Mgr inż. Małgorzata Pstrągowska
Instytut Gospodarki Przestrzennej i Mieszkalnictwa
Warszawa
DOBRE
PRAKTYKI
ZAGOSPODAROWANIA
PRZESTRZENI
MIEJSKIEJ
ZIELENIĄ
Przestrzeń miasta jest
miejscem wyjątkowo trudnym dla wprowadzania i
utrzymywania zieleni, jednocześnie miejscem, gdzie roślinność jest szczególnie ceniona.
Dlatego wciąż wytrwale podejmujemy próby wprowadzania zielni do przestrzeni nawet o
bardzo trudnych warunkach dla rozwoju roślin, poszukując przy tym, obok sprawdzonych,
także nowych rozwiązań technicznych. Rozpoznanie barier, jakie stwarza środowisko miasta
dla rozwoju roślin, umożliwia podjęcie działań mających na celu likwidację tych barier, ich
ograniczenie lub wykorzystanie jako możliwość wprowadzenia alternatywnych form
roślinnych. Należy zwrócić uwagę, że ograniczenia przestrzenne dla rozwoju roślin są
zarówno fizyczne (materialne) – są nimi elewacja budynku, wyposażenie drogi itd., jak i
umowne np. prawne (skrajnia drogi, zapewnienie dostępności do budynków i urządzeń,
doświetlenie pomieszczeń w budynkach).
Dostosowanie roślin do warunków siedliskowych jest sprawą podstawową, często
lekceważoną, lecz w mieście niewystarczającą. Dobór gatunków tolerancyjnych zawęża się
wraz z intensyfikacją niekorzystnego wpływu miejskiego środowiska, w dodatku
pozostawiając do wyboru prawie tylko gatunki obce, w tym inwazyjne, które właśnie ze
względu na swoja wytrzymałość i tolerancyjność – swoistą dla gatunków inwazyjnych, mogą
przetrwać. Różnorodność stosowanych gatunków pozwala na unikanie strat w drzewostanie z
powodu zamierania jednogatunkowych monokultur.
Pilną potrzebą jest zatem poprawa siedliska. Przywrócenie jego stanu naturalnego lub
zbliżonego do naturalnego jest zazwyczaj niemożliwe, można natomiast – wciąż sztucznie je
kształtując – poprawić, lub w ogóle stworzyć, warunki do rozwoju drzew, krzewów i innych
roślin.
Co możemy zrobić, żeby poprawić jakość siedliska?
Głównymi problemami siedliskowymi jest brak dostępności wody i tlenu spowodowany
ubiciem gleby i pokryciem nawierzchniami nieprzepuszczalnymi oraz zasolenie gleb
spowodowane zimowym odladzaniem jezdni.
BRAK DOSTĘPNOŚCI WODY
Uprawa drzew w mieście wymaga ich podlewania, jednak przede wszystkim należy
bezwzględnie zadbać o zwiększenie dostępności wody dla roślin poprzez zatrzymanie
przynajmniej części wód opadowych odprowadzanych dotychczas do kanalizacji burzowej.
Koniecznością jest umożliwienie infiltracji wody do gruntu przez stosowanie nawierzchni
przepuszczalnych, a więc
zastosowanie małych elementów nawierzchni, dużych
przepuszczalnych fug pomiędzy nimi, wodoprzepuszczalnych nawierzchni mineralnych
łączonych żywicą, porowatego asfaltu i porowatego betonu wylewanych na przepuszczalnych
podbudowach, a tam gdzie tylko to możliwe odbetonowywanie i odsłanianie gruntu i
zabezpieczenie jego powierzchni, na przykład przez obsadzanie roślinami okrywowymi. Tym
samym zwielokrotniamy udział roślin w przestrzeni miasta.
spływ
wody
opadowej
transpiracja
spływ powierzchniowy
nawierzchnia przepuszczalna
spływ powierzchniowy
nawierzchnia nieprzepuszczalna
infiltracja
Rys. 1. Spływ wody opadowej. Drzewa rosnące w małych misach w nieprzepuszczalnej nawierzchni
(prawa strona) praktycznie nie maja dostępu do wód opadowych. Przepuszczalność nawierzchni
umożliwia infiltracje wody w głąb gruntu.
