Katarzyna Szklarz
SP 3 im. H. Sienkiewicza
w Żarach
Temat: Wybrane zagadnienia z niedostosowania społecznego
Wstęp
Niedostosowanie społeczne sięga zarania dziejów ludzkich. Należy do tych
negatywnych zjawisk, których obecność odczuwa się coraz dotkliwiej w miarę postępu
rozwoju społecznego. Jest problemem złożonym, którym zajmuje się pedagogika,
psychologia, socjologia, kryminologia, psychiatria. U społecznie niedostosowanych dostrzega
się osłabione czynniki wolicjonalne, nieharmonijny rozwój uczuć, zmienność nastrojów
trudności w koncentracji uwagi, brak zainteresowań, niechęć do wysiłku a także ograniczoną
zdolność do przejawiania uczuć opiekuńczych, wdzięczności, przyjaźni oraz przywiązania.
Niedostosowaniem uważa się stan spowodowany tym, że w toku interakcji jednostki
ze środowiskiem nie zostają zaspokojone potrzeby. Nie powstaje ono w sposób nagły lecz
stopniowo narasta. Początkowo zachowanie dziecka jest normalne. Anormalne jest natomiast
jego środowisko. Ono właśnie przyczynia się do stopniowego zakłócenia u dziecka procesów
regulacji wewnętrznej, do pojawienia się coraz głębszych zaburzeń emocjonalnych i
konfliktów z otoczeniem. Dzieci niedostosowane społecznie sprawiają poważne trudności
wychowawcze w rodzinie i w szkole. Nie przestrzegają podstawowych norm i zasad
postępowania. Nie jest to chwilowy bunt, lecz uogólniona postawa którą cechuje negacja
autorytetów i społecznie aprobowanych wartości. Dziecko takie charakteryzuje się brakiem
lub trudnościami w nawiązywaniu kontaktów z innymi ludźmi.
Pojęcie niedostosowania społecznego
Definicja niedostosowania społecznego należy do tej grupy terminów, które są
wieloznaczne, różnie definiowane przez poszczególnych autorów.
Według Światowego Związeku Instytucji Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą (L’Union
Mondiale des Organismes de Sauvegarde de L’Enfance et de L’Adolescence) termin
„niedostosowania społecznego” pojawił się w rodzimej literaturze pedagogicznej w 1959
roku. Na grunt polski przeszczepiony został przez Marię Grzegorzewską. Zaznaczyć trzeba, iż
przyjął się on szybko i niemal powszechnie.
Pojęcie „niedostosowania społecznego” Otton Lipkowski interpretuje następująco:
„jest to zaburzenie charakterologiczne o niejednolitych objawach, spowodowane
niekorzystnymi zewnętrznymi lub wewnętrznymi warunkami rozwoju, a wyrażające się
wzmożonymi i długotrwałymi trudnościami w dostosowaniu się do normalnych warunków
społecznych i w realizacji zadań życiowych danej jednostki.”
Zdaniem Renaty Małgorzaty Ilnickiej „niedostosowanie społeczne, to taki rodzaj
dezadaptacji społecznej, w której postawy, a w związku z tym zachowania przejawiane przez
dzieci i młodzież niedostosowaną, pozostają w konflikcie z normami społecznymi i trudno
poddają się naprawczym działaniom pedagogicznym. Są one często spowodowane
niekorzystnymi warunkami środowiskowymi.”
W przewodniku opracowanym przez Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych
Departamentu Zwiększania Szans Edukacyjnych MEN nazwę niedostosowania
społecznego definiuje jako „dewiację osobowościową, spowodowaną czynnikami
biopsychicznymi lub środowiskowymi o negatywnym wpływie na kontakty społeczne,
aktywność i harmonię życia jednostki, uniemożliwiającą jej konstruktywną socjalizację,
aktywną edukację i pomyślną realizację zadań życiowych.”
Czesław Czapów i Stanisław Jedlewski rozpatrując pojęcie niedostosowania
społecznego w oparciu o kryteria socjologiczne twierdzą, że osobników niedostosowanych
społecznie charakteryzują „mniej lub bardziej trwałe reakcje dewiantyczne, wyróżnione nie ze
względu na jakikolwiek system społeczny, ale ze względu na system społeczny ujmowany
jako element konstelacji systemów społecznych, obejmujących ludzi tworzących zbiorowość
współczesnego państwa. Skrajne nasilenie tego rodzaju reakcji, czyli generalnych reakcji
dewiantycznych, stanowi wyraz antagonistycznego ustosunkowania się do państwa
i norm, które określają jego funkcjonowanie.”
