152
İstanbul devlet liselerinde suç ve şiddet yaygınlığı: Okul türlerinin karşılaştırılması
_____________________________________________________________________________________________________
Araştırma / Original article
İstanbul devlet liselerinde suç ve şiddet yaygınlığı:
Okul türlerinin karşılaştırılması
Ali ÜNLÜ,1 Uğur EVCİN,1 Hatice BURAKGAZİ YILMAZ,2 Alican DALKILIC3
_____________________________________________________________________________________________________
ÖZET
Amaç: Literatür incelendiğinde okul yapısının, okullardaki sosyokültürel koşulların ve okul içindeki sosyal ağların
gençlerin davranışları ile suç ve şiddete yönelmeleri üzerinde etkili olduğu görülmektedir. Bu araştırmada İstanbul’daki lise öğrencileri arasında farklı suç ve şiddet davranışlarına yönelmede okul türlerine göre farklılık olup
olmadığı incelenmiştir. Yöntem: Kesitsel tipteki bu araştırma 2010 yılında İstanbul’un 28 ilçesindeki 154 devlet
lisesinde okuyan 31.272 öğrenciden anket aracılığı ile toplanan bilgilere dayanarak yapılmıştır. Okullar düz,
meslek ve Anadolu lisesi olarak üç kategoriye ayrılmıştır. Okul ve sınıflar tabakalı rastlantısal katmanlı rastgele
örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. Örneklem İstanbul’daki bütün lise öğrencilerinin yaklaşık %20’sini içermektedir.
Araştırma kapsamında kullanılan anket; ülkemizde de çeşitli çalışmalarda kullanılan Alkol ve Diğer Uyuşturucu
Kullanımına Yönelik Avrupa Okul ve Avrupa Gençlik Anketleri’nden hazırlanmıştır. Anketler eğitilmiş rehber öğretmenler tarafından uygulanmış ve gizlilik isimsiz optik formlarla sağlanmıştır. Verilerin analizleri SPSS 16 programıyla yapılmıştır. Bulgular: Lise türleri arasındaki suç ve şiddet sıklığı farklı bulunmuş ve suç, şiddet ve madde
bağımlılığı sıklığı sıralaması meslek, düz ve Anadolu liseleri şeklinde oluşmuştur. Anadolu Lisesi öğrencileri arkadaşlarının suç ve şiddete karışma oranlarını meslek ve düz lise öğrencilerinden daha yüksek olarak bildirmiştir.
Şiddet okul türünden bağımsız olarak suçtan daha yaygın olarak gözlenmiştir. Öğrenciler şiddeti başkaları üzerinde uygulamayı şiddet mağduru olmaktan daha sık belirtmişlerdir. Sonuçlar: Sonuçlarımız meslek liselerinin suç
ve şiddet açısından diğer liselerden daha riskli olduğunu göstermektedir. Okul yapısı ve kaynakları ile öğrencilerin
sosyoekonomik durumları bu bulgularla bağlantılı olabilir. Lise öğrencilerinin suç ve şiddete değişik değerler yükleme olasılıkları şiddetin suç'tan daha yüksek oranda görülmesini açıklayabilir. Okul düzenlemeleri geliştirilirken
bu araştırmanın bulgularının da gözönüne alınması faydalı olabilir. (Anadolu Psikiyatri Derg. 2013;14:152-60)
Anahtar sözcükler: Suç, şiddet, cinsel şiddet, okullar, okul türleri, devlet okulları, gençler
The prevalence of crime and violence in Istanbul public high
schools: comparison of school types
ABSTRACT
Objective: The literature suggests school structures and sociocultural environment and the networks within
schools play important role in crime and violence among youth. This study aimed to evaluate the prevalence and
variation of crime and violence across public high school (HS) types in Istanbul. Methods: This cross-sectional
study was conducted in May-June, 2010 in Istanbul public HS. The schools and classrooms within schools were
selected by stratified random sampling, which recruited approximately 20% of HS population. The survey instru_____________________________________________________________________________________________________
1
Narcotics Division, Governance of Istanbul, Istanbul, Türkiye
Assist.Prof., Cooper Medical School of Rowan University, Camden, NJ, USA
3
Assoc.Prof. Clinical Psychiatry, Temple University School of Medicine, Philadelphia, PA and St. Elizabeth's Hospital,
Washington, D.C., USA
Yazışma adresi / Address for correspondence:
Yrd.Doç.Dr. Alican DALKILIC, Clinical Psychiatry, Temple University School of Medicine, Philadelphia, PA and St. Elizabeth's
Hospital, Washington, D.C., USA
E-mail: [email protected]
Geliş tarihi: 25.04.2012, Kabul tarihi: 19.02.2013 doi: 10.5455/apd.34494
2
Anatolian Journal of Psychiatry. 2013;14:152-60
Ünlü ve ark.