Jako standard należy przyjąć zielone torowiska, które stają się miejskim zbiornikiem
infiltracyjnym. Torowiska takie mogą być porośnięty trawnikiem ale także spontanicznie
pojawiającą się roślinnością zielną. Konieczna jest budowa lokalnych zbiorników
retencyjnych, z których pobierana i dostarczana jest woda do podlewania zieleni miejskiej.
Możliwa i zalecana jest budowa zbiorników retencyjnych w osiedlach mieszkaniowych, w
tym na dachach budynków. Multufunkcjonalne ogrody bagienne projektowane na niewielką
retencję są lekkie (ogrody bezsubstratowe), mogą być więc realizowane praktycznie na
każdym dachu. Na terenach zagrożonych powodzią, także w miejscach o niewystarczającej
przepustowości kanalizacji burzowej, polecane są zazielenienia dachowe o bardzo dużej
zdolności retencyjnej, dobrze znoszące wahania poziomu wody.
Rys. 2. Odkrywanie gruntu w przestrzeni miasta przez wprowadzanie zielonych torowisk. (Fot:
archplanbaltimore.blogspot.com). Po prawej spontanicznie pojawiająca się roślinność w trawniku (Fot.
Dawid Chalimoniuk/Agencja Gazeta (http://katowice.gazeta.pl)
Dla nowo posadzonych drzew większe znaczenie ma częstotliwość podlewania w porównaniu
do ilości wody wprowadzanej do gleby, natomiast po przyjęciu się drzew lepsze jest
podlewanie większą ilością wody, niż częstsze a mniej obfite. Należy przy tym starać się
ograniczyć straty wody spowodowane transpiracją i jej spływem powierzchniowym. Do
podlewania zieleni miejskiej stosowane są automatyczne systemy nawadniające każdy rodzaj
roślinności, do drzew stosuje się
systemy dokorzennego podlewania montowane na
powierzchni gruntu lub w gruncie np. w postaci rur perforowanych wypełnianych wodą, z
których przesącza się do gruntu, a po opróżnieniu staje się elementem napowietrzającym
system korzeniowy. W rurach takich może być montowana głowica deszczująca, która
uzupełnia niedobory wody. Na powierzchni gruntu mogą stosowane być torby z polietylenu
umiejscawiane wokół drzewa i spinane za pomocą zamku błyskawicznego (dzięki czemu
mogą być również łączone). Torba ma pojemność 40-60 litrów, a zebrana woda uwalniana
jest w ciągu 5-9 godzin do gleby i przesącza się stopniowo do ziemi nasycając wodą bryłę
korzeniową, a ograniczając straty wody. Straty wody przez transpirację ogranicza również
Ściółkowanie gleby. Jej zaletami jest utrzymywanie wilgotności gleby, zabezpieczenie gleby
przed wrastaniem chwastów, izolacja termiczna ściółkowanie może jednak oddziaływać
negatywnie, szczególnie kiedy stosuje się zbyt grubą warstwę kory powodując uszkodzenia
kory i floemu pnia, utrudniając wymianę gazową w glebie, oraz przez wydzielanie do gleby
związków allelopatycznych. Aby maksymalnie ograniczyć utratę wody, drzewo nie powinno
być narażone na działanie ostrego słońca. Niekiedy dla ograniczenia parowania z pnia drzewa
(kora jest izolatorem od warunków zewnętrznych, ale umożliwione jest parowanie przez
przetchlinki kory) owija się pień matami jutowymi lub stosuje ochronę z polipropylenu.
Trzeba zwracać uwagę na ewentualne niekorzystne oddziaływanie obwiązywania pnia, tj.
stwarzanie miejsca gromadzenia się szkodników i rozwoju grzybów, a także możliwość
odparzenia pnia, spowodowane utrudnioną wymianą gazową. Innym rozwiązaniem jest
bielenie pni drzew farbą elastyczną, która wraz z przyrostem na grubość pęka i rozchodzi się.
