkami
przekazu są wewnętrzne kanały komunikacyjne firmy, jak też internet, dzięki któremu
można dotrzeć nie tylko do pracowników, ale także do szerszego grona odbiorców
(tabela 3).
Tabela 3
Wybrane przykłady komunikacji działań proekologicznych w firmie
Firma
Działanie
DHL
Zabawne naklejki, przypominające o oszczędzaniu surowców znajdują się
w kluczowych dla danego aspektu miejscach: „Wykorzystaj papier na Maksa”, „Żarówka też chce odpocząć”, „Nie marnuj wody”.
DHL
Wspólnie z WWF na użytek wewnętrzny pracowników została wspólnie
stworzona naklejka WYŁĄCZ STANDBY, w ramach kampanii WWF „Zróbmy
dobry klimat”.
Provident
Wydaje ekologiczny newsletter wewnętrzny, w którym zamieszczane są informacje dotyczące tej tematyki.
Źródło: (Eko – Biuro, 2008).
Podejmowane działania proekologiczne w ramach eko-biura
Optymalizacji zużycia energii
Energia z pewnością jest tym zasobem, który zapewnia prawidłowe funkcjonowanie
biura. Jest wykorzystywana w sposób ciągły i w znacznych ilościach. Dlatego też tak
ważnym jest podjęcie różnorodnych działań w celu oszczędnego nią gospodarowania.
Oczywiście zużycie energii w poszczególnych działach funkcjonowania firmy jest
różne. Inaczej będzie to wyglądało w przypadku procesu produkcji a inaczej w działach
takich jak HR/ BHP czy szkoleń. Nie można jednak ignorować działów nietechnicznych
z uwagi na mniejsze zużycie energii. W każdym miejscu pracy w przedsiębiorstwie
odpowiedzialnym ekologicznie podstawowym warunkiem jest racjonalizacja zużycia
zasobów, w tym także energii bez względu na konsumowane jej ilości. Ograniczenie
zużycia energii przynosi przedsiębiorstwu korzyści np. finansowe w postaci oszczędności,
jak też środowisku - redukcja emisji CO2 do atmosfery.
Działania, które firma może podjąć celem ograniczenia zużycia energii dotyczą
220
wielu płaszczyzn. Wydaje się jednak, że jednym z podstawowych zadań stojących
przed kierownictwem firmy jest podniesienie świadomości ekologicznej pracowników
i ich edukowanie, poprzez wyrabianie dobrych nawyków. Zmniejszać zużycie energii
przedsiębiorstwo może poprzez:
• promowanie tele i wideokonferencji zamiast przemieszczania się na spotkania,
• wykorzystywanie kanałów komunikacji elektronicznej takich jak maile czy
elektroniczne platformy do wymiany informacji,
• promowanie szkoleń e-learningowych zamiast organizowania dużych spotkań,
• ograniczanie ilości dużych, stacjonarnych spotkań szkoleniowych
do niezbędnego minimum,
• wprowadzenie jako dobrego zwyczaju, wyłączania komputerów i sprzętów
(za wyjątkiem tych, które z przyczyn technicznych muszą pozostać włączone)
z funkcji standby na noc oraz wyłączania ładowarek i innych tego typu urządzeń
z gniazdek,
• maksymalne wykorzystanie światła dziennego, ewentualna rezygnacja z żaluzji
lub wertykali, przy braku pełnej obsady warto rozważyć oświetlenie punktowe,
• edukacja pracowników dotycząca ilości marnowanej energii z powodu braku
odpowiednich nawyków:
»» gaszenie świateł w momencie opuszczania pomieszczenia,
»» wyłączanie trybu stand-by, komputerów („zamknij system” zamiast
„wyloguj”),
»» włączanie drukarek i skanera dopiero w momencie, gdy są potrzebne,
»» gotowanie jedynie potrzebnej ilości wody w celu uniknięcia wielokrotnego
gotowania tej samej wody,
• wpisanie do wewnętrznej oferty szkoleniowej, obligatoryjnych szkoleń
z zakresu dobrych praktyk ekologicznych i obowiązków każdego pracownika
wobec środowiska,
• konfiguracja firmowego systemu komputerowego –automatyczne wyłączanie
urządzeń w przypadku, gdy są dłuższy czas nieużywane,
• energooszczędne zaprogramowanie klimatyzacji – racjonalne zaprogramowanie
klimatyzacji, w celu utrzymania optymalnej temperatury,
• stosowanie żarówek energooszczędnych,
• rezygnacja z chłodzenia i ogrzewania dystrybutorów do wody,
• racjonalny montaż czujników ruchu – kalkulacja opłacalności ich zainstalowania;
• stosowanie jasnych kolorów farb do malowania pomieszczeń (biała ściana
potrafi odbić ok. 85% padających promieni słonecznych),
• zainstalowanie większej liczby włączników światła w dużych pomieszczeniach
typu open-space – większa liczba włączników sprawia, że pracownicy siedzący
w jednym rogu pokoju, nie muszą oświetlać całego pokoju, jeśli chcą zapalić
lampy nad swoją sekcją.
W tabeli 4 zawarto przykłady praktyczne.
221
Tabela 4
Wybrane przykłady ograniczenia energii w firmie
Firma
Działanie
IKEA
Wszystkie żarówki w biurach zostały wymienione na energooszczędne świetlówki.
SHELL
Jednym z zadań serwisu sprzątającego na koniec dnia jest wyłączanie wszelkiego oświetlenia w biurze oraz ustawianie regulatorów klimatyzacji w pozycji optymalnej.
Źródło: (Eko – Biuro, 2008).
Racjonalne wykorzystanie wody
Kolejnym istotnym zasobem zużywanym przez biura w firmach jest woda.
Ma to związek głównie z korzystaniem z sanitariatów. Dlatego działań redukujących
zużycie wody należy przede wszystkim poszukiwać w tym obszarze. Mogą to być m. in.:
• montowanie baterii z czujnikiem dozującym ograniczoną ilość wody,
• regularna wymiana uszczelek zapobiegających cieknącym kranom,
• edukowanie pracowników poprzez akcje komunikacyjne i informacyjne
przeprowadzane za pomocą rożnych kanałów komunikacyjnych – intranet,
akcje plakatowe, naklejki w kuchniach i toaletach itp.
Za przykład praktyczny może posłużyć IKEA, gdzie w łazienkach zamontowane zostały
sprzęty oszczędzające wodę (perlatory oszczędzające wodę, spłuczki oszczędzające
wodę).
Dostawcy materiałów do biura
Firma odpowiedzialna ekologicznie dużą wagę przywiązuje do interesariusza
jakim są jej dostawcy. Nawet niewielkie działania mogą pomóc w tworzeniu bardziej
przyjaznych środowisku nawyków. Warto w relacjach z dostawcami rozważyć poniższe
zasady:
• wprowadzenie do standardowych zapisów umów zawieranych przez firmę
z dostawcami, klauzuli o poszanowaniu zasad zrównoważonego rozwoju - w ten
sposób firma daje również sygnał na zewnątrz, że zwraca uwagę na aspekty
środowiskowe,
• preferowanie produktów uznawanych za przyjazne dla środowiska,
posiadających odpowiednie certyfikaty i oznaczenia,
• wprowadzenie jako zwyczaju zapytań do współpracujących dostawców w postaci
kwestionariuszy na temat posiadania przez nich polityk środowiskowych,
systemów zarządzania środowiskowego, przyznanych kar lub nagród w zakresie
korzystania ze środowiska,
• preferowanie w procesach zakupowych dostawców stosujących rozwiązania
optymalizujące zużycie energii elektrycznej, emisję gazów cieplarnianych,
minimalizujące ilość odpadów itp.
• zobowiązywanie dostawców towarów (np. sprzętów elektronicznych,
materiałów biurowych itp.) do odbierania opakowań po sprzętach i ich utylizacji
222
zgodnej z prawem.
Mogą to być także działania częściowo edukacyjne wysyłane w kierunku dostawców.
Takich działań podjęła się m. in. firma DHL, w której stworzono mini przewodnik „Ochrona
Środowiska – wskazówki dla pracowników i współpracowników DHL Express Poland”.
Odpady w biurze
Odpady są nieodłącznym elementem prowadzenia działalności gospodarczej.
W zależności od działu firmy możemy spotkać się z różnego typu odpadami. Duże
znaczenie ma w przypadku odpadów ich utylizacja. W celu szybkiej utylizacji ważne jest
prowadzanie ich segregacji poprzez zapewnienie odpowiednich pojemników na papier,
szkło, plastik i odpady biodegradowalne. Wzmocnieniem takich działań jest komunikacja
z pracownikami oraz informowanie ich np. o tym, że niektóre odpady należy oddawać
do punktów zbiorki selektywnej np. zużyte baterie. Do działań, jakie może podjąć firma
aby redukować ilość wytwarzanych odpadów w biurze zaliczyć możemy:
• wypisywanie wkładów długopisów do samego końca,
• ograniczanie zużycia metalowych zszywek poprzez preferowanie spinaczy, które
można wykorzystać wielokrotnie,
• wprowadzenie ponownego zapełniania tonerów zamiast zakupu nowych,
• w przypadku nawiązania współpracy z dostawcami można ograniczyć ilość
przyjmowanych odpadów (opakowań urządzeń i towarów) umawiając się
z dostawcą na odbiór opakowań swoich produktów.
W tabeli 5 zawarto przykłady praktyczne.
Tabela 5
Wybrane przykłady postępowania z odpadami w firmie
Firma
Działanie
Grupa Żywiec
Do utylizacji oddaje się zużyty sprzęt elektroniczny i AGD. Zbierane
są też zużyte baterie, a część dochodu z ich sprzedaży przekazywana
jest na konto domu dziecka.
IKEA
„Puszkojad”, to pojemnik do którego zbierane są puszki po napojach.
Dochód ze zbiórki puszek przeznaczany jest na program Pajacyk PAH.
DHL, SHELL, PwC, Grupa W pokojach są ustawiane kartony/ pojemniki, w których jest zbierana
Żywiec, Grupa TP
makulatura, gromadzona następnie przez osoby sprzątające w jednym
miejscu zbiórki.
Źródło: (Eko – Biuro, 2008).
W każdym biurze jednym z niezbędnych, zużywanych w znaczącej ilości materiałów
jest papier. W tym względzie firma powinna podjąć radykalne działania, które wpłyną
na racjonalizację zużycia papieru. Mogą to być:
• drukowanie dwustronne – wprowadzenie zasady, że wszystkie materiały,
raporty i zestawienia wewnętrzne drukowane są dwustronnie, automatyczne
223
•
•
•
•
ustawianie drukarek na wersję druku dwustronnego, czarnobiałego
a w przypadku wydruków prezentacji – w trybie 2 slajdy na stronę,
wprowadzanie procesów elektronicznego obiegu dokumentów, zastąpienie
druków i formularzy ich wersją elektroniczną,
racjonalny wybór sposobu suszenia rąk w toaletach - kalkulacja: co jest bardziej
opłacalnym rozwiązaniem: suszarki do rąk czy papierowe ręczniki,
segregacja papieru i zbiorki makulatury,
wykorzystanie papieru makulaturowego – korzystanie z materiałów
papierowych drukowanych na papierze makulaturowym.
W tabeli 6 zawarto przykłady praktyczne.
Tabela 6
Wybrane przykłady oszczędzania papieru w firmie
Firma
ziałanie
Coca Cola
Zatwierdzanie wyjazdów/ biletów odbywa się przez Internet, bez drukowania.
