KARTOĞRAFYA
I. Ders
Tanım ve Sınıflandırmalar
Yrd. Doç. Dr. M. Korhan ERTURAÇ
Tanım
•
•
•
Kartoğrafya, (Yunanca Χάρτης, chartes / charax =
papyrus (papirus) ve graphein = yazmak )
kelimelerinin birliğinden türetilmiştir.
Kartoğrafya “konsept, üretim, dağıtım ve
değerlendirme anlamında tüm haritaların çalışıldığı
bilim kolu (disiplin) olarak tanımlanmaktadır
(International Cartographic Association, 1995).
Edward Imhof:
–
–
•
Birleşmiş Milletler:
–
–
•
Kartografya, harita içeriğinin işlenilmesi ve işlenilen bilgilerin
çizimsel tasarımını yapmakla yükümlüdür.
Kartografya, mevcut haritaları eleştirerek grafik gösterim
yöntemlerine, harita basımına ve dolayısıyla haritanın
geliştirilmesine çaba sarf eden bir bilim dalıdır”.
“Kartografya, her türlü harita ve planların yapım bilimidir.
Kartografya, haritada işlenilen bilgilerin toplanması
aşamasından başlayarak harita basımı sonuna kadar olan
çalışmaları da kapsar”
Kartoğrafya terimi günümüze teorik ve pratik
olarak harita yapma bilimi olarak kullanılmaktadır.
Farnese Atlası, Helenistik Dönem Heykelin 3. yüzyıl Roma
kopyası (Naples)
Konu ve Kapsam
• Kartoğrafya’nın çalışma konusunu çevre araştırması değil, çevre ile
ilgili bilgilerin aktarımını en iyi biçimde yapan harita ve harita benzeri
kartografik ifade şekilleri oluşturur.
• Çevreye ilişkin bilgiler, bilgi iletişim aracı “harita” ile topluma
aktarılabilir
• İki farklı disiplinin ortak çalışması ile oluşan bir bilim dalıdır.
– Jeodezi: haritanın geometrik çatısını
– Coğrafya vb. çevre bilimleri: Haritanın tematik bilgilerini oluşturur.
• Her hangi bir ölçekteki her çeşit harita, plan, deniz haritaları ve
bunların bölümleri, yeryüzüne ve gökyüzüne ait herhangi bir cismi
gösteren üç boyutlu model veya küreler haritaların bu kapsamı içine
girer
• Bu haritalar, bilimsel gelişmeler, teknoloji ve estetiğin bir
kombinasyonundan oluşmaktadırlar.
Harita kelimesinin etimolojisi
• İngilizce’de harita ‘map’ kelimesiyle ifade edilir. ‘Map’ kelimesi,
İngilizceye (karşılığının benzer kelimelerle ifade edildiği İspanyolca,
Portekizce, hatta Lehçe’de olduğu gibi) geç Latince ‘mappa’, yani
kumaş kelimesinden girmiştir. Diğer pek çok Avrupa dilinde ise, harita
kavramı için Latince herhangi bir doküman anlamına gelen ‘carta’
kelimesinden türeyen ‘carte’ (Fransızca), ‘karte’ (Almanca), ‘Kharta’
(Rusça) ve benzeri sözcükler kullanılmıştır. Bir geç Latin kelimesi olan
‘carta’, Yunanca papirüs anlamına gelen ‘Χαρτη’ kelimesinden
türetilmiştir.
• Harita, bilgi taşıyan herhangi bir dokuman olarak görüldüğü gibi, bu
dokumanın üzerine nakşedildiği kumaş, papirüs vs. gibi malzemeyi de
dile getirmektedir.
• Çincede harita anlamına gelen ‘tu’, aynı zamanda herhangi bir
diyagram veya resim de olabilir.
• Arapça ‘nakşah’ kelimesi harita anlamına geldiği gibi, resim, genel bir
tasvir hatta resmi rapor anlamına bile gelebilir
• ~ Arapça χarīṭa ͭ ‫ خريطة‬harita, özellikle deniz haritası ~ Aramice χartā
‫חרתא‬
Harita Nedir?
• Harita coğrafi gerçekliğin düşünsel olarak yorumlanmış ve özetlenmiş
(sadeleştirilmiş) görüntüsüdür (Dorling and Fairbairn, 1997).