Rys. 3. Zwiększenie dostępności wody w obrębie systemu korzeniowego: po lewej nawierzchnia
przepuszczalna umożliwiające przesiąkanie wody; po prawej torba z polietylenu jako proste narzędzie
zwiększające okres przesiąkania. Straty wody przez parowanie z pnia ograniczane są również przez
malowanie go białą elastyczną farbą (fot. M. Pstrągowska)
W zatrzymywaniu wody w gruncie pomagają hydrożele (zwane też często agrożelami) są to
tzw. superabsorbenty – wielocząsteczkowe, usieciowane, nierozpuszczalne polimery,
charakteryzujące się zdolnością pochłaniania wody, sorpcją kationów. Zastosowanie
hydrożeli wpływa na poprawę właściwości fizycznych gleby nie tylko poprzez utrzymanie jej
wilgotności, ale także przez zmianę objętości. Hydrożele pochłaniając kolejne porcje wody,
znacznie ja zwiększają natomiast oddając wodę w miarę przesychania gleby, kurczą się.
Poprzez zwiększanie i zmniejszania objętości, poprawiają strukturę gruzełkowatą gleby.
Choć gospodarka wodna w mieście jest wciąż dużym problemem, z technicznego punktu
widzenie uzupełnieni niedoborów wody nie stanowi tak dużego problemu, jak problem
zagęszczenia gleby. Zgęszczenie gleby w mieście wiąże się z posadawianiem budynków,
pracami budowlanymi oraz natężeniem ruchu zarówno kołowego jak i pieszego przy
konieczności zapewnienie użytkownikom drogi swobody bezkolizyjnego poruszania się.
Natężenie ruchu pieszego (także rowerowego) powoduje konieczność zapewnienia
dostatecznie szerokich chodników i ścieżek rowerowych. W wyniku ich budowy przy
zastosowaniu tradycyjnych technologii następuje ubicie gleby. Niedostateczne szerokości
chodników również powodują równie szkodliwe ubijanie gleby przez pieszych poruszających
się poza chodnikami. Ubicie gleby powoduje niedobór powietrza, zniszczenie zdolności
absorbowania i retencjonowania wody w glebie oraz bezpośrednio uszkodzenia mechaniczne
korzeni. Natężenie ruchu kołowego zwykle jest związane z zapewnieniem miejsc
parkingowych. Zmniejszają one tym samym powierzchnie i dostępność gleby.
ZAGĘSZCZENIE, JAKOŚĆ I DOSTĘPNOŚĆ GLEBY
Rozluźnianie gleby w obrębie systemu korzeniowego jest zabiegiem trudnym do wykonania
– sposoby rozluźniania gleby w obrębie systemu korzeniowego minimalizujące jego
uszkadzanie to natryski powietrza – powiązane najczęściej z innymi zabiegami
agrotechnicznymi jak nawożenie, wprowadzanie hydrożeli oraz odsysanie gleby – gdy istnieje
konieczność wymiany gleby (rys).
Rys. 4. Odsysanie nadmiernie ubitej lub skażonej gleby (fot po lewej: http://www.tyreso.se/upload/miljö
och trafikenheten/1110 120126 Tyresö 2 Örjan Stål.pdf) oraz aplikowanie szczepionek doglebowych (fot.
J. Nieswadba)
Szczepionki doglebowe: Wraz z bryłą korzeniową przenoszone są równocześnie
drobnoustroje (bakterie, grzyby) tworzące zespół organizmów wspomagających wegetację
roślin. W przypadku, kiedy drzewa nie są przesadzane z naturalnego środowiska zaleca się
zaszczepianie do gleby grzybów. Drzewa posiadające bogatą mikoryzę na korzeniach,
znacznie lepiej znoszą stres związany z przesadzaniem. Zwykle zaleca się stosowanie
szczepionek mikoryzowych po przesadzeniu, aby zwiększyć powierzchnie chłonną korzeni,
oraz odporności na ekstremalne warunki środowiska i patogeny. Poza grzybami
mikoryzowymi do gleby aplikuje się hydrożele (superabsorbenty), płyny z komponentami
mikroorganizmów,
kwasy
humusowe,
a
także
biostymulatory.