Grupa TP
Większość spraw administracyjnych załatwiana jest elektronicznie (wszystkie faktury
akceptowane są w obiegu elektronicznym, rezerwowanie sal na konferencje, aplikacje urlopowe, delegacje).
IKEA
Koperty do korespondencji wewnętrznej są wielokrotnego użytku (zawierają specjalne rubryki, w których można wpisać kolejnego adresata).
Źródło: (Eko – Biuro, 2008).
Każda firma ma duże problemy z odpadowością. W wielu przypadkach najprostsze
rozwiązania, nie wymagające znacznych nakładów finansowych tylko dobrej chęci
i zaangażowania pracowników przynoszą znaczące efekty. Często są one korzystne
finansowo generując dla firmy oszczędności.
224
Praktyka
Axel Springer Polska PROJEKT EKO-BIURA
Axel Springer od kilku lat wprowadza proekologiczne rozwiązania
w procesach produkcyjnych i sprzedażowych. Od 2008 r. rozpoczęto realizację
nowego przedsięwzięcia proekologicznego- projektu eko-biura. Był on wdrażany
stopniowo, wprowadzając m.in. koperty z makulatury w korespondencji firmy,
papier do drukowania z recyklingu, czy też organizując selektywną zbiórkę
odpadów biurowych. Podstawowym spoiwem projektu była wewnętrzna
komunikacja ekologiczna, która miała na celu głównie poprawę wizerunku
branży wydawniczej i papierniczej. Firmie zależało aby zwrócono także uwagę
na podejmowane przez nią działania proekologiczne. Jedną z podstawowych
kwestii od jakiej rozpoczęto projekt była chęć uzyskania zrozumienia i akceptacji pracowników (w większości dziennikarzy) dla eko-biura. Każda
wprowadzana zmiana była upowszechniana w intranecie, co pozwalało
zbierać opinie pracowników oraz dawało odpowiedzi na pojawiające się
pytania. Pracownicy brali także czynny udział w akcjach proekologicznych,
organizowanych przez firmę np. sadzenie drzew w Jabłonnej oraz konkursach
na ekologiczne projekty graficzne, czy zbieranie starych aparatów komórkowych.
Na początku projekt był przyjęty przez pracowników bez entuzjazmu jednak
z biegiem czasu, prowadzanej akcji informacyjnej zaczęli się oni angażować
coraz mocniej w realizację projektu. Projekt był korzystny dla środowiska
naturalnego, przyniósł także określone korzyści przedsiębiorstwu. Po pierwsze
były to korzyści finansowe, dodatkowo także szereg inicjatyw jak np. likwidacja
darmowych egzemplarzy gazet dla pracowników i wprowadzenie wydań
elektronicznych, przyczyniły się w 2009 r. do spadku ilości biurowych odpadów
papierowych o połowę – do około jednej tony makulatury miesięcznie, dzięki
czemu na polskie składowiska trafiło z biur o 23% mniej odpadów komunalnych.
Przeprowadzona segregacja doprowadziła do tego, że czysta makulatura
trafiła do sprzedaży, zaś uzyskane środki przeznaczano na schroniska dla
zwierząt. Zastosowanie ekologicznego papieru do drukowania przyczyniło się
do spadku kosztów zakupów o blisko 40%. W przypadku zużycia energii i wody
oszczędności nie były już tak duże. Zanotowano spadek zużycia energii o 3%,
zaś wody o 8% w skali roku. Na zakończenie projektu w grudniu 2009 r. została
zorganizowana akcja komunikacyjna „Eko-tydzień – AXELKI na zielono”, w której
pracownicy firmy reklamowali na plakatach wybrane działania proekologiczne,
jak oszczędzanie wody i energii, czy car-sharing (system wspólnego użytkowania
samochodów osobowych funkcjonujący w kilkuset miastach na świecie).
Za koordynację, wdrażanie i komunikowanie praktyki odpowiadała menedżer
ds. CSR. Do projektu bezpośrednio zaangażowane zostały także inne działy
firmy m.in. administracji, IT, finansów i PR.
225
Zarządzanie środowiskowe w przedsiębiorstwie
Pomimo wielu podejmowanych przedsięwzięć, to nadal przemysł od lat pozostaje
głównym, antropogennym źródłem zanieczyszczeń środowiska naturalnego (rys. 1).
Różne gałęzie i sektory współczesnego przemysłu emitują liczne substancje obce dla
poszczególnych komponentów i ekosystemów. Stwarza to różnorodne zagrożenia, jak też
ogranicza ekonomiczne i pozaekonomiczne walory środowiska naturalnego.
emisja zanieczyszczeń
gzowych, pyłowych i
aerozoli, odpadów stałych
nadmierne
zapotrzebowanie na
surowce, energię i inne
zasoby przyrodnicze
emisja metali ciężkich
Wpływ przemysłu
na środowisko
katastrofy przemysłowe
o wysokim ryzyku
ekologicznym
terenochłonność
produkcji przemysłowej
emisja promieniowania
elektromagnetycznego i
jonizującego
emisja hałasu
Rys. 1. Negatywny wpływ przemysłu na środowisko przyrodnicze
Źródło: opracowano na podstawie: (Czaja, Becla, 2007).
Konsekwencją negatywnego oddziaływania na środowisko naturalne jest m. in.:
pośrednia i bezpośrednia degradacja gleb, obniżenie jakości zdrowia i życia roślin,
zwierząt oraz ludzi, niszczenie majątku trwałego (przyśpieszona korozja), degradacja
warstw powierzchniowych, zanieczyszczenie oraz degradacja wód powierzchniowych
i podziemnych, degradacja wód morskich i oceanicznych, degradacja pozaekonomicznych
walorów środowiska (krajobraz, rekreacja, wypoczynek), zanieczyszczenie termiczne
środowiska naturalnego, degradacja podstawowego kapitału naturalnego (klimatu
Ziemi, warstwy ozonowej).
Przedsiębiorstwa
odpowiedzialne
ekologiczne
dobrowolnie
podejmują
226
różnego rodzaju przedsięwzięcia, inicjatywy w celu zmniejszenia swojej uciążliwości
środowiskowej. Jednym z proekologicznych działań jest wdrażanie przez przedsiębiorstwa
systemów zarządzania środowiskowego (SZŚ).
Zarządzanie środowiskowe - definicja
Zarządzanie środowiskowe najprościej zdefiniować można jako zarządzanie tymi
działaniami przedsiębiorstwa, które mają lub mogą wywierać wpływ na środowisko.
Głównym celem zarządzania środowiskowego jest zachowanie surowców naturalnych,
ograniczenie emisji zanieczyszczeń środowiskowych oraz ochrona zdrowia pracowników
i mieszkańców.
Przedsiębiorstwa aktywne środowiskowo, kierują się maksymą, która dowodzi,
że ochrona środowiska leży w interesie samych przedsiębiorstw bez względu na ich
rozmiar, branżę w jakich działają. Zachowanie proekologiczne to nie tylko obowiązek
zachowania niezmienionego stanu środowiska dla przyszłych pokoleń - zgodnie z ideą
zrównoważonego rozwoju, ale również duża szansa na dodatkowe oszczędności lub
potencjalne źródło zysku dzięki powstaniu nowych produktów i rynków.
Chcąc stosować narzędzia zarządzania środowiskowego mamy do wyboru
zarówno te bardziej skomplikowane, jak i te prostsze. Spośród wielu narzędzi
do najpopularniejszych należą:
• Czystsza Produkcja,
• Produkty ekologiczne,
• Systemy Zarządzania Środowiskowego:
»» System Zarządzania Środowiskowego zgodny z normą ISO14001 (SZŚ
wg normy ISO 1400114)
»» EMAS (Environmental Management and Audit Scheme15).
System zarządzania środowiskowego stanowi część ogólnego systemu zarządzania
organizacji. Umożliwia on nadzorowanie, ocenę wpływu działalności organizacji
na środowisko naturalne oraz ocenę działań pozwalających na ograniczanie jej
negatywnego wpływu na środowisko.
Definicyjnie: system zarządzania środowiskowego to część ogólnego systemu
zarządzania, która obejmuje strukturę organizacyjną, planowanie, odpowiedzialność,
zasady postępowania, procedury, procesy i środki potrzebne do opracowywania,
wdrażania, realizowania, przeglądu i utrzymywania polityki środowiskowej
(Rozporządzenie (WE) Nr 761/2001).
SZŚ może być oparty np. o normę ISO 14001, jak też rozporządzenie EMAS.
14 Norma ISO 14001 pojawiła się na świecie 1996r. Została znowelizowana 4 listopada 2004 roku.
15 EMAS system ekozarządzania i audytu jest wspólnotowym systemem zarządzania środowiskowego,
którego wymagania określone są w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009
z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania
i audytu we Wspólnocie (EMAS), uchylającym rozporządzenie (WE) nr 761/2001 oraz decyzje Komisji
2001/681/WE i 2006/193/WE. Pierwsze rozporządzenie EMAS zostało przyjęte przez Parlament
Europejski i Radę UE w 1993 r. i weszło w 1995 r. Na jego podstawie państwa członkowskie UE zostały
zobowiązane do stworzenia struktury administracyjnej, umożliwiającej instytucjom rejestrację
w unijnym systemie EMAS.
227
Zarówno w pierwszym, jak i drugim przypadku przedsiębiorstwo musi podejmować
ciągłe, systematyczne działania w celu doskonalenia SZŚ. Wynika to z fundamentalnego
założenia tak zbudowanych systemów zarządzania środowiskowego, których podstawę
stanowi cykl Deminga, zwany także cyklem PDCA (ang. Plan-Do-Check-Act – PlanujWykonaj-Sprawdź-Działaj) (rys.2 ).
Ciągłe
doskonalenie
Przegląd
systemu
zarządzania
Polityka
Kontrola
i działania
korygujące
Planowanie
Wdrażanie
i działanie
Rys. 2. Cykl Deminga systemu zarządzania środowiskowego
Źródło: PN-EN ISO 14001.
W zależności od tego czy przedsiębiorstwo wdraża SZŚ w oparciu o normę ISO 14001
czy EMAS musi mieć na względzie budowę poszczególnych systemów.
Przesłanki wdrażania systemów zarządzania środowiskowego
w organizacjach
Przesłanek do wdrażania SZŚ m. in. przez przedsiębiorstwa jest wiele (rys. 3).
Niemniej jednak za jedną z ważniejszych uznaje się troskę o środowisko naturalne (temu
przede wszystkim powinny być podporządkowane wszelkie inne działania i czynności).
Istnieje także grupa autorów, według której za podstawowy powód wdrażania SZŚ
uznawana jest zgodność z obowiązującym prawem. Dotyczy to nie tylko prawa ochrony
środowiska ale także innych obszarów prawa, z którymi związana jest działalność firmy
starającej się o wdrożenie SZŚ.
228
Przesłanki
wdrażania
SZŚ w
organizacjach
troska o środowisko i chęć zmniejszenia negatywnego oddziaływania na nie
usprawnienie działań w obszarze wpływu na środowisko wynikającego z działań
organizacji
przyjęta strategia rozwoju organizacji w obszarze zarządzania środowiskowego
założenia rozwoju posiadanego systemu zarządzania jakością
wpływ zainteresowanych stron na działalność organizacji
zapewnienie zgodności z wymaganiami prawnymi w dziedzinie ochrony
środowiska oraz innymi wymaganiami, do których organizacja się zobowiązała
chęć zwiększenia świadomości proekologicznej pracowników organizacji
zainteresowanie ze strony społeczności lokalnej działalnością organizacji
doskonalenie efektów działalności środowiskowej
plany zwiększenia udziału w rynku
obowiązujący system prawny
Rys. 3. Główne przesłanki wdrażania systemów zarządzania środowiskowego przez organizacje
Źródło: opracowano na podstawie: (Matuszak-Flejszman, 2011).