• “Harita, coğrafi gerçekliğin soyutlanması veya sunulmasıdır. Coğrafi
bilginin görsel, sayısal ya da -görme özürlüler için- kabartma yoluyla
sunulmasını sağlayan bir araçtır” ICA, 1995
• Harita, bir alan içerisinde bulunan objeler, bölgeler ve temalar ile bu
öğeler arasındaki ilişkileri temsili olarak gösteren bir araçtır.
• Haritalar, çoğunlukla, 3 boyutlu objelerin, statik 2 boyutlu, geometrik
olarak tam (yada az bir hatayla) olarak tutarlı temsilidir.
• Bununla birlikte günümüzde gelişen bilgisayar destekli teknolojiler ile
haritalar dinamik, interaktif ve üç boyutlu olabilmektedir.
• Çoğu harita coğrafi amaçlıdır (gerçek yada hayali çevreleri tanıtmak
için kullanılırlar) bununla birlikte değişen ölçekte farklı amaçlı
haritalar da üretilmektedir (DNA yada beyin-sinir sistemi haritaları)
• Haritalar keskin doğru yada sadeleştirilmiş / şematik olarak da
üretilebilirler (metro haritaları vb.)
Kartoğrafya’nın Çalışma Alanları
• Kartoğrafya, kapsadığı çalışmalara göre “teorik” ve “pratik”
kartografya olarak sınıflandırılabilir
• Teorik kartoğrafya
– Projeksiyon esasları (Matematiksel Kartografya): Yerkürenin
küresel (üç boyutlu) yüzeyini (iki boyutlu) bir düzlem üzerinde
gösterme problemini belirli metot ve hesaplanabilir hata ölçümleri
içerisinde çözülmesi.
– Haritadaki şekillendirmenin esasları, kaynakları ve yöntemleri
– Haritaların değerlendirilmesi
– Kartoğrafyanın tarihi
Kartoğrafya’nın Çalışma Alanları
• Pratik kartografya “harita tekniği” ile uğraşır ve harita
taslağından baskıya kadar olan bütün işlemleri kapsar.
– Jeodezi: Yeryüzündeki objeleri yüksek hassasiyetli ölçme teknikleri
kullanarak harita üzerine aktaran bilim dalıdır.
– Fotoğrametri: Hava fotoğraflarının (yada her tür fotoğrafın) yüksek
doğruluk derecesine sahip optik/mekanik aletlerle
değerlendirilmesine denilmektedir. Günümüzde artan
hassasiyetteki fotoğraflama araçları ve bilgisayar yazılımları ile 2
yada 3 boyutlu yüzey ve objeler çok yüksek hassasiyetle çalışılarak
modellenebilmektedir.
– Geomatik Mühendisliği: Kara, okyanus, doğal kaynaklar,
mühendislik yapıları vb. mekansal verilerin elde edilmesi ve
değerlendirilmesi için gerekli olan sistemlerin tasarımı,
geliştirilmesi ve uygulanmasından sorumlu meslek dalıdır.
Geomatik mühendisleri hem geçmişten günümüze haritacılık
disiplin ve tekniklerinin hem de hızla gelişen teknikleri kullanan
günümüz haritacılarıdır.
Haritacı?
John George Bartholomew,
1860 - 1920
Haritalarda Olması Gereken Özellikler
• Max Eckert-Greifendorff 19.yy
– “doğru, eksiksiz, kullanma amacına uygun, açık, anlaşılır, okunaklı
ve güzel ” olması
DOĞRULUK
• Geometrik doğruluk
–
–
–
–
Jeodezik ölçmeler
Topografik ölçmeler
Harita projeksiyonu
Çizim (ekran çözünürlülüğü)
• Tematik doğruluk
– nitel doğruluk (arazi kullanımı)
– nicel doğruluk (sıcaklık ölçmeleri)
Haritanın Eksiksiz Olması
• rölatif bilgi tamlığı
• harita ölçeği
• harita kullanım amacı
– ölçek
– projeksiyon
– tasarım
– pafta boyutu
Haritanın anlaşılır olması
• işaret seçimi
– obje ile benzerlik
• işaretlerin çizimine
– rengi
– boyutu
• önemli objenin vurgulanması
Haritanın Anlaşılır Olması
•
•
•
•
İşaret boyutları
konumları
kontrast
baskı kalitesi
Estetiklik / Güzellik
•
•
•
•
•
•
renk
işaret
yazılar
baskı kalitesi
çözünürlük
…..