Większość
tzw.
biostymulatorów to produkty mieszaniny hormonów roślinnych, substancji humusowych,
nawozu, i / lub ekstrakty z wodorostów morskich.
Nawożenie: Nawożenie roślin miejskich jest trudne ze względu na zdegradowanie gleb
występujących w mieście i duże stężenie różnych soli. Zapobieganie stresom wywołanym
niedoborem składników pokarmowych wymaga odpowiedniego doboru nawozów do gleby na
konkretnym stanowisku i odpowiedniego ich uzupełnienia, przy czym specyfikacja braków
składników mineralnych powinna być uzyskana na podstawie analiz. Nawożenie dolistne, tak
jak w przypadku wszelkich oprysków, jest na terenie miasta bardzo ograniczone. Należy
zwrócić uwagę, że drzewo nie powinno być w pierwszym i w drugim sezonie po przesadzeniu
nawożone. Nawożenie powinno nastąpić w sezonie poprzedzającym przesadzanie (zwykle
drzewa pochodzące ze szkółek są dobrze odżywione).
Innymi zabiegami mającymi na celu poprawę warunków rozwoju systemu korzeniowego jest
zwiększanie powierzchni misy i łączenie powierzchni korzenienia w pasy i systemy
(kanały korzeniowe). Należy unikać sadzenia drzew w pojedynczych misach i jeśli to
możliwe łączyć je w grupy. Jest to szczególnie ważne w przypadku drzew rosnących miedzy
miejscami postojowymi (rys.). Konieczność zapewnienia powierzchni utwardzonej o ciężkiej
podbudowie znacząco ogranicza przestrzeń penetracji korzeni, dlatego korzystne jest łączenie
mis w większe kompleksy (rys.) i stosowanie przy tym systemów przeciwdziałających
kompresji podłoża oraz podłoży strukturalnych. Nie należy rezygnować z sadzenia drzew
między miejscami parkingowymi, ponieważ ze względu na oddalenie od budynku są tam
lepsze warunki przestrzenne dla rozwoju koron. Należy, o ile to możliwe, powiększać
powierzchnię gleby przeznaczoną pod drzewa np. za pomocą nieregularnie prowadzonej
krawędzi chodnika (rys.)
Rys. 5. Łączenie mis i zabezpieczanie ich przed deptaniem i najeżdżaniem (http://hoerrschaudt.com,
http://continuingeducation.construction.com/article_print.php?L=279&C=956)
Rys. 6. Sadzone drzew między miejscami postojowymi w łączonych misach
Rys. 7. Nieregularnie prowadzona linia chodnika powiększająca powierzchnie gleby (fot po lewej:
www.rowerowalodz.pl)
SYSTEMY ANTYKOMPRESYJNE i podłoża strukturalne to rozwiązanie technologiczne
przeciwdziałające zagęszczaniu gleby. Zasadą ich działania jest obecność konstrukcji lub
struktury szkieletowej mającej na celu przenoszenie obciążeń wypełnionej mieszanką gleby i
substratu o bardzo dobrych właściwościach wodno-powietrznych dla rozwoju korzeni. W
przypadku systemów antykompresyjnych szkieletem nośnym są boksy, w przypadku podłoży
strukturalnych – kruszywo mineralne o frakcji na tyle dużej aby pod wpływem działania
obciążeń zakleszczało się tworząc miedzy sobą przestwory wypełnione substratem i
powietrzem. Aby uniknąć przepłukiwania w przestrzeń systemu antykompresyjnego
niepożądanych części spławianych, które zmieniłyby i zagęściły strukturę wypełniającego
system substratu, oddziela się go geowłóknina filtracyjną.
Rys. 8. Budowa system antykompresyjnego wzdłuż ulicy (StrataCell Structural Soil Cell by Citygreen
Urban Landscape Solutions www.hotfrog.com.au)
Uwarunkowania przestrzenne ograniczające wzrost roślin dotyczą części nadziemnych
(korony w przypadku drzew) ale także dostatecznej przestrzeni do penetracji przez system
korzeniowy. Konsekwencją niedostosowania do warunków przestrzennych części naziemnej
są na ogół uszkodzenia mechaniczne (w tym cięcie), natomiast części podziemnych wywroty,
niedożywienie, skarlenie, uszkodzenia infrastruktury. Jak temu przeciwdziałać?
