KETEN
•
•
•
•
•
•
Tak: Geraniales (Turnagagalılar)
Fam: Linaceae (Ketengiller)
Cins: Linum
Tür: Linum usitatissimum L. n=15
İng: Flax
Alm: Lein, Flachs
KULLANIM ALANLARI
 Sapından lif, tohumundan yağ elde edilir.
 Tohumlarında %30-45 yağ bulunur.
 Bu yağ çabuk kuruması nedeniyle vernik,
cila ve sabun endüstrisinde de kullanılan,
2. adı bezir yağı olan madde de
üretilmektedir.
 Yağında bulunan yağ asitleri; %4 palmitik,
%3.8 stearik, %14.8 oleik, %16.6 linoleik
ve %60.8 linolenik asittir.
 Küspesi hayvan yemi olarak kullanılır.
 Sap ve kısa lifleri selüloz sanayinde,
sigara kağıdı yapımında kullanılır.
 Öğütülmüş tohumları ekmek ununa
karıştırılır
ve
ekmeğin
geç
bayatlamasına neden olur.
 Lifleri
ameliyat
dikiş
materyali
üretiminde kullanılır.
 Keten, önce Avrupa da Almanya,
İngiltere, Fransa’da yayılmıştır.
 Genellikle yağışlı, nemli yerlerde uzun
boylu lif ketenleri, sıcak yerlerde kısa
boylu çok dallanmış yağ ketenleri
yetişir.
BİTKİSEL ÖZELLİKLERİ
 Vejetasyon süresi 70-100 gündür.
 Yazlık ve kışlık formları vardır.
 Ülkemizde Linum cinsine dahil 38 tür
doğal olarak yetişmektedir.
KÖK
Kazık köklüdür.
90-100 cm derine kadar iner.
Yan kökler daha zayıftır.
Kök gelişimi bitkinin yazlık-kışlık
olmasına, ekim şekline ve toprağa
göre değişir.
 Lif
ketenlerinde
sap
uzunluğuna
eşdeğer kök derinliği bulunur.




SAP
 Sap ince ve diktir.
 Kesiti yuvarlak, içi boş veya özle doludur.
 Lif ketenlerinde dallanma uç kısımdan,
yağlıklarda alttan başlar.
 Yabani ve kışlık formlarda dallanma
genellikle dipte olur.
 Lif ketenlerinde dallanma istenmez.
 Lif ketenlerinde teknik sap uzunluğu 7080cm, yağlıklarda 15-50 cm’ dir.
 Bitki boyu lif ketenlerinde 100-130cm,
yağ ketenlerinde 50-80cm’dir.
YAPRAK
 Küçük mızrak şeklinde, sapsızdır.
 Genelde sapa almaşıklı dizilmişlerdir.
 Genelde 3 damarlı olup, 10-45 mm
uzunlukta, 1.5-5mm genişliktedir.
 Yapraklar uzun sivri uçludur.
 Yağlık ketenlerde yaprak sayısı lifliklerden
daha çoktur.
 Yaprağın
sapa
bağlandığı
yerde
lif
hüzmeleri,
yaprağa
giden
iletken
damarlarla zedelenir.
 Lifin kalitesi düşer.
ÇİÇEK
 Her dalın ucunda bir çiçek bulunur. Yani
çiçekler terminal yapıdadır.
 Çiçek durumu dağınık salkım şeklindedir.
 Çiçeklenme üstten alta doğru olmaktadır.
 Çiçekler 5’li yapıda olup, 5 çanak, 5 tane
beyaz, mavi ve viyole olabilen taç
yapraklar bulunur.
 5 tane erkek organ, 3 karpelli 5 gözlü
yumurtalığa sahip 1 dişi organ vardır.
 Kendine döllenir.
MEYVA ve TOHUM
• Meyvelerine kapsül denir.
• Kapsüller 5 gözlüdür ve her göz kendi
içinde bir zarla ikiye ayrılır. Böylece
toplam 10 küçük bölme oluşur.
• Bir kapsülde 10 adete kadar tohum
oluşabilmektedir.
• Tohumları susam tohumlarına benzer.
• Uzun-yumurtamsı, parlak yüzeyli, iri
ve uçlarında gagamsı bir çıkıntı
bulunur.
• Rengi
sarı-kahverengi
arasında
değişir.
• Bin tane ağırlığı 3-15 g’dır.
• Bileşiminde %30-45 yağ, %20-22
protein, küspesinde %5-8 ham yağ
vardır.