Opierając się na czynnikach psychologicznych, Halina Spionek uważa za dzieci
niedostosowane społecznie to takie jednostki, „u których zaburzeniu uległa sfera emocjonalno
– wolowa oraz rozwój charakteru i osobowości, co powoduje często zakłócenia stosunków
społecznych między dziećmi a ich otoczeniem.”
Na przesłankach psychologicznych opierają się także M. Przetacznikowa
i M. Susłowska, określając niedostosowanie społeczne jako „zaburzenia w zachowaniu –
występujące w stopniu silnym i głębokim, które utrudniają lub uniemożliwiają osobnikowi
normalne współżycie z ludźmi.”
W materiałach dla nauczycieli „Podniesienie efektywności kształcenia uczniów ze
specjalnymi potrzebami edukacyjnymi” przygotowanych przez MEN interpretacja
„niedostosowania społecznego odnosi się do zaburzeń sfery emocjonalno-wolicjonalnej,
behawioralnej i osobowości. Przejawia się w postaci trudności w dostosowaniu się do
uznanych norm społecznych, zadań życiowych, zaburzonej równowadze poznawczouczuciowej, wadliwie zintegrowanych postawach społecznych, nieprzestrzeganiu zasad
moralnych, negatywnych lub nieadekwatnych reakcjach na zakazy i nakazy w przypisanych
im rolach społecznych i złym samopoczuciu.”
Przyczyny niedostosowania społecznego
Istnieje wiele naukowych teorii, które badają to zagadnienie. Generalnie można wyróżnić
trzy źródła czynników. Są to:
 Czynniki organiczne - m.in. predyspozycje genetyczne, uwarunkowania wynikające ze
struktury układu nerwowego.
 Czynniki psychiczne – różnego rodzaju zaburzenia psychiczne, psychopatia, nerwice,
predyspozycje osobowościowe.
 Czynniki społeczne – będące wynikiem relacji człowieka ze środowiskiem, innymi
ludźmi.
Definicje niedostosowania społecznego, wskazują na przyczyny tego niekorzystnego
społecznie zjawiska, na które zdaniem O. Lipkowskiego wpływają następujące czynniki:
 Środowiskowe,
 Konstytucjonalne,
 Zależne od centralnego układu nerwowego.
Niewątpliwie wpływ środowiska ma znaczenie najpoważniejsze w ukształtowaniu
jednostki wobec norm społecznych.
Zdaniem Jana Konopnickiego na etiologię zjawiska niedostosowania społecznego,
składają się dwojakie przyczyny:
 Dziedziczne – uszkodzenia centralnego układu nerwowego, psychiczne
(uwarunkowane czynnikami dziedziczności i obejmujące sferę emocjonalną i
wolicjonalną w zakresie popędów, co powoduje zmiany psychopatyczne).
 Środowiskowe – wadliwa struktura rodziny, zaniedbania środowiska wychowującego,
błędy wychowawcze rodziny i szkoły, środki masowego przekazu, zaburzenia
rozwojowe oraz czynniki ekonomiczno-gospodarcze i przyrodniczo-ekologiczne.
Maria Marek-Ruka wyodrębniła dwie grupy przyczyn niedostosowania społecznego:
 Przyczyny tkwiące w osobowości ucznia – do tej grupy przyczyn zalicza się
najczęściej wszystkie fizyczne i psychiczne właściwości ucznia utrudniające mu naukę
w szkole i dostosowanie się do życia społecznego (upośledzenie umysłowe, wady
wzroku i słuchu, uszkodzenia i zaburzenia w rozwoju i funkcjonowaniu OUN,
niezadowalający stan zdrowia).
 Przyczyny tkwiące w środowisku – nieodpowiednie warunki życia dziecka, brak
opieki ze strony rodziców.
Stadia niedostosowania społecznego
Wyodrębnienia stadiów nieprzystosowania społecznego podjął się C. Czapów (1978).