KIERUNKOWANIE KORZENI wykonuje się w celu uniknięcia kolizji z infrastrukturą
miasta (instalacje podziemne, fundamenty itd.). Przy użyciu materiału o wysokiej odporności
na przebijanie korzeni (stosowanego także do budowy zielonych dachów) izolowane są
podziemne elementy wyposażenia drogi, a korzenie prowadzone są do miejsc, gdzie warunki
ich
rozwoju
są
korzystniejsze
(często
do
miejsc,
gdzie
zastosowano
systemy
antykompresyjne). Dobrą praktyka jest prowadzenie instalacje podziemnych kanałach
zbiorczych lub blisko siebie po jednej stronie ulicy. Dotyczy to zarówno nowo
projektowanych ulic jak i modernizacji istniejących. Infrastruktura jest jednym z
podstawowych ograniczeń projektowania drzew w mieście.
Bardzo ważne jest zabezpieczania mis przed zadeptywaniem, zajeżdżaniem i użytkowaniem
niezgodnym z przeznaczeniem przez jak najlepiej dobrane do charakteru miejsca kraty, płotki
i ławki, pełniąc także funkcje dekoracyjne. Dobrym zabezpieczaniem są rośliny okrywowe.
Ważna jest również ochrona pnia i szyi korzeniowej przed uszkodzeniami mechanicznymi. W
miejscach w których może dochodzić do parkowania w pobliżu drzew powinny stosowane
być odbojniki. Standardem powinny być również tymczasowe osłony drzew młodych
chroniące przed uszkodzeniami pnia w trakcie koszenia.
Stabilizacja: Dla zapewnienia lepszej stabilizacji drzew po przesadzeniu montowane są
różnego rodzaju podpory i odciągi. Drzewo powinno być zakotwione w gruncie, ponieważ
odcięty system korzeniowy jeszcze przez kilka kolejnych lat nie zapewnia stabilności drzewa.
Istotne jest to nie tylko ze względu na zabezpieczenie drzewa przed wywróceniem lub
przechyleniem, ale również z konieczności wyeliminowania nawet małych przesunięć bryły
korzeniowej względem gruntu rodzimego. Przesunięcia takie mogą powodować uszkodzenia i
zrywanie młodych, nowych korzeni wyrastających z bryły w grunt. W praktyce zaleca się
montowanie odciągów w przypadku dużych drzew i palików do stabilizacji drzew małych na
okres 3 lat (przy ich regularnej kontroli i konserwacji) Metoda mocowania drzew za pień1
pozbawia drzewo skutków oddziaływanie obciążeń mechanicznych, które wpływają na
1
Mocowanie drzew za pień z wykorzystaniem palików, kozłów, lub odciągów wbijanych w naturalny grunt poza dołem sadzeniowym jest
standardową metodą stabilizacji drzew.
produkcję hormonów wzrostu odpowiedzialnych za prawidłowe kształtowanie się pnia.
Często jako negatywne skutki stosowania stabilizacji i podpór wymieniane są: zmniejszenie
się przyrostu oraz wysokości pnia, osłabienie jego wytrzymałości mechanicznej i
asymetryczny wzrost, a także słaby rozwój systemu korzeniowego. Konstrukcje towarzyszące
drzewom
mogą
powodować
także
uszkodzenia
mechaniczne.
Znacznie
lepszym
rozwiązaniem jest montowanie bezpośrednio bryły korzeniowej do gruntu za pomocą kotw
(tzw. sztuczny korzeń) i pasów.
