VADELİ İŞLEM ve OPSİYON
PİYASASI PAZARLARI
(VİOP)
http://www.borsaistanbul.com/urunler-ve-piyasalar/piyasalar/vadeli-islem-veopsiyon-piyasasi
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
1
VADELİ İŞLEM ve OPSİYON
PİYASASI PAZARLARI
(VİOP)
Borsa İstanbul A.Ş. Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) ile
Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş. alım-satım platformlarının
VİOP çatısı altında birleşmesi 5 Ağustos 2013 tarihinde
gerçekleşmiş ve bu birleşmenin ardından Türkiye’deki tüm vadeli
işlem ve opsiyon sözleşmeleri, Borsa İstanbul VİOP bünyesinde tek
bir alım-satım platformunda işlem görmeye başlamıştır.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
2
VİOP
Borsa İstanbul,
Yerli ve yabancı yatırımcıların Türkiye’de türev ürünlere
yatırım yapabilmesi,
Türk finans piyasalarının gelişmiş finansal piyasalar ile
bütünleşmesi,
Borsa’nın geniş yelpazede ürünlere yatırım yapılabilecek
bir finansal süpermarkete dönüşmesi
amacı doğrultusunda vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmelerini işleme açarak
yatırımcıların kullanımına sunmaktadır.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
3
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ
(FUTURES):
Sözleşmenin taraflarına,
standartlaştırılmış miktar ve
kalitedeki bir malı, kıymeti
veya finansal göstergeyi,
belirlenen ileri bir tarihte,
bugünden üzerinde
anlaşılan fiyattan alma veya
satma yükümlülüğü
getirmektedir.
OPSİYON SÖZLEŞMESİ:
İki taraf arasında yapılan ve alıcıya,
ödeyeceği belli bir tutar (opsiyon
primi) karşılığında, belirli bir vadeye
kadar (veya belirli bir vadede),
bugünden belirlenen bir fiyat
(kullanım fiyatı) üzerinden opsiyona
dayanak teşkil eden bir malı, kıymeti
veya finansal göstergeyi satın alma
veya satma hakkı tanıyan, satıcıya da
alıcının bu sözleşmeden doğan
hakkını kullanması durumunda
sözleşmeye dayanak teşkil eden
malı, kıymeti, veya finansal
göstergeyi satma veya alma
yükümlülüğü getiren sözleşmedir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
4
VİOP
VADELİ PİYASALARDA
İŞLEM YAPMA
AVANTAJLARI
1.Riskten Korunma
(Hedging)
2. Etkin Fiyat Oluşumu
3. Yüksek Likidite
OPSİYON SÖZLEŞMESİNE
YATIRIM YAPMANIN
AVANTAJLARI
1.Riskten Korunma
(Hedging)
2.Yüksek Likidite
3.Kaldıraç Etkisi
4. Kaldıraç Etkisi
5. Portföy Çeşitlendirmesi
4. Karlılık
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
6. Sentetik Pozisyonlar
5.Kazanç elde etme
5
VADELİ PİYASALARDA
İŞLEM YAPMA AVANTAJLARI
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
6
VİOP
1. RİSKTEN KORUNMA (HEDGİNG)
Vadeli piyasalar yatırımcılara,
sözleşmeye konu olan dayanak
varlığın işlem gördüğü spot
piyasalarda ortaya çıkabilecek fiyat
değişimlerine karşı korunma
olanağı sağlar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
7
2. ETKİN FİYAT OLUŞUMU VİOP
Finansal piyasalarda spot piyasanın yanında
etkin faaliyet gösteren bir
vadeli piyasanın varlığı fiyat oluşum
mekanizmasının daha etkin çalışmasını sağlar.
Vadeli piyasanın olması nedeniyle,
dayanak varlık fiyatına ilişkin
gelecek öngörüleri de devreye girdiği için spot
piyasada
oluşan fiyat sadece spot piyasanın olduğu
duruma göre çok
dahaYRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
etkin olacaktır.
E.YASEMİN YEGİNBOY
8
3.YÜKSEK LİKİDİTE
VİOP
Vadeli piyasalar
spot piyasalara göre daha
düşük tutarlı yatırımla
aynı miktarda dayanak varlık üzerine
yatırım
yapmaya olanak verdiğinden,
daha geniş kitlelere yatırım
yapma fırsatı
sunarak her iki piyasanın da daha likit
olmasını sağlar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
9
VİOP
4. KALDIRAÇ ETKİSİ
Vadeli piyasalar yatırımcılara
küçük miktarda yatırımla
büyük miktarlı pozisyon alma
ve kaldıraç etkisi yardımıyla
yüksek kazanç elde etme imkânı sağlar.