153
_____________________________________________________________________________________________________
ment included questions from European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs and Youth in Europe
Survey. Turkish translations of both were previously used in research. Trained counselors conducted the surveys
and confidentiality was assured by anonymous optic forms. The data were analyzed by SPSS 16. Results: Crime
and violence rates were higher in occupational HS, followed by regular and Anatolian HS. However Anatolian HS
students reported that more of their friends were involved in crime and violence than that of regular and occupational HS. Regardless of school type violence was more prevalent than crime and students reported use of violence on others more frequently than being a victim of violence. Conclusions: Based on our results crime and
violence rates were higher among occupational HS students than regular and Anatolian HS students. This might
be related to school structure and resources and socioeconomic status of students. Possibility of attributing different values to crime and violence might explain higher violence rates than crime rates. Considering the findings of
this study while developing school policies might be beneficial. (Anatolian Journal of Psychiatry. 2013;14:15260)
Key words: Crime, violence, sexual violence, schools, school types, public schools, youth
_____________________________________________________________________________________________________
GİRİŞ
Gençlerin davranışları üzerinde okulun etkisi
literatürde geniş olarak araştırılıp tartışılmaktadır.1-4 Okullarda suç ve şiddet kavramları da bu
anlamda önemli bir yere sahiptir. Şiddet kavramı, okul ortamında sık görülebilmekte ve önlem
alınmadığında ciddi fiziksel ve ruhsal sorunlara
neden olabilmektedir. Gençler ara-sında şiddet
yaygınlığı ile suç davranışı arasında güçlü bir
ilişki vardır.5,6 Türkiye’de Milli Eğitim Bakanlığı
tarafından yapılan bir çalışmada okullarda meydana gelen şiddet olaylarının %32.8’i fiziksel
zarar verme (yumruk, tekme, tokat), %19.7’si
tehdit ve sataşma, %12.9’u dedikodu yapma ve
lakap takma, %9.5’i de eşyaya/mala zarar verme davranışı olarak bulunmuştur.7 İstanbul’da
2004 yılında 15 ilçedeki 43 okulda 3.483 lise
ikinci sınıf öğrencisi ile yapılan bir çalışmaya
göre, son bir yılda en az bir kez fiziksel kavga
etme oranı kızlarda %29.7, erkeklerde %68.8’dir.8 Şiddet davranışının 6., 7. ve 8. sınıflarda
daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yaş arttıkça
şiddet davranışına maruz kalmanın azaldığı,
ancak şiddet davranışını uygulamanın arttığı ve
buna özellikle erkek öğrenciler arasında daha
sık rastlandığı saptanmıştır.9-12 Bu durum okul
ortamında, önlem alınmadığı takdirde, şiddet
davranışının öğrenildiğini ortaya koymaktadır.
Suç ve şiddetin okul ile ilişkisi üzerine çalışan
araştırmacılar, özellikle akademik başarı, okula
yönelik tutum (okulu sevip sevmeme, okula
bağlılık), eğitim sistemi, okul yönetiminin öğrencilere yönelik tutumu, okul ortamı, öğrenciler
arasındaki ilişkiler, okul yönetiminin disiplin
anlayışı, okuldan kaçma sıklığı ve okuldan atılma gibi etkenler üzerinde odaklanmışlar ve
suçla ilişkili olarak bu değişkenleri çözümleme
14
unsurları olarak ele almışlardır.
Bazı çalışmalarda, okul türleri ile suç ve şiddet
davranışları arasında bir ilişki olduğu belirtilmiştir. Bu çalışmalar yapısal, kültürel (okul atmos-
feri) ve akran grupları üzerinde yoğunlaşmaktadır.15-17 Cinsel ilişkiye girmede, okul türlerinden
çok gençlerin yaşadığı sosyoekonomik çevrenin
daha etkili olduğu bulunmuştur.1,3
Türkiye'de devlet liseleri düz, meslek ve Anadolu liseleri şeklinde sınıflandırılmıştır. Literatürde devlet okullarındaki öğrenciler arasında
suç ve şiddeti okul türlerine göre değerlendiren
bir çalışmaya rastlamadığımızdan, İstanbul
devlet liselerindeki öğrenciler arasında suç ve
şiddet davranış ve çeşitlerinin yaygınlığını ve
ilgili etkenleri okul türleri bağlamında araştırdık.
YÖNTEM
Araştırmaya 14-18 yaş grubunda 31.272 lise
öğrencisi alınmıştır. Örneklem seçiminde çok
basamaklı küme örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Bunun için ilk aşamada, İstanbul’un 39
ilçesi arasından 28 ilçe (merkezi ilçeler) seçilmiş ve katmanlama yöntemiyle okullar belirlenmiştir. İlçelerdeki okullar Anadolu, meslek ve
düz liseler olarak üç gruba ayrılmıştır. Her gruptaki okullar alfabetik sıraya dizildikten sonra,
birinci sıradakilerden başlayarak her üç okuldan
biri örneklem grubuna alınmıştır. İstanbul’da
2010 yılında mevcut olan 562 okuldan 154’üne
ulaşılmıştır. Anket uygulaması 2010 yılının
Mayıs-Haziran aylarında yapılmıştır.
Örneklemdeki lise türlerinin dağılımı İstanbul’daki dağılımları ile paralellik göstermektedir.
İstanbul’da 232 düz lise, 242 meslek lisesi ve
88 Anadolu lisesi vardır. Örneklem grubunda 65
düz lise, 62 meslek lisesi ve 27 Anadolu lisesi
yer almıştır. Belirlenen okullarda sınıflar alfabetik sıraya göre dizilmiş ve A şubesinden başlanarak her üç sınıftan biri örneklem grubuna
alınmıştır. Ölçek 9., 10., 11. ve 12. sınıf öğrencilerine uygulanmıştır. Örneklem grubuna giren
sınıfların tüm öğrencilerine anket uygulanmıştır.
Araştırmada kullanılan anket formu Alkol ve
Anadolu Psikiyatri Derg. 2013;14:152-60
154
İstanbul devlet liselerinde suç ve şiddet yaygınlığı: Okul türlerinin karşılaştırılması
_____________________________________________________________________________________________________
Diğer Uyuşturucu Kullanımına Yönelik Avrupa
Okul Anketi Projesi (ESPAD) ve Avrupa Gençlik
Anketinden (Youth in Europe Survey-YIE)
derlenerek hazırlanmıştır. Ankette demografik
bilgiler, gençlerin ilgilendiği etkinlikler, aile,
arkadaş ve çevre özellikleri, okul yaşantısı ile
ilgili sorular, kendine zarar verme davranışı,
öfke, şiddet davranışı ve eğilimi, suç davranışı
ve madde kullanımı, ihmal ve istismar, hastalıklar, intihar, travma ve sağlık alanlarına ilişkin
sorular yer almaktadır. Veriler İstanbul Valiliği'nin izin ve onayı ile Helsinki ölçütlerine göre
toplanmış ve bu çalışma için Polis Akademisi
Güvenlik Bilimleri Enstitüsü Etik Kurulu'nun
onayı alınmıştır.