Ochrona przed działaniem soli stosowanej do odladzania jezdni
Ruch kołowy poza zagęszczeniem gruntu jest czynnikiem, który jeszcze w inny sposób a
zasadniczy sposób może wpływać na fizjologię roślin. Zasięg rozbryzgu błota pośniegowego
nasyconego solą oraz natężenie pyłów i mikropyłów jest zależne nie tylko od natężenia ruchu,
ale i od prędkości przejeżdżających samochodów. Co raz powszechniejszą praktyką staje się
owijanie geowłókniną koron młodych drzew rosnących w pobliżu jezdni w celu ochrony
pędów i pąków przed działaniem aerozolu solnego. Na obrzeżach jezdni montowane są w
okresie zimowym fartuchy (z tworzywa/słomiane na siatce lub foli), a także osłony misy i
strefy korzeniowej drzewa rosnących w chodnikach przed wnikaniem soli z błota
pośniegowego. Metodą ograniczenia zasięgu oddziaływania aerozolu solnego jest
zmniejszenie prędkości przejazdu samochodów (np. przez podniesione skrzyżowanie)
Rys.
9.
Zimowa
ochrona
koron
drzew
przed
działaniem
aerozolu
solnego
(http://www.codziennypoznan.pl). Zabezpieczenie mis przed wpływaniem błota pośniegowego z jezdni i
chodników (bialystok.gazeta.pl).
W skrajnych przypadkach stosując wszelkie rozwiązania techniczne stwarzamy pewnego
rodzaju drzewo-cyborga, roślinę osłoniętą metalem, betonem a przede wszystkim tworzywem
sztucznym, bez których nie miałoby szans istnienia (rys).
Rys. 10. Techniczne sposoby wspomagające rozwój drzew
Gdzie możemy jeszcze wprowadzać zieleń?
Roślinność możemy wprowadzać praktycznie wszędzie, kwestia tylko stworzenia dla niej
środowiska i odpowiedniego do tego środowiska doboru. Wciąż absolutnie nie docenianymi
roślinami są pnącza. Są one sadzone w miejscach, gdzie nie można zastosować drzew, a
nawet krzewów. Rośliny pnące polecane są do wąskich ulic oraz jako dopełnienie
drzewostanu ulic szerokich. Możliwe jest stosowanie ich przy ograniczonym dostępie do
gruntu rodzimego w niewielkich misach przy ścianach budynków, a także w pojemnikach na
konstrukcjach cieniujących chodniki i miejsca parkingowe, pokrywające elementy
wyposażenia drogi takie jak słupy trakcyjne czy płoty oddzielające jezdnie i torowiska
tramwajowe. Koniecznym do zagospodarowania zielenią są płaskie dachy, szczególnie te
wielkopowierzchniowe. Pozytywnymi przykładami stosowania roślinności na powierzchniach
urbanistycznych są „zielone ściany” (pnącza i ogrody wertykalne), wykorzystanie elementów
infrastruktury szarej jako „szkielet” dla infrastruktury zielonej np. tramwajowe słupy
trakcyjne. Wprowadzając zieleń do miast nie należy zapominać o ogrodach tymczasowych,
ogródkach kawiarnianych, które nie tylko z nazwy mogły by pełnić swoja funkcję.
Rys. 11. Zielone dachy po lewej dach ekstensywny – fot. M. Pstrągowska, po prawej ogród deszczowy na
dachu - fot. M. Gąsiorowski
Jak gospodarować zasobami zielonymi?
Bardzo istotne jest, aby gospodarka zielenią, a w szczególności gospodarka drzewostanem
miejskim była planowana w perspektywie dziesięcioleci i konsekwentnie prowadzona. Jej
podstawą musi być szczegółowa inwentaryzacja i stały monitoring drzewostanu.
Długoplanowa gospodarka pozwala na bardziej efektywne wykorzystywanie środków
finansowych. Stwarza również bariery chroniące przed utratą terenów przeznaczonych pod
drzewa na rzecz doraźnych działań inwestycyjno-budowlanych. W związku z wieloletnim
cyklem produkcyjnym drzew, umożliwia nawiązanie bardziej skutecznej współpracy ze
szkółkarzami (Kulas i Kulas, 2001). Drzewa przyuliczne powinny być traktowane jako rodzaj
plantacji, a czas ich uprawy uzależniony od odporności, naturalnej trwałości, a także
lokalizacji. Ze względu na przedwczesne zamieranie drzew miejskich, niektóre z nich
powinny być przeznaczone na krótki okres uprawy. Możliwe jest sadzenie drzew z
założeniem, że nigdy nie osiągną dojrzałości i docelowych rozmiarów. W większości
przypadków drzewa powinny być wymieniane po osiągnięciu wieku 20-40 lat zależnie od
przystosowania gatunku do siedliska miejskiego; zawsze wtedy, gdy zaczynają wykazywać
oznaki przedwczesnego starzenia się. Przy obecnej długości życia drzew w miastach,
naturalna długowieczność gatunkowa nie jest tak istotna, często zasadniczą zaletą jest ich
tempo wzrostu. Długoplanowa plantacyjna gospodarka drzewostanem wymaga opracowania
dla poszczególnych ulic systemu wymiany drzew i konsekwentnego jego przeprowadzania.
