ULUSAL VE ULUSLARARASI BOYUTLARIYLA DOKTORA EĞİTİMİ ÇALIŞTAYI
2. OTURUM RAPORU
ULUSAL VE ULUSLARARASI AÇIDAN YETERLİLİK ÇERÇEVELERİ VE ORTAK DOKTORA PROGRAMLARI
Prof. Dr. Çiğdem KAYACAN (Başkan)
Prof. Dr. Nazlı ARDA
Prof. Dr. Serhat PABUCCUOĞLU
Prof. Dr. Uğur ÖZBEK
Doç. Dr. Kerem Faruk GİRAY
Doç. Dr. Sevinç HATİPOĞLU
Araş. Gör. Semih EKİMLER
Ulusal ve Uluslararası Boyutlarıyla Doktora Çalıştayı kapsamında 2. Oturum olarak ulusal ve
uluslararası açıdan doktora yeterlilikleri ve ortak doktora programları tanımlanmıştır. İdari ve
hukuksal sorunlar dile getirilmiş ve bu sorunları düzeltmeye yönelik öneriler sunulmuştur.
1. Avrupa Doktora Eğitimi’ne Genel Bakış
2003 Berlin Toplantısı ile Bologna Süreci’ne yönelik uyum öncelikleri belirlenmiştir ve uyum süreci
ivme kazanmıştır. Berlin Toplantısı sonucunda kurumsal ve ulusal düzeyde ve Avrupa düzeyinde kalite
güvencesinin geliştirilmesi, iki aşamalı sistemin uygulanmaya başlanması, 2005 yılı itibariyle mezun
olacak bütün öğrencilerin Diploma Eki alması dahil derecelerin tanınması ve eğitim süreleri, Avrupa
Yükseköğretim Alanı için kapsamlı bir yeterlilikler çerçevesinin hazırlanması, sürece üçüncü aşama
olarak doktora seviyesinin de dâhil edilmesi ve Avrupa Yükseköğretim Alanı ile Avrupa Araştırma
Alanı arasında daha sıkı bağların kurulması öncelikler arasında listelenmiştir.
2005’te yayınlanan Bergen Bildirgesinde doktora eğitimi ile ilgili olarak Avrupa Yüksek Öğrenim
Alanı’nın çekiciliğini, rekabet edebilirliğini ve kalitesini arttırmak için araştırmanın önemi ve bunu
gerçekleştirmek için doktora aşamasındaki niteliklerin çıktı odaklı yaklaşım kullanılarak Avrupa Yüksek
Öğrenim Alanı’nın genel çerçevesine uydurulması gerektiği, doktora eğitiminin temel öğesinin özgün
araştırmalar yoluyla bilginin geliştirilmesi olduğu, yapılandırılmış doktora programlarında şeffaf
izleme ve değerlendirmeye olan ihtiyaç dikkate alınarak üçüncü aşamanın iş yükünün 3-4 yıla denk
düşeceği, üniversitelerin doktora programlarının disiplinler arası eğitimi ve transfer edilebilir
becerileri desteklemesi ve daha geniş bir iş yükü piyasasının ihtiyaçlarını karşılaması, Avrupa
Yükseköğrenim Alanı içinde araştırma kariyerlerine devam edecek adayların sayısının arttırılması
gerektiği, üçüncü aşama programlara devam edenlerin hem öğrenci, hem de erken dönem
araştırmacı olarak değerlendirildiği belirtilmiştir.
Yine 2005’te Salzburg’da yapılan Avrupa Bilgi Toplumunda Doktora Programları Toplantısı sonucu
doktora adaylarının sadece öğrenci değil aynı zamanda yeni bilginin üretilmesine katkısı olan genç
araştırıcılar olarak tanımlanması ve bu adayların hem öğrenci hem de araştırıcı olarak çalışma ve
yaşam koşulları, sosyal güvencelerinin dikkate alınması, doktora eğitim süresinin tam zamanlı ve 3-4
yıl ile sınırlı olması, üniversitelerin geleceğe yönelik strateji ve politikalarında doktora eğitiminin
öncelikli olarak yer alması, danışman atama kriterlerinin belirlenmesi ve danışman kalitesinin
tanımlanmasının, araştırma ve doktora eğitiminde toplum sorunlarının çözümüne ve yeni ürün
üretmeye yönelik yapılanmaya önem verilmesi, araştırma ve doktora eğitimine ayrılan bütçenin
artırılması, doktora adaylarının ders ve tez aşamasında kurumlar arası hareketliliğinin sağlanması, tez
çalışmalarının uluslararası ortak danışmanlı yürütülmesi ve “Avrupa Doktoranı” kimliğine sahip aday
sayısının artırılması gereklilikler arasında sıralanmıştır.