Haritalarda Aranan Özellikler
•
•
•
•
•
•
Doğruluk : Haritanın doğruluğu deyince o haritanın meydana getirilmesi işlemlerindeki
doğruluk ifade edilir. Bunlar ise hesaplardaki projeksiyon sistemindeki Jeodezik,
Fotogrametrik, Topografik ve Kartografik doğruluklardır.
Tamamlık (Noksansızlık): Küçük ölçekli haritalardaki arazi parçası küçük göründüğünden her
detayı göstermek mümkün olmamaktadır. Harita ölçeği büyüdükçe gösterilen detay da, o
oranda fazlalaşır. Detay ise; Yollar, kanallar,binalar,şehirler,sanayi alanları ve bitki örtüsü ile
ilgili konulardır. Bunlar gerek tabiat, gerekse insan kuvvetiyle çok sık değişir ve geliştirilir. Bu
olaylar ise bilhassa küçük ölçekli haritaların yaşlanmasına sebep olur ki, bu da bu tip
haritaların revizyonunu diğer deyimle en yeni duruma getirilmesini gerektirir.
Amaca Uygunluk : Haritalar hangi gayeye göre yapılacaklarsa ona uygun projeksiyon sistemi
ve ölçek seçilir. Gayeye uygun seçilen bu projeksiyon sistemi haritanın şekil ve ebat
faktörlerini meydana getirir. Teknik amaçlı yapılan haritalar büyük ölçeklidirler. Buna karşılık
coğrafya haritaları küçük ölçekli olup kullanıcılara yüzölçümü bozulması yapmaması
nedeniyle kolayca mukayese imkânı verirler. Jeodezi, astronomi ve denizcilik amacı ile
kullanılan haritalarda açı doğruluğunun olması gereklidir.Arazide kullanılan haritalar küçük ve
kolay kullanılır ebatta, duvar haritaları ise büyük ebatta olmalıdır.
Açıklık ve anlaşılabilirlik: Bir haritada, detayların belirtildiği özel işaretler ve renkler ile
görüntü meydana getirmektedir. Açıklık ve anlaşılabilirlik için özel işaretlerin mümkün olduğu
kadar aslına uygun bir şekilde belirtilmesi renklerin de birbirine uygun düşecek tonlardan
seçilmesi ve konulara uygun renk tonlarının kullanılması temel prensiptir.
Kolay okunabilirlik : Harita özel işaretleri bir insanın rahatça görebileceği büyüklükte ve
okumayı kolaylaştırıcı aralıkta olmalı ve ayrıca haritalar özel işaretlerle boğulmamalıdır. Bir
haritanın okunabilme niteliği özel işaretlerinin uygun dağılımına, yazı ve baskısının
mükemmelliğine bağlıdır.
Estetiklik : Renk tonlarının zevkli bir şekilde uygun seçimi, yazı puntolarının uygun
büyüklükte oluşu, harita üzerindeki yerleştirme ve iyi bir baskı tekniği güzellik için esas olan
unsurlardır.
Haritaların Sınıflandırmaları
• Kartoğrafya, yapılacak haritanın kökenine göre de “resmi” ve “özel” olarak
sınıflandırılabilir. Resmi kartoğrafya, kanun yönetmelik ve şartnamelere bağlı olarak
yapılan kartografik çalışmalardır. Örneğin topoğrafik haritalar, kadastro haritaları vb.
gibi çalışmalardır.
• Harita serisi: Bir amaç için yapılmış aynı ölçekli harita (örneğin 1:25,000 ölçekli
topografik haritalar) albümüdür. Bunların her bir parçası “Pafta” olarak
isimlendirilir. Türkiye’de topoğrafik harita üretimi kanunen Harita Genel Komutanlığı
tarafından yürütülmektedir.
• Atlas haritalar: Değişik konuları içeren sistematik ve genellikle kitap şeklinde bir
araya getirilmiş küçük ölçekli haritalar (örneğin iklim haritaları, siyasi ve fiziki
haritalar, vb.) albümüdür.