Anketler anketör olarak görevlendirilen ve özel
olarak eğitilen rehber öğretmenler aracılığıyla
yapılmıştır. Uygulama sırasında güvenilirliği
artırmak için, sınıf öğretmenlerinin bulunmamasına özen gösterilmiş, anketler isim verilmeden
doldurulmuş ve karışık olarak, kapalı bir zarf
içinde toplanip değerlendirilmesi optik okuyucu
ile yapılmıştır.
Ankette ‘relevin’ ismiyle tuzak bir maddeye yer
verilmiştir. Analiz sırasında bu maddeyi kullandığını işaretleyenlerin yanıtları, güvenilir bulunmadığı için değerlendirmeye alınmamıştır (332
kişi, %1.2).
Anket içeriğinde suç ve şiddet davranışlarının
ölçümünde belirli maddeler araştırma kapsamına alınmıştır. Suç davranışının ölçümünde
değeri üç sinema biletinden az ve çok olan bir
şeyleri çalmak, hırsızlık yapmak, hırsızlık yapmak için şiddet kullanmak, zorla bir arabaya/binaya girmek veya hasar vermek maddeleri
kullanılmıştır. Benzer şekilde şiddet davranışının ölçümünde fiziksel şiddet uygulamak veya
maruz kalmak, birini yumruklamak, devirmek,
tekmelemek gibi maddeler kullanılmıştır. Çalışma kapsamında gençlerin bu tür davranışları
uygulayıp uygulamadıklarını sormanın yanında,
benzer şekilde sosyal çevrelerinde bulunan
arkadaşlarının da bu tür davranışlara yönelip
yönelmedikleri sorgulanmıştır.
Anket uygulaması sonucunda elde edilen verilerin istatistiksel analizleri Statistical Package for
Social Sciences (SPSS) 16 programıyla yapılmıştır. Önce çalışmaya katılan gençlerin
demografik tanımlayıcı bilgileri verilmiş ve daha
sonra değişkenler arasında karşılaştırmalar
yapılmıştır. Ankette suç ve şiddet davranışlarını
ölçen maddeler yedili Likert tipinde ölçeklendirilmiştir. Bu anlamda ilgili anket maddeleri
sıklığı ölçmektedir. Yapılan analizlerde suç ve
şiddeti ölçen anket maddeleri örneklem grubu
Anatolian Journal of Psychiatry. 2013;14:152-60
içinde oran olarak çok azdır. Bu nedenle yapılan istatistiksel çalışmalarda öğrencilerin suç ve
şiddet davranışlarının sıklığı yerine bu davranışı
hiç deneyip denemediğini ölçmek amacıyla
anket maddeleri “hiç” ve “en az bir kez” olarak
ikili değerlendirmeye alınmıştır. Sonrasında ise
kategorik ifadelerden oluşan değişkenler arasındaki farklılıklara da ki-kare yöntemi ile bakılmıştır.
BULGULAR
Araştırmaya katılan öğrencilerin %46.6’sı
(14.477 kişi) erkek, %53.4’ü (16.581 kişi) kız
olup öğrencilerin %41.9’u (13.116 kişi) düz liselerde, %41.9’u (13.115 kişi) meslek liselerinde,
%16.1’i (5.041 kişi) Anadolu Liselerinde eğitim
görmektedir. Sınıflara göre, öğrencilerin %42.4’ü (13.175 kişi) 9. sınıfta, %29.8’i (9.250 kişi) 10.
sınıfta, %25.8’i (7.988 kişi) 11. sınıfta, %2’si
(615 kişi) 12. sınıfta eğitim görmektedir. Öğrencilerin sınıf dağılımında en büyük grubun 9.
sınıflar olması ve ilerleyen sınıflarda öğrenci
sayısının düşmesi, okullardaki mevcut durumu
temsil etmektedir. Ancak 12. sınıf öğrencilerinin
anketin yapıldığı dönem olan Mayıs-Haziran
aylarında üniversite sınavına hazırlanması
nedeniyle okullara devamsızlığı yüksektir ve bu
nedenle kendi grubunu temsilde yeterli olmayabilir.
Tablo 1’de farkli suç türlerinin okullara göre
dağılımı karşılaştırıldığında en çok suç işleyenlerin meslek lisesi öğrencileri, en az suç işleyenlerin ise Anadolu lisesi öğrencileri olduğu
görülmektedir.
Son 12 ayda fiziksel şiddet uygulama/maruz
kalma davranışları inclelendiginde meslek liselerinin daha çok şiddete maruz kaldığı şiddet ve
uyguladığı saptanmıştır. Bu oran en düşük
Anadolu liselerindedir.
Okul türleri farklı şiddet türlerine göre de karşılaştırılmıştır. Dikkat çekici konulardan biri de
cinsel davranışlardır. Meslek liseli öğrencilerin
%8.5’i son 12 ayda birini cinsel ilişkiye zorlarken, %8.6’sı da cinsel birleşmeye zorlamıştır.
Bunu düz liseler (%6.8 ve %6.4) ve Anadolu
liseleri (%5.6 ve %5.5) izlemektedir.