Podobieństwa i różnice pomiędzy normą ISO 14001 a rozporządzeniem
EMAS
Wymagania zawarte w normie ISO 14001 oraz rozporządzeniu EMAS są do siebie
bardzo podobne, prowadzą do określenia wymogów jakie organizacja musi spełnić,
aby posiadać sprawnie funkcjonujący i wiarygodny SZŚ. Sekcja 4 normy ISO 14001
stanowi integralną część Załącznika II do rozporządzenia EMAS. Wynika z tego, że EMAS
to inaczej norma ISO 14001 powiększona o dodatkowe wymagania (rys. 4 ). Oznacza
to od strony praktycznej, że organizacja posiadająca certyfikat na zgodność z normą
ISO 14001 jest przygotowana do tego aby starać się o uzyskanie rejestracji w systemie
EMAS (po spełnieniu dodatkowych wymagań). Zarówno norma ISO 14001, jak i EMAS
posiadają taki sam cel, którym jest stałe ograniczanie negatywnego oddziaływania
organizacji na środowisko. Dodatkowo wdrożenie normy ISO 14001 czy rozporządzenia
EMAS dla wszystkich organizacji jest dobrowolne. Norma ISO 14001 jest normą
o zasięgu międzynarodowym, zaś EMAS mogą wdrążać kraje Unii Europejskiej (obecnie
dopuszcza się uczestnictwo państw spoza UE).
229
Polityka środowiskowa
Aspekty środowiskowe
Wymagania prawne i inne
Cele i zadania
Program
Odpowiedzialność i zasoby
Szkolenia
Komunikowanie się
Dokumentacja
Nadzór nad dokumentacją
Nadzór operacyjny
Awarie
Niezgodność i korygowanie,
zapobieganie
Zapisy
Monitorowanie i pomiary
Audit
Przegląd
Audit certyfikacyjny
EMAS
Odniesienie do wyników
ISO 14001
Przegląd wstępny
Polityka środowiskowa
Aspekty środowiskowe
Wymagania prawne i inne
Cele i zadania
Program
Zaangażowanie
Odpowiedzialność i zasoby
pracowników
Szkolenia
Otwarty dialog
Komunikowanie się
Dokumentacja
Nadzór nad dokumentacją
Zgodność z prawem
Nadzór operacyjny
Awarie
Niezgodność i korygowanie,
zapobieganie
Zapisy
Monitorowanie i pomiary
Audit
Przegląd
Deklaracja środowiskowa
Weryfikacja + rejestracja
(udział organów administracji)
Rys. 4. Różnice pomiędzy normą ISO 14001 a rozporządzeniem EMAS
Źródło: (Bomba, 2012).
Dodatkowymi wymaganiami zawartymi w rozporządzeniu EMAS w porównywaniu
do normy ISO 14001 są:
• Zobowiązanie do pełnej zgodności z prawem w zakresie przepisów ochrony
środowiska. Dla organizacji oznacza to, że EMAS wymaga bezwzględnego
spełniania wszystkich obowiązujących organizację wymagań prawnych
dotyczących środowiska, w tym przestrzegania warunków zezwoleń i ograniczeń
przewidzianych w pozwoleniach. Zgodność z prawem musi być udowodniona.
Organizacja powinna przedstawić dowody rzeczowe lub dokumenty (np.
wymagane prawem pozwolenia, wyniki monitoringu, składane zgłoszenia
w zakresie korzystania ze środowiska) wykazujące, że spełnia wszystkie mające
zastosowanie wymagania prawne dotyczące środowiska.
• Zobowiązanie do stałego doskonalenia efektów działalności środowiskowej.
• W systemie EMAS efekty działalności środowiskowej są określane w oparciu
o tzw. wskaźniki efektywności środowiskowej. Główne wskaźniki dotyczą
kluczowych obszarów środowiskowych (m.in. efektywności energetycznej,
wykorzystania materiałów, wody). Istotą stosowania wskaźników jest
pomiar osiągniętych postępów w minimalizacji negatywnego oddziaływania
na poszczególne komponenty środowiska i odniesienie ich do wyniku
ekonomicznego organizacji. Warunkiem rejestracji/utrzymania organizacji
w rejestrze jest możliwość wykazania przez nią ciągłej poprawy efektów
230
•
•
•
•
działalności środowiskowej w odniesieniu do wybranych zidentyfikowanych
aspektów środowiskowych.
Zaangażowanie pracowników.
Według rozporządzenia EMAS aktywne zaangażowanie pracowników w proces
tworzenia i funkcjonowania systemu zarządzania środowiskowego zwiększa ich
wiedzę i poziom satysfakcji z pracy, przez co jest siłą napędową oraz warunkiem
efektywności działań prośrodowiskowych.
Obowiązkowy przegląd środowiskowy.
Rozporządzenie EMAS wymaga przeprowadzenia wstępnego przeglądu
środowiskowego, określając szczegółowo jego elementy składowe (Załącznik
I do rozporządzenia EMAS). Przegląd powinien zostać także przeprowadzony
i udokumentowany w przypadku istotnej zmiany w organizacji. Pozwala
to na identyfikację wymagań prawnych dotyczących środowiska, które mają
zastosowanie w przypadku danej organizacji, oraz identyfikację składników
działalności, produktów lub usług organizacji, które wpływają lub mogą wpływać
na środowisko, co jest niezwykle istotne dla sprawnego funkcjonowania SZŚ.
Audyt wewnętrzny.
Rozporządzenie EMAS silnie akcentuje znaczenie wewnętrznego audytu
środowiskowego, który jest przeprowadzany zazwyczaj przez pracowników
danej organizacji.
Komunikacja zewnętrzna czyli otwartość i przejrzystość.
W EMAS występuje obowiązek wykazywania prowadzenia otwartego dialogu
ze społeczeństwem oraz innymi zainteresowanymi stronami. Gwarantuje
to przejrzystość systemu. Jest ona zapewniana przez powszechne udostępnianie
deklaracji środowiskowej. W dokumencie tym są m.in. informacje o wpływie
organizacji na środowisko, zobowiązaniach i planach z tym związanych,
osiągniętych postępach. Informa-cje te są rzetelne i wiarygodne, co potwierdza
niezależny weryfikator środowiskowy. Stanowi to podstawę budowania zaufania
lokalnej społeczności, klientów i innych zainteresowanych stron względem
organizacji.
Elementami dodatkowymi różnicującymi normę ISO 14001 i rozporządzenie EMAS
jest to, że EMAS posiada oficjalny znak graficzny tzw. logo EMAS. Znak ten stworzono
głównie dla organizacji zarejestrowanych w EMAS (logo to występuje w kilku rodzajach,
poszczególny rodzaj może być wykorzystywany tylko w określony w rozporządzeniu
sposób). Logo ma stanowić atrakcyjne narzędzie komunikacyjne i marketingowe. Innym
elementem różnicującym jest to, że w przypadku EMAS istnieje oficjalny, prowadzony
przez Komisję Europejską rejestr organizacji posiadających wdrożony system EMAS.
Rejestr ten jest powszechnie dostępny na stronach Ko-misji Europejskiej, co sprawia,
że organizacje poszukujące innych podmiotów spełniających wysokie standardy ochrony
środowiska, mogą łatwo znaleźć odpowiednich partnerów. Ponadto istnieją krajowe
rejestry prowadzone przez organy właściwe państw członkowskich - także w Polsce.
W przypadku normy ISO 14001 organizacje uzyskują potwierdzenie jej wdrożenia przez
otrzymanie certyfikatu.
231
Koszty wdrażania systemu EMAS
Z wdrażaniem SZŚ wiąże się ponoszenie określonych nakładów finansowych (rys.5).
koszty
wdrożenia SZŚ
koszty SZŚ
koszty
utrzymania i
doskonalenia
SZŚ
Rys. 5. Koszty systemu zarządzania środowiskowego
Źródło: opracowanie własne.
Koszty wdrażania można przyporządkować do dwóch grup tzn. kosztów bezpośrednio
związanych z procesem wdrażania systemu zarządzania środowiskowego oraz kosztów
pośrednio związanych z procesem wdrażania systemu zarządzania środowiskowego.
Do kosztów bezpośrednio związanych z procesem wdrażania SZŚ zaliczyć możemy:
• koszty szkoleń (m.in. szkolenia wstępne dotyczące wprowadzenia do systemu
zarządzania środowiskowego, szkolenia dotyczące interpretacji wymagań
normy ISO 14001 i rozporządzenia EMAS, szkolenia dotyczące wdrażania
systemu zarządzania środowiskowego, szkolenia dla audytorów wewnętrznych,
szkolenia dotyczące dokumentacji systemowej i inne),
• koszty związane z utrzymaniem pełnomocnika zarządu ds. systemu zarządzania
środowiskowego (koszty wynagrodzenia, ubezpieczenia i świadczeń socjalnych,
koszty związane z podnoszeniem jego kwalifikacji),
• koszty związane z przeprowadzeniem wstępnego przeglądu środowiskowego,
• koszty związane z opracowaniem dokumentacji systemu zarządzania
środowiskowego (np. koszty sporządzenia księgi środowiskowej, procedur,
instrukcji, koszty związane z prowadzeniem zapisów, rejestrów),
• koszty związane z prowadzeniem audytów wewnętrznych,
• koszty związane z przeglądem zarządzania, obejmujące koszty dotyczące
przygotowania informacji o funkcjonowaniu systemu zarządzania
środowiskowego i oddziaływaniu jednostki na środowisko,
• koszty certyfikacji (dla normy ISO 14001),
• koszty walidacji deklaracji środowiskowej, weryfikacji systemu zarządzania
środowiskowego (dla EMAS),
• koszty rejestracji w systemie ekozarządzania i audytu EMAS (dla EMAS).
232
W skład kosztów pośrednio związanych z wdrażaniem SZŚ zaliczyć możemy m. in.:
• nakłady proekologiczne,
• koszty związane ze zmianami organizacyjnymi w organizacji – np. koszty
powoływania przedstawiciela kierownictwa, czy oddelegowania pracowników
inżynieryjno-technicznych do pełnienia funkcji specjalistów wydziałowych,
• koszty dokonania zmian konstrukcyjnych lub technologicznych na rzecz
ograniczenia szkodliwego oddziaływania na środowisko,
• koszty eksploatacji zainstalowanych urządzeń, np. koszty mediów
energetycznych, remontów i konserwacji, płac,
• nakłady na modernizację i inwestycje, np. koszty projektów technicznych, koszty
dozbrojenia w przyrządy pomiarowo-kontrolne i inne wyposażenie techniczne,
• wyposażenie i dostosowanie sal szkoleniowych,
• wydzielenie spółki z organizacji,
• opłaty za gospodarcze korzystanie ze środowiska, kary za przekroczenia emisji,
koszty związane z pomiarem emisji, czy przeprowadzeniem ocen oddziaływania
na środowisko.
Do najbardziej kosztownych elementów wdrażania SZŚ np. zgodnego
z rozporządzaniem EMAS należą koszty związane z weryfikacją systemu EMAS. Zdarza się,
szczególnie w przypadku przedsiębiorstw sektora MŚP, że koszty poniesione na ocenę
dokonywaną przez niezależną jednostkę zewnętrzną są wyższe niż nakłady przeznaczone
na cały proces tj. od zaplanowania poprzez opracowanie, aż do wdrożenia systemu
EMAS. Kosztownym elementem jest także doradztwo i szkolenia. Mniej nakładów
finansowych firmy mogą przeznaczyć z kolei na np. audyty wewnętrzne, czy też proces
komunikowania się.
