Studium przypadku jako metoda badawcza pracy doktorskiej
Piotr Zaborek
Niniejszy artykuł ma za zadanie przybliżyć czytelnikowi specyfikę wykorzystania studium
przypadku jako metody przygotowania, prowadzenia i analizy wyników badań empirycznych
w ramach pracy doktorskiej w dziedzinie ekonomii. Jak nietrudno dostrzec, przygotowując to
opracowanie autor korzystał niemal wyłącznie z literatury anglojęzycznej. Jest to
spowodowane głównie tym, że studium przypadku jako metoda badawcza jest stosunkowo
mało popularne w polskim piśmiennictwie naukowym, zwłaszcza w porównaniu do zakresu
wykorzystania tej metody w naukach społecznych w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej
Brytanii. Dodatkowym, wykorzystanym tutaj źródłem informacji, były własne doświadczenia
autora zdobyte przy przygotowywaniu pracy doktorskiej, w której część empiryczna oparta
została wyłącznie o metodę wielokrotnego studium przypadku, bez sięgania po badania
ilościowe jako metodę uzupełniającą, zapewniającą dodatkową weryfikację postawionych
hipotez.
Dwa sposoby rozumienia studium przypadku
Studium przypadku, albo case study, bywa często rozumiane jako metoda dydaktyczna
szczególnie popularna w nauczaniu na kierunkach ekonomicznych wyższych uczelni. Po raz
pierwszy została ona zastosowana na przełomie XIX i XX w amerykańskich szkołach biznesu
(szczególną rolę w popularyzacji tej metody odegrały Uniwersytet Harvarda i Uniwersytet
Północnozachodni (Northwestern University)). W tym sensie studium przypadku, oparte o
prawdziwe doświadczenia kadry kierowniczej w rzeczywistych organizacjach, miało jak
najlepiej przygotować przyszłych menedżerów do pracy w swoim zawodzie poprzez
umożliwienie doskonalenia umiejętności kierowniczych w bezpiecznych warunkach.
Organizacja była tu rozumiana jako rodzaj maszyny a studenci, na wzór inżynierów,
wywierali wpływ na jej działanie poprzez zaplanowane interwencie w obrębie ograniczonego
zbioru zmiennych. 1
1
Rippin A., Booth C., Bowie S., Jordan J.: A Complex Case: Using the Case Study Method to Explore
Uncertainty and Ambiguity in Undergraduate Business Education, Teaching in Higher Education, vol. 2, nr. 4,
2002, str. 429-441.
1
Jako metoda badawcza, studium przypadku jest uznawane, obok badań biograficznych,
fenomenologicznych, etnograficznych i teorii ugruntowanej, za jedną z pięciu podstawowych
tradycji badań jakościowych. Jest ono definiowana jako jakościowa metoda badawcza
polegająca na studiowaniu jednego lub większej liczby obiektów (organizacji, programów,
wydarzeń, ludzi itp.) o dużej wewnętrznej złożoności i intensywnych związkach z otoczeniem
przy jednoczesnym wykorzystaniu wielu źródeł informacji (takich jak: dokumenty, wywiady,
obserwacje i artefakty) i z uwzględnieniem kontekstu (np. fizycznego, historycznego,
społecznego lub ekonomicznego), w jakim występuje badany przypadek.2
W Europie Zachodniej i Stanach Zjednocznonych, metoda studium przypadku jest od wielu
już lat z powodzeniem stosowana w pracach badawczych z dziedziny nauk społecznych. Już
nawet pobieżna lektura większości periodyków naukowych dotyczących ekonomii i
zarządzania pozwala znaleźć wiele prac, dla których główną techniką badawczą jest właśnie
studnium przypadku. Dokładniejszych danych na temat skali tego zjawiska dostarczyć może
praca L. Dube i G. Pare, gdzie autorzy analizują częstość występowania i jakość badań
metodą studium przypadku, których wyniki publikowane były w latach 1990-1999 w siedmiu
czołowych anglojęzycznych magazynach naukowych poświęconych zarządzaniu systemami
informacyjnymi w organizacjach.3 Okazało się, że w wymienionym okresie w periodykach
tych ukazało się 261 artykułów wykorzystujących metodę studium przypadku, co stanowiło
średnio około 15% wszystkich artykułów z tego okresu. W poszczególnych magazynach
udział artykułów opisujących wyniki badań metodą case study był zróżnicowany i wahał się
od 6 do 29 %. Autorzy stwierdzili ponadto, że 210 czyli 12% wszystkich pozycji, to
publikacje bądź wykorzystujące wyłącznie metodę studium przypadku bez żadnych badań
dodatkowych, np. za pomocą technik ilościowych, bądź też artykuły w których case study
było metodą główną w stosunku do pozostałych technik badawczych, które pełniły jedynie
funkcję pomocniczą.