Ancak kaldıraç etkisi yatırımcı için,
spot piyasaya göre çok daha hızlı ve
büyük miktarda zarar etme riskini de
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN
YEGİNBOY
10
içinde
barındırır.
VİOP
5. PORTFÖY ÇEŞİTLENDİRMESİ
Vadeli piyasalar portföy yöneticilerine,
portföy çeşitlendirmesi
ve dolayısıyla da
riskin yayılması
açısından
değişik seçenekler
sunar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
11
VİOP
6. SENTETİK POZİSYONLAR
Vadeli piyasalarda işlem gören ürünler
kullanılarak
spot piyasalarda işlem gören ürünlerinkine
benzer getiri grafiği olan sentetik pozisyonlar
oluşturulabilir.
Bu özelliği nedeniyle vadeli piyasalar,
piyasalarda etkinliğin artmasına ve
spot piyasadaki fiyat
dalgalanmalarının (volatilite) azalmasına
yardımcı olur.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
12
OPSİYON SÖZLEŞMESİNE YATIRIM
YAPMANIN AVANTAJLARI
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
13
VİOP
1.RİSKTEN KORUNMA (HEDGİNG)
Opsiyon sözleşmeleri
doğru uygulanacak stratejiler
yoluyla
spot piyasada bulunmayan
korunma imkânlarını
yatırımcılarına sunar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
14
VİOP
2.YÜKSEK LİKİDİTE
Standardize
edilmiş opsiyon sözleşmelerinin
likiditesi yüksektir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
15
3.KALDIRAÇ ETKİSİ VİOP
Opsiyon sözleşmeleri kaldıraçlı ürünler
olduğu için
düşük
tutarlı yatırımlarla spot piyasaya göre
çok
daha yüksek
oranda kâr elde etme olanağı
sunar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
16
4. KARLILIK
VİOP
Pay senedi almaksızın
pay senedi fiyatında ortaya çıkacak
yükseliş ve düşüşlerden
kâr elde edebilme
imkânı sağlar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
17
5.KAZANÇ ELDE ETME
VİOP
Opsiyon sözleşmeleri
piyasa hangi durumda olursa
olsun(yükseliş, düşüş, değişikliğin
olmaması)
yatırım yapılarak para kazanılmasını
mümkün kılar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
18
OPSİYON SÖZLEŞMESİNE YATIRIM
YAPMANIN DEZAVANTAJLARI
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
19
VİOP
Kaldıraçlı ürünler olduğu için,
yatırımlardan
spot piyasaya
VİOP
göre
çok daha hızlı bir şekilde
ve yüksek oranda
zararauğrama olasılığı
vardır.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
20
VİOP
Uzun pozisyon
sahibi için opsiyonun riski,
ödemiş olduğu prim
ile sınırlıdır.
Ancak kısa pozisyon sahibi için
risk sınırsız olabilir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
21
VİOP
Opsiyon sözleşmelerinde
çok sayıda kullanım fiyatı
için sözleşme varsa
yaygın olarak kullanılan sözleşmeler
dışında likidite sorunu ortaya çıkar
ve alım-satım fiyat teklifleri
(bid/ask spread) arasındaki
fark da büyür.
Bu durum
pozisyon kapamayı ve kâr realizasyonunu
güçleştirir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
22
VİOP
Ödenen komisyon ve alım-satım
fiyat teklifleri arasındaki
farklar
dikkate alındığında opsiyon
piyasasında işlem
yapmanın spot piyasaya göre
daha maliyetli olduğu
söylenebilir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
23
VİOP
Opsiyon sözleşmesi fiyatlaması daha
karmaşık olduğu
için alım satımına ilişkin olarak yapılacak
teknik ve temel
analizlerin kişiden kişiye farklılık
arz edebileceği ve bu
analizlerde yapılan öngörülerin
gerçekleşmeme olasılığının
bulunduğu dikkate alınmalıdır.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
24
VİOP
VADELİ PİYASALARDA İŞLEM YAPANLAR
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
25
VİOP
VADELİ PİYASALARDA İŞLEM YAPANLAR
1.RİSKTEN KORUNMAK İSTEYEN YATIRIMCILAR
Bir sermaye piyasası aracı, döviz, kıymetli maden veya
malı kullanan, bunlarda pozisyon tutan veya gelecekte
teslimatını bekleyen,
ancak ilgili ürünün fiyatında gelecekte meydana
gelebilecek
beklenmedik değişimlerden korunmak isteyen
yatırımcılar,
vadeli piyasalarda spot piyasadaki pozisyonlarının tersi
yönünde pozisyon alırlar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
26
VİOP
VADELİ PİYASALARDA İŞLEM YAPANLAR
2. SPEKÜLATÖRLER
Spekülatörler, korunma amacıyla işlem yapanlardan farklı olarak
fiyat beklentileri çerçevesinde kâr elde etmek amacıyla yatırım yapan kişiler
veya kurumlardır.