Kolejną grupą kosztów są to koszty związane z utrzymaniem, funkcjonowaniem
oraz doskonaleniem SZŚ. Przedsiębiorstwo ponosi je od momentu uzyskania certyfikacji
na zgodność z wymogami normy ISO 14001, bądź też po otrzymaniu wpisu do rejestru
w systemie EMAS. Zaliczyć do nich możemy np.:
• nakłady inwestycyjne związane z realizacją zadań ujętych w programie
zarządzania środowiskowego,
• koszty funkcjonowania wyposażenia i urządzeń ochrony środowiska,
• koszty zakupu dóbr używanych dla celów ochrony środowiska, które nie
są bezpośrednio związane z funkcjonowaniem wyposażenia do ochrony
środowiska,
• koszty kontroli i monitoringu, w tym koszty związane z przeprowadzaniem
audytów wewnętrznych, wykonywaniem pomiarów, analiz, zakupu
odczynników,
• koszty działalności laboratorium,
• dodatkowe opłaty ekologiczne związane z realizacją zadań inwestycyjnych
ujętych w programie zarządzania środowiskowego,
• koszty badań i rozwoju,
• koszty szkoleń i konsultacji,
• koszty zewnętrznych audytów kontrolnych,
• koszty zarządzania.
233
Korzyści ze stosowania systemów zarządzania środowiskowego
Przedsiębiorstwa, które wdrożyły SZŚ uzyskują wymierne efekty środowiskowe, ale
także ekonomiczne i społeczne. Dla przykładu zmniejszenie uciążliwości środowiskowej
przedsiębiorstwa dzięki zastosowaniu określonych procesów, czy technologii
proekologicznych przekłada się m. in. na: mniejsze zużycie materiałów, wody, energii (co
ogranicza koszty energii, materiałów etc.), obniżenie wydatków związanych z utylizacją
odpadów, zmniejszenie uciążliwości środowiskowej, zmniejszenie opłat za korzystanie
ze środowiska, czy też ewentualnych kar, jak również zwiększenie atrakcyjności
przedsiębiorstwa dla partnerów biznesowych, poprawę wizerunku, wzrost reputacji,
dostęp do nowych rynków zbytu. Przykładowe korzyści z wdrożonego SZŚ przedstawia
rysunek 6.
Funkcjonujący w przedsiębiorstwie SZŚ przynosi szereg korzyści samemu
przedsiębiorstwu, jak również całemu otoczeniu. Istnieje wiele sposobów klasyfikacji
uzyskiwanych korzyści przez organizacje dzięki SZŚ. Susan L.K. Briggs zalicza do nich:
• zmianę
świadomości
środowiskowej
pracowników
pobudzającą
odpowiedzialność na wszystkich poziomach organizacji,
• zapewnienie zgodności z wymaganiami prawnymi i innymi,
• poprawę sterowania operacyjnego i procedur w zakresie działań
środowiskowych,
• redukcję emisji do powietrza, wycieków i wytwarzanych odpadów,
• poprawę wewnętrznej komunikacji i współpracy z partnerami,
• ciągłe doskonalenie systemu zarządzania środowiskowego wynikające z celów,
zadań, programów, okresowych audytów oraz przeglądu zarządzania.
Należy podkreślić, że przedsięwzięcia podejmowane przez przedsiębiorstwa
w ramach SZŚ służące ochronie środowiska są opłacalne ekonomicznie. Dokonuje się
to m.in. poprzez redukcję kosztów i prowadzi do:
• poprawy efektywności bieżących procesów (zmniejszenie zużycia surowców,
energii i ilości odpadów oraz odpowiednie utrzymanie maszyn i urządzeń) oraz
wdrażanie nowych bardziej efektywnych procesów,
• projektowania wyrobów i usług w sposób pozwalający ograniczyć zużycie
zasobów naturalnych, bez pogorszenia jakości,
• odpowiedniego zagospodarowania odpadów (recykling i inne formy
gospodarczego wykorzystania odpadów),
• optymalizacji doboru surowców, materiałów, produktów,
• zwiększenia efektywności wykorzystywanej infrastruktury (obiekty, zaopatrzenie
w media),
• odpowiedniego przygotowania procesów magazynowania, pakowania
i transportu (w wielu przedsiębiorstwach wprowadzenie SZŚ skutkuje
lepszym wykorzystaniem środków transportu oraz wprowadzeniem rozwiązań
minimalizujących liczbę opakowań).
Uzyskiwanie korzyści ekonomicznych przez przedsiębiorstwa w ramach wdrożonego
SZŚ jest zgodne z podstawową zasadą ich funkcjonowania. Każde bowiem racjonalnie
234
działające przedsiębiorstwo, chce osiągnąć jak największy zysk - zgodnie z neoklasycznym
ujęciem przedsiębiorstwa głównym celem działalności firmy jest maksymalizacja zysku.
korzyści ekonomiczne
Korzyści z systemu zarządzania środowiskowego
lepsze relacje przedsiębiorstwa z władzą lokalną
proekologiczny wizerunek przedsiębiorstwa
umocnienie pozycji na rynku, bądź zdobycie nowego
rynku
wzrost wartości rynkowej przedsiębiorstwa
nowoczesne zarządzanie przedsiębiorstwem
poprawa jakości produktów i usług
gwarancja dostarczania odbiorcy odpowiedniego
poziomu jakości produktów i usług
rozwój technologiczny i wprowadzanie innowacji
lepsze relacje z instytucjami finansowymi i firmami
ubezpieczeniowymi
wzrost identyfikacji pracownika z przedsiębiorstwem
wzrost motywacji pracowników
Rys. 6. Wybrane korzyści z wdrożenia systemu zarządzania środowiskowego dla przedsiębiorstwa.
Źródło: opracowanie własne.
235
SZŚ w Polsce - stan obecny
W Polsce o wiele bardziej popularnym jest wdrażany przez organizacje SZŚ zgodny
z wymaganiami normy ISO 14001, niż zgodny z rozporządzeniem EMAS. Według stanu
na dzień 12.10.2012 r. w Polsce wydano 2165 certyfikatów na zgodność z normą ISO
14001, w tym dla organizacji w województwie zachodniopomorskim - 64.
3
4%
UDT-CERT
3
4%
TUV SUD
2
3%
TUV Rheinland
7
10%
TUV Nord
19
29%
PRS
4
6%
PCBC
4
6%
LRQA
1
1%
GLC
1
1%
Euronis Cert
5
7%
DQS
4
6%
DNV
1
1%
DEKRA
8
12%
BV Certification
1
1%
BSI
BASEC
1
1%
Rys. 7. Certyfikaty wydane przez poszczególne jednostki certyfikujące w województwie
zachodniopomorskim
Źródło: (www. eko-net.pl. odczyt 12.10.2012).
W przypadku rozporządzenia EMAS na dzień 12.10.2012 r. w Polsce zostały
zarejestrowane 32 organizacje.
Tabela 7
Rejestr EMAS dla zachodniopomorskiego
Nazwa organizacji
Nazwa obiektu
Data rejestracji
PGE Górnictwo i Energetyka
Konwencjonalna S.A. Oddział
Zespół Elektrowni Dolna Odra
Elektrownia Dolna Odra w Nowym Czarnowie
09.04.2009
Elektrownia Pomorzany w Szczecinie
Elektrownia Szczecin w Szczecinie
Źródło: opracowano na podstawie (dane z Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska – rejestr EMAS baza organizacji).
Obecnie w Polsce trwa szeroka akcja informacyjna dotycząca EMAS III. Jest ona
skierowana przede wszystkim do organizacji małych i średnich.
236
Praktyka
Działalność proekologiczna firmy TROTON
Firma TROTON (gm. Gościno, woj. zachodniopomorskie) istnieje na rynku
chemicznych produktów do karoserii samochodowych od ponad 30 lat, przez
które ciągle się rozwija i wzbogaca swoje doświadczenia. Troszcząc się o dobro
środowiska naturalnego, firma podjęła działania celem uzyskania certyfikatu
ISO 14001.
Odpowiedzialność ekologiczna jest kluczowym aspektem działań firmy
w trosce o środowisko. Bycie odpowiedzialnym nie oznacza dla TROTONU tylko
spełniania wymogów formalnych i prawnych, ale oprócz tego jest inwestycją
w zasoby ludzkie, ochronę środowiska i relacje z otoczeniem firmy. Społeczna
odpowiedzialność dla firmy to przede wszystkim inwestycja w społeczeństwo
i ekologię.
Działania firmy oparte są o zasady „zielonej chemii”:
• Firma używa produktów podlegających recyklingowi - kładzie nacisk
na recykling wykorzystywanych przez nią opakowań i surowców
przyczyniając się do zmniejszenia obciążenia środowiska odpadami.
W roku 2008, dzięki współpracy z organizacjami recyklingu i odzysku,
firma poddała recyklingowi ponad 31,03 ton surowców.
• Firma zapobiega stratom, chroni środowisko - celem zapobiegania
niekontrolowanym wyciekom surowców do środowiska firma
stworzyła system gromadzenia materiałów płynnych w silosach,
dostarczanych rurociągiem, dzięki któremu dozowanie surowca
odbywa się w sposób kontrolowany.
• Firma unika niebezpiecznych związków chemicznych – eliminuje
toksyczne surowce na rzecz zamienników o mniejszej skali
niebezpieczeństwa.
• Firma ogranicza niebezpieczeństwo wystąpienia awarii – system
rurociągów, dostarczających surowce do produkcji pozwolił
na wyeliminowanie niebezpieczeństwa niekontrolowanego wycieku
substancji do środowiska.
• Firma edukuje pracowników w zakresie zagadnień proekologicznych
a także angażuje ich w szereg projektów proekologicznych np.:
„Oszczędzaj papier w swoim środowisku pracy”, „Maraton
makulaturowy – zamieniamy papier na leki” czy coroczną akcję
„Sprzątanie Parsęty”.
• Firma oszczędza energię – świadomość ekologiczna pracowników jest
efektem zmniejszenia zużycia energii elektrycznej o 5% w stosunku
do ubiegłego roku.
237
Dzięki takim rozwiązaniom w doskonaleniu swoich działań i zadań,
prowadzących do ograniczenia negatywnego skutku oddziaływania
na środowisko, firma otrzymała certyfikat ISO 14001. Odpowiedzialność
ekologiczna jest kluczowym aspektem działań firmy w trosce o środowisko.
238
Studium przypadku
Cemex
Nowe technologie przyjazne środowisku
CEMEX Polska wchodzi w skład globalnego koncernu CEMEX - lidera w branży
materiałów budowlanych. Koncern ma swoje ośrodki w ponad 50 krajach na świecie
i zatrudnia blisko 46,5 tys. pracowników (w tym ponad 1300 osób w Polsce). Za swoją
misję CEMEX uznał zaspokajanie potrzeb budowlanych klientów na całym świecie
oraz zwiększanie wartości firmy na rzecz podmiotów w nią zaangażowanych, poprzez
osiągnięcie pozycji najsprawniejszej i najbardziej dochodowej firmy oferującej
rozwiązania budowlane.