Meslek liseli öğrenciler, arkadaşlarının bir şeyi
çalma (%8.3) veya hırsızlık için bir yerlere
girme (%5.8) davranışını diğer okul türlerine
göre daha çok yaptıklarını belirtmiştir.
Öğrenciler, kendi arkadaşlarını kavga çıkarma
ve bela arama davranışlarına göre değerlendirdiğinde, Anadolu lisesi öğrencileri, diğer okul
Ünlü ve ark.
155
_____________________________________________________________________________________________________
Tablo 1. Son 12 ayda farklı suç türlerini işleme dağılımları
_____________________________________________________________________________________________________
Düz lise
Sayı
%
Suç türleri
Okul türleri
Meslek lisesi
Sayı
%
Anadolu lisesi
Sayı
%
2
χ (df=2)
_____________________________________________________________________________________________________
Değeri 3 sinema biletinden az olan bir şeyi çalmak
Hiç
10993 96.6
En az bir kez
385
3.4
Toplam
11378 100.0
Değeri 3 sinema biletinden fazla olan bir şeyi çalmak
Hiç
10954 96.7
En az bir kez
375
3.3
Toplam
11329 100.0
Hırsızlık yapmak için şiddet kullanmak
Hiç
10996 97.4
En az bir kez
299
2.6
Toplam
11295 100.0
Hırsızlık yapmak için araba/binaya zorla girmek
Hiç
11012 97.6
En az bir kez
274
2.4
Toplam
11286 100
Size ait olmayan bir şeylere hasar vermek tahrip etmek
Hiç
10679 94.5
En az bir kez
625
5.5
Toplam
11304 100.0
13.37*
10605 96.4
398
3.6
11003 100.0
4590
117
4707
97.5
2.5
100.0
10548 94.7
594
5.3
11142 100.0
4605
90
4695
98.1
1.9
100.0
10557 94.9
568
5.1
11125 100.0
4617
68
4685
98.5
1.5
100.0
10573 95.1
547
4.9
11120 100.0
4617
64
4681
98.6
1.4
100.0
10246 92.0
897
8.0
11143 100.0
4396
308
4704
93.5
6.5
100.0
120.73*
169.60*
174.63*
57.06*
_____________________________________________________________________________________________________
* p<0.01
Tablo 2. Son 12 ayda fiziksel şiddet uygulama ve maruz kalma oransal dağılımları
________________________________________________________________________________________________
Düz lise
Sayı
%
Suç türleri
Okul türleri
Meslek lisesi
Sayı
%
Anadolu lisesi
Sayı
%
χ2 (df=2)
________________________________________________________________________________________________
Fiziksel şiddete maruz kalma
Hiç
En az bir kez
Toplam
Bir başkasına fiziksel şiddet uygulama
Hiç
En az bir kez
Toplam
32.70*
9957 87.2
1462 12.8
11419 100.0
9694 85.1
1696 14.9
11390 100.0
4167
568
4735
88.0
12.0
100.0
8680 75.5
2815 24.5
11495 100.0
8302 73.1
3053 26.9
11355 100.0
3645
1096
4741
76.9
23.1
100.0
31.08*
________________________________________________________________________________________________
* p<0.01
türlerine göre, kendi arkadaşlarının Tablo 5’te
belirtilen şiddet türlerine daha çok yöneldiklerini
belirtmiştir.
TARTIŞMA
Yapısal modellere göre, aynı sosyoekonomik
koşulların etkisinde kalanlar benzer davranışlar
gösterir.4 Araştırmacılar, sosyal kontrolün azalması ile gençlik sorunlarının artacağını belirtmiştir.4 Bunun yanında, gençlerin okula olan
bağlılık düzeyinin artmasıyla, suç ve şiddet tutu-
munu gösterme olasılığı azalmaktadır. Walters,18 okulun bireyde bir kontrol duygusu oluşturduğunu ve okulu terk edenlerin denetim dışı
kalacakları için suç işlediklerini belirtmiştir.
Yapısal modellere göre, sosyal sorunların
yaşandığı semtlerdeki okullar da, bulundukları
atmosferden etkilenmektedir. Örneğin, yeterli
okulun bulunmadığı semtlerdeki okulların
öğrenci kapasiteleri arttıkça, öğrenciler arasındaki davranış sorunları da artacaktır.4 Öğrencilerin demografik özellikleri (sosyal sınıf, azınlık
Anadolu Psikiyatri Derg. 2013;14:152-60
156
İstanbul devlet liselerinde suç ve şiddet yaygınlığı: Okul türlerinin karşılaştırılması
_____________________________________________________________________________________________________
Tablo 3. Son 12 ayda farklı şiddet türlerini işleme dağılımları
_______________________________________________________________________________________________
Suç türleri
Düz lise
Sayı
%
Okul türleri
Meslek lisesi
Sayı
%
Anadolu lisesi
Sayı
%
2
χ (df=2)
_______________________________________________________________________________________________
Birini yumruklamak
Hiç
8086 71.7
En az bir kez
3189 28.3
Toplam
11275 100.0
Birine vurarak devirmek
Hiç
8177 72.8
En az bir kez
3057 27.2
Toplam
11234 100.0
Birini tekmelemek
Hiç
7811 69.8
En az bir kez
3378 30.2
Toplam
11189 100.0
Birine vurmak/tokatlamak
Hiç
6921 62.1
En az bir kez
4224 37.9
Toplam
11145 100.0
Birini boğazından tutmak
Hiç
8277 74.4
En az bir kez
2847 25.6
Toplam