Sonuç olarak Avrupa’da doktora eğitiminin en önemli kriterleri hareketlilik, Avrupa boyutu ve işbirliği,
bütünleşik doktora programları, araştırmada Avrupa alanı yaratmak, ortak projelerin yürütülmesini
sağlamak doktora eğitiminde kaliteyi yakalamak ve ABD ile buluşlarda yarışabilmek, danışmanlık ve
doktora programı çıktıları olarak belirlenmiştir. Türkiye’deki doktora eğitiminin yeniden düzenlenmesi
sürecinde bu kriterlere uygun düzenlemeler getirilmesi gerekmektedir. Bu doğrultuda yapılacak ön
düzenlemeler kapsamında ABD’de yaygın olan “graduate school” modeli ile uygulanan ve daha
yapılandırılmış özellikte bir sistemin adapte edilmesi ve bu okulların, multidisipliner, multikültürel
özellikte; şeffaf ve transfer edilebilir bir yapılanması ve öğrenim çıktıları olan bir organizasyon ile
lisansüstü programların düzenlemesi, Doktora Okullarının görev tanımlamasının lisansüstü eğitimde
kaliteyi denetlemek, akademik eğitime ek olarak disiplinlerarası ve aktarılabilir beceriler üzerine
yoğunlaşmak ( Etik, Araştırma teknikleri, Makale yazımı, istatistik, takım çalışması, kariyer planlama,
iletişim becerileri, liderlik, hayvan araştırmaları vb) ve disiplinler arası akademik bir çevre yaratmak
olarak değiştirilmesi önerilmiştir.
2. Ulusal ve Uluslararası Doktora Yeterlilikleri
Ulusal Doktora Yeterlilikleri, Yükseköğretim Kurulunun Türkiye Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi
(8. Düzey) kapsamında European Qualifications Framework-Life Long Learning (EQF-LLL) ve
Qualification of Framework-European Higher Education Area (QF-EHEA) kriterlerine göre
belirlenmiştir. Bu bağlamda öğrenilen kuramsal ve üretilen uygulamalı bilgi yüksek lisans
yeterliliklerine dayalı olarak alanındaki güncel ve ileri düzeydeki özgün düşünce ve/veya araştırma ile
uzmanlık düzeyinde geliştirebilir, derinleştirebilir ve alanına yenilik getirecek özgün tanımlara
ulaştırabilir olmalıdır. Doktora adayı eğitimi sürecinde alanının ilişkili olduğu disiplinler arası etkileşimi
kavrayabilme; yeni ve karmaşık fikirleri analiz, sentez ve değerlendirmede uzmanlık gerektiren
bilgileri kullanarak özgün sonuçlara ulaşabilme yetisini kazanmalıdır.
Edinilen kavramsal, bilişsel ve uygulamalı beceriler açısından doktora öğrencisi eğitimi sürecinde
alanındaki yeni bilgileri sistematik bir yaklaşımla değerlendirebilme ve kullanabilme, alanına yenilik
getiren, yeni bir düşünce, yöntem, tasarım ve/veya uygulama geliştirebilme ya da bilinen bir düşünce,
yöntem, tasarım ve/veya uygulamayı farklı bir alana uygulayabilme, özgün bir konuyu araştırabilme,
kavrayabilme, tasarlayabilme, uyarlayabilme ve uygulayabilme, yeni ve karmaşık düşüncelerin
eleştirel analizini, sentezini ve değerlendirmesini yapabilme ve alanı ile ilgili çalışmalarda araştırma
yöntemlerini kullanabilme yeteneğinde olmalıdır.