CEMEX przynależy do dobrowolnej inicjatywy przemysłu cementowego (Cement
Sustainability Initiative) w zakresie promowania zrównoważonego rozwoju. Jako członek
tej inicjatywy firma jest zobowiązana wprowadzić zasady zrównoważonego rozwoju
do swojej polityki oraz podejmować działania mające na celu ciągłe ograniczanie
negatywnego wpływu na środowisko (m.in. redukcji emisji CO2, tlenków siarki i azotu
do atmosfery, czy zwiększenia wykorzystania paliw alternatywnych takich jak biomasa).
W Polsce CEMEX funkcjonuje od marca 2005 r. Ma w posiadaniu: 2 cementownie,
41 wytworni betonu towarowego, 8 kopalni kruszyw. CEMEX Polska stosuje
międzynarodowe uznane standardy produkcji i zarządzania dostarczając na rynek
polski materiały budowlane najwyższej jakości. Spółka zajmuje się produkcją
i sprzedażą cementu, betonu towarowego, kruszyw, domieszek chemicznych; świadczy
usługi transportowe oraz usługi laboratoryjne w zakresie badań kruszyw, mieszanek
betonowych, zapraw budowlanych, betonu stwardniałego, gotowych elementów
betonowych.
CEMEX jest firmą odpowiedzialną społecznie. Podejmuje ona działania, których
celem jest:
• zapewnienie bezpieczeństwa pracownikom i promowanie kultury zdrowia,
• pomaganie pracownikom w osiąganiu ich celów w zakresie kariery zawodowej,
• praca na rzecz zdrowia i rozwoju społeczności lokalnych,
• wytwarzanie bezpiecznych i efektywnych produktów,
• zachowanie uczciwości we wszystkich interakcjach z interesariuszami.
Firma prowadzi Fundację „Budujemy Przyszłość”, która znalazła się w gronie
20 najlepszych wyróżnionych praktyk CSR w Polsce w 2010 roku. Do głównych obszarów
zaangażowania w ramach Fundacji należą:
• Ekologia, ochrona środowiska, ratowanie zagrożonych gatunków.
• Rozwój lokalnych społeczności.
• Nauka, edukacja.
• Promocja i ochrona zdrowia.
• Promocja sportu.
• Turystyka i rekreacja.
• Pomoc osobom niepełnosprawnym.
• Pomoc ofiarom klęsk żywiołowych.
239
W firmie przestrzegany jest Kodeks Etyczny. Chcąc zapewnić ciągłe doskonalenie się
w obszarze jakości, ochrony środowiska czy bezpieczeństwa pracy firma podjęła wysiłek
wdrożenia i certyfikowania norm: ISO 9001:2008, ISO 14001:2004, PN-N 18001:2004.
Jako nieliczna wśród polskich organizacji w 2011 r. otrzymała certyfikat EMAS.
CEMEX na poziomie globalnym informuje opinię publiczną o swoim oddziaływaniu
na środowisko, społeczeństwo, podejmowanych inicjatywach w corocznie publikowanym
Raporcie Zrównoważonego Rozwoju (dostępny na stronie internetowej koncernu). Przez
CEMEX Polska Raport publikowany jest od 2011 r. Raport bazuje na wytycznych GRI
poziom aplikacji B.
Kluczowymi interesariuszami firmy są: pracownicy, społeczności lokalne wokół
zakładów CEMEX, klienci, dostawcy. Do podstawowych kanałów komunikacji
spółki z interesariuszami należą: media, raporty, informacje korporacyjne, media
społecznościowe, organizowane prezentacje, spotkania. Za realizację strategii CSR firmy
odpowiedzialny jest Komitet ds. Zrównoważonego Rozwoju. Firma przeprowadziła wiele
różnorodnych inicjatyw z zakresu CSR. Za najważniejsze uznać można:
• Działalność Fundacji CEMEX „Budujemy przyszłość” (od 2009 r.) oraz
organizowane konkursy grantowe. W 4 dotychczasowych edycjach Fundacja
przyznała 93 granty spośród 890 wniosków z ponad 120 miast i gmin.
• Prowadzony wolontariat pracowniczy, a od 2011 r. wolontariat biznesowy,
celem zaangażowania wszystkich pracowników w działania na rzecz lokalnych
społeczności.
• Przeprowadzenie projektu „Wodniczka”. W ramach długoletniej współpracy
CEMEX Polska wraz z Ogólnopolskim Towarzystwem Ochrony Ptaków (OTOP)
angażującym się w działania na rzecz ochrony przyrody i zrównoważonego
rozwoju wsparł dwa projekty: „Ochrona wodniczki w Polsce i w Niemczech”,
projekt prowadzony w ramach europejskiego funduszu LIFE, oraz „Wdrożenie
zarządzania siedliskiem wodniczki poprzez zrównoważone systemy
wykorzystania biomasy” z funduszy LIFE+ Nature and Biodiversity. Projekty
miały za cel zapobiec wyginięciu populacji wodniczki oraz ulepszyć i zwiększyć
obszar siedlisk tego chronionego gatunku - niewielkiego ptaka wędrownego
z rodziny trzciniaków.
• Udział w akcji „Sprzątanie świata”, w ramach którego prawie 600 osób
– pracowników CEMEX Polska wraz z rodzinami – w każdy wrześniowy weekend
2011 r. sprzątało lasy. Akcja stała się okazją do integracji pracowników, gdyż była
ona elementem Rodzinnych EKO-Pikników, odbywających się w 10 lokalizacjach
w całej Polsce.
• Realizację programu przywództwa w zakresie BHP-LEGACY.
• Przeprowadzenie kampanii etycznej dla pracowników.
• Organizację pikników edukacyjnych dla najmłodszych z zakresu ekologii
i bezpieczeństwa, w lokalizacjach, gdzie CEMEX prowadzi działalność.
• Wsparcie doraźne, np. pomoc ofiarom powodzi, akcje krwiodawstwa.
Jedną z inicjatyw dotyczących wymiaru ekologicznego CSR był Program Paliw
Alternatywnych, którą firma wdrożyła już w 2001 r. w Cementowni Chełm z inicjatywy
kierownictwa cementowni, a 5 lat później w drugiej cementowni w Rudnikach. Inicjatywa
240
ta stanowi obecnie jedno z priorytetowych zadań dla wszystkich operacji CEMEX.
Składają się na nią następujące etapy:
• Techniczne dostosowanie cementowni do dozowania i spalania paliw
alternatywach.
• Rozwój sieci dostawców paliw.
• Współpraca na szczeblu krajowym z instytucjami odpowiedzialnymi
za gospodarkę odpadami (Ministerstwo Środowiska, Główny Inspektorat
Ochrony Środowiska, związki gmin) a także z izbami gospodarki odpadami
grupującymi firmy sektora komunalno-odpadowego.
Dla każdej z cementowni został opracowany odrębny długoterminowy plan
wzrostu zużycia paliw alternatywnych, który określa poziomy substytucji do osiągnięcia
w kolejnych latach.
Cele inicjatywy
Osiągnięcie ponad 75%
substytucji paliw kopalnych
zużywanych w cementowniach CEMEX paliwami
alternatywnymi.
Redukcja kosztu produkcji
cementu.
Maksymalizacja wykorzystania odpadów komunalnych i
przemysłowych do produkcji
klinkieru.
Rys. 8.Główne cele inicjatywy
Źródło: (Ćwik, i in., 2012).
Program Paliw Alternatywnych, prowadzi do redukcji zużycia paliw kopalnych,
realizuje zadania ujęte w strategii CSR firmy CEMEX w obszarach:
• zarządzania wpływem CEMEX na środowisko (obniżanie emisji CO2 i tlenków
azotu),
• wsparcia dla pozytywnych zmian następujących w krajowym systemie
gospodarowania odpadami poprzez promowanie odzysku odpadów.
Dzięki realizacji Programu firma, jak też jej interesariusze uzyskają szereg korzyści
(tabela 8).
Dla CEMEX-u najistotniejszymi korzyściami są: obniżenie kosztu produkcji klinkieru
poprzez użycie tańszego źródła energii oraz oszczędności w emisjach CO2.
Za realizację inicjatywy odpowiedzialny jest Pion Produkcji Cementu. Do najważniejszych
operacji składających się na realizację Programu zalicza się:
• inwestycje w urządzenia do magazynowania, dozowania paliw,
• optymalizację portfela paliw alternatywnych dokonywanych w wyniku
przeprowadzania analizy, które z potencjalnie obecnych w kraju odpadów
241
•
•
mogą zostać zutylizowane w piecu cementowym (analizie podlegają warunki
fizykochemiczne, możliwości bezpiecznego zastosowania bez negatywnego
wpływu na jakość cementu, dostępność w bezpośrednim otoczeniu oraz
w całym kraju, możliwości zabezpieczenia dostaw w długim okresie),
zakup paliw alternatywnych i zabezpieczenie w długim okresie (podpisywanie
wieloletnich umów z dostawcami, współpraca w zakresie logistyki),
kontrolę jakości otrzymywanych paliw (wykonywanie każdorazowo badań
we własnych laboratoriach oraz certyfikowanych laboratoriach zewnętrznych,
współpraca z dostawcami nad poprawą jakości).
Tabela 8
Korzyści z Program Paliw Alternatywnych dla poszczególnych interesariuszy
Grupy interesariuszy
Korzyści
Społeczności lokalne sąsiadujące
z cementowniami Rudniki i Chełm.
W pierwszej kolejności wykorzystywane są odpady wytwarzane w najbliższej okolicy Zakładów
Firmy zajmujące się zbiórką i przetwarzaniem odpadów komunalnych.
Kreowanie dodatkowej wartości poprzez stworzenie możliwości produkcji paliwa RDF (Refuse Derived Fuel – paliwo
z odpadów).
Składowiska odpadów komunalnych.
Redukcja strumienia odpadów kierowanego do składowania,
a tym samym przedłużenie żywotności składowisk.
Źródło: (Ćwik, i in., 2012).
Głównymi interesariuszami zaangażowanymi podczas realizacji Programu
są instytucje tworzące ramy prawne, które regulują kwestie przetwarzania oraz
przewożenia odpadów, również do cementowni (Ministerstwo Środowiska, Główny
Inspektorat Ochrony Środowiska, organy Unii Europejskiej (Komisja Europejska)) oraz
ci interesariusze, którzy są istotni z punktu widzenia przebiegu samego Programu
(dostawcy i producenci paliw alternatywnych).
Do pomiaru efektów tj. osiągnięcia określonego procentu substytucji węgla
paliwami alternatywnymi, redukcji konsumpcji węgla kamiennego oraz redukcji emisji
CO2 ze spalania paliw wykorzystuje się następujące wskaźniki:
• udział procentowy substytucji ciepła paliwami alternatywnymi,
• emisja CO2 ze spalania paliw na tonę klinkieru,
• ilość paliw alternatywnych/ ilość węgla zastąpiona,
• koszt paliw na tonę klinkieru.
Ilościowe efekty inicjatywy przedstawiają się następująco:
• udział procentowy substytucji ciepła paliwami – wzrost z 9% udziału paliw
alternatywnych w 2005 r. do 69% w 2010 r.,
• emisja CO2 ze spalania paliw na tonę klinkieru – spadek z 345 kg na tonę
klinkieru w 2005 r. do 314 kg w 2010 r. (-9%),
• ilość paliw alternatywnych/ilość węgla zastąpiona – ilość paliw wzrosła z 51 tys.
w 2005 r. do 339 tys. w 2010 r.,
• ilość węgla spadła odpowiednio o 67% (z 251 tys. w 2005 r. do 87 tys. w 2010 r.).