11124 100.0
Birini şiddet kullanarak tehdit etmek
Hiç
9049 81.4
En az bir kez
2070 18.6
Toplam
11119 100.0
Birini cinsel yakınlığa girmesi için zorlamak
Hiç
10497 93.2
En az bir kez
763
6.8
Toplam
11260 100.0
Birini cinsel birleşmeye girmesi için zorlamak
Hiç
10587 93.6
En az bir kez
729
6.4
Toplam
11316 100.0
62.27*
7558 67.2
3688 32.8
11246 100.0
3365
1339
4704
71.5
28.5
100.0
7693 69.0
3463 31.0
11156 100.0
3520
1183
4703
74.8
25.2
100.0
7357 66.2
3757 33.8
11114 100.0
3332
1350
4682
71.2
28.8
100.0
6582 59.5
4482 40.5
11064 100.0
2926
1761
4687
62.4
37.6
100.0
7750 70.2
3287 29.8
11037 100.0
3541
1134
4675
75.7
24.3
100.0
8583 78.3
2385 21.7
10968 100.0
3841
820
4661
82.4
17.6
100.0
10208 91.5
953
8.5
11161 100.0
4443
266
4709
94.4
5.6
100.0
10261 91.4
970
8.6
11231 100.0
4466
94.5
259
5.5
4725 100.0
70.39*
51.68*
20.22*
72.11*
50.28*
48.88*
65.47*
_______________________________________________________________________________________________
* p<0.01
statüleri ve cinsiyet), okul kompozisyonu ve
sosyal yapısı (ailelerin ortalama ekonomik geliri,
yüksek azınlık kayıt oranı ve kırsal/şehirli
öğrenci oranları), okul türü (devlet, özel ve dini
okullar) ve okuldaki pozitif ilişkiler de öğrencileri
etkileyen etkenlerdendir.15,19,20
yaygın olduğu okullar düz liseler iken, Anadolu
liselerinde bu sorunların en az yaygın olduğu
saptanmıştır. Gottfredson ve arkadaşları15 da
okullar arasındaki farklılığın sadece okul yapılarından kaynaklanmadığını, asıl belirleyicinin
sosyoekonomik unsurlar olduğunu belirtmiştir.
Türkiye'de okulları karşılaştırma ile ilgili çalışmalarda öğrenci motivasyonu, depresyon,
ahlaksal yapı, akademik başarı, yönetim biçimleri, verimlilik ve davranış sapmaları (madde
kullanımı gibi) ile ilgili konular incelenmiştir.8,2125
Bu araştırmanın sonuçları da literatür bulgularıyla örtüşmektedir. Sosyoekonomik sorunların yoğunlaştığı okullarda, özellikle meslek liselerinde suç, şiddet ve madde kullanımı artmaktadır. Suç ve şiddet davranışının ikinci olarak
Suçların türlerine bakıldığında suçun niteliği
ağırlaştıkça, okullar arasındaki farklılık da
büyümektedir. Hırsızlık için şiddet kullanmak,
arabaya veya binaya zorla girmek suçları
arasında da benzer bir dağılım görülmektedir.
Öte yandan başkasına ait bir şeye hasar
vermek veya tahrip etmek suçunda okullar
arasındaki dağılım değişmektedir. Meslek
liselerinde bu oran %8 civarında iken, Anadolu
liselerinde %6.5, düz liselerde %5.5’tir.
Anatolian Journal of Psychiatry. 2013;14:152-60
Ünlü ve ark.
157
_____________________________________________________________________________________________________
Tablo 4. Son 12 ayda arkadaşlarının farklı suç türlerini işleme algı dağılımları
___________________________________________________________________________________________________
Okul türleri
Meslek lisesi
Sayı
%
Düz lise
Sayı
%
Suç türleri
Anadolu lisesi
Sayı
%
χ2 (df=2)
___________________________________________________________________________________________________
Değeri 3 sinema biletinden az olan bir şeyi çalmak
Hiç
10263 92.6
En az bir kez
820
7.4
Toplam
11083 100.0
Hırsızlık yapmak için araba/binaya zorla girmek
Hiç
10504 95.0
En az bir kez
551
5.0
Toplam
11055 100.0
Onlara ait olmayan bir şeylere hasar vermek tahrip etmek
Hiç
9771 88.0
En az bir kez
1330 12.0
Toplam
11101 100.0
8.67**
10158 91.7
922
8.3
11080 100.0
4306
336
4642
92.8
7.2
100.0
10398 94.2
642
5.8
11040 100.0
4495
145
4640
96.9
3.1
100.0
9708 87.6
1374 12.4
11082 100.0
3959
690
4649
85.2
14.8
100.0
49.75*
25.35*
___________________________________________________________________________________________________
* p<0.01, ** p<0.05
Tablo 5. Gençlerin arkadaşlarının şiddet durumları algı dağılımları
______________________________________________________________________________________________
Suç türleri
Düz lise
Sayı
%
Okul türleri
Meslek lisesi
Sayı
%
Anadolu lisesi
Sayı
%
χ2 (df=2)
______________________________________________________________________________________________
Kavga çıkarmak
Hiç
En az bir kez
Toplam
5025
6211
11236
44.7
55.3
100.0
5074
6009
11083
45.8
54.2
100.0
1873
2800
4673
40.1
59.9
100.0
Bela aramak
Hiç
En az bir kez
Toplam
6658
4642
11300
58.9
41.1
100.0
6569
4621
11190
58.7
41.3
100.0
2543
2155
4698
54.1
45.9
100.0
44.34*
35.10*
______________________________________________________________________________________________
* p<0.01
Tüm okul türlerinde şiddet davranışlarının yaygınlığı suç işleme oranından daha yüksektir.