Doktora yetkinlikleri dört ana başlık altında Bağımsız Çalışabilme ve Sorumluluk Alabilme Yetkinliği,
Öğrenme Yetkinliği, İletişim ve Sosyal Yetkinlik ve Alana Özgü Yetkinlikler olarak tanımlanmıştır.
Bağımsız Çalışabilme ve Sorumluluk Alabilme Yetkinliği, alanına yenilik getiren, yeni bir düşünce,
yöntem, tasarım ve/veya uygulama geliştiren ya da bilinen bir düşünce, yöntem, tasarım ve/veya
uygulamayı farklı bir alana uygulayan özgün bir çalışmayı bağımsız olarak gerçekleştirerek alanındaki
ilerlemeye katkıda bulanabilme, alanı ile ilgili en az bir bilimsel makaleyi ulusal ve/veya uluslararası
hakemli dergilerde yayınlayarak ve/veya özgün bir yapıt üreterek ya da yorumlayarak alanındaki
bilginin sınırlarını genişletebilme, özgün ve disiplinler arası sorunların çözümlenmesini gerektiren
ortamlarda liderlik yapabilme olarak tanımlanmıştır.
Öğrenme Yetkinliği, Yaratıcı ve eleştirel düşünme, sorun çözme ve karar verme gibi üst düzey
zihinsel süreçleri kullanarak alanı ile ilgili yeni düşünce ve yöntemler geliştirebilme olarak
belirlenmiştir.
İletişim ve Sosyal Yetkinlik, sosyal ilişkileri ve bu ilişkileri yönlendiren normları eleştirel bir bakış
açısıyla inceleyebilme, geliştirebilme ve gerektiğinde değiştirmeye yönelik eylemleri yönetebilme,
uzman kişiler ile alanındaki konuların tartışılmasında özgün görüşlerini savunabilme ve alanındaki
yetkinliğini gösteren etkili bir iletişim kurabilme, bir yabancı dili en az Avrupa Dil Portföyü C1 Genel
Düzeyinde kullanarak ileri düzeyde yazılı, sözlü ve görsel iletişim kurabilme ve tartışabilme olarak
tanımlanmıştır.
Alana Özgü Yetkinlikler ise alanındaki bilimsel, teknolojik, sosyal veya kültürel ilerlemeleri tanıtarak,
yaşadığı toplumun bilgi toplumu olma ve bunu sürdürebilme sürecine katkıda bulunabilme, alanı ile
ilgili karşılaşılan sorunların çözümünde stratejik karar verme süreçlerini kullanarak işlevsel etkileşim
kurabilme, alanı ile ilgili konularda karşılaşılan toplumsal, bilimsel, kültürel ve etik sorunların
çözümüne katkıda bulunabilme ve bu değerlerin gelişimini destekleyebilme olarak listelenmiştir.
Uluslararası Doktora Yeterlilikleri çalıştay sürecinde T.C. İstanbul Üniversitesi’nin de üyesi olduğu
Coimbra Grubu Üniversitelerin doktora yeterlilikleri temel alınarak belirlendi. Coimbra Grubu
üyelerinden Aarhus Üniversitesi (Danimarka) ve Edinburgh Üniversitesi’nin (Birleşik Krallık) 2013’te
düzenledikleri Excellence in European Doctoral Training (EXEDE) konferansında doktora eğitiminin
temel özellikleri uluslararası akademik işbirlikler, öğrenme ve araştırmada üstün nitelik ve topluma
dönecek hizmet ve katkı olarak belirtilmiştir. Bu konferansın sonucunda doktora eğitiminde
danışmanlık ve değerlendirmede uluslararası katkının sağlanması, aktif ve yoğun çalışma ortamında
bağımsız araştırma yürütülmesi, doktora eğitimi boyunca kişisel ve profesyonel gelişimin
desteklenmesi, öğrencinin yenilikçi yaklaşımlar ile eğitilmesi ve desteklenmesi ve doktora eğitimi
sonrasında endüstri ve işverenlerle ilişkilerin kurulmasına yönelik yaklaşımların güçlendirilmesi
kararları alınmıştır.