Okoliczności stosowania studium przypadku jako metody badawczej
Metoda studium przypadku stosowana jest często w sytuacjach, gdy problem badawczy
obejmuje dużą liczbę zmiennych o złożonych wzajemnych relacjach a badacz ma bardzo
2
Creswell J.: Qualitative Inquiry and Research Design; Choosing Among Five Traditions, SAGE Publications,
Inc., Thousand Oaks, California, USA, 1998, str. 61-63.
3
Dube L., Guy Pare.: Rigor in Information Systems Positivist Case Research: Current Practices, Trends, and
Recommendations, MIS Quarterly, vol. 27, nr 4, 2003, str. 597-635.
2
ograniczoną kontrolę nad analizowanym obiektem.4 W szczególności, studium przypadku
bywa preferowana w stosunku do innych metod badawczych w następujących czterech
okolicznościach:5

gdy należy wyjaśnić związki przyczynowo-skutkowe, które są zbyt złożone dla badań
ankietowych a niemożliwe do przeanalizowania na drodze eksperymentu,

przy szczegółowym opisie kontekstu w którym zaszło (lub zachodzi) określone,
współczesne badaczowi, zjawisko,

aby przeanalizować podjęte działania i uzyskane efekty pewnego programu lub polityki z
punktu widzenia ich skuteczności i efektywności,

aby wyczerpująco zbadać efekty pewnego rodzaju wydarzeń, programów lub polityk,
które nie mają ścisłego i łatwego do przewidzenia zbioru rezultatów.
Przykładem obszaru, w którym studium przypadku sprawdza się szczególnie dobrze jest
wspomniane już wcześniej badanie różnych aspektów wdrażania i stosowania systemów
informacyjnych w organizacjach. Systemy informatyczne charakteryzują się zazwyczaj
wysokim poziomem złożoności i dużą unikalnością będąca pochodną unikalności samej
organizacji, w której system jest zaimplementowany. Trudność problematyki badawczej
pogłębia również bardzo duże znaczenie dla funkcjonowania systemów informacyjnych
całego kontekstu społecznego organizacji, złożonego m.in. z różnych grup pracowników,
dostawców, nabywców i społeczności lokalnych. W konsekwencji konstruowanie
niezbędnego w badaniach ilościowych wysoko ustandaryzowanego instrumentu takiego jak
kwestionariusz ankietowy, może doprowadzić do zbyt daleko idących uproszczeń, w efekcie
czego badanie przeprowadzone na dużej próbie może nie przynieść żadnych istotnych
rezultatów, lub dać wyniki powierzchowne i mało znaczące tak z teoretycznego jak i
praktycznego punktu widzenia. 6
Innym powodem stosunkowo częstego stosowania studium przypadku w badaniu systemów
informacyjnych są zachodzące w tym obszarze bardzo dynamiczne zmiany technologiczne.
Postęp technologiczny sprawia, że wiedza badaczy jest nierzadko przestarzała w stosunku do
4
Gdyby badacz posiadał pełną lub choćby dużą kontrolę nad studiowanym obiektem, przypuszczalnie lepszą
metodą badawczą niż analiza przypadku byłby eksperyment.
5
Patton E., Appelbaum S.: The Case Studies in Management Research, Management Research News, vol. 26,
nr. 5, 2003, str. 60-71.
6
Benbasat I., Goldstein D., Mead M: The Case Research Strategy in Studies of Information Systems, MIS
Quarterly, vol. 11, nr. 3, 1987, str. 369-386.
3
rozwiązań stosowanych przez praktyków w przedsiębiorstwach i innych organizacjach. Stąd
też typowa jest sytuacja, w której badacz nie jest w stanie zaproponować opartych na teorii
gotowych i adekwatnych wyjaśnień zjawisk związanych z systemami informatycznymi i w
związku z tym zmuszony jest te zjawiska badać, zdobywać wiedzę i budować teorię w sposób
indukcyjny.7
Studium przypadku a badania ilościowe – porównanie specyfiki, omówienie wad i zalet
Badania metodą studium przypadku, jak zresztą większość innych rodzajów badań
jakościowych, przyjęło się zwykle uważać za uzupełniające w stosunku do badań o
charakterze ilościowym. Rozumiane w ten sposób, studium przypadku mogłoby być
wykonane przed badaniem ilościowym, pełniąc funkcję eksploracyjną i dostarczając
informacji potrzebnych do właściwego sformułowania hipotez i pytań badawczych, które
następnie stanowiłyby podstawę planu badań ankietowych. Można również wyobrazić sobie
sytuację, gdy po wykonaniu badań ankietowych pozostają pewne zagadnienia, które
wymagają dodatkowego wyjaśnienia. Sposobem rozwiązania tego problemu mogłoby być
dokonanie studium jednego lub więcej przypadków, które zostałyby dobrane w taki sposób
aby pogłębić uzyskane wcześniej konkluzje.
Istnieje jednak inna możliwość wykorzystania metody typu case study. Można mianowicie
metodę tę uczynić jedyną bądź wiodącą metodą realizacji projektu badawczego. Stosowane w
ten sposób studium przypadku charakteryzuje się następującymi zaletami i wadami na tle
badań o charakterze ilościowym.