Zdaniem autora istnieją trzy etapy wykolejenia społecznego:
1. Stadium charakteryzujące się wystąpieniem u jednostki poczucia odtrącenia, tzn.
niezaspokojenia potrzeby zależności emocjonalnej. Jednostkę nudzą rozpoczęte
czynności i brak jej cierpliwości aby je ukończyć.
2. Stadium wyrażające się utrwaleniem wrogich reakcji wobec autorytetów i osób
socjalizująco znaczących. Przejawem typowym dla tego stadium jest odrzucenie
wszelkich form ekspresji, wyrażających więź uczuciową z innymi ludźmi.
3. Stadium wiążące się z autonomizowaniem się działalności antyspołecznej, która
stanowi dla jednostki niedostosowanej samoistne źródło przyjemności i
satysfakcji.
J. Konopnicki wyróżnił trzy fazy tego procesu:
1. Niepowodzenia w nauce szkolnej, niestałość emocjonalna, bunt przeciw
autorytetom.
2. Wzmożenie agresywności, włóczęgostwo, apatia, skłonność do kłamstwa.
3. Zachowania całkowicie aspołeczne przejawiające się chuligaństwem.
Pytka (1993) wyróżnia następujące stadia niedostosowania:
1. Kształtowanie się nastawień (poznawczych i emocjonalnych), które zwiększają
podatność na wpływy antagonistyczno-destrukcyjne środowiska społecznego.
2. Przyswajanie wzorów motywacji oraz zachowania się antyspołecznego,
ułatwiających zaspokojenie potrzeb i rozładowanie napięć.
3. Utrwalenie i autonomizowanie nabytych i przyswojonych sposobów zachowania
się.
Według Z. Sękowskiej (1998) można wyróżnić dwie podstawowe odmiany
niedostosowania społecznego:
1. Wykolejenie przestępcze – polega na łamaniu norm przewidzianych przez
ustawodawcę.
2. Wykolejenie obyczajowe – polega na łamaniu norm obyczajowych i społeczno –
moralnych.
Przejawy niedostosowania społecznego
W zależności od częstości ich występowania, stopnia skumulowania oraz ich specyfiki
mogą być traktowane jako tzw. wskaźniki niedostosowania społecznego. Cząstkowymi
wskaźnikami w najczęściej wymienianych kategoriach zachowań są:
 Lękliwość – jest cechą często obserwowaną u dzieci. Przejawy lęku częściej
występują u dzieci pochodzących z rodzin mało troszczących się o nie. Jest to
poczucie, które kształtuje postawę niepewności, niepokoju, zażenowania,
nieśmiałości, zahamowania. Dzieci lękliwe to dzieci zwykle słabsze fizycznie i
psychicznie.
 Nieposłuszeństwo-zachowanie jednostki, które sprawia rodzicom i wychowawcom
szczególną przykrość, gdyż traktowane jest jako wyraz utraty pozycji autorytetu
wobec dziecka.
 Lenistwo – to stronienie od wypełniania zadań i obowiązków.
 Kłamstwo – problem występujący nie tylko u dzieci niedostosowanych społecznie, ale
praktycznie u wszystkich jednostek.
Terapia z dzieckiem niedostosowanym społecznie
Zajęcia rozluźniające napięcie całego ciała
Wykorzystywanie zabaw do ćwiczeń w liczeniu
W indywidualnej i/lub grupowej pracy terapeutycznej w szkole, stymulacja
rozwoju intelektualnego, emocjonalnego i społecznego dziecka odbywa się poprzez:
 Usprawnianie zaburzonej funkcji percepcyjno-motorycznej,
 Rozwijanie narządu słuchu jako niezbędnego warunku do dokonywania
prawidłowej analizy i syntezy słuchowej wyrazów o różnej budowie
fonetycznej,
 Organizowanie zajęć i zabaw ruchowych mających na celu ułatwienie dziecku
poznanie schematu własnego ciała i kierunku,
 Organizowanie zajęć relaksacyjnych i rozluźniających napięcie mięśniowe
całego ciała,
 Kształtowanie poprawnego słownictwa,
 Wzbogacanie wiedzy dziecka o otaczającym świecie,
 Intensywne usprawnianie techniki czytania,
 Kształtowanie umiejętności matematycznych,
 Usprawnianie koordynacji narządu artykulacyjnego i oddechowego,
 Wykorzystywanie gier do ćwiczeń w liczeniu,
 Wykonywanie przez ucznia takich zadań, które umożliwią, pokazanie mocnych
stron oraz będą okazją do osiągania sukcesów w nauce i dostarczą zadowolenia
z podejmowanej aktywności,
 Budowanie atmosfery bezpieczeństwa oraz ciepła emocjonalnego,
 Dobieranie zadań adekwatnych do jego możliwości i umiejętności pozwoli
uniknąć napięć emocjonalnych,
 Nieustanne motywowanie dziecka do nauki poprzez okazywanie
zainteresowania tym, co poznało i czego się nauczyło-wskazywanie różnych
sposobów radzenia sobie z porażkami,
 Wzmacnianie poczucia własnej wartości i pewności, dostrzeganie wysiłku
włożonego w wykonanie pracy a nie w efekty jej wykonania,
 Unikanie krytyki, częstych uwag i negatywnych ocen, które wzmagają jego
reaktywność emocjonalną,
 Uczenia wytrwałości, nie rezygnowania i poddawania się w obliczu
napotykanych trudności,
 Ukierunkowywanie pracy dydaktyczno-wychowawczej z dzieckiem w domu.