242
Przedstawione powyżej wskaźniki są mierzone na bieżąco i raportowane w ujęciu
miesięcznym oraz rocznym. Dodatkowo każda z cementowni ma długoterminowe plany
oraz cele do osiągnięcia do 2015 r.
Dla firmy realizacja programu jest korzysta gdyż prowadzi do:
• zmniejszenia strumienia odpadów kierowanego na składowiska poprzez
utylizację paliw na bazie odpadów w piecu cementowym,
• redukcji emisji CO2 oraz tlenków azotu w cementowniach CEMEX,
• obniżenia kosztu produkcji klinkieru i poprawy konkurencyjności firmy,
• racjonalizacji wykorzystania surowców naturalnych – redukcji zapotrzebowania
na węgiel kamienny.
Podczas wdrażania Programu, jak też w czasie jego funkcjonowania firma napotkała
na kilka przeszkód. Jednak podjęte działania pozwoliły na ich wyeliminowanie (tabela 9).
Tabela 9
Bariery we wdrażaniu i realizacji Programu w CEMEX oraz sposoby ich eliminowania
Problem
Podjęte działania
Bariery natury prawnej
– legislacja niedostosowana do racjonalnego gospodarowania odpadami. Brak
wsparcia państwa dla producentów RDF.
• Współpraca z GIOŚ w ramach partnerstwa publiczno-administracyjnego w zakresie prezentowania potrzeb i możliwości polskiego
przemysłu cementowego.
• Opracowanie wspólnego stanowiska dotyczącego aktów legislacyjnych uwzględniających potrzeby produkcji i stosowania paliw
alternatywnych
• Dialog z przedstawicielami nauki oraz organizacjami pozarządowymi w celu promowania stosowania paliw alternatywnych jako
zrównoważonego rozwiązania dla polskiego systemu gospodarki
odpadami.
Niedostateczna
wiedza
mieszkańców o procesie
spalania paliw alternatywnych.
• Firma podjęła bezpośredni dialog z mieszkańcami okolic, gdzie
zlokalizowane są cementownie CEMEX, w celu promowania stosowania paliw alternatywnych (infolinia dla mieszkańców Rudnik,
spotkania członków Zarządu CEMEX z mieszkańcami, broszury informacyjne).
Brak paliw alternatywnych
na rynku polskim spowodowany brakiem modernizacji
polskiego systemu gospodarki odpadami i niedostatecznym rozwojem działań
ukierunkowanych na wykorzystanie odpadów w sposób inny niż składowanie.
• Współpraca z poszczególnymi firmami z branży odpadowej już produkującymi paliwa bądź przygotowującymi się do produkcji.
• Wsparcie izb gospodarczych grupujących firmy sektora odpadowego (KIGO, PIGO) łączenie sił i tworzenie wspólnych stanowisk.
• Wydanie przez Stowarzyszenie Producentów Cementu poradników
i wytycznych dla producentów paliw.
• Konieczność poniesienia olbrzymich inwestycji w infrastrukturę
niezbędną do wdrożenia paliw alternatywnych w cementowniach
CEMEX.
Źródło: (Ćwik, i in., 2012).
Zasadniczym błędem jaki popełniono podczas realizacji Programu było
niezapewnienie wystarczającej informacji zwrotnej producentom paliw na temat
niedostatecznej jakości dostarczanego przez nich produktu. Skutkowało to brakiem
działań dostosowujących po stronie producenta oraz niemożność dozowania paliw.
243
Rozwiązaniem tej sytuacji było wdrożenie procedur kontroli jakości przywożonych paliw
obejmujących szybką komunikację z dostawcami w odniesieniu do jakości.
Uzyskane efekty dzięki realizacji Programu doprowadziły do tego, iż będzie on nadal
kontynuowany. Założono, że w 2014 r. nastąpi poprawa wskaźnika substytucji z 69%
w 2010 r. do ponad 77%. Aby to osiągnąć firma już teraz podjęła się inwestycji w urządzenia
do dozowania kolejnych rodzajów paliw, takich jak: płynne paliwa alternatywne, biomasa
rolnicza, suche osady ściekowe, mączka kostna. Planowane są również inwestycje
w urządzenia poprawiające jakość paliw typu RDF poprzez ich dodatkowe dosuszanie
na terenie cementowni. Aby poprawić dostępność paliw tworzony jest joint venture
oraz budowany jest własny zakład produkcji paliw na terenie Cementowni Chełm. Dla
realizacji inicjatywy w przyszłości zasadnicze znaczenie ma legislacja unijna oraz krajowa
dotycząca wykorzystania pewnych grup odpadów. Problemem jaki tu może powstać jest
brak odpowiednio szybkiego dostosowania się polskiego systemu gospodarki odpadami
do wzorców krajów Europy Zachodniej, co skutkować może brakami paliw na rynku
krajowym.
Pytania badawcze
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
244
Jak firma rozumie CSR – czym jest dla niej społeczna odpowiedzialność,
jakich obszarów dotyczy?
Czy realizowane przez firmę działania z zakresu CSR pasują do jej
misji i rodzaju prowadzonego biznesu? Jakie dodatkowe działania
widziałabyś/widziałbyś w tym zestawie?
Czy przesłanki dla podjęcia inicjatywy, wskazane przez firmę, uznajesz
za wystarczające?
W jaki sposób inicjatywa może pomoc firmie w realizacji jej
strategicznych celów biznesowych i celów CSR?
Do jakich grup interesariuszy skierowana jest inicjatywa i w jaki
sposób na nie oddziałuje?
Jakie korzyści (wewnętrzne i zewnętrzne) odniesie firma w wyniku
realizacji inicjatywy?
Jak oceniasz sposób ewaluacji inicjatywy? Czy dobór wskaźników jest
odpowiedni?
W jaki sposób zmierzyłabyś/zmierzyłbyś efektywność projektu?
W jaki sposób firma może przezwyciężyć bariery napotkane podczas
wdrażania inicjatywy?
W jaki sposób firma może rozwijać/ulepszać inicjatywę?
W jaki sposób firma powinna prowadzić skuteczny dialog
ze społecznością lokalną? Czy zastosowane narzędzia uznajesz
za wystarczające?
Zagadnienia do dyskusji do części czwartej
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
CSR jako odpowiedź na kwestie rozwoju zrównoważonego.
Ekoinnowacje a CSR.
Efektywne wykorzystywanie energii a CSR.
Zrównoważony rozwój w działalności przedsiębiorstwa.
Wskaźniki środowiskowe w GRI.
Nowe źródła energii jako przykład CSR.
Racjonalne
gospodarowanie
zasobami
naturalnymi
w przedsiębiorstwie.
Wpływ przemysłu na zanieczyszczenie środowiska.
CSR jako krok ku proekologicznemu funkcjonowaniu przedsiębiorstwa.
Środowisko jako kluczowy obszar CSR.
Ekologiczny wymiar funkcjonowania przedsiębiorstwa w obszarze
transportu.
Ekologiczny marketing a CSR.
Odpowiedzialność ekologiczna przedsiębiorstw w Polsce i na świeciejest czy jej brak?
Świadomość ekologiczna pracowników w kontekście CSR.
Świadomość ekologiczna w Polsce i na świecie- analiza porównawcza.
Zielone miejsca pracy a CSR.
Ekologia wyrobów a CSR.
Finansowanie inwestycji ekologicznych w przedsiębiorstwie.
Odpowiedzialność ekologiczna zarządzających.
Ekologiczne kryteria doboru dostawców.
Wpływ ekokonsumentów na ekologicznie odpowiedzialne
funkcjonowanie przedsiębiorstw.
Modele zarządzanie środowiskowego a przewaga konkurencyjna
przedsiębiorstwa.
Benchmarking ekologiczny.
CSR a wdrażanie strategii opartych na kompetencjach ekologicznych.
245
Karta przedmiotu CSR dla kierunków przyrodniczych
Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw
CSR dla kierunków przyrodniczych
Forma zajęć
wykład
ćwiczenia
Wymiar zajęć
20
10
Cel przedmiotu/
modułu
Celem przedmiotu jest przybliżenie studentom problematyki z zakresu CSR oraz
nabycie przez studentów praktycznych umiejętności wykorzystywania różnorodnych instrumentów odpowiedzialnego zarządzania w przedsiębiorstwie.
TREŚCI PROGRAMOWE
Liczba godzin
Forma zajęć – np. wykład
20
1. Podstawy teoretyczne koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw
2
2. Etyczne aspekty ochrony środowiska
2
3. Znaczenie teorii interesariuszy dla CSR, środowisko naturalne jako interesariusz
2
4. Standaryzacja i normalizacja społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw - normy: ISO 26000 SA8000, AA1000
2
5. Kluczowe obszary CSR: relacje z pracownikami, zaangażowanie społeczne
2
6. Środowisko jako kluczowy obszar CSR
2
7. Standardy raportowania wyników (GRI) - wskaźniki środowiskowe
2
8. Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw a zarządzanie środowiskowe
2
9. Wykorzystywanie zasobów naturalnych a CSR
2
10. Nowe źródła energii jako przykład CSR
2
…
Forma zajęć – ćwiczenia - propozycje
10
1. Dobre i złe praktyki CSR - studia przypadków
2
2. Ewolucja CSR w Polsce – dyskusja
2
3. Proces tworzenia strategii CSR w MŚP - warsztaty
2
4. Wymiar środowiskowy CSR - studia przypadków
2
5. Odpowiedzialność ekologiczna przedsiębiorstw w Polsce i na świecie - jest czy jej 2
brak? Panele dyskusyjne
…
246
Metody kształcenia
Wykłady z prezentacjami multimedialnymi, Projekty indywidualne, studia
przypadków, panele dyskusyjne
Forma zaliczenia przedmiotu
Zależna od prowadzącego: kolokwium, praca zaliczeniowa, aktyny udział
na zajęciach
Literatura podstawowa
• J. Adamczyk, Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw, PWE, Warszawa 2009
• M. Żemigała, Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, Oficyna
Wolters Kluwer Business, Kraków 2007
• A. Paliwoda-Matiolańska, Odpowiedzialność społeczna w procesie zarządzania przedsiębiorstwem, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2008
• Zarządzanie środowiskowe w przedsiębiorstwie, red. A. Graczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2008
Literatura
jąca
• B. Rok, Trzy strategie odpowiedzialnego biznesu dla polskich firm, “Odpowiedzialny biznes 2007”, Harvard Business Review Polska, 2007
• M. Rybak, Etyka menedżera społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2004
• S. Czaja, A. Becla, Ekologiczne podstawy gospodarowania, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2007
• Znormalizowane systemy zarządzania, red. J. Łańcucki, Wydawnictwo
Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Poznań 2010
uzupełnia-
247
Bibliografia
→→ Bernaciak A. Gaczek M., Ekonomiczne aspekty
ochrony środowiska, AE Poznań 2001.
→→ Bomba M., Materiały szkoleniowe, Wymagania
systemów: ISO 1400, EMAS III oraz oznakowania
ekologicznego ECOLABEL, 24.09.2012, Szczecin.
→→ Briggs S.L.K., ISO 14001 Hits 10-Year Mark, Quality
Progress, Milwaukee, 2007, Vol. 40.
→→ Czaja S., Becla A., Ekologiczne podstawy procesów
gospodarowania,
Wydawnictwo
Akademii
Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2007.
→→ Ćwik N., Grzybek M., Saracyn B., 15 polskich
przykładów społecznej odpowiedzialności biznesu
- część II, Forum Odpowiedzialnego Biznesu,
Warszawa, 2012.