Jedną z ważniejszych zalet metody studium przypadku, stosowanej w dziedzinie nauk
ekonomicznych i zarządzania, jest możliwość uzyskania rezultatów o dużym znaczeniu
praktycznym dla menedżerów, przedsiębiorców, akcjonariuszy i innych osób działających w
sferze gospodarki. Pod tym względem metoda ta wydaje się być lepsza niż podejścia
ilościowe, które bywa krytykowane za niską praktyczną wartość wyników i powiększanie luki
pomiędzy oczekiwaniami praktyków a tym, co mają do zaoferowania naukowcy.8
7
Ibidem
Patton E., Appelbaum S.: The Case Studies in Management Research, Management Research News, vol. 26,
nr. 5, 2003, str. 60-71
8
4
Badanie pojedynczego obiektu metodą case study – podobnie jak w większość innych badań
jakościowych – jest w oczywisty sposób bardziej czasochłonne i znacznie droższe w realizacji
niż badania tego samego obiektu za pomocą kwestionariusza ankiety w ramach badań
ilościowych. Przyczyną tego jest konieczność uczestnictwa badacza we wszystkich etapach
realizacji procedury studium przypadku, rozpoczynając od projektowania badania, poprzez
zbieranie danych, a na ostatecznej analizie i sporządzaniu raportu kończąc.9 W przypadku
badań ilościowych kontakt z respondentami i zbieranie danych może być wykonany przez
stosunkowo nisko wykwalifikowanych ankieterów, ponieważ kwestionariusz pełniący funkcję
instrumentu badawczego zawiera listę wyskalowanych pytań, którym zazwyczaj towarzyszą
wyczerpujące instrukcje dla respondentów. Również na etapie analizy danych metoda
ilościowa często bywa mniej czasochłonna i pracochłonna niż badanie typu case study. Wiąże
się to z faktem, że do analizy danych w badaniach ilościowych wykorzystywane są metody
statystyczne, których stosowanie jest znacząco ułatwiane i przyspieszane przez aplikacje
komputerowe typy SPSS czy Statistica. Dla porównania, analiza danych zebranych za
pomocą metody studium przypadku – ze względu na niski poziom standaryzacji wyników
oraz małą liczbę badanych obiektów - tylko częściowo może być wsparta programami
komputerowymi innymi niż edytory tekstu.10
Jedną z najistotniejszych różnic pomiędzy badaniami ilościowymi a badaniami jakościowymi
w formie studium przypadku jest sposób dokonywania generalizacji uzyskanych rezultatów.
Wykorzystanie w badaniach empirycznych studium przypadku umożliwia sformułowanie
konkluzji, które dają możliwość potwierdzenia, odrzucenia lub modyfikacji teorii, na
podstawie, której zaprojektowano badanie. Co więcej, do zanegowania badanej teorii
wystarczy zaledwie jeden przypadek, który jest z tą teorią sprzeczny. 11 Odnoszenie rezultatów
badania bezpośrednio do testowanych teorii nosi nazwę generalizacji analitycznej (ang.
analytic generalization) i w wyraźny sposób różni się od charakterystycznej dla badań
9
Stake R.: The Art of Case Study Research, SAGE Publications, Inc., Thousand Oaks, California, USA, 1995,
str. 43.
10
Do aplikacji komputerowych, które można wykorzystać przy opracowywaniu wyników badań metodą studium
przypadku należą m.in. programy ATLAS/ti, MECA i Inspiration. Szersze omówienie programów
komputerowych możliwych do wykorzystania w badaniach jakościowych znaleźć można w publikacji M. Milesa
i A. Hubermana pt.: Qualitative Data Analysis: An Expanded Sourcebook, SAGE Publications, Thousand Oaks,
California, USA, 1994.
11
Perry C.: Processes of a Case Study Methodology for Postgraduate Research in Marketing, European Journal
of Marketing, vol. 32, nr. 9/10, 1998, str. 785-802.
5
ilościowych generalizacji statystycznej (ang. statistical generalization).12 Przy stosowaniu
generalizacji analitycznej kluczowe znaczenie ma teoria, która nie tylko pozwala właściwie
zaprojektować badanie, ale również służy jako podstawowe narzędzie interpretacji wyników.
Oba rodzaje generalizacji stosują zupełnie odmienne podejście do interpretacji wyników
badań empirycznych.