Systemy wymiany drzew przyulicznych
System wymiany drzew należy uzależnić od jakości drzewostanu i jego walorów dla
krajobrazu miasta oraz możliwości technicznych.
Całkowita wymiana drzew powinna wiązać się z jednoczesną przebudową lub modernizacją
drogi, co zapewnia nowym nasadzeniom lepsze warunki rozwoju, głównie poprzez wdrożenie
nowego projekt infrastruktury drogi (rys. ).
Rys. 12. Jednorazowa całkowita wymiana drzewostanu
Kiedy ważne jest zachowanie ciągłości nasadzeń, możliwe jest dosadzanie młodych drzew
pomiędzy istniejące, a po osiągnięciu przez nie odpowiednich rozmiarów, usuwanie starych
(rys.).
Rys. 13. Dwuetapowa wymiana drzewostanu
Kosztowniejszym rozwiązaniem jest wieloetapowe dosadzanie młodych drzew. Proponuje się
usuwanie na przykład co drugiego drzewa i zastępowane go nowym. Kolejnym etapem jest
wymiana pozostałych drzew. Dosadzane w drugim etapie drzewa powinny dorównywać
wielkością drzewom posadzonym w pierwszym etapie (rys. ).
Rys. 14. Wieloetapowa wymiana drzewostanu
Sukcesywna wymiana drzew powinna być stosowana w uzasadnionych przypadkach, na
przykład kiedy drzewostan jest wyjątkowo cenny. Taka wymiana powoduje tworzenie
niejednolitych szpalerów czy alei. Nieregularnie dosadzane drzewa są bardzo zróżnicowane
wiekowo i nie mają podobnych warunków rozwoju ze względu na konkurencję sąsiednich
dojrzałych drzew. Należy dążyć do tego, aby sukcesywnie wymieniane drzewa były
dojrzałym materiałem szkółkarskim, którego zastosowanie w jak największym stopniu
zniweluje różnice w wielkości drzew
Projektowanie ponad granicami
Aby mieć możliwość wprowadzania zieleni oraz uniknąć kolizji i problemów z późniejszą jej
pielęgnacją i utrzymaniem konieczne jest uczestnictwo architekta krajobrazu (projektanta
zieleni) w każdym etapie procedury budowlanej tj.:
•
etapy projektów studialnych (do uzyskania decyzji środowiskowych)
•
etapy projektów koncepcyjnych i budowlanych (do uzyskania zgody na realizację
inwestycji drogowej lub pozwolenia na budowę)
•
etapy
projektów
wykonawczych,
szczegółowych
specyfikacji
technicznych,
przedmiary robót.
Przestrzeń miasta jest ciągłą strukturą, której istotną składową są pasy ulic. Jednolita
koncepcji ulicy jako całości założenia rozszerza możliwości wprowadzania roślin. Praktyką
staje się projektowanie nie w wąskim pasie ulicy, ale z poszerzeniem o przestrzeń do granicy
wzrokowej (ulica jako wnętrze urbanistyczne). Przydatnym w tym przypadku narzędziem
projektanta staje się formuła koncepcji krajobrazu. Koniecznością jest współpraca między
administratorami/właścicielami przestrzeni ulicznej/miejskiej, a także porozumienia branżowe
zarówno przy projektowaniu jaki koordynacja prac modernizacyjnych i konserwatorskich.