Vadeli piyasalar özellikle kaldıraç etkisi sebebiyle spekülatörlere oldukça
önemli fırsatlar sunar.
Spekülatörler ise piyasanın likiditesini ve işlem hacmini arttırır.
Bu yatırımcı tipinin risk alma konusundaki istekliliği diğer piyasa
katılımcılarına taşıdıkları riski spekülatörlere devrederek riskten korunma
imkânı sağlar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
27
VİOP
VADELİ PİYASALARDA İŞLEM YAPANLAR
3.ARBİTRAJCILAR
İki veya daha fazla piyasada eş zamanlı yapılan alım satım işlemleri ile risksiz
kâr elde etmeyi hedefleyen kişiler veya kurumlardır.
Spot piyasalar ile vadeli piyasalar arasındaki taşıma maliyeti (cost of carry)
nedeniyle oluşması gereken fiyattan farklı seviyelerde fiyat oluşması
durumunda, arbitrajcılar devreye girerek ucuz olan piyasada alış, pahalı
olan piyasada satış yaparak piyasaları dengelerler.
Arbitrajcıların varlığı piyasaların birbirleriyle uyumlu ve dengeli
hareket etmesine ve doğru fiyat oluşumuna katkı sağlar.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
28
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ
TÜRLERİ
VİOP
1. Pay Vadeli İşlem Sözleşmeleri (F-ABCDE)
2. BIST 30 Endeks Vadeli İşlem Sözleşmeleri (F-XU030)
3. Dolar TL Vadeli İşlem Sözleşmeleri (F-TRYUSD)
4. Euro TL Vadeli İşlem Sözleşmeleri (F-TRYEUR)
5. EUR/USD Çapraz Kuru Vadeli İşlem
Sözleşmeleri (F-EURUSD)
6. Altın Vadeli İşlem Sözleşmeleri (F-XAUTRY)
7. Dolar/Ons Altın Vadeli İşlem Sözleşmeleri (FXAUUSD)
8. Ege Pamuk Vadeli İşlem Sözleşmeleri (F-COTEGE)
9.Anadolu Kırmızı Buğday Vadeli İşlem
Sözleşmeleri (F-WHTANR)
10.Baz Yük Elektrik Vadeli İşlem Sözleşmeleri (FELCBAS)
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
29
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
30
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNDE
DAYANAK VARLIKLAR
1. Pay Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
T. Garanti Bankası A.Ş -GARAN
T. İş Bankası A.Ş.- ISCTR
Akbank T.A.Ş. -AKBNK
Türkiye Vakıflar Bankası T.A.O. -VAKBN
Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. -YKBNK
Türk Hava Yolları A.O.- THYAO
Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. -EREGL
H.Ö. Sabancı Holding A.Ş. -SAHOL
Turkcell İletişim Hizmetleri A.Ş. -TCELL
Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. -TUPRS
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
31
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNDE
DAYANAK VARLIKLAR
2. BIST 30 Endeks Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
BIST 30 Fiyat Endeksi
3. Dolar TL Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
Türk Lirası/ABD Doları kuru
4. Euro TL Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
Türk Lirası/Euro kuru
5. EUR/USD Çapraz Kuru Vadeli İşlem
Sözleşmelerinde
Euro/Amerikan (ABD) Doları (EUR/USD) çapraz
kuru
6. Altın Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
7. Dolar/Ons Altın Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
Saf altın YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
32
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNDE
DAYANAK VARLIKLAR
8. Ege Pamuk Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
Ege Standart 1 baz kalite pamuk
9.Anadolu Kırmızı Buğday Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
Anadolu kırmızı sert baz kalite buğday
10.Baz Yük Elektrik Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
Vade ayının her bir saati için Piyasa İşleticisi
tarafından açıklanan Kısıtsız Piyasa Takas
Fiyatları’ndan (KPTF) hesaplanan basit
aritmetik ortalaması
11.SASX 10 Endeksi Vadeli İşlem Sözleşmelerinde
Bosna Hersek Saraybosna Borsası Index 10”
(SASX 10) adlı Fiyat Endeksi
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
33
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNİN
ŞEKLİ
Vadeli
(Future)
Dayanak
Varlık Kodu
Vade Tarihi
(Ay-Yıl)
S:Standart
SO:Standart
olmayan
(Özsermaye hali
sonucu oluşan)*
F
EURUSD
1215
S
F_EURUSD1215S
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
34
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNİN
ŞEKLİ
* Dayanak varlığın fiyat ve miktarını etkileyecek, bedelli/bedelsiz sermaye
artırımı, temettü ödemesi (temettü verimi >%10 ise), birleşme ve benzeri
durumlarda (özsermaye halleri), Borsa tarafından sözleşmelerde fiyat
ve/veya çarpan değişikliği yapılması halinde, sözleşme büyüklüğü standart
sözleşme büyüklüğünden farklı belirlenebilir.