W zakresie zasad formułowania wniosków wielokrotne studium przypadku przypomina serię
eksperymentów – w obu sytuacjach zastosowanie znajduje tzw. logika replikacji lub
powtórzeń (ang. replication logic). Dla tego rodzaju badania charakterystyczne jest
traktowanie indywidualnych przypadków jako pojedynczych eksperymentów, a nie jako
jednostek statystycznych podobnych do tych, które tworzą próbę w reprezentatywnym
badaniu ilościowym. Zasady replikacji stosowane są w badaniach case study w medycynie,
psychologii jak również w naukach ekonomicznych. Istniejąca wcześniej teoria służy tu do
konstrukcji wzorca, który jest porównywany do wyników badań empirycznych. Jeśli dwa lub
więcej przypadków daje wyniki zgodne ze wzorcem stworzonym w oparciu o bazujące na
teorii hipotezy, mówi się, że doszło do replikacji wyników. Im większa jest liczba
przypadków wykazujących replikację tym większa jest pewność, z jaką można potwierdzić
elementy teorii ujęte w postaci hipotez.13
Istnieją dwa zasadnicze rodzaje replikacji: wierna i teoretyczna. Replikacja wierna występuje
wtedy, gdy dwa lub większa liczba przypadków daje identyczne lub bardzo podobne wyniki.
Replikacja teoretyczna ma natomiast miejsce w sytuacji gdy przynajmniej dwa przypadki
wykazują różne wyniki, jednak z przewidzianych i uzasadnionych przez teorię przyczyn.14
W odróżnieniu od zasady replikacji, stosowana w reprezentatywnych badaniach ilościowych,
zasada próbkowania przyjmuje, że pewna liczba jednostek badawczych (respondentów)
reprezentuje całą populację złożoną ze wszystkich możliwych jednostek badawczych, tak, że
dane zebrane dla próby będą podobne (reprezentatywne) w stosunku do danych dla całej
populacji. Logika próbkowania sprawdza się szczególnie dobrze, gdy badacz chce znaleźć
odpowiedzi na pytanie jak bardzo rozpowszechnione jest dane zjawisko, gdy badanie całej
populacji jest zbyt kosztowne, czasochłonne lub z innych względów niepraktyczne. Przy tego
typu badaniach głównym sposobem analizy danych są metody wnioskowania statystycznego,
12
Yin R.: Case Study Research: Design and Methods, SAGE Publications, Inc., Thousand Oaks, California,
USA, 1994, str. 30-31
13
Rowley J.: Using Case Studies in Research, Management Research News, vol. 25, nr. 1, 2002, str. 16-27.
14
Yin R.: Case Study Research...op. cit., str. 46.
6
które - w uproszczeniu – pozwalają ocenić w jakim stopniu (z jakim marginesem błędu) dane
dla próby są zbieżne (reprezentatywne) z hipotetycznymi danymi dla całej populacji.
Podsumowaniem dokonanego powyżej porównania badań w formie studium przypadku i
badań jakościowych może być następująca tabela.
Tabela: Podstawowe różnice pomiędzy badaniami metodą studium przypadku i badaniami
ilościowymi
Studium przypadku
Badania ilościowe
Możliwe tworzenie
Zazwyczaj weryfikacja
Cel
elementów teorii w myśl
elementów teorii zgodnie z
zasady indukcyjnej lub
zasadą dedukcji
weryfikacja istniejących teorii
na zasadzie dedukcji
Od jednego do kilkunastu
Od kilkudziesięciu do kilkuset
Ilość przypadków
Losowy
Sposób doboru przypadków Celowy
do próby
Zazwyczaj
Ustrukturyzowana
Sposób gromadzenia
nieustrukturyzowana
danych
Techniki statystyczne są
Wykorzystują techniki
Analiza danych
rzadko stosowane
statystyczne
Generalizacja analityczna
Generalizacja statystyczna
Sposób wnioskowania
Źródło: Opracowanie własne
Krok pierwszy w planowaniu studium przypadku – wybór podejścia analitycznego
Zanim badacz przystąpi do określenia konkretnych technik analitycznych, które zastosowane
zostaną w ramach późniejszego studium przypadku, zalecane jest wybranie najpierw jednej z
dwóch ogólnych strategii analizy danych.15
Metoda studium przypadku może być stosowana do badań mających poszerzyć wiedzę
teoretyczną zarówno w podejściu indukcyjnym jak i dedukcyjnym.
Po pierwsze, zgodnie z podejściem dedukcyjnym, procedurę analizy przypadku można silnie
oprzeć na istniejącym dorobku teorii z danej dziedziny. W ten sposób teoria będzie miała
decydujący wpływ na dobór hipotez i pytań badawczych oraz na sposoby zbierania i analizy
danych. Głównym celem procedury badawczej będzie tu weryfikacja postawionych hipotez.
Podejście dedukcyjne polega więc na opracowaniu nowych elementów teorii wyłącznie w
15
Yin R.: Case Study Research: Design and Methods, SAGE Publications, Inc., Thousand Oaks, California,
USA, 1994, str. 103.
7
oparciu o teorię dotychczasową i poddaniu nowych elementów teorii (hipotez) weryfikacji
empirycznej w drodze badań.
Drugi rodzaj strategii związany jest z podejściem indukcyjnym i za punkt wyjścia przyjmuje
wygenerowanie określonych propozycji teoretycznych w efekcie dokładnej analizy
postawionego problemu badawczego w odniesieniu do kolejnych przypadków. W tym
wypadku charakterystyczne jest to, że problem badawczy określany jest w minimalnym
stopniu w oparciu o istniejącą teorię, a w większym stopniu opiera się na intuicji badacza. To
podejście jest zazwyczaj wykorzystywane, gdy nie istnieją dobrze rozwinięte podstawy
teoretyczne badanych zagadnień, lub gdy w danej dziedzinie istnieje potrzeba opracowania
innowacyjnych rozwiązań teoretycznych.