Çalıştay sırasında doktora düzeyinde ulusal ve uluslararası yeterliliklerin yeniden düzenlenmesine
yönelik öneriler panelistlerin açıklamaları ve dinleyicilerin katkısı ile gerçekleştirilmiştir. Oturum
sonucunda doktora eğitimi sürecinde yabancı dil sorunun çözülmesi, kayıt silme sisteminin yeniden
gündeme getirilmesi, aftan dönüşün kaldırılması ya da sınırlandırılması, uygulama esaslarının birime
özgü oluşturulabilmesi, program açılması için öğretim üyesi sayısının düşürülmesi ve nitel
değerlendirme kriterlerinin getirilmesi, tez savunması öncesi tezle ilgili yayın şartının getirilmesi, tez
savunması sonrası tezi yayınlama teşviki sağlanması, lisansüstü yönetmeliğinde yeterlik ve tez
savunma değerlendirmeleri için sayısal puanlama yapılması, araştırma merkezleri ve teknokentlerde
doktoralı kişilerden eş danışman ya da ikinci danışman belirlenmesi önerileri sunulmuştur. Doktora
öğrenci sayısının artırılması sorununa doktora eğitiminin kalitesinin yükseltilmesine ve doktora
sonrası istihdamın planlanmasına yönelik çalışmalar doğrultusunda çözüm bulunması gerektiğine
karar verilmiştir.
3. Ulusal ve Uluslararası Ortak Doktora Programları
Ulusal Ortak Doktora Programlarının kurumsal yararları arasında işgücü kaynağı, altyapı ve vizyon
açısından kapasite artışı sağlama, bilgi paylaşımının artması, farklı birimlerin güçlü yanlarının
birleştirilmesi, takım çalışmasının geliştirilmesi ve araştırmalarda çeşitlilik sağlama sıralanmıştır.
Ulusal Ortak Doktora Programlarının çeşitli üniversitelerden örnekler verilerek daha çok bölgesel
yakınlığa bağlı olarak ve uygulamalı bilimlerde açıldığı gösterilmiştir.
Uluslararası Ortak Doktora Programlarında ise en çok ortak programın Orta Doğu Teknik
Üniversitesi’nde bulunduğu tespit edilmiştir. Erasmus Mundus kapsamındaki yüksek lisans ve doktora
programlarının açılması sırasındaki kriterler en az 3 farklı Avrupa ülkesi üniversitelerinin ortak bir
anlaşma metin hazırlanması, tam üye olan (partner) üniversitelerin temsilcilerinden oluşan bir
konsorsiyum tarafından yürütülmesi, üye ülkeler tarafından ortak/uyumlu müfredat hazırlanması,
öğrencilerin 2 veya daha fazla sayıda farklı üniversitede eğitim görmesi, işbirliği yapan (associate
partner) üniversiteler, araştırma merkezleri, resmi ve özel şirketler, sivil toplum kuruluşları ile
programın desteklenmesi olarak belirlenmiştir. Erasmus Mundus kapsamında oluşturulan Ortak
Doktora Programlarında Avrupa Birliği sınırlandırmalarından dolayı hiçbir Türk üniversitesinin yer
almadığı belirtilmiştir.
Çalıştay sırasında yapılan değerlendirmeler sonucunda uluslararası ortak doktora programları açmaya
yönelik sorunlar belirlenmiş ve bu sorunlara çözüm önerileri getirilmiştir. İlk olarak ortak
programların başlatılmasındaki uzun onay ve izin süreçlerinin oluşturduğu sorunlara yönelik çözüm
önerileri arasında; YÖK’ün her yıl iş birliği yapılmasına onay vereceği üniversitelerin listesinin
yayınlanması, bunların dışında kalan üniversiteler için izin ve onay işlemlerinin ortak olacak
üniversiteler tarafından yapılabilme olanağının sağlanması, ihtiyaçlara göre güncellenmiş
işbirliği/ortak program protokolü örnekleri ve farklı tiplerde program açma yol haritalarının YÖK
tarafından e-kitapçık halinde oluşturması sunulmuştur.