W pracy edukacyjnej z dzieckiem stosować zasady:
- Przystępności-uczeń ma więcej czasu na naukę czytanek, częściej sprawdza się
zeszyty i ćwiczenia, w trakcie rozwiązywania zadań tekstowych nauczyciel
upewnia się czy uczeń dobrze zrozumiał treść, aby w razie potrzeby udzielić
dodatkowych wskazówek. Pomoc dziecku w wykazaniu się przed klasą
osiągnięciami, zauważanie wysiłków oraz prób wykonywanych zadań.
- Indywidualizacji- nie wymaga się od ucznia głośnego czytania nowego tekstu,
wskazuje się wybrane fragmenty do opracowania w domu, nie wyrywa się do
natychmiastowej odpowiedzi, polecenia kieruje się wprost do dziecka, które są
krótkie i szczegółowe,
- Trwałości wiedzy- stosuje się wielokrotne powtórzenia materiału, co pozwala
na trwalsze, dokładniejsze i głębsze usystematyzowanie oraz utrwalenie
wiadomości i umiejętności.
Do stymulacji rozwoju dziecka wykorzystywać metody oraz formy:
- Waloryzacyjne, poprzez wpływanie na uczucia, eksponujące wartości,
- Podające, przyswajanie wiedzy poprzez opis, pracę z książką, pogadankę.
- Praktyczne, zdobywanie wiedzy poprzez działanie praktyczne.
Formy:
- Zespołową, indywidualną oraz praca z pomocą nauczyciela.
Bibliografia
 Cz. Czapów, S. Jedlewski: Pedagogika resocjalizacyjna. Warszawa 1971,
 ENCYKLOPEDIA PEDAGOGICZNA XXI WIEKU Tom III, Wydawnictwo
Akademickie „Żak”, Warszawa 2004,
 H. Spionek: Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. Warszawa 1965, PWN,
 Horągiew Ziemi Lubuskiej ZHP: Ucieczka z drogi donikąd. Profilaktyka zachowań
ryzykownych. Żary 2005,
 R. M. Ilnicka: Środowiskowy kontekst niedostosowania społecznego młodzieży.
Toruń 2008, Wydawnictwo Edukacyjne „AKAPIT”,
 J. Konopnicki: Niedostosowanie społeczne. Warszawa 1971, PWN,
 O. Lipkowski: Dziecko społecznie niedostosowane i jego resocjalizacja. Warszawa
1971, PZWS,
 O. Lipkowski: Resocjalizacja, WSP, Warszawa 1987,
 M. Marek-Ruka: Niepowodzenia szkolne a niedostosowanie społeczne młodzieży,
Warszawa 1976, Nasza Księgarnia,
 MEN: Jak organizować edukacje uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?
Przewodnik , Warszawa 2010,
 MEN: „Podniesienie efektywności kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami
edukacyjnymi” Materiały dla nauczycieli,
 M. Przetacznikowa, M. Susłowska: Wybrane zagadnienia psychologii kliniczno –
wychowawczej dzieci i mło-dzieży [w] Psychologia kliniczna. pod red A.
Lewickiego, Warszawa 1959,
 red. B.Urban, J. M. Stanik: Resocjalizacja, T1, Warszawa 2007, PWN.
Download

Niedostosowanie społeczne