Daha da önemlisi, öğrenciler maruz kaldıkları
orandan yaklaşık iki kat daha fazla şiddet uyguladıklarını belirtmiştir. Daha özel olarak şiddet
türlerine bakıldığında, şiddet türü hafifledikçe,
yaygınlığı da artmaktadır. Birini tekmelemek,
boğazını sıkmak ve şiddet kullanarak tehdit
etmek davranışlarının dağılımında da sıralama
meslek, düz ve Anadolu liseleri şeklindedir.
Öğrencilerin şiddet davranışına maruz kaldıklarından daha sık şiddet uyguladıklarını belirtmelerinin sosyokültürel nedenleri olabilir, çünkü
şiddet gördüğünü itiraf etmek sosyokültürel
olarak daha zor bir durumdur. Bundan dolayı,
okulların daha güvenli ortamlar haline gelmesi
için kabadayılık ve şiddet kültürüne karşı alınan
önlemler güçlendirilmeli ve öğrenciler bu konu-
da bilgilendirilmelidir. Öğrenciler bu tür avranışlarla karşılaştıklarında çekinmeden idareci ve
öğretmenlerinden destek isteyebilmelidir.
Gençlerin erken yaşta cinsel ilişkiye girme ile
ilgili sorunları uluslararası boyutta bir sorun olarak tartışılmaktadır. Bazı Afrika ülkelerinde 20
yaş altındaki gençlerin %43’ünün, Latin Amerika’da %20’sinin; 18 yaş altındakilerin ABD’de
%68’inin, Fransa’da %72’sinin ve İsviçre’de
%38’inin yaşamları boyunca en az bir kez cinsel
26
ilişki yaşadığı saptanmıştır. Türkiye'de İzmir’de lise son sınıf öğrencilerinin %32.6’sının,27
Kocaeli’de %22.1’inin28 yaşam boyu en az bir
kez cinsel ilişkide bulunduğu saptanmıştır. Cinsel ilişki davranışına ek olarak Kocaeli’de lise
öğrencilerinin %9.7’sinin istemediği halde cinsel
ilişki için fiziksel zorlamaya maruz kaldıkları
saptanmıştır.28
Anadolu Psikiyatri Derg. 2013;14:152-60
158
İstanbul devlet liselerinde suç ve şiddet yaygınlığı: Okul türlerinin karşılaştırılması
_____________________________________________________________________________________________________
Araştırmamızda birisini cinsel yakınlaşmaya
veya ilişkiye girmek için zorlama ile ilgili sorulara öğrencilerin verdiği yanıtlar diğer suç türlerinden yüksektir. En az bir kez de olsa birisini cinsel ilişkiye zorlamanın en yüksek olduğu liseler
sırasıyla meslek liseleri (%8.5), düz liseler
(%6.8) ve Anadolu liseleridir (%5.6). Dağılımlardan görülmektedir ki, suç işleme oranları ile
cinsel ilişkiye zorlamak arasında bir paralellik
vardır. Cinsel içerikli suçlar insan gelişimine en
çok zarar veren suçlar arasındadır; cinsel
şiddetin okullarda yasa dışı madde kullanımından ve diğer suç türlerinden daha yaygın olması endişe vericidir.
etken, sosyal çevre veya sosyal ilişkilerdir.20,33
Okullar öğrencilerin yaşamındaki en önemli
sosyal alanlardır. Okulda akranlar arasında
oluşturulan gruplarından öğretmen ve idarecilerin haberdar olması ve gerektiğinde müdahale
edebilmesi faydalı olabilir. Okuldaki öğretmen
ve idarecilerin, gençlerin akran etkileşimlerini
olumlu yönde etkileyecek program geliştirme
kapasiteleri yoksa okuldaki sosyal yaşam üzerinde de etkilerinin olamayacağı öne sürülmektedir.34 Bu durum okul içinde olumsuz etkileşim
gruplarının oluşmasına fırsat verip okul başarısını da olumsuz yönde etkileyerek okula karşı
olumsuz duyguların gelişmesine yol açabilir.14,16
Okullarda suç ve şiddet olayları, arkadaşlar
arasındaki yaygınlığına göre analiz edildiğinde,
bazı suçlar arasında farklılıklar görülmüştür.
Örneğin, değeri üç sinema biletinden az olan bir
şeyi çaldığını belirten öğrencilerin oranı meslek
liselerinde %3.6 iken, arkadaşlarının arasındaki
yaygınlığı %8.3’tür (düz liselerde %3.4'e karşı
%7.4, Anadolu liselerinde %2.5'e karşı %7.2).
Okullarda madde kullanımı, suç ve şiddet olaylarının azaltılması için fiziksel kapasitelerinin
bulundukları çevreye göre de şekillendirilmesi
gerekebilir. Sosyoekonomik düzeyi düşük bölgelerdeki okullar, eğitim vermenin yanında
çocukların sosyal, kültürel ve davranışsal gelişimlerine de destek sağlayabilirler. Okulların
fiziksel ve idareci kapasiteleri yeterli değilse,
sosyal sorunlar gençlere daha kolay geçebilir.
Araştırmaya katılan öğrenciler arkadaşlarının
‘başkasına ait şeylere hasar vermek/tahrip
etmek’ davranışını en yaygın olarak Anadolu
liselerinde (%14.8), ardından meslek liselerinde
(%12.4), sonra da düz liselerde (%12) işlediğini
düşünmektedir. Bir davranışın sıklığıyla ilgili
öğrencilerin kendileriyle ilgili beyanları ile
arkadaşlarıyla ilgili beyanları arasındaki farklılık
beklenilen bir durumdur. Ancak beyanlardaki
farklılığın neden Anadolu liselerindeki öğrenciler
arasında daha yüksek olduğu bilinmemektedir.