Podejście indukcyjne dotyczy zatem sytuacji w których teoria budowana jest w trakcie
procesu badawczego. W skrajnym przypadku, badacz stosujący podejście indukcyjne
rozpoczyna badanie nie uwzględniając żadnych elementów teoretycznych.
Przykład możliwość wykorzystania studium przypadku w formie badań o charakterze
indukcyjnym
i
dedukcyjnym
na
potrzeby
8
pracy
badawczej
ilustruje
wykres.
Propozycja zastosowania metody analizy przypadku w
badaniach o charakterze indukcyjnym i dedukcyjnym
Część indukcyjna
badań
Część dedukcyjna
badań
Zakres
wykorzystania
istniejącej teorii
w badaniu
Analizowane przypadki
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Perry C.: Processes of a Case Study Methodology for
Postgraduate Research in Marketing, European Journal of Marketing, vol. 32, nr. 9/10, 1998, str. 785-802.
Powyższy wykres sugeruje, że w ujęciu indukcyjnym studium przypadku wykorzystane może
być jako badanie eksploracyjne, w efekcie którego opracowany zostanie zestaw hipotez
badawczych.
W tym wypadku sposób badania każdego kolejnego przypadku będzie opierał się na
wynikach badania wszystkich wcześniejszych przypadków a ostatni z nich dostarczy danych
umożliwiających ostateczne sformułowanie hipotez.
W części dedukcyjnej studium przypadku służyć ma weryfikacji hipotez. Pamiętać należy, że
za pomocą studium przypadku stosunkowo łatwo jest obalić hipotezę – wystarczy,że wyniki
analizy jednego tylko przypadku przeczą hipotezie. Dość problematyczna jest natomiast
stosowanie tej metody badawczej do weryfikacji pozytywnej hipotez – nawet gdy wszystkie
przebadane przypadki będą potwierdzały hipotezę, badacz nie ma absolutnie żadnej gwarancji
że inne istniejące a nieprzebadane przypadki również potwierdzają przedmiotową hipotezę.
Krok drugi w planowaniu studium przypadku – określenie technik analitycznych
wykorzystywanych do budowy i weryfikacji teorii
9
Z punktu widzenia celów pracy doktorskiej badanie metodą studium przypadku ma zazwyczaj
charakter dedukcyjny i ma umożliwiać weryfikację hipotez postawionych na podstawie
istniejącego dorobku teoretycznego.
W tym przypadku najbardziej adekwatnym narzędziem analitycznym, umożliwiającym
powiązanie wyników empirycznych z teorią, jest metoda dopasowania wzorców dla
zmiennych zależnych (ang. pattern matching for dependent variables).16
Chodzi tu o porównanie opracowanego głównie na podstawie teorii jednego lub kilku
wzorców ze wzorcem uzyskanym w wyniku badań empirycznych a następnie ocenę stopnia
ich zgodności, czyli zakresu, w jakim wyniki przewidywane pokryją się z tymi faktycznie
zaobserwowanymi w otoczeniu. Wzorzec w rozumieniu tej koncepcji składa się z dwóch
podstawowych elementów:
1) zestawu zmiennych zależnych odpowiadających poszczególnym hipotezom,
2) specyfikacji poziomów zmiennych (określonych wartości dla zmiennych ilościowych
lub wariantów dla zmiennych jakościowych), których stwierdzenie w trakcie badań
będzie jednoznaczne z pozytywną weryfikacją hipotez.
Alternatywnymi technikami w stosunku do omówionej powyżej, które w określonych
okolicznościach również mogą być użyte do analizy dany pozyskanych w wyniku
zastosowania metody studium przypadku, są:
1) metoda dopasowania wzorców dla zmiennych niezależnych,
2) metoda budowania wyjaśnienia (ang. explanation building)
3) metoda analizy szeregów czasowych (ang. time-series analysis)
Ad 1)
Jest to sposób porównywania wzorców, który za przedmiot badania przyjmuje nie zmienne
zależne (skutki), ale zmienne niezależne (przyczyny). Stosuje się go, gdy grupa badanych
przypadków charakteryzuje się występowaniem określonych znanych rezultatów, a celem
badacza jest określenie, jakie przyczyny spowodowały, że zmienne zależne przyjęły w
każdym z przypadków określony poziom. Wykorzystanie tego podejścia wymaga
opracowania kilku zestawów hipotez zawierających alternatywne wyjaśnienia. Zestawy
16
Yin R.: Case Study Research...op. cit. str. 106.
10
hipotez powinny być wzajemnie rozłączne, co oznacza, że przyjęcie jednego z nich jest
jednoznaczne z odrzuceniem pozostałych.