→→ Dżoga M., Gajewski Z., Grygoruk I., Kuchenbeker J.,
Pyda E., Rybczyńska A., Szymonek J., Dobra Praktyka
CSR Element strategii firmy. Poradnik metodyczny,
Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych
Lewiatan, Warszawa 2010.
→→ Ejdys J., Metoda oceny wyników działalności
środowiskowej, CSDEM, Białystok 2004.
→→ Eko – Biuro, Forum Odpowiedzialnego Biznesu,
Warszawa 2008.
→→ Kowalska-Ocneanu E., Rum A., Sroka R.,
Tęsiorowska M., Czarnecki A., Zyśk-Pożoga
A., J. Szpyra, I. Dziekańska, M. SelwantRóżycka, Firma=środowisko. Zeszyt 5, Forum
Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa 2009.
→→ Marcinkowski A., B. Huryń, K. M. Ostrowski,
M. Szydłowski, Ekozarządzanie w przedsiębiorstwie.
Podręcznik, Centrum Informacji o Środowisku,
Warszawa 2010.
→→ Matuszak-Flejszman A., Jak skutecznie wdrożyć
system zarządzania środowiskowego według normy
ISO 14001, Wydawnictwo PZITS, Poznań 2001.
→→ Matuszak-Flejszman A., Wdrażanie systemu
ekozarządzania i audytu EMAS w administracji
rządowej, Zakład Poligraficzny Moś i Łuczak,
Warszawa, 2011.
→→ Mazur-Wierzbicka E., Ile kosztuje zarządzanie
proekologiczne, Przegląd organizacji 2006a nr 3.
→→ Mazur-Wierzbicka, E., Skuteczność ekologiczna
systemu zarządzania środowiskowego wg normy ISO
14001, „Organizacja i Kierowanie” 2005, nr 4.
→→ Mazur-Wierzbicka, E., Zarządzanie środowiskowe
w przedsiębiorstwach, „Ekonomika i Organizacja
Przedsiębiorstwa” 2006b, nr 5.
→→ PN-EN ISO 14001
248
→→ Pochyluk R., Grudowski P., Szymański J., Zasady
wdrażania systemu zarządzania środowiskowego
zgodnego z wymogami normy ISO 14001, Ekokonsult, Gdańsk 1999.
→→ Rozporządzenie (WE) Nr 761/2001 Parlamentu
Europejskiego Rady z dnia 19 marca 2001 r., art. 2, k.
→→ Rozporządzenie
Parlamentu
Europejskiego
i Rady (WE) nr 1221/2009 z dnia 25 listopada
2009 r. w sprawie dobrowolnego udziału organizacji
w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie
(EMAS).
→→ www. eko-net.pl. (odczyt 12.10.2012)
→→ www.troton.com.pl (odczyt 01.10.2012)
→→ Żylicz
T.,
Ekonomia
środowiska
naturalnych, PWE, Warszawa 2004.
i zasobów
ANEKSY
Aneks 1
Podręczny słownik polsko-angielski
→→ AA1000 - AccountAbility 1000
→→ Czystsza Produkcja - Cleaner Production
→→ Darowizna - Donation
→→ Dialog społeczny - Social dialogue
Partnership (PPP)
→→ Programy etyczne dla pracowników - Ethics
programs for employees
→→ Raport społeczny - Social report
→→ Dobra Praktyka CSR - Good Practice CSR
→→ Równowaga między pracą a życiem prywatnym
- Work‐Life Balance
→→ Dobroczynność - Charity
→→ SA8000 - Social Accountability 8000
→→ GRI - Global Reporting Initiative
→→ Społeczna odpowiedzialność biznesu – Corporate
Social Responsibility (CSR)
→→ Interesariusze -Stakeholders
→→ Inwestycje społecznie odpowiedzialne - Socially
Responsible Investment (SRI)
→→ Społeczność lokalna - Local community
→→ Kampanie społeczne - Social campaigns
→→ Wizerunek firmy - Corporate image
→→ Kapitał społeczny - Social capital
→→ Wolontariat pracowniczy - Corporate volunteering
→→ Kodeks etyczny - Code of ethics
→→ Wspólnotowy System Ekozarządzania i Audytu
- EMAS (Eco-Management and Audit Scheme)
→→ Ład korporacyjny - Corporate governance
→→ Łańcuch dostaw - Supply chain
→→ Norma ISO 14001 - ISO 14001Standard
→→ Standardy CSR - Standards CSR
→→ Zaangażowanie społeczne - Corporate community
involvement/investment
→→ Norma ISO 26000 - ISO 26000 Standard
→→ Zrównoważone
construction
budownictwo
- Sustainable
→→ Partnerstwo publiczno – prywatne - Public Private
→→ Zrównoważony rozwój - Sustainable development
Aneks 2
Słowniczek pojęć
Czystsza Produkcja - Czystsza Produkcja
jest strategią ochrony środowiska, polegającą na ciągłym, zintegrowanym, zapobiegawczym działaniu w odniesieniu do procesów, produktów i usług, zmierzającym
do zwiększenia efektywności produkcji
i usług oraz redukcji ryzyka dla ludzi i środowiska przyrodniczego (definicja UNEP).
Darowizna - Darowizna jest to nieodpłatne przekazanie środków materialnych lub
niematerialnych na rzecz określonej osoby lub instytucji.
Dialog społeczny - Dialog społeczny jest
to proces systematycznej wymiany informacji i prezentacji stanowisk partnerów
społecznych w celu osiągnięcia porozumienia przy rozwiązywaniu problemów
i zagadnień społecznych. Według Międzynarodowej Organizacji Pracy za dialog społeczny uważa się wszelkie formy
249
konsultacji, negocjacji czy też zwykłej wymiany informacji pomiędzy reprezentantami rządu, pracodawców i pracowników
w sprawach dotyczących polityki społecznej i gospodarczej. Wszystkie inne kwestie
społeczne mogą być przedmiotem dialog
obywatelskiego.
Dobra Praktyka CSR - Dobra Praktyka CSR
jest to dobrowolne działanie stanowiące wyraz społecznej odpowiedzialności
przedsiębiorstwa, wykraczające poza wymogi określone przepisami prawa, mające charakter aktywności realizowanej
w dłuższej perspektywie czasowej, przyczyniające się do realizacji celów zdefiniowanych w ramach co najmniej jednego
z wymienionych obszarów: ład organizacyjny, prawa człowieka, stosunki pracy,
ochrona środowiska naturalnego, praktyki rynkowe, relacje z konsumentami,
zaangażowanie społeczne (wg projektu
normy ISO 26000).
Dobroczynność - Dobroczynność jest
to czynienie dobra, niesienie pomocy innym, dobrowolna działalność na rzecz potrzebujących.
EMAS - Wspólnotowy System Ekozarządzania i Audytu - jest to unijny dobrowolny
instrument zarządzania środowiskowego,
wprowadzony w życie rozporządzaniem
Parlamentu Europejskiego i Rady, który
ma zachęcić różne organizacje do ciągłego doskonalenia efektów działalności
środowiskowej koncentrującej się na:
identyfikowaniu obszarów, dla których
należy opracować, poprawić i podnieść
skuteczność systemu zarządzania środowiskowego; systematycznym poszukiwaniu możliwości praktycznego ograniczenia
oddziaływania na środowisko i przyjmowaniu nowych celów w zakresie ochrony środowiska; systematycznym identy-
250
fikowaniu i eliminowaniu niezgodności
z wewnętrznymi i zewnętrznymi wymaganiami; systematycznym identyfikowaniu aspektów środowiskowych wymagających nadzoru lub poprawy; szkoleniu
personelu, aby zwiększyć efektywność
prac środowiskowych; porównywaniu się
z innymi firmami czy instytucjami działającymi w tej samej branży.
GRI - GRI jest to Inicjatywa ds. Ogólnoświatowej Sprawozdawczości. Wytyczne
opracowane przez GRI to międzynarodowe standardy raportowania, wykorzystywane w sprawozdawczości z zakresu ekonomicznej, etycznej i ekologicznej sfery
działalności organizacji, czyli w tzw. Sustainability Reports (raportach zrównoważonego rozwoju). Wytyczne te obejmują
zarówno wskaźniki, jak również ogólne
zasady pomagające przedsiębiorstwom,
rządom i organizacjom pozarządowym
w strategicznym zarządzaniu kwestiami
zrównoważonego rozwoju.
Innowacyjność - to szeroko rozumiana inwencja, pomysłowość, twórcza postawa,
twórcze myślenie w odniesieniu do wszelkich aspektów działalności (np. nowatorskie rozwiązania w zakresie produkcji,
świadczenia usług, relacji biznesowych,
rozwiązywania problemów społecznych
itd.). Pochodnym pojęciem jest innowacja
– czyli przejaw działań/działalności innowacyjnej (np. wynalazek).
Interesariusze - są to osoby lub organizacje, które mają bezpośredni lub pośredni
wpływ na daną organizację lub pozostają
pod wpływem jej działalności. Do grupy
interesariuszy wewnętrznych zalicza się
m.in. pracowników, udziałowców / właścicieli, rady nadzorcze; natomiast do grupy interesariuszy zewnętrznych: klientów,
dostawców, społeczności lokalne, władze,
instytucje finansowe, media, konkurentów, związki zawodowe.
Inwestycje społecznie odpowiedzialne - w ramach sektora SRI wyróżnia się
co najmniej trzy typy inwestycji. Pierwszy
typ to inwestycje dokonywane w oparciu
o szczegółowe przeglądy etyczne, zgodnie z zasadami całościowego zarządzania
odpowiedzialnością. Drugi typ obejmuje
inwestycje, które stosują politykę wykluczeń w oparciu o zasady etyczne (np.
nie kupują akcji spółek zaangażowanych
w produkcję broni). Trzeci typ uwzględnia zaangażowanie spółek w różnorodne
programy z za-kresu społecznej odpowiedzialności biznesu.
Kampanie społeczne - jest to działanie
ukierunkowane na zmianę postaw lub zachowań wybranej grupy odniesienia, przy
pomocy mediów jako nośnika przekazu.
Kapitał społeczny - termin oznaczający
kapitał (jako element procesu produkcji
i życia w zorganizowanym społeczeństwie), którego wartość opiera się na wzajemnych relacjach społecznych i zaufaniu jednostek, które dzięki niemu mogą
osiągać więcej korzyści (z ekonomicznego
i społecznego punktu widzenia).
Kodeks etyczny - jest to dokument określający zespół wartości podstawowych
i opartych na nich standardach postępowania firmy i jej pracowników (często bardzo szczegółowych) wobec różnych grup
interesariuszy. Zawartość kodeksu etycznego danej firmy zależy od wielu czynników wewnętrznych i zewnętrznych.
Ład korporacyjny - jest to zbiór zasad
postępowania ukierunkowany na zapewnienie równowagi pomiędzy interesami
wszystkich podmiotów zaangażowanych
w funkcjonowanie danej spółki. Dotyczą
one zarówno organów spółek i ich członków, jak i akcjonariuszy. Zasady te odnoszą się do szeroko rozumianego zarządzania spółką i sprzyjają jej rozwojowi.
Łańcuch dostaw - jest to powiązanie
wszystkich firm w łańcuchu wartości poczynając od pozyskiwania nieprzetworzonych materiałów, a kończąc na konsumencie ostatecznym, który używa dobra
finalnego. Odpowiedzialne zachowanie
w łańcuchu dostaw oznacza, że firmy razem z pozostałymi ogniwami łańcucha poszukują sposobu doskonalenia praktyki
zarządzania.