Yabancı dilde program açmak için öğretim üyesi yeterliği kapsamında yabancı dil puanı kısıtlaması,
öğretim üyesi sayısı ve görev alınabilecek program sayısında yaşanan sorunların çözümüne yönelik
olarak bir öğretim üyesinin program açılışında yer alabileceği yüksek lisans eğitim programı sayı
kısıtlaması yeniden düzenlenmesi ve yabancı dil yeterliği konusunda doçentlik başarı ölçütü yabancı
dilde program açmak için yeterli olması önerilmiştir.
Uluslararası öğrencilerin Türkçe tez yazma güçlüğünü gidermek üzere Türkçe yürüyen programlarda
uluslararası kabul görmüş yabancı dilde (İngilizce) tez yazma imkanının tanınması şeklinde bir
değişikliğe gidilmesi teklif edilmiştir.
Uluslararası öğretim elemanlarının istihdamında yaşanan zorluklar kapsamında ücret iyileştirmelerine
gidilmesi, uzun bürokratik onay süreçlerinin basitleştirilmesi ve kısaltılması, ilgili doküman ve başvuru
formlarının İngilizce olması, İngilizce proje başvurusu yapabilme imkanının tanınması önerilmiştir.
Bunların dışında çeşitli üniversitelerin öğretim üyeleri ve enstitü müdürlerinden oluşan dinleyicilerin
verdiği örnekler doğrultusunda YÖK’te ortak lisansüstü çalışmalar için ortak bir platform
oluşturulması, informal ve nonformal eğitimin (sertifika, önceki eğitim, deneyim vb.) kredi karşılığının
tanımlanması ve uygulama esaslarının ortaya konulması, danışman atama kriterlerinin yeniden
belirlenmesi, program yönetimlerini düzenleyen mevzuat eksikliklerinin giderilmesi, eğitim
sürelerinin ve ders kredilerinin Bologna Süreci’ne uygun olarak tekrar düzenlenmesi ve yetkin,
yabancı dil bilen, sürekli eleman bulundurulması önerileri sunulmuştur.
Doktora öğrencilerinin ve uluslararası öğretim üyelerinin doktora eğitimi sürecinde mali sorunlarının
gidermesine yönelik olarak öğrencilerin maddi güvencelerinin eğitim süresince burs veya iş garantisi
ile sağlanması, sosyal güvencelerin ve sağlık sigortalarının üniversite tarafından merkezi bir
düzenlemeyle sağlanması, yurtdışından tez savunmasına gelecek danışmanın ulaşım giderleri ve
uluslararası öğrenci ve öğretim üyelerinin ikamet izinlerinde kolaylık sağlayacak düzenlemelere
gidilmesi konusunda ortak görüş birliğine varılmıştır.
4. Yurtdışındaki Yükseköğretim Kurumlarıyla Ortak Eğitim ve Öğretim Programlarına Ait
Mevzuat Değişikliği Önerileri
Yükseköğretim Kanunun 43. maddesinin (d) bendi ile 50 maddesinin (b) bendinde aşağıdaki şekilde
yeniden düzenleme yapılması önerilmiştir:
Yükseköğretim kurumları, yurt dışındaki yükseköğretim kurumları ve diğer kuruluşlarla akademik
işbirliği tesis ederek ön lisans, lisans ve lisansüstü programlar olmak üzere uluslararası ortak eğitim ve
öğretim programları yürütebilirler.
Yükseköğretim kurumları, lisansüstü öğretim konusundaki istekleri karşılamak üzere gerekli
planlamayı yapar, önlemleri alır ve uluslararası ortak programların tesisi için yurtdışındaki
yükseköğretim kurumları ve diğer kurumlarla sözleşme veya protokol imzalayabilir.
Lisansüstü Eğitim-Öğretim Enstitülerinin Teşkilât Ve İşleyiş Yönetmeliği Ek Maddesine önerilen
değişiklik:
Ulusal ve uluslararası iki veya daha fazla yükseköğretim kurumunun önerisi ve Yükseköğretim Kurulu
kararı ile, yükseköğretim kurumları arasında ortaklaşa yürütülecek lisansüstü ortak diploma veya çift
diploma programları açılabilir.