W obu przypadkach - dla zmiennych zależnych i niezależnych - zalecane jest, aby testowane
wzorce były w miarę możliwości silnie zróżnicowane. Jest to o tyle istotne, że metody analizy
stosowane obecnie w studium przypadku nie pozwalają na precyzję w weryfikacji hipotez w
porównaniu do metod statystycznych. Stąd też w przypadku stosunkowo subtelnych różnic
między wzorcami może wystąpić problem z określeniem, do którego z nich lepiej
dopasowane są elementy empiryczne.17
Ad 2)
Inną techniką analizy stosowaną w badaniach przypadków jest metoda budowania
wyjaśnienia. Polega ona na stopniowym modyfikowaniu zaproponowanego na wstępie
zestawu hipotez (wyjaśnienia) na skutek porównania ich treści z wynikami uzyskanymi dla
kolejnych przypadków. Stosowanie tej techniki rozpoczyna się od sprawdzenia czy
zaproponowane hipotezy są zgodne z danymi dotyczącymi pierwszego przypadku. Jeśli
pojawiają się rozbieżności do hipotez wprowadzane są poprawki, w taki sposób, aby nowe
wyjaśnienie uwzględniało specyfikę badanego przypadku. Następnie nowy zbiór hipotez
odnoszony jest do kolejnych przypadków, gdzie również może okazać się konieczne
wprowadzenie pewnych zmian. W ten sposób, poprzez sekwencję kolejnych porównań i
modyfikacji dokonanych dla każdego z wybranych przypadków dochodzi się do końcowej
postaci wyjaśnienia.
Ad 3)
Analiza szeregów czasowych jest użyteczna, gdy studium przypadku dotyczyć ma badania
przebiegu danego zjawiska w czasie. W uproszczeniu polega ona na porównaniu kształtu
empirycznego trendu zmian w obrębie jednej lub większej liczby zmiennych z propozycjami
trendów opracowanych w oparciu o określone przesłanki teoretyczne. Chodzi tu - podobnie
jak w przypadku techniki porównywania wzorców – o znalezienie takiego teoretycznego
trendu, który – dzięki dobremu dopasowaniu do danych empirycznych – w sposób
przekonywujący opisywałby i wyjaśniał przedmiot badań.
17
Ibidem, str. 111.
11
Podstawowym kryterium decyzyjnym dającym podstawy do uznania, że wyniki empiryczne
są zgodne z hipotezami, tworzącymi wzorzec stosowany w metodzie analitycznej pattern
matching, jest wystąpienie triangulacji.
Krok trzeci w planowaniu studium przypadku: określenie liczby i sposóbu doboru
przypadków do badań
Badanie według metody analizy przypadku można przeprowadzić zarówno na pojedyńczym
jak i większej liczbie jednostek badawczych (przypadków). Pojedyncze przypadki bywają
badane w sytuacjach, gdy:18
a) badany przypadek jest unikalny z punktu widzenia istniejącego dorobku teoretycznego
danej dyscypliny nauki,
b) badany przypadek stanowi krytyczny test pewnej starannie opracowanej teorii,
c) badanie ma charakter pilotażowy i jest ostateczną próbą przed właściwym badaniem
obejmującym większą liczbę przypadków.
Poza wymienionymi wyżej sytuacjami generalnie zalecane jest, dla osiągnięcia większej
wiarygodności wyników, prowadzenie badań na kilku lub kilkunastu przypadkach. W takiej
sytuacji badanie nosi nazwę wielokrotnej analizy przypadku (ang. multiple case study).19
W większości publikacji poświeconych metodzie studium przypadku nie ma precyzyjnych
wskazówek dotyczących ilości jednostek, które należy uwzględnić w badaniu. Podawane jest
na przykład zalecenie, że należy przebadać taką liczbę przypadków, aby osiągnąć stan
„teoretycznego nasycenia” (ang. theoretical saturation) albo „punkt zbędności” (ang. point of
redundancy), czyli moment, w którym wszystkie potrzebne do weryfikacji hipotez dane
zostały już zebrane, a każdy kolejny przypadek wniósłby tak niewiele, że można byłoby go
pominąć.20
Biorąc jednak pod uwagę fakt, że technika case study jest często stosowana jako podstawa
metodologiczna prac doktorskich, które powstają przy wykorzystaniu ograniczonych zasobów
finansowych i czasowych autora i badacza, w niektórych pozycjach literatury można znaleźć
bardziej konkretne wskazówki, co do liczby przypadków włączonych do badania. Podaje się
więc, że studium przypadku powinno objąć przynajmniej od 2 do 4, jednak nie więcej niż 1218
Rowley J.: Using Case Studies in Research, Management Research News, vol. 25, nr. 1, 2002, str. 16-27.
Weerd-Nederhof P.: Qualitative Case Study Research. The Case of a PhD Research Project on Organising
and Managing New Product Development Systems, Management Decision, vol. 39, nr. 7, 2001, str. 513-538.
20
Eisenhard K.: Building Theories From Case Study Research, Academy of Management Review, vol. 14, nr. 4,
1989, str. 532-550.