Norma ISO 14001 - jest to międzynarodowa norma stosowana w zarządzaniu środowiskowym, podlegająca zewnętrznej
certyfikacji przez audytora, określająca
wymagania, które umożliwiają sformułowanie polityki i celów w zakresie tych
elementów działalności firmy, wyrobów,
usług, które mogą oddziaływać na środowisko i które dana firma może kontrolować.
Partnerstwo publiczno – prywatne (PPP)
- jest to partnerstwo sektora publicznego i prywatnego mające na celu realizację przedsięwzięć lub świadczenie usług,
tradycyjnie dostarczanych przez sektor
publiczny. Współpraca ta opiera się na założeniu, iż każda ze stron jest w stanie
wywiązać się z własnych, powierzonych
jej zadań sprawniej niż druga strona.
Strony w ten sposób uzupełniają się, zajmując się w ramach partnerstwa właśnie
tą częścią wspólnego zadania, którą wykonują najlepiej. Dzięki podziałowi zadań,
odpowiedzialności i ryzyka w ramach PPP
osiąga się najbardziej efektywny ekonomicznie sposób tworzenia infrastruktury
i dostarczania usług publicznych. Każda
251
ze stron – przy tym – czerpie ze współpracy własne korzyści – proporcjonalne
do swego zaangażowania.
Programy etyczne dla pracowników jest to przedsięwzięcie mające na celu
integrowanie pracowników firmy wokół
wspólnych wartości.
tywnego wizerunku organizacji. Standard
wspiera proces zarządzania organizacją
i umożliwia zdefiniowanie celów działania w aspekcie ekonomicznym, etycznym i ekologicznym, mierzenie postępów
w ich osiąganiu, prezentację wyników
oraz przeprowadzanie audytu organizacji
we wszystkich obszarach jej działalności.
Raport społeczny - jest to dokument wydawany przez firmę w formie publikacji
lub umieszczany w witrynie internetowej,
przedstawia w sposób całościowy strategię firmy, jej politykę społeczną i wyniki
w zakresie odpowiedzialności społecznej
wobec kluczowych grup interesariuszy.
Uwzględnia aspekt ekonomiczny, społeczny oraz ekologiczny działań firmy.
SA8000 - jest to międzynarodowa norma
przeznaczona do stosowania w systemie niezależnej weryfikacji. Określa ona
wymogi w zakresie odpowiedzialności
społecznej związane z warunkami pracy
zgodnymi z międzynarodowymi normami
i wymaganiami bhp, z warunkami socjalnymi, wynagrodzeniami, czasem pracy,
zatrudnianiem dzieci, itp.
Standardy CSR - obecnie istnieje kilka
ważnych standardów międzynarodowych,
które mogą pomóc we wdrażaniu CSR
w przedsiębiorstwie; są one też wskazówkami, jak dbać o odpowiednią jakość tych
działań i właściwą komunikację. Przykładowe standardy:
Społeczna odpowiedzialność biznesu (CSR) - jest to koncepcja, według której firmy dobrowolnie prowadzą strategie uwzględniające interesy społeczne
i ochronę środowiska, a także relacje z interesariuszami.
Norma ISO 26000 - jest to niecertyfikowana międzynarodowa norma (przewodnik) ISO dla wszelkich organizacji, nie tylko
biznesowych, zawierająca wytyczne w zakresie działania zgodnie z ideą społecznej odpowiedzialności. Zawierająca treść
7 obszarów społecznej odpowiedzialności
organizacji (nie tylko przedsiębiorstw): ład
organizacyjny, prawa człowieka, stosunki
pracy, ochrona środowiska naturalnego,
uczciwe praktyki rynkowe, relacje z konsumentami, zaangażowanie społeczne.
AA1000 - jest to standard, którego celem jest promocja zachowań etycznych
w biznesie i organizacjach pozarządowych, poprzez pogłębianie relacji z grupami interesariuszy i budowanie pozy-
252
Społeczność lokalna - jest to zbiorowość
mieszkająca na danym terenie, powiązana wspólnotą warunków życia, wspólnotą
kultury, interesów.
Wolontariat pracowniczy - polega na angażowaniu się pracowników firm w działalność wolontarystyczną np. na rzecz organizacji społecznych.
Wizerunek firmy - jest tworzony na podstawie indywidualnych ocen i doświadczeń konsumentów. Informuje o tym,
co ludzie myślą o danej firmie. Pozycjonuje firmę w jej otoczeniu zewnętrznym
i stanowi element strategii public relations. Pozostaje w ścisłej zależności z kulturą organizacyjną i tożsamością firmy.
Work‐Life Balance (równowaga między
pracą a życiem prywatnym) - jest to indywidualne poczucie każdej osoby, że różne
sfery jej życia (prywatna, publiczna, osobista) pozostają w równowadze, co pozwala jej wieść satysfakcjonujące życie
we wszystkich tych sferach. Dotyczy także osiągania wyważonego udziału kobiet
i mężczyzn zarówno w życiu rodzinnym,
jak i na rynku pracy.
Zaangażowanie społeczne - są to różnorodne formy aktywności; dotyczy przede
wszystkim podejmowania przez daną firmę zagadnień społecznych i udział w rozwiązywaniu problemów społecznych.
Zrównoważony rozwój - jest to koncepcja, która łączy rozwój gospodarczy i sprawiedliwy podział korzyści z niego wynikających z rozwojem społecznym, ochroną
środowiska i racjonalną gospodarką zasobami naturalnymi, tak by mogły z nich
korzystać także przyszłe pokolenia.
Zrównoważone budownictwo - jest to racjonalna i odpowiedzialna środowiskowo
realizacja inwestycji budowlanych, w tym
również właściwe oraz ekonomicznie uzasadnione wykorzystanie bogactw naturalnych oraz energii do produkcji materiałów
budowlanych.
Aneks 3
Przydatne linki powiązane z problematyką CSR
Polska
• Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce – www.filantropia.org.pl
• Centrum Etyki Biznesu – www.cebi.pl
• CentrumCSR.PL – www.centrumcsr.pl
• CSRInfo – www.csrinfo.org
• DNV – www.dnv.pl
• Forum Darczyńców www.forumdarczyncow.pl
• Forum Odpowiedzialnego Biznesu – www.fob.org.pl
• Fundacja CentrumCSR.PL www.centrumcsr.pl
• Global Compact w Polsce – www.globalcompact.org.pl
• Kampanie Społeczne – www.kampaniespoleczne.pl
• Krajowa Izba Gospodarcza – Fair Play – www.fairplay.pl
• Liga Odpowiedzialnego Biznesu www.lob.org.pl
• Ministerstwo Gospodarki www.csr.gov.pl
• Odpowiedzialne Inwestowanie www.odpowiedzialne-inwestowanie.pl
• Portal Dobry Biznes – www.dobrybiznes.info
• Portal Etyka Biznesu – www.etykabiznesu.pl
• Stowarzyszenie Kreatywni dla Szczecina – www.csr.szczecin.pl, www.
biznesodpowiedzialny.pl
• Zielony Biznes. Ludzie, Planeta, Zyski www.greenbiznes.pl
253
Europa
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
CEE Bankwatch – www.bankwatch.org
Corporate Europe Observatory – www.corporateeurope.org
CSR Europe – www.csreurope.org
European Coalition for Corporate Justice– www.corporatejustice.org
Eurosif, European Social Investment Forum – www.eurosif.org
Koalicja Karat – www.karat.org
Komisja Europejska (DG Employment) – http://ec.europa.eu/employment_
social/soc-dial/csr/
Komisja Europejska (DG Enterprise) http://ec.europa.eu/enterprise/csr/ereb/
ereb_en.htm
London Benchmarking Group – www.lbg-online.net
SOMO – www.somo.nl
Vaderegio – www.csrvaderegio.net
Świat
• Accountability (AA 1000) – www.accountability21.net
• Boston College Centre for Corporate Citizenship – www.bcccc.net
• Business and Human Rights Resource Centre – www.business-humanrights.org
• Business Ethics Forum – www.managementlogs.com/business_ethics.html
• Business for Social Responsibility – www.bsr.org
• Business in the Community – www.bitc.org.uk
• Codes of Conduct - www.codesofconduct.org
• CSR Wire – www.csrwire.com
• DNV – www.dnv.com
• Ethical Corporation - www.ethicalcorp.com
• Mallen Baker Blog - www.mallenbaker.net/csr/
• OECD Watch – www.oecdwatch.org
• Principles for Responsible Investment - www.unpri.org
254
Mecenasi projektu
GBS Bank działa od 65 lat, jest liderem banków spółdzielczych w północnozachodniej Polsce. Posiada ponad dwadzieścia placówek, w tym dwa oddziały w Szczecinie.
Należy do największego zrzeszenia banków spółdzielczych w Polsce – Grupy BPS, dzięki
której jest w stanie realizować duże projekty finansowe. Bank cały czas zdobywa nowe
rynki oraz nowe doświadczenia. Posiada kompetentnych i doświadczonych pracowników.
W jego działalności bardzo dużą rolę odgrywa Społeczna Odpowiedzialność
Biznesu. Realizując cele biznesowe, szuka rozwiązań korzystnych dla siebie i otoczenia,
w którym działa. Buduje trwałe więzi oraz efektywną współpracę z klientami, partnerami
i pracownikami. Przynosi zyski swoim udziałowcom.
GBS Bank podejmuje działania, które przyczyniają się do rozwoju bliskich
społeczności lokalnych, a także wspiera liczne inicjatywy kulturalne, sportowe oraz
charytatywne.
Dowiedz się więcej na www.gbsbank.pl
255
Firma SINKOS Sp. z o.o. wywodzi się z założonej w roku 1992 spółki BUD-REM Sp.
j. L. Dziurleja i od 2008 r działa zarówno pod starą jak i pod nową nazwą.
Firma specjalizuje się w produkcji i montażu urządzeń technologicznych ze stali
kwasoodpornych i zwykłych. SINKOS wykonuje przemysłowe zbiorniki ciśnieniowe
i bezciśnieniowe, rurociągi technologiczne, konstrukcje stalowe oraz instalacje
przemysłowe różnego typu. Urządzenia wytwarzane przez SINKOS wykorzystywane
są w przemyśle ochrony środowiska (np. przemysłowe beztlenowe oczyszczalnie ścieków,
suszarnie osadów poprocesowych z oczyszczalni, stacje uzdatniania wody, urządzenia
oczyszczania spalin elektrowni węglowych), paliwowym (np. zbiorniki baz paliwowych),
spożywczym (np. zbiorniki wody termicznej procesu pasteryzacji), chemicznym (reaktory
ciśnieniowe, mieszalniki, zbiorniki magazynowe produktu), farmaceutycznym i in.
Zatrudniamy wykwalifikowany personel. Nasi spawacze posiadają uprawnienia
do spawania metali metodami 135, 136 i 141, potwierdzone certyfikatami UDT, TÜV,
PRS.
Nasza firm posiada własne 2,5-hektarowe zaplecze wytwórcze, hale produkcyjne
i sprzęt techniczny do spawania i cięcia stali wysokostopowych, własny sprzęt
transportowy i żurawie o udźwigu do 80T oraz własne zaplecze montażowe w Porcie
Barkowym w Policach, co umożliwia transport wodny wyprodukowanych konstrukcji.
Firma wdrożyła system zarządzania jakością zgodny z normą PN-EN ISO 9001:2009
oraz EN ISO 3834-2:2007, certyfikowany przez UDT-CERT.
Dowiedz się więcej na www.sinkos.pl
256
257
258
259
Download

CSR w dydaktyce, czyli jak uczyć studentów