Her okulun kendine özgü bir kültürü/atmosferi
vardır. Okul kültürü öğretmen, yönetici, yönetim
kurulu, öğrenci, veli grupları tarafından paylaşı29
lan değer ve inanclarin tümünü içerir. Yapılan
araştırmalarda okul yönetiminin harcadığı çaba,
ödüller, pozitif akran grupları/birlikleri, okul
etkinliklerine katılım ve kurallara bağlılığa olan
inancın, okuldaki düzen üzerinde etkili olduğu
görülmüştür.15,30 Öğretmenlerin mesleğine bağlılığının öğrencilerin okuldan kaçması, okulu
bırakması ve disiplin suçları üzerinde doğrudan
etkili olduğu da bilinmektedir.15 Özellikle rehber
öğretmenlerin okul idarecileriyle arasındaki ilişkilerin, onların verimliliğini önemli düzeyde etkilediği saptanmıştır.31 Okulların kontrol edebildiği
etkenler arasında yer alan kuralların adil/uygun,
açık ve anlaşılır olması ve pozitif sosyal ilişkiler,
öğrencilerin yaşadığı birçok sorunu da etkilemektedir.15 Okul türlerinin gençlerin davranışını
şekillendirmede önemli bir etken ve öğrencilerin
karakterlerinden bağımsız olduğu bildirilmiştir.32
Gençlerin davranışlarını etkileyen diğer bir
Anatolian Journal of Psychiatry. 2013;14:152-60
Bu araştırmanın en önemli kısıtlılığı araştırmanın okul farklılıklarını belirlemeye yönelik olarak
tasarlanmış olmamasıdır. Okullarda suç, şiddet
ve madde kullanımına yönelik geliştirilen bir
çalışma içeriğinden okullar arasındaki farklılıklara bakılmıştır. Okullar arasındaki yapısal ve
demografik farklılıkların daha özgün bir çalışma
ile değerlendirilmesi daha iyi sonuçlar verebilir.
Mevcut demografik bilgilerden elde edilen
bulgular İstanbul için genellenebilir. Kesitsel bir
çalışma olduğu için nedensellik ilişkisini boylamsal çalışmalarla da doğrulamak gerekir.
Bizim sonuçlarımız da literatürdeki bulgular gibi,
tek bir açıdan okulları değerlendirmenin güç
olduğunu ortaya koymaktadır. Öğrenciler içinde
bulundukları toplumun özelliklerinden, okuldaki
bireylerden ve çevrelerindeki kültürden etkilenir.
Bu değişkenler arasındaki ilişkilerin ortaya çıkarılması okulun öğrenciler üzerindeki etkisini
15
anlamada gereklidir. Bunun yanında okulda
önleyici önlemler almak için etkin olunabilecek
alanlar belirlenebilir. Kontrol edilemeyen etnik
heterojenlik oranı, okul büyüklüğü, okul türü,
okulun şehirdeki konumu, öğrenci ve ailelerinin
yoksulluk ve suç oranları, öğrencilerin karakteristik özellikleri ve hatta erkek öğrenci oranı ve
ortalama yaş gibi etkenler önleyici önlemler
alınırken göz önünde tutulması gereken konulardandır. Bu değişkenlerden bir veya birkaçı
arasındaki farklılıklar, öğrencilerin sorunlarını
15
farklı oranlarda etkiler. Öğrencilerin sağlıklı
gelişimleri için okul kapasitelerinin öğrenci yapı-
Ünlü ve ark.
159
_____________________________________________________________________________________________________
larına göre ayarlanması gereklidir.
Bu araştırma okulların bulundukları fiziksel ve
sosyal çevreden bağımsız olmadığını göstermektedir. Öğrenciler aile ve sosyal çevrelerindeki birçok sosyal sorunu da beraberlerinde
okula getirebilir. Bu sorunlara yeterli düzeyde
yanıt veremeyen ve seçenek oluşturamayan
okullarda, öğrenciler arasında davranış sapmaları daha yaygın olabilir. Bu anlamda meslek
liselerinin düz ve Anadolu liselerinden daha
riskli olduğu görülmektedir. Öte yandan bazı
suç ve şiddet türlerinin azaltılması için bunlara
yönelik özel önlemler alınabilir.
KAYNAKLAR
1. Henderson M, Butcher I. Wight D, Williamson L,
Raab G. What explains between school differences in rates of sexual experience? BMC Public
Health. 2008;8:53-67.
2. Brook JS, Saar NS, Brook DW. Developmental
pathways from parental substance use to childhood academic achievement. Am J Addict.
2010;19:270-6.
3. Leatherdale ST, Manske S. The relationship between student smoking in the school environment and smoking onset in elementary school
students. Cancer Epidemiology Biomarkers
Prevention. 2005;4:1762-5.
4. Ennett ST, Flewelling RL, Lindrooth RC, Norton
EC. School and neighborhood characteristics
associated with school rates of alcohol, cigarette,
and marijuana use. J Health Soc Behav.
1997;38:55-71.
5. Özcebe H, Ulukol B, Mollahaliloğlu S, Yardım N,
Karaman F. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı. Ankara, Yücel Ofset
Matbaacılık, 2008.
6. Karataş H, Öztürk C. Sosyal bilişsel teori ile
zorbalığa yaklaşım. Dokuz Eylül Üniversitesi
Hemşirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi.
2009;2:61-74.
http://www.deu.edu.tr/UploadedFiles/Birimler/182
83/61-74_pdf.pdf (23 Ekim 2011)
with psychosocial adjustment. JAMA. 2001;
285:2094-2100.
12. Natvig GK, Albrektsen G, Qvarnstrøm U. Schoolrelated stres experience as a risk factor for
bullying behavior. J Youth Adolesc. 2001;30:56175.