• Duvar haritaları: Eğitim veya konferans için hazırlanmış haritalardır. Uzaktan
görünmeleri amaçlandığı için büyük formatlıdırlar. Aynı zamanda küçük
ölçeklidirler
• Plan: Büyük ölçekli haritalara “plan” denilmektedir. Ayrıca iş planı, ev planı gibi
değişik anlamlarda kullanılmaktadır
• Şematik Haritalar: Kullanım amacına yönelik olarak abartılı yada coğrafi doğruluk
içermeyen haritalardır . Bu haritalarda objeler arasındaki coğrafi değil mantıksal
ilişkiler yansıtılmaktadır (ör: metro / otobüs hatları haritaları)
• Ölçeklerine göre haritalar:
– Büyük ölçekli haritalar: 1:10.000 ve daha büyük
– Orta ölçekli haritalar: 1:10.000’den 1:300.000’e kadar
– Küçük ölçekli haritalar: 1:300.000’den daha küçük
• Topoğrafik Haritalar: Göl, deniz, akarsu gibi
doğal nesneleri; yol, bina, çeşme gibi yapay
nesneleri; arazi şekillerini, bitki örtüsünü, vb.
konu alan haritalardır. Çeşitli ölçeklerde
üretilmektedirler.
Büyük ölçekli
Özelliklerine Göre Haritalar
• Tematik Haritalar: Topoğrafik haritalar baz
alınarak üretilen ve yeryüzünde doğrudan
görünmeyen durumları veya olayları konu alan
haritalardır. Örneğin, nüfus dağılımı, sıcaklık
veya iklim, ekonomi, jeomorfoloji, jeoloji vb.
haritaları bu sınıfa girer.
Küçük ölçekli
– Harita ölçeği: Harita üzerindeki belirli bir uzaklığın
gerçek dünyadaki oransal karşılığı olarak
tanımlanmaktadır. Örneğin metrik ölçekte 1/10.000
ölçeğinde bir haritada 1 cm gerçekte 10000 cm yani
100 metre'ye karşılık gelmektedir.
– Genellikle standart boyutta üretilen topoğrafik
paftalar (A1 boyutunda 594x841 mm) ölçekleri
küçüldüğünde daha çok alan kaplarlar ve daha az
detay içerirler
Dünya Topoğrafyası
Fiziki Kabartma Haritalar (HGK)
Fiziki Kabartma Haritalar (HGK)
Büyük Ölçekli Topoğrafik Haritalar
1/100 000 G24
1/25.000 G24c1
1/1000 imar planı
Hava Fotoğrafları
1/15000 ölçekli
Renkli (kızılötesi )
hava fotoğrafı (1997)
1/35000 ölçekli hava fotoğrafı (1960)
Stereoskopik Hava Fotoğrafları
Küçük Ölçekli Tematik Haritalar
Metrik Sistem Kullanmayan Ülkeler
Kuraklık Tehlike Haritası
Saate Bağlı İnternet Kullanımı
Yazım Dili Dağılımı
MS 1500 öncesi DNA Y Haplogrupların olası dağılımı
Tüm Genom Projesine Göre Haplogrupların Dağılımı (Avrupa)
Y Kromozomuna bağlı olarak yapılan güncel ve eski dna haplogrup çalışmaları
Tarihinde Birleşik Krallık İşgaline Uğramamış Ülkeler
Birleşik Krallıktan Bağımsızlık İlan Eden Ülkeler
Çay tüketimi (kişi/pound)
1 pound=0.453592 kg
1 kg???
Bitki Örtüsü Haritası
Dünyada milyon kişi başına
düşen araştırmacı dağılımı
Dünya Nüfusunun enlemlere göre dağılımı
Boylam
Demografi Haritaları
Deprem Haritaları
Deprem Haritaları (son 24 saat-Eylül 21-2014)
Yenilenmiş Diri Fay Haritası (MTA 2013)
Jeoloji Haritaları 1/100.000
Jeoloji Haritaları 1/250.000
Jeoloji Haritaları 1/5.000.000
Şematik
Haritalar
Paris
Metrosu
Şematik Haritalar: İstanbul Hızlı Ulaşım Sistemi
Kaynaklar
•
•
•
•
•
Wikipedia.org
Yrd. Doç. Dr. Türkay Gökgöz YTÜ Kartoğrafya Ders Notları
Yrd. Doç. Dr. Ali Yiğit SAÜ Kartoğrafya Ders Notları
(Harita Genel Komutanlığı)
http://twistedsifter.com “40 Maps That Will Help You Make
Sense of the World”
Download

KARTOĞRAFYA I. Ders Tanım ve Sınıflandırmalar