Brak współpracy branżystów (inżynierii drogowej, wodnokanalizacyjnej, teletechnicznej,
energetycznej, gazowej, przyrodniczej) przy tworzeniu nowych projektów najczęściej
związanych z modernizacją ulicy sprawia, że tracone są potencjalne możliwości
wprowadzania roślinności. Bardzo pomocnym narzędziem dla zazieleniania miast jest
koncepcja zielonej infrastruktury - idea, która pozwala na tworzenie spójnych systemów
zieleni w przestrzeni publicznej miasta. Zielona infrastruktura powinna tworzyć ciągły system
terenów zieleni i zieleni towarzyszącej obiektom architektonicznym bez względu na sposób
zagospodarowania i przeznaczenie terenów przez jakie przebiega. W jej skład wchodzą
zarówno tereny bardzo cenne przyrodniczo, obszary objęte siecią Natura 2000, obszary
chronione ze względów na bioróżnorodność, lasy miejskie, parki, ale także zieleń
towarzysząca budynkom, skwerom i placom, ciekom i zbiornikom wodnym, roślinność
przyuliczna oraz spontanicznie pojawiająca się na terenach nieużytkowanych lub
zaniedbanych.
Wskazane jest przy tym traktowanie zielonej infrastruktury jako równorzędnego elementu z
infrastrukturą techniczną. Kolejnymi narzędziami gospodarowania zielenią w mieście jest
koncepcja ecosystem services oraz wycena wartości drzew i krzewów. Dotychczasowe zasady
nie w pełni uwzględniają specyfikę zadrzewień miejskich, w tym ich wartości wynikających z
lokalizacji, funkcji, walorów estetycznych i stanu zdrowotnego. Właściwa wycena drzew
pozwoli na rzetelną waloryzację istniejących zadrzewień i wprowadzenie ich do majątku
trwałego miast. W swoich założeniach koncepcja ecosystem services 2 ma na celu lepsze
zrozumienie świadczeń ekosystemów na rzecz podnoszenia jakości życia mieszkańców oraz
określenie ich wartości, zwłaszcza w wymiarze ekonomicznym, przez co uznawana jest za
narzędzie umożliwiające poznanie zależności między społeczeństwem a środowiskiem
przyrodniczym. Świadczenia ekosystemowe definiowane są jako zestaw wytworów i funkcji
ekosystemu,
które
są
przydatne
dla
społeczeństwa
Funkcjonowanie
środowiska
przyrodniczego w mieście uzależnione jest w znacznym stopniu od tych jego obszarów, które
charakteryzuj się największym potencjałem przyrodniczym. W środowisku zurbanizowanym
oznacza to obszary pokryte roślinności o zróżnicowanej strukturze, ze stosunkowo wysokim
poziomem wód gruntowych, mało przekształconymi urodzajnymi glebami. Korzystne
oddziaływanie na środowisko jest uzależnione nie tylko od powierzchni jaką roślinność
2
Pojęcie „ecosystem services” tłumaczone jest na język polski jako „świadczenia ekosystemowe” albo jako
„usługi ekosystemowe”
zajmuje, ale od jej jakości i ukształtowania. Funkcjonujący w prawie polskim wskaźnik
powierzchni
biologicznie
czynnej
uwzględnia
jedynie
dwuwymiarowe
(płaskie)
występowanie roślinności. Od sprawności procesów przyrodniczych zależy jakość zieleni
miejskiej, a to ona głównie decyduje o warunkach wypoczynku i jakości środowiska
mieszkańców. Korzystny wpływ roślinności w mieście wynika między innymi z poprawy
jakości powietrza i wody, zwiększenia efektywności energetycznej budynków, łagodzenia
klimatu miasta i zmniejszanie negatywnego zjawiska jakim jest tzw. „miejska wyspa ciepła”,
redukcja promieniowania UV etc. oraz wiele innych korzyści.
Rys. 15. Model ulicy z szerokim pasem środkowym i torowiskiem tramwajowym. Pnącza na powierzchniach
architektonicznych i konstrukcjach wyposażenia drogi – płoty odgradzające torowisko tramwajowe
Niniejszy materiał został opublikowany dzięki dofinansowaniu Narodowego Funduszu Ochrony
Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada wyłącznie Uniwersytet Warszawski.
Download

Dobre praktyki zagospodarowania przestrzeni miejskiej zielenia