19
12
15 jednostek badawczych. Przy czym zaleca się, aby przy mniejszej liczbie przypadków
przeprowadzić badanie w taki sposób, aby doprowadziło do uzyskania możliwie bogatych
informacji. Jednym ze sposobów na osiągnięcie tego jest rozbudowana analiza literatury
przedmiotu, która powinna poprzedzić badanie i zapewnić odpowiednio szeroki i
szczegółowy kontekst analizy.21
W doborze celowym konkretnych jednostek do badań można przyjąć jedno z kilku podejść do
selekcji przypadków. Można mianowicie wybierać przypadki kierując się:22
a) zróżnicowaniem,
b) typowością,
c) dostępnością,
d) lub niezwykłością.
Krok trzeci w planowaniu studium przypadku: wybór technik podnoszenia wiarygodności
wyników badań
Jednym z poważniejszych zarzutów ciążących na badaniach jakościowych jest zarzut
subiektywności, i co za tym idzie, niskiej wiarygodności badań. Wiarygodność pomiaru
tworzą rzetelność i trafność. Wyniki są trafne, jeśli mierzą tę właśnie cechę, którą badacz
chce, aby mierzyły. O rzetelności wyników można mówić wtedy, gdy poprzez powtórzenie
badania w tych samych warunkach uzyskuje się takie same rezultaty.23
Podstawowymi sposobami podniesienia wiarygodności wyników przy badaniach metodą
studium przypadku są:
1) Triangulacja,
2) Stworzenie i udostępnienie wszystkim zainteresowanym kompletnej bazy danych z
materiałami z badań,
3) Właściwe przygotowanie raportu końcowego z badań.
Poniżej omówiony zostanie kolejno każdy z trzech sposobów zwiększania wiarygodności
wyników badań.
21
Perry C.: Processes of a Case Study Methodology for Postgraduate Research in Marketing, European Journal
of Marketing, vol. 32, nr. 9/10, 1998, str. 785-802.
22
Creswell J.: Qualitative Inquiry and Research Design...op. cit., str. 62.
23
Kaczmarczyk S.: Badania marketingowe; Metody i techniki, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa
2002, str.92.
13
Ad. 1) Triangulacja
Nazwa triangulacja pochodzi od stosowanej w nawigacji metody ustalania pozycji okrętu na
mapie. Aby poznać położenie okrętu potrzebna jest znajomość położenia przynajmniej trzech
gwiazd. Odczytanie położenia każdej gwiazdy nad horyzontem pozwala określić na mapie
okrąg przechodzący przez punkt, w którym znajduje się okręt oraz położony dokładnie pod
mierzoną gwiazdą. Okręgi wyznaczone dla dwóch gwiazd przecinają się w dwóch punktach
na mapie określając dwa możliwe położenia miejsc, z których dokonano pomiaru. Okrąg
wyznaczony dla trzeciej gwiazdy powinien przeciąć się z dwoma wcześniejszymi okręgami w
jednym z dwóch wyznaczonych wcześniej punktów. W praktyce, rzadko jednak udawało się
doprowadzić do przecięcia trzech okręgów w jednym punkcje ze względu na różne
niedokładności pomiaru. Dlatego aby w miarę dokładnie wiedzieć gdzie znajduje się okręt,
kreślono dodatkowe okręgi dla kolejnych gwiazd, a każdy dodatkowy okrąg zwiększał
prawdopodobieństwo dokładnego wyznaczenia pozycji statku.
Podobną logikę można przyjąć w dochodzeniu do trafnych wyników w badaniach
empirycznych. Triangulacja jest tu rozumiana jako technika stosowana w badaniach
ilościowych, której zasadniczym zadaniem jest podniesienie wiarygodności pomiaru.
Triangulacja poprzez równoległe wykorzystanie wielu źródeł informacji, różnych perspektyw
analizy i metod badawczych powinna doprowadzić do wytworzenia zbieżnych linii
wnioskowania (ang. convergent lines of inquiry) w myśl zasady, że wniosek będzie bardziej
wiarygodny jeśli zostanie potwierdzony przez odrębną analizę niezależnych materiałów
dowodowych. W literaturze przedmiotu podawanych jest kilka metod triangulacji. Często
wymienia się triangulację:24
a) źródeł informacji (wykorzystywanych jest kilka źródeł informacji jednocześnie),
b) osób analizujących dane (kilka osób niezależnie analizuje dane źródłowe, następnie
sprawdza się czy sformułowane interpretacje są podobne),
c) perspektyw badawczych na te same dane źródłowe (ten sam zbiór danych próbuje się
ocenić z pozycji różnych dziedzin nauki),
d) metod badawczych (ten sam przypadek badany jest jednocześnie za pomocą kilku
instrumentów badawczych; jeśli ma miejsce triangulacja, każdy instrument powinien
dawać takie same, lub bardzo podobne wyniki).
24
Stake R.: The Art of Case Study Research...op. cit., str. 112-114.