Ayrıca, yurt içinden veya yurt dışından kamu ve özel sektör kuruluşları da, ortak lisansüstü programlar
açmak için yükseköğretim kurumlarına öneride bulunabilirler. Bu öneriler, yukarıda belirtilen usule
göre sonuçlandırılır.
Bu şekilde açılacak lisansüstü programların uygulama esasları, bu Yönetmelik ile Lisansüstü Eğitim ve
Öğretim Yönetmeliği hükümleri çerçevesinde, ilgili yükseköğretim kurumları tarafından ortaklaşa
belirlenir.
Yönetmeliğin 5. maddesinin (1) fıkrasında yurtdışı ortak eğitim ve öğretim programları tesisi hakkında
aşağıdaki değişiklik önerilmiştir:
Türkiye’deki yükseköğretim kurumları yurt dışındaki kapsama dahil yükseköğretim kurumlarıyla
birlikte yürütmek üzere önlisans, lisans, yüksek lisans veya doktora düzeyinde ortak programlar tesis
edebilirler. Bu programlar, kurumlar arasındaki akademik işbirliğini ve etkileşimi sağlamak, güçlü
taraflarını bir araya getirerek zenginleştirmek ve ortak programa katılan öğrencilerin en üstün
akademik standartlarda eğitim ve öğretim almalarına imkân vermek amacını taşır.
Yurtdışı Ortak Eğitim ve Öğretim Programları Yönetmeliğinin burslar hakkında olan 11. Madde
hükmünün lisansüstü öğrencilerini de kapsayacak şekilde yeniden düzenlenmesi, yurt içindeki
uluslararası programların öğrencilerini kapsama dahil etmesi, yönetmeliğin eğitim sürelerini ve AKTS
kredilerini belirleyen 12. Madde hükmünün önlisans, lisans ve lisansüstü ortak programlarının
süreleri, dersler ve tez için ise tanımlanan AKTS kredileri YÖK tarafından onaylanmış protokol
hükümlerine göre belirlenmesi, yönetmeliğin vize uygulamalarını kapsayan 14. Madde hükmünün
Vize kolaylığı için YÖK’ün, Milli Eğitim Bakanlığı ve Dışişleri Bakanlığı birlikte çalışması ile uluslararası
ortak önlisans, lisans ve lisansüstü programlarına kaydolan öğrenciler için vize muafiyeti öngören bir
çalışma yapılması ve yönetmeliğin 16. Madde hükmünde yer alan diploma ilgili uygulama esaslarının
“Bir Türk üniversitesi ile bir yabancı üniversite veya konsorsiyumun birlikte yürütecekleri bir ortak
uluslararası program; önlisans, lisans, yüksek lisans veya doktora düzeyinde olabilir. Bu programda,
ilgili her kurumun akademik gereklerini başarı ile yerine getiren bir öğrenciye, her üniversiteden bir
tane olmak üzere ayrı diplomalar ve/veya ortak bir diploma verilebilir. Diplomalarda yer alacak
ibareler taraflar arasında imzalanan protokollerde açıkça belirtilir. Öğrenciler, çift veya ortak
diplomaya yönelik uluslararası ortak programın her iki kurumdaki akademik gereklerini yerine
getirmeden diplomalardan herhangi birini almaya hak kazanamazlar.” yönünde değiştirilmesi
önerilmiştir.
Bu raporda, Ulusal ve Uluslararası Boyutlarıyla Doktora Eğitimi Çalıştayı’nın 2. Oturumu olarak Ulusal
ve Uluslararası Açıdan Yeterlilik Çerçeveleri ve Ortak Doktora Programları kapsamında yapılan
değerlendirmeler, belirlenen sorunlar ve sorunlara yönelik çözüm önerileri ifade edilmiş olup
bilgilerinize sunulmaktadır.
Saygılarımızla.
Download

2. Oturum Raporu - İstanbul Üniversitesi