KETENDE BÜYÜME ve GELİŞME
KETENDE LİF OLUŞUMU
• Ketende lif hüzmeleri sayısı 25-50
arasındadır.
• Lif hüzmeleri köşeli birçok sayıda lif
hücresinin birleşmesinden oluşur. Bu
hücreler birbirine pektin lamelleriyle
birleşmiştir. Pektin lamelleri hücrelere
ince bir zarla bağlanır ve pektin
içerir.
• Bu ilk dıştaki zar primer duvarı, bunun
içinde sonradan yığılan katlar sekonder
duvarı oluşturur.
• Primer duvar selülozdan ve kısmen
pektozdan,
sekonder
duvar
ise
tamamen selülozdan oluşmuştur.
• Liflerde
kıvrım
yoktur.
Sap
kalınlaştıkça hüzme sayısı artar, lif
oranı yükselmez. Lif oranı %1624’tür.
MEKANİK YÖNTEMLE LİFLERİN ALINMASI
• Mengenez: Havuzlanmış ve kurutulmuş
saplar, mengenez denilen basit kırma
aletinden geçirilir. Bu alet; uçları ince
olan yan yana iki tahta ile, bunların
arasına girebilecek manevila şeklinde
işleyen küt ağızlı bir tahta bıçaktan
meydana gelmiştir.
• Keten sapları bu tahta bıçakların ağzına
verilir. Hareket edici bıçağı sapından
aşağı yukarı hareket ettirilerek saplar
döğülür, elde lifler kalır.
HAVUZLAMA
• Saplarından lif elde edilen bitkilerde,
lif
hüzmelerinin
sapın
diğer
dokularından ayrılması işlemine denir.
• Bazı bölgelerde bu işleme “limanlama”
veya “çaylama” adı verilir.
• Havuzlama iki şekilde yapılır:
1. BİYOLOJİK HAVUZLAMA
• Bu yöntemde küçük canlılar, pektin
lamelleri ile paranşim katına yerleşmiş
olan
lif
hüzmelerinin
pektinini
parçalayarak bu dokudan ayırırlar.
• Bu yöntemde “Bacillus camerii” veya
“Bacillus felsineus” bakterilerini 370C
suya
ilave
ederek
suni
olarak
havuzlama yapılır.
• 2 şekilde yapılır:
1.a. Çiğde Havuzlama
• Nispi nemi yüksek ve düzenli yağış
alan yerlerde (Karadeniz kıyılarında)
uygundur.
• Keten sapları anız tarlaya, biçilmiş
çayır veya mera üzerine serilir.
Sıcaklık,
rutubet
ve
fungusların
etkisiyle pektin maddesi parçalanır.
• 1-3 ay sürer, lif uzun ve yumuşak olur
ancak rengi esmerleşir.
1.b. Suda Havuzlama
• Durgun
veya
akarsuda
uygulanır.
Uygulanacak yerde toprak içerisinde
1-1.5m derinliğinde açılmış kuyulara
su doldurulur.
• Saplar demet halinde veya hepsi su
içine girecek şekilde bastırılır.
• Durgun suda havuzlama süresi kısadır.
Isı
ve
mikroorganizma
etkinliği
yüksektir.
• Su sıcaklığı yüksekse havuzlama süresi
4-7 gün, soğuk ise 15-20 gün devam
eder.
• Havuzun belirli yerlerinden saplar
çekilir.
Kabuk
kolay
soyulursa
havuzlama tamamlanmış olur.
• Havuzun suyu boşaltılır. Havuzdan
alınan demetler dik olarak duru veya
ağaç yanına konarak suyu süzülür.
• Demetin alt bağı çözülerek birkaç gün
kurutulur.
2. KİMYASAL HAVUZLAMA
• %3’lük HCl banyosu, hafif karbonat ve
bazı kimyasal maddeler kullanılarak
havuzlama kısa sürede bitirilir.
• Pahalı bir yöntemdir.
KOTONİZASYON
• Havuzlama süresi geciktirilirse pektin
parçalayıcı bakteriler, lif hüzmelerinin
içine nüfuz ederek hüzmeleri parçalar.
Uzun lif yerine kısa, çürük ve
kolaylıkla kopabilen lifler elde edilir.
Bu işleme “kotonizasyon” denir.
• Ilık suda yapılan havuzlamada daha
çok
görülmektedir.
Bu
nedenle
havuzlama zamanını ve havuzlama
olgunluğunu iyi kontrol etmek gerekir.
KETEN LİFİ
Download

KETEN