Bu gibi durumlarda aynı dayanak varlık üzerine, “sözleşme büyüklüğü standart”
ve “sözleşme büyüklüğü standart olmayan” olmak üzere farklı sözleşmeler
işlem görebilir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
35
VİOP
1 ADET VADELİ İŞLEM
SÖZLEŞMESİNİN BÜYÜKLÜKLERİ
Pay Vadeli
100 Adet Pay
BIST 30 Endeks
100 Adet Dayanak Varlık
Dolar TL
1.000 ABD Doları
Euro TL
1.000 Euro
EUR/USD Çapraz Kuru
1.000 Euro
Altın
1 Gram
Dolar/Ons Altın
1 Ons altın
Ege Pamuk
1.000 kg (1 ton)
Anadolu Kırmızı Buğday
5.000 kg (5 ton)
Baz Yük Elektrik
Vade ayındaki saat sayısı x 0,1 MWh*
SASX 10 Endeksi
Dayanak varlık olan SASX 10 endeks
değerinin 1 TL ile çarpılmış halidir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
36
1 ADET VADELİ İŞLEM
SÖZLEŞMESİNİN
BÜYÜKLÜKLERİ
VİOP
*Vade ayındaki saat sayısı x 0,1 MWh
Vade Ayındaki Saat Sayısı: Vade ayındaki gün sayısı x24
Sözleşme büyüklüğü vade ayındaki gün sayısına ve yaz
saati/kış saati uygulamasına göre değişkenlik gösterir.
Kış saatinden yaz saatine geçiş yapılan gün için saat
sayısı 23, yaz saatinden kış saatine geçiş yapılan gün
için ise saat sayısı 25 olarak uygulanacaktır.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
37
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNİN
VADE DÖNGÜ AYLARI
Pay Vadeli
Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık.
Piyasada aynı anda, içinde bulunulan aya en yakın iki vade
ayına ait sözleşmeler işlem görür.
Bu iki vade ayından biri Aralık değilse, Aralık vade ayı ayrıca
işleme açılır
BIST 30 Endeks
Dolar TL
Euro TL
Altın
Dolar/Ons Altın
Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık.
Piyasada aynı anda, içinde bulunulan aya en yakın üç vade
ayına ait sözleşmeler işlem görür.
Bu üç vade ayından biri Aralık değilse, Aralık vade ayı ayrıca
işleme açılır.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
38
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNİN
VADE DÖNGÜ AYLARI
EUR/USD Çapraz Kuru
Mart, Haziran, Eylül ve Aralık.
Aynı anda içinde bulunulan aya en yakın iki vade ayına
ait sözleşmeler işlem görür.
Bu iki vade ayından biri Aralık ayı değilse, Aralık vade
ayı ayrıca işleme açılır.
Ege Pamuk
Mart, Mayıs, Temmuz, Ekim ve Aralık.
Aynı anda içinde bulunulan aya en yakın iki vade ayına
ait sözleşmeler işlem görür.
Anadolu Kırmızı
Buğday
Mart, Mayıs, Temmuz, Eylül ve Aralık.
Aynı anda içinde bulunulan aya en yakın iki vade ayına
ait sözleşmeler işlem görür.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
39
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNİN
VADE DÖNGÜ AYLARI
Baz Yük Elektrik
Yılın bütün ayları
Aynı anda içinde bulunulan ay ve bu aya en yakın üç
vade olmak üzere toplam 4 vade ayına ait sözleşmeler
işlem görür.
SASX 10 Endeksi
Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık.
Piyasada aynı anda, içinde bulunulan aya
en yakın iki vade ayına ait sözleşmeler işlem görür.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
40
VİOP
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNİN
İŞLEM SAATLERİ
Pay Vadeli
İşlemler 09:10 - 17:40 saatleri arasında tek bir
seansta
gerçekleştirilir. 12:30 - 13:55 arası işlem yapılmayan
bölümdür.
BIST 30 Endeks
İşlemler 09:10 - 17:45 saatleri arasında tek bir
seansta
gerçekleştirilir. 12:30 - 13:55 arası işlem yapılmayan
bölümdür.
Dolar TL
Euro TL
EUR/USD Çapraz Kuru
Altın
Dolar/Ons Altın
Ege Pamuk
Anadolu Kırmızı Buğday
Baz Yük Elektrik
SASX 10 Endeksi
İşlemler 09:10 - 17:45 saatleri arasında kesintisiz tek
bir seansta gerçekleştirilir.
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
41
YRD.DOÇ.DR.(YMM-BD-DU)
E.YASEMİN YEGİNBOY
42
Download

viop