13. Lotz R, Lee L. Sociability, school experence and
delinquency. Youth Society. 1999;2:199-215.
14. Kızmaz Z. Öğrenim düzeyi ve suç: suç okul ilişkisi üzerine sosyolojik bir araştırma. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2004; 14:291-319.
15. Gottfredson G, Gottfredson D, Payne A,
Gottfredson N. School climate predictors of
school disorder: results from a national study of
delinquency prevention in schools. J Res Crime
Delinquency. 2005;42:412-44.
16. Gullotta TP, Adams GP, Montemayor R. Delinquent Violent, Theory and Interventions. Sage,
1998.
17. Turner K, West P, Gordon J, Young R, Sweeting
H. Could the peer group explain school differences in pupil smoking rates? An exploratory
study. Soc Sci Med. 2006;62:2513-25.
18. Walters GD. Foundations of Criminal Science.
Vol. 1, New York, Praeger Pub, 1992.
7. Gelbal, S. Okullarda Şiddetin Önlenmesi: Mevcut
Uygulamalar ve Sonuçları. Türk Eğitim Derneği,
Ankara, Pegem Yayıncılık, 2007.
19. Lee VE, Croninger RG. The social organization
of safe high schools, in ımplementing educational
reform: sociological perspectives on educational
policy. KM Borman, PW Cookson Jr., (Eds.), NJ,
Ablex, Spade Norwood, 1996.
8. Ögel K, Tarı I, Eke CY. Okullarda Suç ve Şiddeti
Önleme. İstanbul, Yeniden Yayınları, No.17,
2006.
20. Unlu A. The Impact of Social Capital on Youth
Substance Use. Doctoral Dissertation, Orlando,
FL, University of Central Florida 2009.
9. Kartal H, Bilgin A. Öğrenci, veli ve öğretmen
gözüyle ilköğretim okullarında yaşanan zorbalık.
İlköğretim Online. 2008;7:485-95.
21. Berberoğlu G. Student Achievement in the
Turkish Education System, Turkey-Education
Sector Study: Sustainable Pathways to an
Effective, Equitable, and Efficient Education System for Preschool Through Secondary School
Education. Report No. 32450-TU, Washington,
D.C. The World Bank, 2005, p.120-131.
10. Bilgiç E. İlköğretim I. Kademede Görülen Zorba
Davranışların Sınıf Değişkenleri ve Atmosferi
Algılamalarına Göre İncelenmesi. Yüksek Lisans
Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Adana, 2007.
11. Nansel TR, Overpeck M, Pilla RS, Ruan JW,
Simon-Morton B, Scheidt P. Bullying behaviors
among US youth: prevelance and association
22. Çokgezen M, Terzi N. Türkiye’de devletin eğitime
müdahalesinin yeterli gerekçesi var mı? Liberal
Düşünce. 2008;49:1-18.
Anadolu Psikiyatri Derg. 2013;14:152-60
160
İstanbul devlet liselerinde suç ve şiddet yaygınlığı: Okul türlerinin karşılaştırılması
_____________________________________________________________________________________________________
23. Kabadayı A, Aladağ KS. Farklı ilköğretim kurumlarına devam eden öğrencilerin ahlaki gelişimlerinin çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi. 2010;7:2341. http://www.insanbilimleri.com (erişim tarihi: 1
Aralık 2010)
24. Özfırat Ö, Pehlivan E, Özdemir FÇ. Malatya il
merkezindeki lise son sınıf öğrencilerinde depresyon prevalansı ve ilişkili faktörler. İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi. 2009;16:247-55.
25. Evcin U. Lise Gençlerinin Vakit Geçirdiği Ortamların Madde Kullanımı Davranışı Üzerine Etkileri:
Bayrampaşa Örneklemi. Yüksek Lisans Tezi,
İstanbul, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü,
2011.
26. Giray H, Kılıç B. Bekar kadınlar ve üreme sağlığı.
STED. 2004;13:286-9.
27. Aras Ş, Günay T, Özan S, Orçın E. İzmir ilinde
lise öğrencilerinin riskli davranışları. Anadolu
Psikiyatri Derg. 2007;8:186-96.
28. Kara B, Hatun Ş, Aydoğan M, Babaoğlu K,
Gökalp AS. Kocaeli ilindeki lise öğrencilerinde
sağlık açısından riskli davranışların değerlendirilmesi. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi.
2003;46:30-7.
Anatolian Journal of Psychiatry. 2013;14:152-60
29. Bay E, Tuğluk M. Resmî ve özel ilköğretim okulları öğrenci başarılarının karşılaştırılması. Sosyal
Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2010; 4:135-153.
30. Welsh WN, Greene JR, Jenkins PH. School
disorder: the influence of individual, institutional,
and community factors. Criminology. 1999;37:73116.
31. Hamamcı Z, Murat M, Çoban AE. Gaziantep’teki
okullarda çalışan psikolojik danışmanların mesleki sorunlarının incelenmesi. XIII. Ulusal Eğitim
Bilimleri Kurultayı, İnönü Üniversitesi Eğitim
Fakültesi, Malatya, Turkey, 06-09 Temmuz 2004.
32. Moore L, Roberts C, Tudor-Smith C. School
smoking policies and smoking prevalence among
adolescents: multilevel analysis of cross-sectional data from Wales. Tobacco Control.
2001;10:117-23.
33. Fletcher A, Bonell C, Hargreaves J. School
effects on young people's drug use: a systematic
review of inter-vention and observational studies.
J Adolesc Health. 2008;42:209-20.
34. Payne AA, Gottfredson DC, Gottfredson GD.
School predictors of the intensity of implementation of school-based prevention programs:
results from a National Study. Prevent Sci.
2006;7:225-37.
Download

EK-3