14
Zważywszy na fakt, że stosowanie triangulacji dość istotnie angażuje zasoby, jakimi
dysponuje badacz, nie jest możliwe jej stosowanie w każdej sytuacji, która na to pozwala.
Sprawia to, że ta metoda podnoszenia rzetelności wyników badań stosowana jest tylko w
stosunku do najważniejszych elementów danych oraz twierdzeń sformułowane w trakcie
badań.
Różne zapotrzebowanie na triangulację w różnych okolicznościach ilustruje poniższa tabela.
Tabela: Zapotrzebowanie na triangulację w zależności od okoliczności badawczych
Okoliczność
Potrzeba triangulacji
Mało kontrowersyjny opis
Niska
Opis sytuacji nietypowej, mogącej budzić
Umiarkowana
kontrowersje
Dane kluczowe dla sformułowania
Wysoka
określonego twierdzenia
Kluczowe wnioski
Wysoka
Wyraźnie zaznaczone opinie autora badań
Niska
Źródło: Perry C.: Processes of a Case Study Methodology for Postgraduate Research in Marketing, European
Journal of Marketing, vol. 32, nr. 9/10, 1998, str. 785-802.
Ad. 2) Stworzenie i udostępnienie wszystkim zainteresowanym kompletnej bazy danych z
materiałami z badań,
Innym sposobem zwiększenia wiarygodności rezultatów badań jest stworzenie bazy danych
zawierających kompletny zbiór materiałów źródłowych zgromadzonych w trakcie pracy
badawczej. Materiały w bazie danych obejmują głównie obejmowały notatki wykonywane
przez badaczy w trakcie i po przeprowadzonych wywiadach i wykonanych obserwacjach,
zapisy audio rozmów z respondentami oraz dokumenty wewnętrzne i artefakty zgromadzone
w otoczeniu w którym wykonywane było badanie. Stworzony w ten sposób zbiór danych ma
umożliwić innym, późniejszym badaczom niezależną analizę i sprawdzenie czy wnioski, do
jakich doszli badacze, były uprawnione.
Ad. 3) Właściwe przygotowanie raportu końcowego z badań
15
Aby dodatkowo obniżyć subiektywność i podnieść wiarygodność uzyskanych wyników
(generalizacji analitycznych) należy we właściwy sposób sporządzić raport końcowy z badań.
Pomocne w tym może być stosowanie się do pięciu wymienionych poniżej zasad:25
1. Umieść w raporcie opis sytuacji, które prawdopodobnie będą znane odbiorcom, po to
aby mogli oni ocenić trafność wniosków wyciągniętych na podstawie przytoczonych
opisów.
2. Zanim zinterpretujesz dane i wyciągniesz wnioski dostarcz odbiorcom dostateczną
ilość danych tak, aby byli oni w stanie samodzielnie sformułować konkluzje i
porównać je z tymi, do których doszedł badacz.
3. Opisz językiem zrozumiałym dla odbiorcy metody, które zostały wykorzystane w
badaniu, ze szczególnym uwzględnieniem metody triangulacji oraz zabiegów
podjętych dla potwierdzenia bądź zanegowania postawionych na wstępie hipotez.
4. Udostępnij, zarówno bezpośrednio jak i pośrednio, szczegółowe informacje na temat
osób prowadzących badania i analizujących wyniki, zwłaszcza w kontekście ich
doświadczeń oraz wiedzy i umiejętności.
5. Jeśli możesz, opisz reakcje na wyniki badań ze strony osób, które brały udział w
badaniu na zasadzie respondentów oraz osób (decydentów), które zamówiły badania
aby na podstawie ich rezultatów podejmować decyzje.
Podsumowanie
Wydaje się, że metoda studium przypadku jest niesłusznie niedoceniana i zbyt rzadko
stosowana w polskiej literaturze naukowej. Pomimo braku możliwości generalizacji
statystycznej posiada ona cały szereg zalet, których nie mają metody ilościowe. Jej
szczególną cechą wydaje się być bardzo duża użyteczność w badaniu przedsiębiorstw i
innych organizacji, zwłaszcza w sytuacjach gdy nie można zastosować metod ilościowych, ze
względu na małe rozpowszechnienie lub trudny dostęp do badanego zjawiska.
Decydując się na wybór studium przypadku jako podstawowej metody badawczej pracy
doktorskiej warto jednak pamiętać o licznych kontrowersjach jakie wciąż wywołuje ona w
środowisku naukowym. Stąd też należy liczyć się z zarzutami o subiektywizm i brak
wiarygodności uzyskanych wyników. Linia obrony przed tego typu zarzutami może opierać
25
por. Stake R: The Art of Case Study Research, Sage Publications, Thousand Oaks, 1995, str. 86.
16
się na wykazaniu niemożności badania danego zjawiska za pomocą metod ilościowych oraz
bardzo starannym przestrzeganiu wszystkich opisanych w niniejszym tekście technik
mających podnosić wiarygodność analizy.
17
Download

Jednym z poważniejszych problemów jest ciążący na badaniach